Binûn

(6) En'âm Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Envârü't-Tenzîl (Beyzâvî Tefsiri) · Kâdî Beyzâvî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة الأنعام (٦) : آية ١٥٤]

[En'âm Suresi (6), Âyet 154]

ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (١٥٤)

{ ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (١٥٤) } “Sonra iyilik eden kimseye [nimetimizi] tamamlamak, her şeyi açıklamak ve bir hidayet ile rahmet olmak üzere Mûsâ’ya o Kitab’ı verdik; tâ ki Rablerine kavuşacaklarına iman etsinler. (154)”

ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ عطف على وَصَّاكُمْ، وثم للتراخي في الإخبار أو للتفاوت في الرتبة كأنه قيل: ذلكم وصاكم به قديماً وحديثاً ثم أعظم من ذلك أَنَّا آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ. تَماماً للكرامة والنعمة.

{ ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } “Sonra Mûsâ’ya o Kitab’ı verdik” { وَصَّاكُمْ } üzerine matuftur. “Sümme” (ثُمَّ) ise haber vermede terahi (sonralık) yahut mertebedeki farklılık içindir; sanki şöyle denilmiştir: İşte eskiden ve yeniden size bunu tavsiye etti, sonra bundan daha büyüğü olarak Mûsâ’ya Kitab’ı verdik. { تَماماً } “tamamlamak üzere” ikram ve nimeti tamamlamak için.

عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ على كل من أحسن القيام به، ويؤيده إن قرئ «على الذين أحسنوا» أو «على الذي أحسن تبليغه» وهو موسى عليه أفضل الصلاة والسلام، أو «تماماً على ما أحسنه» أي أجاده من العلم والتشريع أي زيادة على علمه إتماما له. وقرئ بالرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف أي «على الذي هو أحسن» أو على الوجه الذي هو أحسن ما يكون عليه الكتب. وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ وبياناً مفصلاً لكل ما يحتاج اليه في الدين، وهو عطف على تمام ونصبهما يحتمل العلة والحال والمصدر. وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ لعل بني إسرائيل. بِلِقاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ أي بلقائه للجزاء.

{ عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ } “iyilik eden kimseye” onunla amel etmeyi en güzel şekilde yerine getiren herkese. “Âlâllezîne ahsenû” ({ عَلَى الَّذِينَ أَحْسَنُوا }) veya “tebliğini en güzel şekilde yerine getiren kimseye” yani Mûsâ aleyhissalâtü vesselâm’a yahut “en güzel şekilde bildiği şey üzerine tamamlayarak” yani ilim ve teşriatten en iyi bildiği şeyin üzerine ilmini tamamlamak adına bir ziyade olarak okunması da bunu destekler. Hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olarak ref ile “alâllezî hüve ahsenü” ({ عَلَى الَّذِي هُوَ أَحْسَنُ }) şeklinde yahut kitapların bulunacağı en güzel şekil üzere manasında da okunmuştur. { وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ } “her şeyi açıklamak üzere” dinde ihtiyaç duyulan her şeyin ayrıntılı bir açıklaması olarak. Bu, “temâmen” ({ تَماماً }) üzerine matuftur ve her ikisinin mansub oluşu illet, hâl veya meful-i mutlak (masdar) olma ihtimalini taşır. { وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ } “ve bir hidayet ile rahmet olmak üzere... tâ ki onlar” yani İsrailoğulları umulur ki, { بِلِقاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ } “Rablerine kavuşacaklarına iman etsinler” yani karşılık görmek üzere O’na kavuşacaklarına inanırlar.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٥٥ الى ١٥٦]

[En'âm Suresi (6), Âyetler 155-156]

وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٥٥) أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ (١٥٦)

{ وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٥٥) أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ (١٥٦) } “Bu da indirdiğimiz mübarek bir Kitaptır; ona uyun ve sakının ki size merhamet edilsin. (155) ‘Kitap, yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi; biz ise onların okuduklarından gerçekten habersizdik’ demeyesiniz diye. (156)”

وَهذا كِتابٌ يعني القرآن. أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ كثير النفع. فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ بواسطة اتباعه وهو العمل بما فيه.

