Binûn

(5) Mâide Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Envârü't-Tenzîl (Beyzâvî Tefsiri) · Kâdî Beyzâvî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقيل مبتدأ والجملة قبله خبره وهو ضعيف لأن تقديم الخبر في مثله ممتنع. وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ فيجازيهم على وفق أعمالهم.

Bir görüşe göre mübtedadır, ondan önceki cümle ise haberidir; ancak bu zayıf bir görüştür, zira bunun gibi yerlerde haberin öne geçmesi caiz değildir (mümteni'dir). { وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ } “Allah onların yapmakta olduklarını hakkıyla görendir.” Dolayısıyla amellerine uygun olarak onlara karşılığını verecektir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٧٢]

[Mâide Suresi (5): Ayet 72]

لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقالَ الْمَسِيحُ يا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْواهُ النَّارُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (٧٢)

{ لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقالَ الْمَسِيحُ يا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْواهُ النَّارُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (٧٢) } “Andolsun ki, 'Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesîh'in ta kendisidir' diyenler kâfir olmuşlardır. Oysa Mesîh şöyle demişti: 'Ey İsrailoğulları! Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin. Şüphesiz kim Allah'a ortak koşarsa, Allah ona cenneti kesinlikle haram kılmıştır ve onun barınağı ateştir. Zalimler için hiçbir yardımcı da yoktur.' (72)”

لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقالَ الْمَسِيحُ يا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ أي إني عبد مربوب مثلكم فاعبدوا خالقي وخالقكم. إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ أي في عبادته أو فيما يختص به من الصفات والأفعال. فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ يمنع من دخولها كما يمنع المحرم عليه من المحرم فإنها دار الموحدين. وَمَأْواهُ النَّارُ فإنها المعدة للمشركين. وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ أي وما لهم أحد ينصرهم من النار، فوضع الظاهر موضع المضمر تسجيلاً على أنهم ظلموا بالاشراك وعدلوا عن طريق الحق، وهو يحتمل أن يكون من تمام كلام عيسى ﵊ وأن يكون من كلام الله تعالى نبه به على أنهم قالوا ذلك تعظيما لعيسى ﷺ، وتقرباً إليه وهو معاديهم بذلك ومخاصمهم فيه فما ظنك بغيره.

{ لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقالَ الْمَسِيحُ يا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ } “Andolsun ki, 'Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesîh'in ta kendisidir' diyenler kâfir olmuşlardır. Oysa Mesîh şöyle demişti: 'Ey İsrailoğulları! Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin.'” Yani şüphesiz ben de sizin gibi yaratılmış bir kulum; öyleyse benim de yaratıcım, sizin de yaratıcınız olana kulluk edin. { إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ } “Şüphesiz kim Allah'a ortak koşarsa...” yani O'na kullukta veya O'na mahsus sıfat ve fiillerde ortak koşarsa, { فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ } “...Allah ona cenneti kesinlikle haram kılmıştır...” tıpkı bir şeyden menedilen kimsenin o şeyden mahrum kalması gibi, onun cennete girmesi engellenir; zira cennet muvahhidlerin yurdudur. { وَمَأْواهُ النَّارُ } “...ve onun barınağı ateştir.” çünkü ateş müşrikler için hazırlanmıştır. { وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } “Zalimler için hiçbir yardımcı da yoktur.” Yani onları ateşten kurtaracak hiçbir kimse yoktur. Şirk koşmakla zulmettiklerini ve hak yoldan saptıklarını tescil etmek amacıyla zamir yerine zahir isim getirilmiştir. Bu ifadenin Îsâ aleyhisselâm'ın sözünün tamamından olması da, Allah Teâlâ'nın bir uyarısı olması da muhtemeldir. Allah Teâlâ bununla, onların bu sözü Îsâ sallallâhu aleyhi ve sellem'i yüceltmek ve ona yakınlaşmak için söylediklerine, hâlbuki Îsâ'nın bu hususta onlara düşman ve davacı olduğuna dikkat çekmiştir; öyleyse başkası hakkında artık ne düşünürsün?

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٧٣ الى ٧٤]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 73-74]

لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ إِلهٌ واحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٣) أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٤)

{ لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ إِلهٌ واحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٣) أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٤) } “Andolsun, 'Allah üçün üçüncüsüdür' diyenler de kâfir olmuşlardır. Oysa tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur. Eğer söylemekte olduklarından vazgeçmezlerse, içlerinden kâfir olanlara mutlaka elem verici bir azap dokunacaktır. (73) Hâlâ Allah'a tevbe edip O'ndan bağışlanma dilemeyecekler mi? Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (74)”

لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ أي أحد ثلاثة، وهو حكاية عما قاله النسطورية والملكانية منهم القائلون بالأقانيم الثلاثة وما سبق قول اليعقوبية القائلين بالاتحاد. وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ وما في الوجود ذات واجب مستحق للعبادة من حيث إنه مبدئ جميع الموجودات إلا إله واحد، موصوف بالوحدانية متعال عن قبول الشركة ومن مزيدة للاستغراق. وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ ولم يوحدوا. لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ أي ليمسن الذين بقوا منهم على الكفر، أو ليمسن الذين كفروا من النصارى، وضعه موضع ليمسنهم تكريراً للشهادة على كفرهم وتنبيهاً على أَنَّ العذاب على مَن دام على الكفر ولم ينقلع عنه فلذلك عقبه بقوله:

{ لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ } “Andolsun, 'Allah üçün üçüncüsüdür' diyenler kâfir olmuşlardır.” yani üçün biridir. Bu, Hristiyanlardan üç uknuma inanan Nastûrîler ve Melkânîlerin söylediklerinin hikâye edilmesidir. Daha önce geçen ise ittihad görüşünü savunan Ya'kûbîlerin sözüdür. { وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ } “Oysa tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur.” Varlıkta, bütün varlıkların başlangıcı olması hasebiyle ibadete layık ve vacibü'l-vücud olan tek bir ilahtan başka [ilah] yoktur; O, teklik ile vasıflanmış olup ortaklık kabul etmekten münezzehtir; buradaki 'min' harf-i ceri istiğrak (kapsayıcılık) için fazladan getirilmiştir. { وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ } “Eğer söylemekte olduklarından vazgeçmezlerse...” ve tevhidi kabul etmezlerse, { لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “...içlerinden kâfir olanlara mutlaka elem verici bir azap dokunacaktır.” Yani içlerinden küfür üzere kalmaya devam edenlere yahut Hristiyanlardan kâfir olanlara [azap dokunacaktır]. Onların küfürlerine olan şahitliği pekiştirmek ve azabın sadece küfürde ısrar edip ondan vazgeçmeyen kimselere yönelik olduğuna dikkat çekmek amacıyla 'onlara mutlaka dokunacaktır' yerine bu ifade getirilmiştir. İşte bu sebeple ardından şöyle buyurmuştur:

أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ أي أفلا يتوبون بالانتهاء عن تلك العقائد والأقوال الزائغة ويستغفرونه بالتوحيد والتنزيه عن الاتحاد والحلول بعد هذا التقرير والتهديد. وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ يغفر لهم ويمنحهم من فضله إن تابوا. وفي هذا الاستفهام تعجيب من إصرارهم.

{ أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ } “Hâlâ Allah'a tevbe edip O'ndan bağışlanma dilemeyecekler mi?” Yani bu açık beyan ve tehditten sonra, o sapık inanç ve sözlerden vazgeçerek tevbe etmezler ve tevhid ile ittihad ve hulûl iddialarından tenzih ederek O'ndan mağfiret dilemezler mi? { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Tevbe ettikleri takdirde onları bağışlar ve lütfundan onlara ihsanda bulunur. Bu istifhamda, onların ısrarlarını hayretle karşılama anlamı vardır.

[سورة المائدة (٥) : آية ٧٥]

[Mâide Suresi (5): Ayet 75]

مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كانا يَأْكُلانِ الطَّعامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٧٥)

{ مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كانا يَأْكُلانِ الطَّعامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٧٥) } “Meryem oğlu Mesîh, ancak bir elçidir. Ondan önce de elçiler gelip geçmiştir. Annesi de dosdoğru bir kadındır. İkisi de yemek yerlerdi. Bak, onlara ayetleri nasıl açıklıyoruz! Sonra da bak, nasıl [haktan] çevriliyorlar! (75)”

مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أي ما هو إلا رسول كالرسل قبله خصه الله ﷾ بالآيات كما خصهم بها، فإن إحياء الموتى على يده فقد أحيا العصا وجعلها حية تسعى على يد موسى ﵇ وهو أعجب، وإن خلقه من غير أب فقد خلق آدم من غير أب وأم وهو أغرب. وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كسائر النساء اللاتي يلازمن الصدق، أو يصدقن الأنبياء عليهم الصلاة والسلام. كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعامَ ويفتقران إليه افتقار الحيوانات، بين أولاً أقصى ما لهما من الكمال ودل على أنه لا يوجب لهما ألوهية لأن كثيراً من الناس يشاركهما في مثله، ثم نبه على نقصهما وذكر ما ينافي الربوبية ويقتضي أن يكونا من عداد المركبات الكائنة الفاسدة، ثم عجب لمن يدعي الربوبية لهما مع أمثال هذه الأدلة الظاهرة فقال:

{ مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ } “Meryem oğlu Mesîh, ancak kendisinden önce elçiler gelip geçmiş olan bir elçidir.” Yani o, kendisinden önceki elçiler gibi sadece bir elçidir; Allah Azze ve Celle diğerlerini birtakım mucizelerle seçkin kıldığı gibi onu da mucizelerle seçkin kılmıştır. Zira onun eliyle ölülerin diriltilmesi söz konusu ise, Mûsâ aleyhisselâm'ın eliyle asayı diriltip koşan bir yılan kılmıştır ki bu daha şaşırtıcıdır. Eğer babasız yaratılmışsa, Âdem'i hem babasız hem annesiz yaratmıştır ki bu daha da hayret vericidir. { وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ } “Annesi de dosdoğru bir kadındır.” Doğruluktan ayrılmayan yahut peygamberleri (aleyhimüsselâm) tasdik eden diğer kadınlar gibidir. { كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعامَ } “İkisi de yemek yerlerdi.” ve canlıların muhtaç olduğu gibi yemeğe muhtaç idiler. [Allah Teâlâ] ilk olarak ikisinin ulaştığı en yüksek kemali beyan etmiş ve bunun onlara ilahlık kazandırmayacağını göstermiştir; zira pek çok insan bu hususlarda onlara ortaktır. Sonra ikisinin noksanlığına dikkat çekmiş, rabliğe aykırı olan ve oluşup bozulan bileşik varlıklar zümresinden olmalarını gerektiren hallerini zikretmiştir. Ardından bu gibi açık delillere rağmen onlar hakkında ilahlık iddia edenlerin durumunu hayretle karşılayarak şöyle buyurmuştur:

انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ كيف يصرفون عن استماع الحق وتأمله وثم لتفاوت ما بين العجبين أي إن بياننا للآيات عجب وإعراضهم عنها أعجب.

{ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ } “Bak, onlara ayetleri nasıl açıklıyoruz! Sonra da bak, nasıl çevriliyorlar!” Hakkı dinlemekten ve üzerinde düşünmekten nasıl çevriliyorlar! 'Sümme' (sonra) kelimesi iki hayret verici durum arasındaki farkı belirtmek içindir; yani bizim ayetleri açıklamamız şaşılacak bir durumdur, onların bunlardan yüz çevirmesi ise çok daha şaşılacak bir durumdur.

[سورة المائدة (٥) : آية ٧٦]

[Mâide Suresi (5): Ayet 76]

قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٧٦)

{ قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٧٦) } “De ki: 'Allah'ı bırakıp da size ne bir zarar ne de bir fayda vermeye gücü yetmeyen şeylere mi kulluk ediyorsunuz? Oysa Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.' (76)”

قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً يعني عيسى ﵊، وهو وإن

{ قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً } “De ki: 'Allah'ı bırakıp da size ne bir zarar ne de bir fayda vermeye gücü yetmeyen şeylere mi kulluk ediyorsunuz?'” Yani Îsâ aleyhisselâm'ı kastediyor. O, her ne kadar

ملك ذلك بتمليك الله ﷾ إياه لا يملكه من ذاته ولا يملك مثل ما يضر الله تعالى به من البلايا والمصائب، وما ينفع به من الصحة والسعة وإنما قال ما نظراً إلى ما هو عليه في ذاته توطئة لنفي القدرة عنه رأساً، وتنبيهاً على أنه من هذا الجنس ومن كان له حقيقة تقبل المجانسة والمشاركة فبمعزل عن الألوهية، وإنما قدم الضر لأن التحرز عنه أهم من تحري النفع. وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ بالأقوال والعقائد فيجازي عليها إن خيراً فخير وإن شرا فشر.

Allah Azze ve Celle'nin mülk kılmasıyla buna malik olsa da, bizzat kendiliğinden buna malik değildir; ayrıca Allah Teâlâ'nın bela ve musibetlerle verdiği zararın yahut sağlık ve bollukla sağladığı faydanın benzerine de malik olamaz. Kendisinden kudretin kökten nefyedilmesine zemin hazırlamak ve onun da bu cinsten olduğuna dikkat çekmek amacıyla bizzat kendi zatı göz önünde bulundurularak 'mâ' denilmiştir. Cins ve ortaklık kabul eden bir hakikate sahip olan kimse ise ilahlıktan tamamen uzaktır. Zararın öne alınması, ondan sakınmanın fayda aramaktan daha önemli olmasındandır. { وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Oysa Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” Sözleri ve inançları bilendir; dolayısıyla hayır ise hayırla, şer ise şerle karşılığını verecektir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٧٧]

[Mâide Suresi (5): Ayet 77]

قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لاَ تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ (٧٧)

{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لاَ تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ (٧٧) } “De ki: 'Ey Kitap ehli! Dininizde haksız yere haddi aşmayın. Daha önce sapmış, birçoğunu da saptırmış ve doğru yoldan çıkmış bir topluluğun heveslerine uymayın.' (77)”

قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لاَ تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ أي غلوا باطلا فترفعوا عيسى ﵊ إلى أن تدعوا له الألوهية، أو تضعوه فتزعموا أنه لغير رشدة. وقيل الخطاب للنصارى خاصة. وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ يعني أسلافهم وأئمتهم الذين قد ضلوا قبل مبعث محمد ﷺ في شريعتهم.

{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لاَ تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ } “De ki: 'Ey Kitap ehli! Dininizde haksız yere haddi aşmayın...'” Yani batıl bir şekilde haddi aşıp da Îsâ aleyhisselâm'ı onun hakkında ilahlık iddia edecek derecede yüceltmeyin yahut onun gayrimeşru olduğunu iddia edecek derecede alçaltmayın. Hitabın sadece Hristiyanlara yönelik olduğu da söylenmiştir. { وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ } “...Daha önce sapmış... bir topluluğun heveslerine uymayın.” Yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmeden önce kendi şeriatlarında sapmış olan geçmişlerini ve önderlerini kastediyor.

وَأَضَلُّوا كَثِيراً ممن شايعهم على بدعهم وضلالهم. وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ عن قصد السبيل الذي هو الإسلام بعد مبعثه ﷺ لما كذبوه وبغوا عليه، وقيل الأول إشارة إلى ضلالهم عن مقتضى العقل والثاني إشارة إلى ضلالهم عما جاء به الشرع.

{ وَأَضَلُّوا كَثِيراً } “...ve birçoğunu saptırmış...” Bidat ve sapıklıklarında kendilerine uyanlardan birçok kimseyi [saptırmış]. { وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ } “...ve doğru yoldan çıkmış [topluluğun heveslerine uymayın].” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gönderildikten sonra onu yalanlayıp ona haksızlık ettiklerinde, dosdoğru yol olan İslam yolundan sapanların [heveslerine uymayın]. Birincisinin aklın gerektirdiği şeyden sapmalarına, ikincisinin ise şeriatın getirdiği şeyden sapmalarına işaret olduğu da söylenmiştir.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٧٨ الى ٧٩]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 78-79]

لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (٧٨) كانُوا لاَ يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ (٧٩)

{ لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (٧٨) كانُوا لاَ يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ (٧٩) } “İsrailoğullarından inkâr edenler, Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlenmişlerdir. Bu, onların isyan etmeleri ve haddi aşıyor olmaları sebebiyledir. (78) Onlar, işledikleri kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı. Yapmakta oldukları şey ne kötüydü! (79)”

لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ أي لعنهم الله في الزبور والإِنجيل على لسانهما. وقيل إن أهل أيلة لما اعتدوا في السبت لعنهم الله تعالى على لسان داود فمسخهم الله تعالى قردة، وأصحاب المائدة لما كفروا دعا عليهم عيسى ﵈ ولعنهم فأصبحوا خنازير وكانوا خمسة آلاف رجل. ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ أي ذلك اللعن الشنيع المقتضي للمسخ بسبب عصيانهم واعتدائهم ما حرم عليهم.

{ لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ } “İsrailoğullarından inkâr edenler, Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlenmişlerdir.” Yani Allah onları Zebûr ve İncil'de bu iki peygamberin diliyle lanetlemiştir. Denildi ki: Eylet halkı cumartesi yasağını çiğnediklerinde Allah Teâlâ onları Dâvûd'un diliyle lanetledi de Allah Teâlâ onları maymunlara dönüştürdü; Maide ashabı inkâr ettiklerinde ise Îsâ aleyhisselâm onlara beddua edip lanetledi ve domuzlara dönüştüler; bunlar beş bin erkek idiler. { ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ } “Bu, onların isyan etmeleri ve haddi aşıyor olmaları sebebiyledir.” Yani suretlerinin değiştirilmesini gerektiren o çirkin lanet, isyanları ve kendilerine haram kılınan şeylerde haddi aşmaları sebebiyledir.

كانُوا لاَ يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ أي لا ينهى بعضهم بعضاً عن معاودة منكر فعلوه، أو عن مثل منكر فعلوه، أو عن منكر أرادوا فعله وتهيؤوا له، أو لا ينتهون عنه من قولهم تناهى عن الأمر وانتهى عنه إذا امتنع. لَبِئْسَ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ تعجيب من سوء فعلهم مؤكد بالقسم.

{ كانُوا لاَ يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ } “Onlar, işledikleri kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı...” Yani birbirlerini işledikleri kötülüğü tekrarlamaktan yahut işledikleri kötülüğün benzerinden yahut işlemeyi murat edip hazırlandıkları kötülükten alıkoymazlardı; veya bir kimsenin bir şeyden imtina etmesi anlamında kullanılan 'tenâhâ ani'l-emri ve'ntehâ anhü' ifadesinden hareketle 'o kötülükten vazgeçmezlerdi' manasındadır. { لَبِئْسَ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ } “...Yapmakta oldukları şey ne kötüydü!” Kötü fiillerini yeminle tekit edilmiş bir şekilde hayretle karşılamadır.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٨٠ الى ٨١]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 80-81]

تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ (٨٠) وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِياءَ وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ (٨١)

{ تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ (٨٠) وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِياءَ وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ (٨١) } “Onlardan birçoğunun inkâr edenleri dost edindiklerini görürsün. Nefislerinin kendileri için önden gönderdiği şey ne kötüdür ki Allah onlara gazap etmiştir ve onlar azapta ebedî kalacaklardır. (80) Eğer Allah'a, Peygamber'e ve ona indirilene iman etmiş olsalardı, onları dost edinmezlerdi; fakat onların birçoğu yoldan çıkmış kimselerdir. (81)”

تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ من أهل الكتاب. يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا يوالون المشركين بغضاً لرسول الله ﷺ والمؤمنين. لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أي لبئس شيئا قدموه ليردوا عليه يوم القيامة أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ هو المخصوص بالذم، والمعنى موجب سخط الله والخلود في العذاب، أو علة الذم والمخصوص محذوف أي لبئس شيئاً ذلك لأنه كسبهم السخط والخلود.

{ تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ } “Onlardan birçoğunu görürsün...” Kitap ehlinden [birçoğunu]. { يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “...inkâr edenleri dost edindiklerini...” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere duydukları kin sebebiyle müşrikleri dost edindiklerini görürsün. { لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ } “Nefislerinin kendileri için önden gönderdiği şey ne kötüdür...” Yani kıyamet gününde karşısına çıkmak üzere önden gönderdikleri şey ne kötüdür! { أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ } “...ki Allah onlara gazap etmiştir ve onlar azapta ebedî kalacaklardır.” Bu kısım zemmedilen şeyin kendisidir; anlamı ise Allah'ın gazabını ve azapta ebedî kalmayı gerektiren şeydir; yahut zemmin illetidir ve mahsûs hazfedilmiştir, yani 'bu ne kötü bir şeydir, çünkü onlara gazabı ve ebedî azabı kazandırmıştır' demektir.

وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ يعني نبيهم وإن كانت الآية في المنافقين فالمراد نبينا ﵇. وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِياءَ إذ الإِيمان يمنع ذلك. وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ خارجون عن دينهم أو متمردون في نفاقهم.

{ وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ } “Eğer Allah'a ve Peygamber'e iman etmiş olsalardı...” Yani kendi peygamberlerine; şayet ayet münafıklar hakkında ise murat bizim Peygamberimiz aleyhisselâm'dır. { وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِياءَ } “...ve ona indirilene [iman etmiş olsalardı], onları dost edinmezlerdi.” Zira iman bunu engeller. { وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ } “Fakat onların birçoğu yoldan çıkmış kimselerdir.” Dinlerinden çıkmış yahut nifaklarında haddi aşmış kimselerdir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٨٢]

[Mâide Suresi (5): Ayet 82]

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً وَأَنَّهُمْ لاَ يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢)

{ لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً وَأَنَّهُمْ لاَ يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢) } “İman edenlere düşmanlık bakımından insanların en şiddetlisi olarak kesinlikle Yahudileri ve şirk koşanları bulursun. İman edenlere sevgi bakımından en yakın olanları da 'Biz Hristiyanlarız' diyenler olarak bulursun. Bu, onların içinde keşişler ve rahipler bulunmasından ve onların büyüklük taslamamalarındandır. (82)”

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا لشدة شكيمتهم وتضاعف كفرهم وانهماكهم في اتباع الهوى، وركونهم إلى التقليد وبعدهم عن التحقيق، وتمرنهم على تكذيب الأنبياء ومعاداتهم. وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى للين جانبهم ورقة قلوبهم وقلة حرصهم على الدنيا وكثرة اهتمامهم بالعلم والعمل وإليه أشار بقوله: ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً وَأَنَّهُمْ لاَ يَسْتَكْبِرُونَ عن قبول الحق إذا فهموه، أو يتواضعون ولا يتكبرون كاليهود. وفيه دليل على أن التواضع والإِقبال على العلم والعمل والإِعراض عن الشهوات محمود وإن كانت من كافر.

{ لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا } “İman edenlere düşmanlık bakımından insanların en şiddetlisi olarak kesinlikle Yahudileri ve şirk koşanları bulursun.” Katılıklarının şiddeti, küfürlerinin katmerli oluşu, hevalarına uymaya kendilerini kaptırmış olmaları, taklide dayanmaları, hakikati araştırmaktan uzak durmaları, peygamberleri yalanlamaya ve onlara düşmanlık etmeye alışmış olmaları sebebiyle böyledir. { وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى } “İman edenlere sevgi bakımından en yakın olanları da 'Biz Hristiyanlarız' diyenler olarak bulursun.” Mülayim tabiatlı, yufka yürekli oluşları, dünyaya az hırs göstermeleri, ilim ve amele fazlaca önem vermeleri sebebiyledir. Nitekim şu buyruğuyla buna işaret etmiştir: { ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً وَأَنَّهُمْ لاَ يَسْتَكْبِرُونَ } “Bu, onların içinde keşişler ve rahipler bulunmasından ve onların büyüklük taslamamalarındandır.” Hakkı anladıklarında onu kabul etmekten kibirlenmezler yahut alçakgönüllülük gösterirler, Yahudiler gibi büyüklük taslamazlar. Bunda, kâfirden de olsa tevazu göstermenin, ilim ve amele yönelmenin, şehevî arzulardan yüz çevirmenin övgüye değer olduğuna delil vardır.

[سورة المائدة (٥) : آية ٨٣]

[Mâide Suresi (5): Ayet 83]

وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٨٣)

{ وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٨٣) } “Peygamber'e indirileni duydukları zaman, haktan tanıdıkları şeyler sebebiyle gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün. Şöyle derler: 'Rabbimiz! İman ettik, bizi de şahitlerle beraber yaz!' (83)”

وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ عطف على لاَ يَسْتَكْبِرُونَ وهو بيان لرقة قلوبهم وشدة خشيتهم ومسارعتهم إلى قبول الحق وعدم تأبيهم عنه، والفيض انصباب عن امتلاء، فوضع موضع الامتلاء للمبالغة، أو جعلت أعينهم من فرط البكاء كأنها تفيض بأنفسها. مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ مِنْ الأولى للابتداء والثانية لتبيين ما عرفوا، أو للتبعيض بأنه بعض الحق. والمعنى أنهم عرفوا بعض الحق فأبكاهم فكيف إذا عرفوا كله. يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا بذلك أو بمحمد. فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ، من الذين شهدوا بأنه حق، أو بنبوته، أو من أمته الذين هم شهداء على الأمم يوم القيامة.

{ وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ } “Peygamber'e indirileni duydukları zaman, gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün.” { لاَ يَسْتَكْبِرُونَ } üzerine matuftur; bu, kalplerinin inceliğinin, haşyetlerinin şiddetinin, hakkı kabule koşmalarının ve ona karşı direnmeyişlerinin beyanıdır. Feyz, dolup taşmaktır; mübalağa maksadıyla dolup taşma lafzı doluluk yerine kullanılmıştır yahut aşırı ağlamaktan ötürü gözleri bizzat akıp gidiyormuş gibi kabul edilmiştir. { مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ } “...haktan tanıdıkları şeyler sebebiyle...” Birinci 'min' ibtida içindir; ikincisi ise bildikleri şeyi açıklamak yahut hakkın bir kısmı olduğu için teb'îz içindir. Anlamı şudur: Onlar hakkın bir kısmını tanıdılar da bu onları ağlattı; peki tamamını tanısalar nasıl olurdu! { يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا } “Şöyle derler: 'Rabbimiz! İman ettik...” Buna yahut Muhammed'e [iman ettik]. { فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ } “...bizi de şahitlerle beraber yaz!'” Onun hak olduğuna veya peygamberliğine şahitlik edenlerle yahut kıyamet gününde ümmetlere şahitlik edecek olan onun ümmetiyle beraber [bizi yaz].

[سورة المائدة (٥) : آية ٨٤]

[Mâide Suresi (5): Ayet 84]

وَما لَنا لاَ نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما جاءَنا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنا رَبُّنا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ (٨٤)

{ وَما لَنا لاَ نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما جاءَنا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنا رَبُّنا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ (٨٤) } “'Rabbimizin bizi salihler topluluğuyla beraber [cennete] koymasını umup dururken ne diye Allah'a ve bize gelen hakka inanmayalım?' (84)”

وَما لَنا لاَ نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما جاءَنا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنا رَبُّنا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ استفهام إنكار واستبعاد لانتفاء الإِيمان مع قيام الداعي وهو الطمع في الانخراط مع الصالحين، والدخول في مداخلهم أو جواب سائل قال لم آمنتم؟ ولا نُؤْمِنُ حال من الضمير والعامل ما في اللام من معنى الفعل، أي أي شيء حصل لنا غير مؤمنين بالله، أي بوحدانيته فإنهم كانوا مثلثين. أو بكتابه ورسوله فإن الإِيمان بهما إيمان به حقيقة وذكره توطئة وتعظيماً، ونطمع عطف على نؤمن أو خبر محذوف، والواو للحال أي ونحن نطمع والعامل فيها عامل الأولى مقيداً بها أو نؤمن.

{ وَما لَنا لاَ نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما جاءَنا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنا رَبُّنا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ } “'Rabbimizin bizi salihler topluluğuyla beraber koymasını umup dururken ne diye Allah'a ve bize gelen hakka inanmayalım?'” İnkârî ve uzak görme bildiren bir istifhamdır; salihler arasına katılma ve onların girdiği yerlere girme arzusu gibi bir sevk edici unsur mevcutken imanın bulunmayışını uzak görmektir; yahut 'Niçin iman ettiniz?' diyen bir sorana cevaptır. { لا نُؤْمِنُ } zamirden haldir, amili ise lâm harfindeki fiil manasıdır; yani 'Allah'a inanmayan kimseler olarak bize ne oluyor?' demektir; yani O'nun birliğine [niçin inanmayalım?], zira onlar teslise inanıyorlardı; yahut kitabına ve peygamberine [niçin inanmayalım?], çünkü bu ikisine iman etmek hakikatte Allah'a imandır; bunu zikretmek zemin hazırlama ve ta'zim içindir. { نَطْمَعُ } 'nü'minü' üzerine matuftur yahut mahzuf bir haberdir, vâv ise hal içindir; yani 'biz umup dururken' demektir ve bundaki âmil, kendisiyle kayıtlanmış olarak birincinin âmilidir yahut 'nü'minü' fiilidir.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٨٥ الى ٨٦]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 85-86]

فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ (٨٥) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٨٦)

{ فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ (٨٥) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٨٦) } “Allah da onlara, söyledikleri bu söze karşılık, altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetler verdi. İşte bu, güzel davrananların mükâfatıdır. (85) İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar da cehennemliklerdir. (86)”

فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا أي عن اعتقاد من قولك هذا قول فلان أي معتقده. جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ الذين أحسنوا النظر والعمل، أو الذين اعتادوا الإِحسان في الأمور. والآيات الأربع

{ فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا } “Allah da onlara, söyledikleri bu söze karşılık... verdi.” Yani inançtan kaynaklanan söze karşılık [verdi]; nitekim 'bu filanın sözüdür' denildiğinde onun inancı kastedilir. { جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ } “...altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetler verdi. İşte bu, güzel davrananların mükâfatıdır.” Düşünmeyi ve ameli güzel yapanların yahut işlerde ihsanı âdet edinenlerin mükâfatıdır. Bu dört ayetin

روي (أنها نزلت في النجاشي وأصحابه بعث إليه الرسول ﷺ بكتابه فقرأه، ثم دعا جعفر بن أبي طالب والمهاجرين معه وأحضر الرهبان والقسيسين، فأمر جعفراً أن يقرأ عليهم القرآن فقرأ سورة مريم فبكوا وآمنوا بالقرآن)

Necaşî ve arkadaşları hakkında indiği rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona mektubunu göndermiş, o da bunu okumuş, sonra Ca'fer b. Ebî Tâlib'i ve beraberindeki muhacirleri çağırmış, rahipleri ve keşişleri de hazır bulundurmuştur. Ardından Ca'fer'e onlara Kur'an okumasını emretmiş, o da Meryem Suresi'ni okumuş, bunun üzerine ağlamışlar ve Kur'an'a iman etmişlerdir.