{ وَهذا كِتابٌ } “Bu da bir Kitaptır” yani Kur’an’dır. { أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ } “indirdiğimiz mübarek [bir Kitaptır]” faydası çok olan. { فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “ona uyun ve sakının ki size merhamet edilsin” ona tâbi olmak ve içindekilerle amel etmek vasıtasıyla [merhamet olunasınız diye].

أَنْ تَقُولُوا كراهة أن تقولوا علة لأنزلناه. إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا اليهود والنصارى، ولعل الاختصاص في إِنَّما لأن الباقي المشهور حينئذ من الكتب السماوية لم يكن غير كتبهم.

{ أَنْ تَقُولُوا } “demeyesiniz diye” demenizden hoşlanılmadığı için; { أَنْزَلْناهُ } fiilinin illetidir. { إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا } “Kitap, yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi” Yahudiler ve Hristiyanlara. { إِنَّما } ile yapılan tahsis ise o dönemde semavi kitaplardan geriye kalıp meşhur olanların onların kitaplarından başkası olmamasından dolayıdır.

وَإِنْ كُنَّا أن هي المخففة من الثقيلة ولذلك دخلت اللام الفارقة في خبر كان أي وإنه كنا. عَنْ دِراسَتِهِمْ قراءتهم، لَغافِلِينَ لا ندري ما هي، أو لا نعرف مثلها.

{ وَإِنْ كُنَّا } buradaki “in” (إِنْ), muhaffefedir (şeddesiz innedir); bu yüzden “kâne”nin haberine fârıka lâmı dâhil olmuştur; yani “ve innehu künnâ” (وَإِنَّهُ كُنَّا) demektir. { عَنْ دِراسَتِهِمْ } “onların okuduklarından” kıraatlerinden, { لَغافِلِينَ } “gerçekten habersizdik” ne olduğunu bilmiyorduk yahut onun gibisini tanımıyorduk.

[سورة الأنعام (٦) : آية ١٥٧]

[En'âm Suresi (6), Âyet 157]

أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْها سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آياتِنا سُوءَ الْعَذابِ بِما كانُوا يَصْدِفُونَ (١٥٧)

{ أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْها سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آياتِنا سُوءَ الْعَذابِ بِما كانُوا يَصْدِفُونَ (١٥٧) } “Yahut ‘Eğer bize de Kitap indirilseydi, muhakkak onlardan daha doğru yolda olurduk’ demeyesiniz diye. İşte size Rabbinizden açık bir delil, bir hidayet ve bir rahmet geldi. Artık Allah’ın ayetlerini yalanlayıp onlardan yüz çevirenden daha zalim kim olabilir? Ayetlerimizden yüz çevirenleri, yüz çevirmelerinden ötürü azabın en kötüsüyle cezalandıracağız. (157)”

أَوْ تَقُولُوا عطف على الأول. لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ لحدة أذهاننا وثقابة أفهامنا ولذلك تلقفنا فنوناً من العلم كالقصص والأشعار والخطب على أنا أميون. فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ حجة واضحة تعرفونها. وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لمن تأمل فيه وعمل به. فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ بعد أن عرف صحتها أو تمكن من معرفتها. وَصَدَفَ أعرض أو صد. عَنْها فضل أو أضل. سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آياتِنا سُوءَ الْعَذابِ شدته. بِما كانُوا يَصْدِفُونَ بإعراضهم أو صدهم.

{ أَوْ تَقُولُوا } “yahut demeyesiniz diye” öncekine matuftur. { لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ } “Eğer bize de Kitap indirilseydi, muhakkak onlardan daha doğru yolda olurduk” zihinlerimizin keskinliği ve anlayışlarımızın derinliği sebebiyle [daha doğru yolda olurduk]; bu sebepledir ki ümmi olduğumuz halde kıssalar, şiirler ve hutbeler gibi çeşitli ilim dallarını kapıverdik. { فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “İşte size Rabbinizden açık bir delil geldi” tanıdığınız açık bir delil. { وَهُدىً وَرَحْمَةٌ } “ve bir hidayet ile rahmet” onu düşünüp onunla amel eden kimse için. { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ } “Artık Allah’ın ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir?” doğruluğunu anladıktan yahut anlamaya güç yetirdikten sonra. { وَصَدَفَ } “ve yüz çevirenden” yüz çevirdi yahut engelledi. { عَنْها } “onlardan” böylece saptı yahut saptırdı. { سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آياتِنا سُوءَ الْعَذابِ } “Ayetlerimizden yüz çevirenleri azabın en kötüsüyle cezalandıracağız” azabın şiddetlisiyle. { بِما كانُوا يَصْدِفُونَ } “yüz çevirmelerinden ötürü” yüz çevirmeleri yahut engellemeleri sebebiyle.