وقيل نزلت في ثلاثين أو سبعين رجلاً من قومه وفدوا على رسول الله ﷺ فقرأ عليهم سورة يس فبكوا وآمنوا.

Onun kavminden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelen otuz veya yetmiş kişilik bir heyet hakkında indiği de söylenmiştir; Peygamber onlara Yâsîn Suresi'ni okumuş, onlar da ağlamış ve iman etmişlerdir.

وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ عطف التكذيب بآيات الله على الكفر، وهو ضرب منه لأن القصد إلى بيان حال المكذبين وذكرهم في معرض المصدقين بها جمعاً بين الترغيب والترهيب.

{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar da cehennemliklerdir.” Allah'ın ayetlerini yalanlamanın küfür üzerine matuf kılınması, yalanlamanın bir küfür türü olmasındandır; zira maksat yalanlayanların durumunu beyan etmek ve rağbet ettirme ile korkutmayı birleştirmek amacıyla onları tasdik edenlerin zıddı konumunda zikretmektir.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٨٧ الى ٨٨]

[Mâide Suresi (5): Ayetler ٨٧ الى ٨٨]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٨٧) وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٨٨)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٨٧) وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٨٨) } “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı güzel ve temiz şeyleri haram kılmayın ve haddi aşmayın. Şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez. (87) Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden helal ve temiz olarak yiyin. Kendisine iman ettiğiniz Allah'a karşı gelmekten sakının. (88)”

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ أي ما طاب ولذ منه كأنه لما تضمن ما قبله مدح النصارى على ترهبهم والحث على كسر النفس ورفض الشهوات عقبه النهي عن الإِفراط في ذلك والاعتداء عما حد الله ﷾ بجعل الحلال حراماً فقال: وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ ويجوز أن يراد به ولا تعتدوا حدود ما أحل الله لكم إلى ما حرم عليكم، فتكون الآية ناهية عن تحريم ما أحل وتحليل ما حرم داعية إلى القصد بينهما.

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ } “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı güzel ve temiz şeyleri haram kılmayın...” Yani helal kılınanlardan hoş ve lezzetli olanları [haram kılmayın]. Sanki önceki ayetler Hristiyanların ruhbanlığını övmeyi, nefsi kırmayı ve şehevî arzuları terk etmeye teşviki içerince, bunun hemen ardından bunda aşırıya kaçmayı ve helali haram kılarak Allah Azze ve Celle'nin koyduğu sınırı aşmayı yasaklamış ve şöyle buyurmuştur: { وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “...ve haddi aşmayın. Şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez.” Bununla 'Allah'ın size helal kıldığı sınırları aşıp haram kıldıklarına geçmeyin' anlamının kastedilmiş olması da caizdir; bu durumda ayet helal olanı haram kılmayı da haram olanı helal kılmayı da yasaklamış ve ikisi arasında orta yolu tutmaya çağırmış olur.

روي (أن رسول الله ﷺ وصف القيامة لأصحابه يوماً وبالغ في إنذارهم، فرقوا واجتمعوا في بيت عثمان بن مظعون واتفقوا على أن لا يزالوا صائمين قائمين، وأن لا يناموا على الفرش ولا يأكلوا اللحم والودك، ولا يقربوا النساء والطيب، ويرفضوا الدنيا ويلبسوا المسوح، ويسيحوا في الأرض، ويجبوا مذاكيرهم. فبلغ ذلك رسول الله ﷺ فقال لهم: إني لم أومر بذلك إن لأنفسكم عليكم حقاً فصوموا وأفطروا، وقوموا وناموا، فإني أقوم وأنام وأصوم وأفطر، وآكل اللحم والدسم، وآتي النساء فمن رغب عن سنتي فليس مني) فنزلت.

Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün ashabına kıyameti anlattı ve onları uyarırken son derece etkili konuştu. Onlar da duygulandılar ve Osmân b. Maz'ûn'un evinde toplandılar; sürekli oruç tutup geceleri namaz kılmaya, yataklarda uyumamaya, et ve yağ yememeye, kadınlara ve güzel kokulara yaklaşmamaya, dünyayı terk etmeye, kaba yün elbiseler giymeye, yeryüzünde seyahat etmeye ve tenasül uzuvlarını burmaya sözleştiler. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca onlara şöyle buyurdu: “Ben bununla emrolunmadım; şüphesiz nefislerinizin sizin üzerinizde hakkı vardır. Oruç da tutun, iftar da edin; gece namaza da kalkın, uyuyun da. Zira ben hem namaza kalkarım hem uyurum; hem oruç tutarım hem iftar ederim; et ve yağ da yerim, kadınlarla da beraber olurum. Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir.” Bunun üzerine [bu ayet] indi.

وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالًا طَيِّباً أي كلوا ما حل لكم وطاب مما رزقكم الله، فيكون حلالاً مفعول كلوا ومما حال منه تقدمت عليه لأنه نكرة، ويجوز أن تكون من ابتدائية متعلقة بكلوا، ويجوز أن تكون مفعولاً وحلالاً حال من الموصول، أو العائد المحذوف، أو صفة لمصدر محذوف وعلى الوجوه لو لم يقع الرزق على الحرام لم يكن لذكر الحلال فائدة زائدة. وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ.

{ وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالًا طَيِّباً } “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden helal ve temiz olarak yiyin...” Yani Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden sizin için helal ve hoş olanları yiyin. Bu durumda 'helâlen' lafzı 'külû' fiilinin mefulü, 'mimmâ' ise nekire olduğu için öne geçmiş bir hâl olur. 'Min' harf-i cerinin ibtidaiye olup 'külû'ya müteallık olması da caizdir; onun meful olup 'helâlen' lafzının mevsulden yahut mahzuf aid zamirinden hâl olması veya mahzuf bir masdarın sıfatı olması da caizdir. Bütün bu vecihlere göre şayet rızık harama da ıtlak olunmasaydı, helal lafzının zikredilmesinin fazladan bir faydası olmazdı. { وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ } “Kendisine iman ettiğiniz Allah'a karşı gelmekten sakının.”

[سورة المائدة (٥) : آية ٨٩]

[Mâide Suresi (5): Ayet 89]

لاَّ يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُوا أَيْمانَكُمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٨٩)

{ لاَّ يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُوا أَيْمانَكُمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٨٩) } “Allah sizi yeminlerinizdeki rastgele sözlerden sorumlu tutmaz; fakat bilerek ve bağlayarak ettiğiniz yeminlerden sorumlu tutar. Bunun kefareti, ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden on yoksulu doyurmak yahut onları giydirmek ya da bir köle azat etmektir. Kim [bunları] bulamazsa üç gün oruç tutmalıdır. İşte yemin ettiğinizde yeminlerinizin kefareti budur. Yeminlerinizi koruyun. Allah şükredesiniz diye ayetlerini size işte böyle açıklar. (89)”

لاَّ يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ هو ما يبدو من المرء بلا قصد كقول الرجل: لا والله وبلى والله، وإليه ذهب الشافعي رضي الله تعالى عنه، وقيل الحلف على ما يظن أنه كذلك ولم يكن، وإليه ذهب أبو حنيفة رحمه الله تعالى وفي أيمانكم صلة يؤاخذكم أو اللغو لأنه مصدر أو حال منه. وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ بما وثقتم الأيمان عليه بالقصد والنية، والمعنى ولكن يؤاخذكم بما عقدتم إذا حنثتم أو بنكث ما عقدتم فحذف للعلم به. وقرأ حمزة والكسائي وابن عياش عن عاصم عَقَّدْتُمُ بالتخفيف، وابن عامر برواية ابن ذكوان «عاقدتم» وهو من فاعل بمعنى فعل. فَكَفَّارَتُهُ فكفارة نكثه أي الفعلة التي تذهب إثمه وتستره، واستدل بظاهره على جواز التكفير بالمال قبل الحنث وهو عندنا خلافا للحنفية

{ لاَّ يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ } “Allah sizi yeminlerinizdeki rastgele sözlerden (lağv yemininden) sorumlu tutmaz...” [Lağv], kişinin bir kasıt olmaksızın ağzından çıkan, adamın: “Hayır vallahi”, “Evet vallahi” demesi gibi sözlerdir; İmam Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh bu görüşe gitmiştir. [Bir görüşe göre ise lağv], öyle olduğunu zannederek yemin ettiği halde durumun öyle olmamasıdır; Ebû Hanîfe rahimehullâhu teâlâ de bu görüşe gitmiştir. 'Fî eymâniküm' [ibaresi], 'yüâhizüküm' fiilinin yahut masdar olduğu için 'el-lağv' lafzının sılası (müteallakı) veya ondan bir hâldir. { وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ } “...fakat bilerek ve bağlayarak ettiğiniz yeminlerden sorumlu tutar.” Yani kasıt ve niyetle pekiştirdiğiniz yeminlerden [sorumlu tutar]. Manası şudur: Ancak yeminlerinizi bozduğunuzda bağladığınız şeylerden yahut bağladığınız şeyleri bozmanızdan dolayı sizi sorumlu tutar; bilindiği için [bu kısım] hazfedilmiştir. Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle İbn Ayyâş { عَقَّدْتُمُ } lafzını şeddesiz [akadtüm olarak] okumuşlardır. İbn Âmir ise İbn Zekvân rivayetiyle fâale kalıbında fa'ale manasında olmak üzere 'âkadtüm' şeklinde okumuştur. { فَكَفَّارَتُهُ } “Bunun kefareti...” yani yemini bozmanın kefareti, günahını giderip örten fiil [şudur]: Ayetin zahirinden, yemini bozmadan önce mali kefaret vermenin caiz olduğuna delil getirilmiştir; Hanefîlerin aksine bu bizim [Şâfiîlerin] görüşümüzdür;

لقوله ﵊ «من حلف على يمين ورأى غيرها خيراً منها فليكفر عن يمينه وليأت الذي هو خير» .

Zira aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Kim bir konuda yemin eder de ondan başkasını daha hayırlı görürse, yeminine kefaret versin ve hayırlı olanı yapsın.”

إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ من أقصده في النوع أو القدر، وهو مد لكل مسكين عندنا ونصف صاع عند الحنفية، وما محله النصب لأنه صفة مفعول محذوف تقديره: أن تطعموا عشرة مساكين طعاماً من أوسط ما تطعمون، أو الرفع على البدل من إطعام، وأهلون كأرضون. وقرئ «أهاليكم» بسكون الياء على لغة من يسكنها في الأحوال الثلاث كالألف، وهو جمع أهل كالليالي في جمع ليل والأراضي في جمع أرض.

{ إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ } “...ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden on yoksulu doyurmaktır...” [yani] çeşit veya miktar bakımından en dengeli olanından. Bu da bizim [Şâfiîlerin] mezhebine göre her bir fakir için bir müdd, Hanefîlere göre ise yarım sâ'dır. 'Mâ' lafzının iraptaki yeri nasbdır; çünkü takdiri: 'On fakiri, ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden bir yiyecekle doyurmanızdır' şeklinde olan mahzuf bir mefulün sıfatıdır yahut 'it'âm' lafzından bedel olarak iraptaki yeri ref'tir. 'Ehlûne' lafzı 'ardûne' gibidir. [Bir kıraatte de] elif gibi her üç durumda da yâ harfini sakin kılanların lügatine göre 'ehâlîküm' şeklinde yânın sükûnu ile okunmuştur; bu da 'leyl'in çoğulunun 'leyâlî', 'ard'ın çoğulunun 'erâdî' gelmesi gibi 'ehl'in çoğuludur.

وقيل هو جمع أهلاة. أَوْ كِسْوَتُهُمْ عطف على إطعام أو من أوسط إن جعل بدلاً وهو ثوب يغطي العورة.

Bunun 'ehlât' kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir. { أَوْ كِسْوَتُهُمْ } “...yahut onları giydirmek...” [ifadesi], 'it'âm' üzerine yahut şayet bedel kabul edilirse 'min evsatı' üzerine matuftur; bu da avret yerini örten bir elbisedir.

وقيل ثوب جامع قميص أو رداء أو إزار. وقرئ بضم الكاف وهو لغة كقدوة في قدوة وكأسوتهم بمعنى أو كمثل ما تطعمون أهليكم إسرافاً كان أو تقتيراً تواسون بينهم وبينهم إن لم تطعموهم الأوسط، والكاف في محل الرفع وتقديره: أو إطعامهم كأسوتهم. أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ أو إعتاق إنسان، وشرط الشافعي رضي الله تعالى عنه في الأَيمان قياساً على كفارة القتل، ومعنى أو إيجاب إحدى الخصال الثلاث مطلقا وتخيير المكلف في التعيين. فَمَنْ لَمْ يَجِدْ أي واحداً منها. فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فكفارته صيام ثلاثة أيام، وشرط فيه أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه التتابع لأنه قرئ «ثلاثة أيام متتابعات» ، والشواذ ليست بحجة عندنا إذا لم تثبت كتاباً ولم ترو سنة. ذلِكَ أي المذكور. كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ وحنثتم. وَاحْفَظُوا أَيْمانَكُمْ بأن تضنوا بها ولا تبذلوها لكل أمر، أو بأن تبروا فيها ما استطعتم ولم يفت بها خير، أو بأن تكفروها إذا حنثتم.

Gömlek, rida veya izar gibi bütün bedeni örten bir elbise olduğu da söylenmiştir. 'Kıdve' kelimesinin 'kudve' okunması gibi bir lehçe olarak kâf harfinin zammesiyle [küsvetühüm] okunmuştur. 'Keesvetihim' şeklinde de okunmuştur ki manası: Şayet onlara orta hallisinden yedirmezseniz aralarını eşit kılmanız için gerek israf gerekse cimrilik olsun ailenize yedirdiğinizin misli gibi [yedirmenizdir]; kâf harfinin mahalli ref olup takdiri: 'Yahut onları ailenizin misliyle doyurmanızdır' şeklindedir. { أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ } “...ya da bir köle azat etmektir.” Yani bir insanı hürriyetine kavuşturmaktır. Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh, katil kefaretine kıyasla yeminlerde de [azat edilecek kölenin mümin olması] şartını koşmuştur. 'Ev' (yahut) edatının anlamı, bu üç seçenekten birinin mutlak olarak farz kılınması ve mükellefin hangisini seçeceği hususunda serbest bırakılmasıdır. { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ } “Kim [bunları] bulamazsa...” yani bu üç seçenekten hiçbirini bulamazsa, { فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ } “...üç gün oruç tutmalıdır.” Yani kefareti üç gün oruç tutmaktır. Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh, ayet “üç peş peşe gün” (selâsete eyyâmin mütetâbiâtin) şeklinde okunduğu için orucun peş peşe olmasını şart koşmuştur; şaz kıraatler ise Mushaf ile sabit olmadıkça ve sünnet olarak rivayet edilmedikçe bize göre hüccet değildir. { ذلِكَ } “İşte bu...” yani zikredilen husus, { كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ } “...yemin ettiğinizde yeminlerinizin kefareti budur.” Yani yemin edip bozduğunuzda [kefaretiniz budur]. { وَاحْفَظُوا أَيْمانَكُمْ } “Yeminlerinizi koruyun.” [Bunu da] yeminlerinizi kıymetli bilip her iş için rastgele yemin etmeyerek yahut gücünüz yettiğince ve bir hayrı kaçırmadıkça yeminlerinizi yerine getirerek ya da bozduğunuzda kefaretini vererek yapın.

كَذلِكَ أي مثل ذلك البيان. يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ أعلام شرائعه. لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ نعمة التعليم أو نعمة الواجب شكرها فإن مثل هذا التبيين يسهل لكم المخرج منه.

{ كَذلِكَ } “İşte böyle...” yani bu açıklama gibi, { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ } “...Allah ayetlerini size açıklar...” yani şeriatının nişanelerini [açıklar], { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “...şükredesiniz diye.” Öğretme nimetine yahut şükrü vacip olan nimete şükredesiniz diye; zira böyle bir açıklama sizin için bu durumdan çıkış yolunu kolaylaştırmaktadır.

[سورة المائدة (٥) : آية ٩٠]

[Mâide Suresi (5): Ayet 90]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٩٠)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٩٠) } “Ey iman edenler! İçki, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak şeytan ameli birer pisliktir. Onlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz. (90)”

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ أي الأصنام التي نصبت للعبادة. وَالْأَزْلامُ سبق تفسيرها في أول السورة. رِجْسٌ قذر تعاف عنه العقول، وأفرده لأنه خبر للخمر، وخبر المعطوفات محذوف أو لمضاف محذوف كأنه قال: إنما تعاطي الخمر والميسر. مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ لأنه مسبب عن تسويله وتزيينه. فَاجْتَنِبُوهُ الضمير للرجس أو لما ذكر أو للتعاطي. لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ لكي تفلحوا بالاجتناب عنه.

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ } “Ey iman edenler! İçki, kumar, dikili taşlar...” yani ibadet edilmek üzere dikilen putlar, { وَالْأَزْلامُ } “...ve fal okları...” -bunların tefsiri surenin başında geçmişti-, { رِجْسٌ } “...birer pisliktir...” akılların iğrendiği bir murdarlıktır. Lafzın tekil gelmesi, 'el-hamr' kelimesinin haberi olmasındandır; matufların haberi mahzuftur yahut mahzuf bir muzaftan dolayı böyledir; sanki: “İçki ve kumara bulaşmak ancak...” demiştir. { مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ } “...şeytan ameli...” çünkü şeytanın süslemesi ve aldatmasının bir sonucudur. { فَاجْتَنِبُوهُ } “...onlardan kaçının...” Zamir 'rics'e yahut zikredilen şeylere ya da [onlara] bulaşmaya racidir. { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “...kurtuluşa eresiniz diye.” Yani ondan kaçınmak suretiyle felaha eresiniz diye.

واعلم أنه ﷾ أكد تحريم الخمر والميسر في هذه الآية، بأن صدر الجملة ب إِنَّما وقرنهما بالأنصاب والأزلام، وسماهما رجساً، وجعلهما من عمل الشيطان تنبيهاً على أن الاشتغال بهما شرّ بحت أو غالب، وأمر بالاجتناب عن عينهما وجعله سبباً يرجى منه الفلاح، ثم قرر ذلك بأن بين ما فيهما من المفاسد الدنيوية والدينية المقتضية للتحريم فقال تعالى:

Bil ki Allah Azze ve Celle bu ayette içki ve kumarın haramlığını; cümleye 'innemâ' ile başlayarak, onları putlar ve fal oklarıyla birlikte anarak, onları pislik (rics) diye isimlendirerek ve onlarla meşgul olmanın sırf veya galip bir şer olduğuna dikkat çekmek üzere şeytanın ameli kılarak, bizzat kendilerinden kaçınmayı emredip bunu kendisinden felah umulan bir sebep yaparak pekiştirmiştir. Sonra da içlerinde haram kılınmayı gerektiren dünyevi ve dini fesatları açıklayarak bunu perçinlemiş ve şöyle buyurmuştur:

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٩١ الى ٩٢]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 91-92]

إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ (٩١) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٩٢)

{ إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ (٩١) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٩٢) } “Şeytan, içki ve kumarla ancak aranıza düşmanlık ve kin sokmak; sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister. Artık vazgeçtiniz değil mi? (91) Allah'a itaat edin, Resûl'e de itaat edin ve sakının. Eğer yüz çevirirseniz bilin ki Elçimize düşen sadece apaçık bir tebliğdir. (92)”

إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ وإنما خصهما بإعادة الذكر وشرح ما فيهما من الوبال تنبيهاً على أنهما المقصود بالبيان، وذكر الأنصاب والأزلام للدلالة على أنهما مثلهما في الحرمة والشرارة

{ إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ } “Şeytan, içki ve kumarla ancak aranıza düşmanlık ve kin sokmak; sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister.” Açıklanması kastedilen asıl şeyin bunlar olduğuna dikkat çekmek için içki ve kumarı tekrar zikretmeye tahsis etmiş ve onlardaki vebali şerh etmiştir; dikili taşların ve fal oklarının zikredilmesi ise bunların haramlık ve şerlilik bakımından onlar gibi olduğunu göstermek içindir;

لقوله ﵊ «شارب الخمر كعابد الوثن» .

Nitekim aleyhisselâm: “İçki içen kimse puta tapan gibidir” buyurmuştur.