[سورة الأنعام (٦) : آية ١٥٨]

[En'âm Suresi (6), Âyet 158]

هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٥٨)

{ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٥٨) } “Onlar, kendilerine ancak meleklerin gelmesini veya Rabbinin gelmesini yahut Rabbinin bazı ayetlerinin gelmesini mi bekliyorlar? Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, daha önce inanmamış veya imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye imanı fayda vermez. De ki: ‘Bekleyin, şüphesiz biz de beklemekteyiz!’ (158)”

هَلْ يَنْظُرُونَ أي ما ينتظرون يعني أهل مكة، وهم ما كانوا منتظرين لذلك ولكن لما كان يلحقهم لحوق المنتظر شبهوا بالمنتظرين. إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ ملائكة الموت أو العذاب. وقرأ حمزة والكسائي بالياء هنا وفي «النحل» . أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أي أمره بالعذاب، أو كل آية يعني آيات القيامة والهلاك الكلي لقوله: أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ يعني أشراط الساعة

{ هَلْ يَنْظُرُونَ } “Onlar bekliyorlar mı?” yani ne bekliyorlar; Mekke halkını kastetmektedir. Onlar aslında bunu beklemiyorlardı; fakat bekleyen kimseye isabet edecek şey kendilerine de isabet edeceği için bekleyenlere benzetildiler. { إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ } “ancak meleklerin gelmesini” ölüm veya azap meleklerinin. Hamza ve Kisâî burada ve Nahl Suresi’nde “ye” ile ({ أَنْ يَأْتِيَهُمُ }) okumuşlardır. { أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ } “veya Rabbinin gelmesini” yani O’nun azap emrinin gelmesini yahut bütün ayetlerin yani şu ayetten dolayı kıyamet ve topyekün helak ayetlerinin gelmesini [mi bekliyorlar]: { أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ } “yahut Rabbinin bazı ayetlerinin gelmesini” yani kıyamet alametlerinin.

وعن حذيفة بن اليمان والبراء بن عازب: (كنا نتذاكر الساعة إذ أشرف علينا رسول الله ﷺ فقال: ما تذاكرون؟ قلنا: نتذاكر الساعة، قال: «إنها لا تقوم حتى تروا قبلها عشر آيات: الدخان، ودابة الأرض، وخسفاً بالمشرق، وخسفاً بالمغرب، وخسفاً بجزيرة العرب، والدجال، وطلوع الشمس من مغربها، ويأجوج ومأجوج، ونزول عيسى ﵊، وناراً تخرج من عدن) .

Huzeyfe b. el-Yemân ve Berâ b. Âzib’den [rivayet edildiğine göre]: (Biz kıyameti müzakere ederken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza çıkageldi ve: “Ne müzakere ediyorsunuz?” buyurdu. “Kıyameti müzakere ediyoruz” dedik. Buyurdu ki: «Ondan önce on alamet görmedikçe o kopmaz: Duhan (duman), Dâbbetü’l-arz, doğuda bir batış (hasf), batıda bir batış ve Arap yarımadasında bir batış, Deccâl, güneşin batıdan doğması, Ye’cûc ve Me’cûc, Îsâ aleyhisselâm’ın inmesi ve Aden’den çıkacak bir ateş») .

يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها كالمحتضر إذ صار الأمر عيانا والإيمان برهاني.

{ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها } “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, bir kimseye imanı fayda vermez” can çekişen kimse gibi; zira iş ayan (gözle görülür) hale gelmiş, iman ise burhanî (delile dayalı) olmalıdır.