وخص الصلاة من الذكر بالإِفراد للتعظيم، والإِشعار بأن الصاد عنها كالصاد عن الإِيمان من حيث إنها عماده والفارق بينه وبين الكفر، ثم أعاد الحث على الانتهاء بصيغة الاستفهام مرتباً على ما تقدم من أنواع الصوارف فقال: فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ إيذاناً بأن الأمر في المنع والتحذير بلغ الغاية وأن الأعذار قد انقطعت.

Namazın dinin direği olması ve iman ile küfür arasındaki farkı teşkil etmesi hasebiyle, namazdan alıkoyan kimsenin imandan alıkoyan kimse gibi olduğunu hissettirmek ve onu tazim etmek amacıyla zikirden ayrı olarak namazı hususi olarak tahsis etmiştir. Sonra daha önce geçen vazgeçirici unsurlara binaen istifham (soru) kipiyle vazgeçmeye yönelik teşviki yineleyerek: { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Artık vazgeçtiniz değil mi?” buyurmuştur; bu da yasaklama ve sakındırma hususundaki emrin son noktaya ulaştığını ve artık bütün mazeretlerin kesildiğini bildirmektedir.

وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فيما أمرا به. وَاحْذَرُوا ما نهيا عنه أو مخالفتهما. فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ

{ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } “Allah'a itaat edin, Resûl'e de itaat edin...” emrettikleri hususlarda [itaat edin]. { وَاحْذَرُوا } “...ve sakının...” yasakladıkları şeylerden yahut onlara muhalefet etmekten [sakının]. { فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ } “Eğer yüz çevirirseniz...”

فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ

{ فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ } “...bilin ki Elçimize düşen sadece apaçık bir tebliğdir.”

أي فاعلموا أنكم لم تضروا الرسول ﷺ بتوليكم، فإنما عليه البلاغ وقد أدى، وإنما ضررتم به أنفسكم.

Yani yüz çevirmenizle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hiçbir zarar veremeyeceğinizi bilin; zira ona düşen sadece tebliğdir ve o da bunu yerine getirmiştir. Siz bununla ancak kendi nefislerinize zarar vermiş olursunuz.

[سورة المائدة (٥) : آية ٩٣]

[Mâide Suresi (5): Ayet 93]

لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (٩٣)

{ لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (٩٣) } “İman edip salih ameller işleyenlere; sakındıkları, iman ettikleri ve salih ameller işledikleri, sonra sakınıp inandıkları, sonra da sakınıp iyilik ettikleri takdirde [önceden] tatmış oldukları şeylerden ötürü bir günah yoktur. Allah iyilik edenleri sever. (93)”

لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا مما لم يحرم عليهم لقوله: إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أي اتقوا المحرم وثبتوا على الإِيمان والأعمال الصالحة. ثُمَّ اتَّقَوْا ما حرم عليهم بعد كالخمر. وَآمَنُوا بتحريمه. ثُمَّ اتَّقَوْا ثم استمروا وثبتوا على اتقاء المعاصي. وَأَحْسَنُوا وتحروا الأعمال الجميلة واشتغلوا بها.

{ لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا } “İman edip salih ameller işleyenlere... tatmış oldukları şeylerden ötürü bir günah yoktur” kendilerine haram kılınmamış olan şeylerden dolayı; zira ayette şöyle buyrulmaktadır: { إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “...sakındıkları, iman ettikleri ve salih ameller işledikleri...” yani haramdan sakındıkları, iman ve salih ameller üzere sebat ettikleri; { ثُمَّ اتَّقَوْا } “...sonra sakındıkları...” içki gibi sonradan kendilerine haram kılınan şeylerden [sakındıkları]; { وَآمَنُوا } “...ve inandıkları...” onun haram olduğuna [inandıkları]; { ثُمَّ اتَّقَوْا } “...sonra sakındıkları...” sonra günahlardan sakınmaya devam edip onda sebat gösterdikleri; { وَأَحْسَنُوا } “...ve iyilik ettikleri takdirde...” güzel amelleri gözetip onlarla meşgul oldukları [takdirde günah yoktur].

روي (أنه لما نزل تحريم الخمر قالت الصحابة رضي الله تعالى عنهم: يا رسول الله فكيف بإخواننا الذين ماتوا وهم يشربون الخمر ويأكلون الميسر) فنزلت.

Rivayet edildiğine göre (İçkinin haramlığı inince sahâbe radıyallâhu teâlâ anhüm: “Ey Allah'ın Resûlü, içki içer ve kumardan kazanılanı yer halde vefat eden kardeşlerimizin durumu ne olacak?” dediler.) Bunun üzerine bu ayet indi.

ويحتمل أن يكون هذا التكرير باعتبار الأوقات الثلاثة، أو باعتبار الحالات الثلاث استعمال الإنسان التقوى والإِيمان بينه وبين نفسه وبينه وبين الناس وبينه وبين الله تعالى، ولذلك بدل الإِيمان بالإِحسان في الكرة الثالثة إشارة إلى ما قاله ﵊ في تفسيره، أو باعتبار المراتب الثلاث المبدأ والوسط والمنتهى، أو باعتبار ما يتقي فإنه ينبغي أن يترك المحرمات توقياً من العقاب والشبهات تحرزاً عن الوقوع في الحرام، وبعض المباحات تحفظاً للنفس عن الخسة وتهذيباً لها عن دنس الطبيعة. وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ فلا يؤاخذهم بشيء، وفيه أن من فعل ذلك صار محسناً ومن صار محسناً صار لله محبوبا.

Bu tekrarın üç vakit (geçmiş, şimdiki zaman ve gelecek) itibarıyla olması muhtemel olduğu gibi; insanın takva ve imanı kendi nefsiyle kendisi arasında, insanlarla kendisi arasında ve Allah Teâlâ ile kendisi arasında uygulaması şeklindeki üç hal itibarıyla olması da muhtemeldir. Bundan dolayı üçüncü tekrarda, aleyhisselâm'ın onun tefsirinde buyurduğu hususa işaret etmek üzere imanın yerine ihsan getirilmiştir. Yahut başlangıç, orta ve son şeklindeki üç mertebe itibarıyladır. Ya da sakınılan şeyler itibarıyladır; zira cezadan korunmak için haramları, harama düşmekten sakınmak için şüpheleri, nefsi bayağılıktan korumak ve onu tabiatın kirlerinden arındırmak için de bazı mübahları terk etmek gerekir. { وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Allah iyilik edenleri sever.” Dolayısıyla onları hiçbir şeyden sorumlu tutmaz. Bu ifadede, kim bunları yaparsa muhsin olacağına ve kim muhsin olursa Allah'ın sevgilisi olacağına delalet vardır.

[سورة المائدة (٥) : آية ٩٤]

[Mâide Suresi (5): Ayet 94]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٤)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٤) } “Ey iman edenler! Allah, ellerinizin ve mızraklarınızın erişebileceği bir avla sizi mutlaka sınayacaktır ki, görmediği halde kendisinden kimin korktuğunu Allah ortaya çıkarsın. Kim bundan sonra haddi aşarsa onun için can yakıcı bir azap vardır. (94)”

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ نزلت في عام الحديبية ابتلاهم الله ﷾ بالصيد، وكانت الوحوش تغشاهم في رحالهم بحيث يتمكنون من صيدها أخذاً بأيديهم وطعناً برماحهم وهم محرمون، والتقليل والتحقير في بشيء للتنبيه على أنه ليس من العظائم التي تدحض الأقدام كالابتلاء ببذل الأنفس والأموال، فمن لم يثبت عنده كيف يثبت عند ما هو أشد منه. لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ ليتميز الخائف من عقابه وهو غائب منتظر لقوة إيمانه ممن لا يخافه لضعف قلبه وقلة إيمانه، فذكر العلم وأراد وقوع المعلوم وظهوره أو تعلق العلم. فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ بعد ذلك الابتلاء بالصيد.

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ } “Ey iman edenler! Allah, ellerinizin ve mızraklarınızın erişebileceği bir avla sizi mutlaka sınayacaktır...” Hudeybiye senesinde inmiştir; Allah Azze ve Celle onları av ile sınamıştı. Onlar ihramlı iken yabani hayvanlar konak yerlerinde onların etrafını öyle sarıyordu ki, onları elleriyle yakalayarak ve mızraklarıyla vurarak avlamaya güç yetirebiliyorlardı. 'Bir şey ile' (bi şey'in) ifadesindeki azlık ve küçültme, canları ve malları feda etmekle sınanmak gibi ayakları kaydıran büyük imtihanlardan olmadığına dikkat çekmek içindir; zira bunun karşısında sebat gösteremeyen, ondan daha şiddetlisi karşısında nasıl sebat göstersin! { لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ } “...görmediği halde kendisinden kimin korktuğunu Allah ortaya çıkarsın [diye].” İmanının kuvvetinden ötürü henüz görmediği ve beklenen azabından korkan kimse ile kalbinin zayıflığı ve imanının azlığından ötürü O'ndan korkmayan kimse birbirinden ayırt edilsin diye. Burada ilim zikredilmiş, fakat malumun meydana gelmesi ve açığa çıkması yahut ilmin taalluku kastedilmiştir. { فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ } “Kim bundan sonra haddi aşarsa...” yani avla yapılan bu imtihandan sonra [haddi aşarsa],

فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ فالوعيد لاحق به، فإن من لا يملك جأشه في مثل ذلك ولا يراعي حكم الله فيه فكيف به فيما تكون النفس أميل إليه وأحرص عليه.

{ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ } “...onun için can yakıcı bir azap vardır.” Tehdit ona ulaşacaktır. Zira böylesi bir durumda nefsine hakim olamayan ve bu hususta Allah'ın hükmünü gözetmeyen kimse, nefsin daha çok meylettiği ve daha fazla hırs gösterdiği konularda nasıl davranır?

[سورة المائدة (٥) : آية ٩٥]

[Mâide Suresi (5): Ayet 95]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ (٩٥)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ (٩٥) } “Ey iman edenler! İhramlı iken av hayvanı öldürmeyin. Sizden kim onu kasten öldürürse, öldürdüğü hayvanın benzeri bir davar cezası vardır ki, Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olmak üzere buna içinizden adalet sahibi iki kişi hükmeder; yahut yoksulları doyurmak şeklinde bir kefaret veya yaptığı işin vebalini tatması için buna denk oruç tutmaktır. Allah geçmiştekileri affetmiştir. Kim tekrar dönerse Allah ondan intikam alır. Allah mutlak galiptir, intikam sahibidir. (95)”

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ أي محرمون جمع حرام كرداح وردح، ولعله ذكر القتل دون الذبح والذكاة للتعميم، وأراد بالصيد ما يؤكل لحمه لأنه الغالب فيه عرفاً ويؤيده

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } “Ey iman edenler! İhramlı iken av hayvanı öldürmeyin.” Yani ihramda olanlar; 'hurum' kelimesi 'redâh'ın çoğulunun 'ruduh' gelmesi gibi 'harâm'ın çoğuludur. Kapsamı geniş tutmak için boğazlama (zebh) ve kesme (zekât) yerine öldürmeyi (katl) zikretmiş olabilir. Örfen غالب olan bu olduğu için avdan maksat eti yenen hayvandır ve bunu şu hadis de desteklemektedir:

قوله ﵊ «خمس يقتلن في الحل والحرم، الحدأة والغراب والعقرب والفأرة والكلب العقور» . وفي رواية أخرى «الحية»

Nitekim aleyhisselâm: “Beş hayvan vardır ki ihramlı iken de ihramsız iken de öldürülürler: Çaylak, karga, akrep, fare ve kuduz/saldırgan köpek” buyurmuştur. Başka bir rivayette ise “akrep” yerine “yılan”

بدل «العقرب» ، مع ما فيه من التنبيه على جواز قتل كل مؤذ، واختلف في أن هذا النهي هل

ifadesi geçmiştir; bununla beraber [bu hadiste] eziyet veren her hayvanın öldürülmesinin caiz olduğuna bir dikkat çekme vardır. Bu nehyin,

يلغي حكم الذبح فيلحق مذبوح المحرم بالميتة ومذبوح الوثني أو لا فيكون كالشاة المغصوبة إذا ذبحها الغاصب. وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً ذاكراً لإحرامه عالماً بأنه حرام عليه قبل ما يقتله، والأكثر على أن ذكره ليس لتقييد وجوب الجزاء فإن إتلاف العامد والمخطئ واحد في إيجاب الضمان، بل لقوله: وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ ولأن الأية نزلت فيمن تعمد إذ

kesme (zebh) hükmünü geçersiz kılıp ihramlının kestiği hayvanı leş hükmüne ve putperestin kestiğine mi katacağı, yoksa öyle olmayıp gasp eden kimsenin kestiği gasp edilmiş koyun gibi mi olacağı hususunda ihtilaf edilmiştir. { وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً } “...Sizden kim onu kasten öldürürse...” ihramlı olduğunu hatırlayarak ve öldürmeden önce bunun kendisine haram olduğunu bilerek [öldürürse]. Çoğunluğa göre bunu zikretmek cezanın vacip olmasını kasta bağlamak için değildir; zira kasten yok edenle hataen yok eden tazminatın vacip olması bakımından birdir. Bilakis: { وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ } “...Kim tekrar dönerse Allah ondan intikam alır...” buyurulduğu için ve ayet kasten yapan kimse hakkında indiği için zikredilmiştir. Zira şöyle

روي: أنه عن لهم في عمرة الحديبية حمار وحش فطعنه أبو اليسر برمحه فقتله. فنزلت.

Rivayet edilmiştir: Hudeybiye umresinde karşılarına bir yaban eşeği çıkmış, Ebü'l-Yeser mızrağını saplayıp onu öldürmüştür. Bunun üzerine [bu ayet] inmiştir.

فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ برفع الجزاء، والمثل قراءة الكوفيين ويعقوب بمعنى فعليه أي فواجبه جزاء يماثل ما قتل من النعم، وعليه لا يتعلق الجار بجزاء للفصل بينهما بالصفة فإن متعلق المصدر كالصلة له فلا يوصف ما لم يتم بها، وإنما يكون صفته وقرأ الباقون على إضافة المصدر إلى المفعول وإقحام مثل كما في قولهم مثلي لا يقول كذا، والمعنى فعليه أن يجزى مثل ما قتل. وقرئ «فَجَزَاء مّثْلُ مَا قَتَلَ» ، بنصبهما على فليجز جزاء، أو فعليه أن يجزي جزاء يماثل ما قتل وفجزاؤه مثل ما قتل، وهذه المماثلة باعتبار الخلقة والهيئة عند مالك والشافعي رضي الله تعالى عنهما، والقيمة عند أبي حنيفة رحمه الله تعالى وقال: يقوم الصيد حيث صيد فإن بلغت القيمة ثمن هدى تخير بين أن يهدي ما قيمته قيمته وبين أن يشتري بها طعاماً فيعطي كل مسكين نصف صاع من بر أو صاعاً من غيره، وبين أن يصوم عن طعام كل مسكين يوماً وإن لم تبلغ تخير بين الإطعام والصوم واللفظ للأول أوفق. يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ صفة جزاء ويحتمل أن يكون حالاً من ضميره في خبره أو منه إذا أضفته، أو وصفته ورفعته بخبر مقدر لمن وكما أن التقويم يحتاج إلى نظر واجتهاد يحتاج إلى المماثلة في الخلقة والهيئة إليها، فإن الأنواع تتشابه كثيرا.

{ فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ } “...öldürdüğü hayvanın benzeri bir davar cezası vardır...” Cezâ' ve misl lafızlarının ref'i (cezâün mislü), Kûfelilerin ve Ya'kûb'un kıraatidir; 'onun üzerine vacip olan, öldürdüğüne denk davar cinsinden bir cezadır' manasındadır. Buna göre sıfat ile araları ayrıldığı için câr-mecrûr cezâ lafzına müteallık olmaz; zira masdarın müteallakı onun sılası gibidir, sıla tamamlanmadıkça masdar sıfatlanamaz; dolayısıyla bu sadece onun sıfatı olur. Geri kalanlar ise, 'benim gibisi böyle söylemez' sözlerinde olduğu gibi masdarın mefule izafeti ve 'misl' kelimesinin ziyade kılınmasıyla okumuşlardır; manası: 'Öldürdüğünün cezasını misliyle ödemek onun üzerine vaciptir' demektir. [Bir kıraatte de] 'bir ceza ödesin' veya 'öldürdüğüne denk bir ceza ödemesi onun üzerine vaciptir' takdiriyle her ikisinin nasbı ile 'fe-cezâen misle mâ katele' ve 'fe-cezâühû mislü mâ katele' şeklinde okunmuştur. Bu denklik Mâlik ve Şâfiî radıyallâhu teâlâ anhümâ'ya göre yaratılış ve şekil itibarıyladır; Ebû Hanîfe rahimehullâhu teâlâ'ya göre ise kıymet itibarıyladır. O şöyle demiştir: Av hayvanına avlandığı yerde değer biçilir; şayet kıymeti kurbanlık bedeline ulaşırsa, kıymeti değerinde bir kurbanlık hediye etmek ile onunla yiyecek satın alıp her fakire buğdaydan yarım sâ' yahut diğerlerinden bir sâ' vermek ya da her bir fakirin yiyeceği yerine bir gün oruç tutmak arasında muhayyerdir. Şayet kurbanlık bedeline ulaşmazsa yedirmek ile oruç tutmak arasında muhayyerdir. Ayetin lafzı ise birinci görüşe daha uygundur. { يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ } “...buna içinizden adalet sahibi iki kişi hükmeder...” cezâ lafzının sıfatıdır; haberindeki zamirden yahut izafe ettiğinde ondan hâl olması veya sıfatlayıp 'men' için mukadder bir haberle merfu kılman da muhtemeldir. Kıymet biçmek nasıl görüş ve ictihada muhtaç ise, yaratılış ve şekil itibarıyla denklik de ona muhtaçtır; çünkü türler birbirine çok benzer.

وقرئ «ذو عدل» على إرادة الجنس أو الإمام. هَدْياً حال من الهاء في به أو من جزاء وإن نون لتخصصه بالصفة، أو بدل من مثل باعتبار محله أو لفظه فيمن نصبه. بالِغَ الْكَعْبَةِ وصف به هدياً لأن إضافته لفظية ومعنى بلوغه الكعبة ذبحه بالحرم والتصدق به، وقال أبو حنيفة يذبح بالحرم ويتصدق به حيث شاء. أَوْ كَفَّارَةٌ عطف على جزاء إن رفعته وإن نصبته فخبر محذوف. طَعامُ مَساكِينَ عطف بيان أو بدل منه، أو خبر محذوف أي هي طعام. وقرأ نافع وابن عامر كفارة طَعامُ بالإِضافة للتبيين كقولك: خاتم فضة، والمعنى عند الشافعي أو أن يكفر بإطعام مساكين ما يساوي قيمة الهدي من غالب قوت البلد فيعطي كل مسكين مداً. أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً أو ما ساواه من الصوم فيصوم عن طعام كل مسكين يوماً، وهو في الأصل مصدر أطلق للمفعول. وقرئ بكسر العين وهو ما عدل بالشيء في المقدر كعدلي الحمل وذلك إشارة إلى الطعام، وصياماً تمييز للعدل. لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ متعلق بمحذوف أي فعليه الجزاء أو الطعام أو الصوم ليذوق ثقل فعله وسوء عاقبة هتكه لحرمة الإِحرام، أو الثقل الشديد على مخالفة أمر الله تعالى وأصل الوبل الثقل ومنه الطعام الوبيل. عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ من قتل الصيد محرماً في الجاهلية أو قبل التحريم، أو في هذه المرة. وَمَنْ عادَ إلى مثل هذا. فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ فهو ينتقم الله منه وليس فيه ما يمنع الكفارة على العائد كما حكي عن ابن عباس وشريح. وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ مما أصر على عصيانه.