وقرئ «تنفع» بالتاء لإِضافة الإِيمان إلى ضمير المؤنث. لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ صفة نفساً. أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً عطف على آمَنَتْ والمعنى: أنه لا ينفع الإِيمان حينئذ نفساً غير مقدمة إيمانها أو مقدمة إيمانها غير كاسبة في إيمانها خيراً، وهو دليل لمن لم يعتبر الإِيمان المجرد عن العمل وللمعتبر تخصيص هذا الحكم بذلك اليوم، وحمل الترديد على اشتراط النفع بأحد الأمرين على معنى لا ينفع نفساً خلت عنها إيمانها، والعطف على لم تكن بمعنى لا ينفع نفساً إيمانها الذي أحدثته حينئذ وإن كسبت فيه خيراً. قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ وعيد لهم، أي: انتظروا إتيان أحد الثلاثة فإنا منتظرون له وحينئذ لنا الفوز وعليكم الويل.

“İman” kelimesi müennes zamire izafe edildiği için “tenfe‘u” ({ تَنْفَعُ }) şeklinde “te” ile de okunmuştur. { لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ } “daha önce inanmamış olan” “nefs” kelimesinin sıfatıdır. { أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً } “veya imanında bir hayır kazanmamış olan” ifadesi { آمَنَتْ } üzerine matuftur. Anlamı şudur: O vakit, imanını önceden ortaya koymamış olan yahut imanını önceden ortaya koyup da imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye imanı fayda vermez. Bu, amelden soyutlanmış imanı muteber saymayanlar için bir delildir; muteber sayanlara göre ise bu hüküm o güne mahsustur. İki durum arasındaki tereddüt (ev/veya) ise faydanın iki şeyden birine bağlanması şartına hamledilir; yani imanı bu iki durumdan yoksun olan nefse fayda vermez manasındadır. { لَمْ تَكُنْ } üzerine atıf ise, o anda yeni ihdas ettiği imanın, o esnada bir hayır kazansa bile o nefse fayda vermeyeceği manasındadır. { قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ } “De ki: Bekleyin, şüphesiz biz de beklemekteyiz!” onlara bir tehdittir; yani: Bu üç şeyden birinin gelmesini bekleyin, şüphesiz biz de onu beklemekteyiz; işte o vakit kurtuluş bizim, veyl (azap) ise sizin üzerinizedir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٥٩ الى ١٦٠]

[En'âm Suresi (6), Âyetler 159-160]

إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ (١٥٩) مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلاَّ مِثْلَها وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (١٦٠)

{ إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ (١٥٩) مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلاَّ مِثْلَها وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (١٦٠) } “Dinlerini parça parça edip fırkalara ayrılanlar var ya, senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur. Onların işi ancak Allah’a kalmıştır; sonra O, yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir. (159) Kim bir iyilikle gelirse, ona onun on katı vardır. Kim de bir kötülükle gelirse, ancak onun dengiyle cezalandırılır ve onlara haksızlık edilmez. (160)”

إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ بددوه فآمنوا ببعض وكفروا ببعض، أو افترقوا فيه

{ إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ } “Dinlerini parça parça edenler” onu darmadağın ettiler, böylece bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr ettiler yahut onda ayrılığa düştüler.

قال ﵊: «إفترقت اليهود على إحدى وسبعين فرقة كلها في الهاوية إلا واحدة

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Yahudiler yetmiş bir fırkaya ayrıldı, biri hariç hepsi cehennemdedir;

، وافترقت النصارى على اثنتين وسبعين فرقة كلها في الهاوية إلا واحدة، وتفترق أمتي على ثلاث وسبعين فرقة كلها في الهاوية إلا واحدة» . وقرأ حمزة والكسائي «فارقوا» أي باينوا. وَكانُوا شِيَعاً فرقاً تشيع كل فرقة إماماً. لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ أي من السؤال عنهم وعن تفرقهم، أو من عقابهم، أو أنت بريء منهم. وقيل هو نهي عن التعرض لهم وهو منسوخ بآية السيف. إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ يتولى جزاءهم. ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ بالعقاب.