[Bir kıraatte] cins veya imam kastedilerek 'zû adlin' şeklinde okunmuştur. { هَدْياً } “...bir kurbanlık olmak üzere...” 'bihi'deki zamirden yahut sıfatla özelleşmiş olduğu için tenvinli olmasına rağmen 'cezâ' lafzından hâldir ya da nasb ile okuyana göre mahalli veya lafzı itibarıyla 'misl'den bedeldir. { بالِغَ الْكَعْبَةِ } “...Kâbe'ye ulaşacak...” İzafeti lafzi olduğu için 'hedyen' lafzına sıfat yapılmıştır. Kâbe'ye ulaşmasının manası, Harem bölgesinde boğazlanması ve orada sadaka olarak dağıtılmasıdır. Ebû Hanîfe ise Harem'de boğazlanır, dilediği yerde sadaka olarak verilir demiştir. { أَوْ كَفَّارَةٌ } “...yahut bir kefaret...” Ref ile okursan 'cezâ' üzerine matuftur, nasb ile okursan mahzuf bir haberdir. { طَعامُ مَساكِينَ } “...yoksulları doyurmak...” Atf-ı beyan yahut ondan bedeldir ya da 'o, yiyecektir' takdirinde mahzuf bir haberdir. Nâfi ve İbn Âmir 'hâtemü fiddatin' (gümüş yüzük) sözünde olduğu gibi açıklama gayesiyle izafetle 'keffâratü ta'âmi' şeklinde okumuşlardır. Şâfiî'ye göre mana şöyledir: Yahut memleketin hâkim yiyeceğinden kurbanlığın kıymetine denk gelecek miktarda yoksulları doyurmak suretiyle kefaret öder ve her yoksula bir müdd verir. { أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً } “...veya buna denk oruç tutmaktır...” Yahut ona denk oruç [tutmaktır]; her yoksulun yiyeceğine karşılık bir gün oruç tutar. 'Adl' aslen meful manasında kullanılmış bir masdardır. Ayn harfinin kesresiyle ['ıdlü zâlik'] de okunmuştur ki o, yükün iki denk parçasından biri gibi mikdarda bir şeyin dengi olanıdır. 'Zâlike' yiyeceğe işarettir, 'sıyâmen' ise adl'in temyizidir. { لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ } “...yaptığı işin vebalini tatması için.” Mahzufa müteallıktır; yani yaptığı fiilin ağırlığını ve ihramın hürmetini çiğnemenin kötü sonucunu yahut Allah Teâlâ'nın emrine muhalefet etmenin şiddetli ağırlığını tatsın diye ona ceza, yedirme yahut oruç vacip kılınmıştır. 'Vebl' kelimesinin aslı ağırlıktır; hazmı ağır gelen yemeğe 'et-taâmü'l-vebîl' denmesi de bundandır. { عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ } “Allah geçmiştekileri affetmiştir...” Cahiliye döneminde yahut haram kılınmadan önce veya bu seferde ihramlı iken av öldürme hususunda geçmiş olanları [affetmiştir]. { وَمَنْ عادَ } “Kim tekrar dönerse...” böyle bir şeye [tekrar dönerse], { فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ } “...Allah ondan intikam alır.” Artık Allah ondan intikam alır. İbn Abbas ve Şüreyh'ten rivayet edildiği gibi bunda, tekrar edene kefaret gerekmesini engelleyen bir durum yoktur. { وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ } “Allah mutlak galiptir, intikam sahibidir.” Kendisine isyanda ısrar eden kimseden [intikam alır].

[سورة المائدة (٥) : آية ٩٦]

[Mâide Suresi (5): Ayet 96]

أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ ما دُمْتُمْ حُرُماً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٩٦)

{ أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ ما دُمْتُمْ حُرُماً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٩٦) } “Hem size hem de yolculara bir fayda olmak üzere deniz avı ve onu yemek size helal kılındı. İhramlı olduğunuz sürece kara avı ise size haram kılındı. Huzuruna toplanacağınız Allah'a karşı gelmekten sakının. (96)”

أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ ما صيد منه مما لا يعيش إلا في الماء، وهو حلال كله

{ أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ } “Deniz avı size helal kılındı...” Yalnızca suda yaşayan hayvanlardan oradan avlanan şeyler [helal kılındı]. Onun hepsi helaldir;

لقوله ﵊ في البحر «هو الطهور ماؤه الحل ميتته» .

Zira deniz hakkında aleyhisselâm: “Onun suyu temiz, ölüsü helaldir” buyurmuştur.

وقال أبو حنيفة لا يحل منه إلا السمك. وقيل يحل السمك وما يؤكل نظيره في البر. وَطَعامُهُ ما قذفه أو نضب عنه. وقيل الضمير للصيد وطعامه أكله. مَتاعاً لَكُمْ تمتيعاً لكم نصب على الغرض. وَلِلسَّيَّارَةِ أي ولسيارتكم يتزودونه قديداً. وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ أي ما صيد فيه، أو الصيد فيه فعلى الأول يحرم على المحرم أيضاً ما صاده الحلال وإن لم يكن له فيه مدخل،

Ebû Hanîfe ise: “Ondan sadece balık helaldir” demiştir. Balığın ve karada benzeri yenenlerin helal olduğu da söylenmiştir. { وَطَعامُهُ } “...ve onu yemek...” yani denizin karaya attığı yahut suyun çekilmesiyle açıkta kalan şeylerdir. Zamirin ava ait olduğu ve yiyeceğinin de onu yemek manasına geldiği söylenmiştir. { مَتاعاً لَكُمْ } “...bir fayda olmak üzere...” faydalanmanız için; gaye bildirdiği için nasb edilmiştir. { وَلِلسَّيَّارَةِ } “...ve yolculara...” yani kurutulmuş et yaparak kendilerine azık edinen yolcularınıza. { وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ } “...kara avı ise size haram kılındı.” Yani karada avlanan hayvan yahut karada avlanmak haram kılınmıştır. Birinci anlama göre, ihramlının bu avda hiçbir dahli olmasa bile ihramsız kimsenin avladığı da ihramlıya haram olur;

والجمهور على حله

Cumhur ise bunun helal olduğu görüşündedir;

لقوله ﵊ «لحم الصيد حلال لكم، ما لم تصطادوه أو يصد لكم»

Zira aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Siz avlamadığınız yahut sizin için avlanmadığı sürece av eti size helaldir.”

مَا دُمْتُمْ حُرُماً أي محرمين وقرئ بكسر الدال من دام يدام. وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ.

{ مَا دُمْتُمْ حُرُماً } “...İhramlı olduğunuz sürece...” yani ihramda bulunduğunuz müddetçe. Dâme-yedâmü fiilinden olmak üzere dâl harfinin kesresiyle [mid-tüm] şeklinde de okunmuştur. { وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Huzuruna toplanacağınız Allah'a karşı gelmekten sakının.”

[سورة المائدة (٥) : آية ٩٧]

[Mâide Suresi (5): Ayet 97]

جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ ذلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٩٧)

{ جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ ذلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٩٧) } “Allah; Kâbe'yi, o saygıdeğer evi, haram ayı, kurbanı ve kurbanlık gerdanlıkları insanlar için bir düzen ve ayakta kalma vesilesi kıldı. Bu, Allah'ın göklerde ve yerde olan her şeyi bildiğini ve Allah'ın her şeyi hakkıyla bilen olduğunu bilmeniz içindir. (97)”

جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ صيرها، وإنما سمي البيت كعبة لتكعبه. الْبَيْتَ الْحَرامَ عطف بيان على جهة المدح، أو المفعول الثاني قِياماً لِلنَّاسِ انتعاشاً لهم أي سبب انتعاشهم في أمر معاشهم ومعادهم يلوذ به الخائف ويأمن فيه الضعيف، ويربح فيه التجار ويتوجه إليه الحجاج والعمار، أو ما يقوم به أمر دينهم ودنياهم. وقرأ ابن عامر «قيماً» على أنه مصدر على فعل كالشبع أعل عينه كما أعل في فعله ونصبه على المصدر أو الحال. وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ سبق تفسيرها والمراد بالشهر الشهر الذي يؤدي فيه الحج، وهو ذو الحجة لأنه المناسب لقرنائه وقيل الجنس. ذلِكَ إشارة إلى الجعل، أو إلى ما ذكر من الأمر بحفظ حرمة الإِحرام وغيره. لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ فإن شرع الأحكام لدفع المضار قبل وقوعها وجلب المنافع المترتبة عليها، دليل حكمة الشارع وكمال علمه. وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ تعميم بعد تخصيص ومبالغة بعد إطلاق.

{ جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ } “Allah Kâbe'yi... kıldı” [onu böyle] yaptı. Beyt'e küp şeklinde (müke'ab) olmasından dolayı Kâbe denmiştir. { الْبَيْتَ الْحَرامَ } “...o saygıdeğer evi...” övgü tarikiyle atf-ı beyandır yahut ikinci mefuldür. { قِياماً لِلنَّاسِ } “...insanlar için bir ayakta kalma vesilesi...” onlar için bir canlanma ve diriliş; yani geçim ve ahiret işlerinde canlanma sebebi [kıldı]; korkan ona sığınır, zayıf onda güvende olur, tüccarlar onda kazanır, hacılar ve umreciler ona yönelirler; yahut din ve dünya işlerinin kendisiyle ayakta durduğu şey [kıldı]. İbn Âmir, 'şiba' vezninde fi'al kalıbında bir masdar olmak üzere, fiilinde illetli olduğu gibi aynel harfi illetli kılınan ve masdar yahut hâl olarak nasb edilen 'kıyemen' şeklinde okumuştur. { وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ } “...haram ayı, kurbanı ve kurbanlık gerdanlıkları...” Bunların tefsiri daha önce geçmişti. Haram aydan kasat haccın eda edildiği aydır ki o da Zilhicce'dir; zira akranlarına en uygun olanı budur. Cins olduğu da söylenmiştir. { ذلِكَ } “Bu...” kılma fiiline yahut ihramın hürmetini koruma emri ve diğer zikredilen hususlara işarettir. { لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “...Allah'ın göklerde ve yerde olan her şeyi bildiğini bilmeniz içindir.” Çünkü zararların vuku bulmadan önce defedilmesi ve bunlara terettüp eden menfaatlerin celbi için hükümler koymak, Şâri'in hikmetine ve ilminin kemaline delildir. { وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “...ve Allah'ın her şeyi hakkıyla bilen olduğunu [bilmeniz içindir].” Özelleştirmeden sonra genelleştirme ve mutlak ifadeden sonra mübalağadır.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٩٨ الى ٩٩]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 98-99]

اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٨) مَّا عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ (٩٩)

{ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٨) مَّا عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ (٩٩) } “Bilin ki Allah, cezası çetin olandır; ve yine bilin ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (98) Elçiye düşen sadece tebliğdir. Allah açığa vurduklarınızı da gizlediklerinizi de bilir. (99)”

اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ وعيد ووعد لمن انتهك محارمه ولمن حافظ عليها، أو لمن أصر عليه ولمن أقلع عنه.

{ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Bilin ki Allah, cezası çetin olandır; ve yine bilin ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Haramlara saygısızlık eden için bir tehdit, onları koruyan için ise bir vaaddir; yahut onda ısrar eden için [bir tehdit], ondan vazgeçen için [bir vaaddir].