Hristiyanlar yetmiş iki fırkaya ayrıldı, biri hariç hepsi cehennemdedir; ümmetim ise yetmiş üç fırkaya ayrılacaktır, biri hariç hepsi cehennemdedir». Hamza ve Kisâî “fârakû” ({ فَارَقُوا }) şeklinde okumuşlardır ki “ayrıldılar” demektir. { وَكانُوا شِيَعاً } “ve fırkalara ayrılanlar” her bir fırkanın bir imama tâbi olduğu gruplar oldular. { لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ } “senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur” yani onlardan ve ayrılıklarından sorumlu olma hususunda, yahut cezalandırılmalarında [onlarla hiçbir ilişiğin yoktur] veya sen onlardan uzaksın. Bunun onlara sataşmayı yasaklama olduğu ve Kılıç Ayeti ile neshedildiği de söylenmiştir. { إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ } “Onların işi ancak Allah’a kalmıştır” onların cezasını vermeyi O üstlenir. { ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ } “sonra O, yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir” cezalandırmak suretiyle.

مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها أي عشر حسنات أمثالها فضلاً من الله. وقرأ يعقوب «عشرة» بالتنوين وأمثالها بالرفع على الوصف. وهذا أقل ما وعد من الأضعاف وقد جاء الوعد بسبعين وسبعمائة وبغيرِ حساب ولذلك قيل: المراد بالعشر الكثرة دون العدد. وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها قضية للعدل.

{ مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها } “Kim bir iyilikle gelirse, ona onun on katı vardır” yani Allah’tan bir lütuf olarak onun dengi on iyilik vardır. Ya‘kûb tenvinle “aşratün” ({ عَشْرَةٌ }) ve sıfat olarak ref ile “emsâluhâ” ({ أَمْثَالُهَا }) şeklinde okumuştur. Bu, kat kat verilmesi vaad edilenlerin en azıdır; zira yetmiş, yedi yüz ve hesapsız kat vaadi de gelmiştir. Bu sebeple on sayısından maksadın sayı değil çokluk olduğu söylenmiştir. { وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها } “Kim de bir kötülükle gelirse, ancak onun dengiyle cezalandırılır” adaletin bir gereğidir.

وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ بنقص الثواب وزيادة العقاب.

{ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ } “ve onlara haksızlık edilmez” sevabın eksiltilmesi veya cezanın artırılması suretiyle.

[سورة الأنعام (٦) : آية ١٦١]

[En'âm Suresi (6), Âyet 161]

قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٦١)

{ قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٦١) } “De ki: Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru yola, dosdoğru dine, bâtıldan uzaklaşıp hakka yönelen İbrâhim’in milletine iletti; o müşriklerden değildi. (161)”

قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ بالوحي والإِرشاد إلى ما نصب من الحجج. دِيناً بدل من محل إلى صراط إذ المعنى، هداني صراطاً كقوله: وَيَهْدِيَكُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً أو مفعول فعل مضمر دل عليه الملفوظ. قِيَماً فيعل من قام كسيد من ساد وهو أبلغ من المستقيم باعتبار الزنة والمستقيم باعتبار الصيغة. وقرأ ابن عامر وعاصم وحمزة والكسائي قِيَماً على أنه مصدر نعت به وكان قياسه قوماً كعوض فاعل لإِعلال فعله كالقيام. مِلَّةَ إِبْراهِيمَ عطف بيان لدينا. حَنِيفاً حال من إبراهيم. وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ عطف عليه.

{ قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “De ki: Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru yola iletti” vahiy yoluyla ve diktiği delillere irşad ederek. { دِيناً } “dine” { إِلى صِراطٍ } ibaresinin mahallinden bedeldir; zira mana, şu ayetteki gibi “beni bir yola iletti” demektir: { وَيَهْدِيَكُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً } “Ve sizi dosdoğru bir yola iletiyor” Yahut telaffuz edilen ifadenin delalet ettiği gizli bir fiilin mefulüdür. { قِيَماً } “kâme”den türemiş “fey‘il” vezninde olup “sâde”den “seyyid” gibidir. Vezin bakımından “müstakîm”den daha beliğdir; zira müstakim sîga bakımındandır. İbn Âmir, Âsım, Hamza ve Kisâî sıfat yapılan bir masdar olmak üzere { قِيَماً } şeklinde okumuşlardır; bunun kıyası, fiilinin tıpkı “kıyâm” gibi i‘lâl görmesinden ötürü masdarda “feal” olarak “kavem” (قَوَماً) olması gerekirdi. { مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } “İbrâhim’in milletine” { دِيناً } kelimesinden atf-ı beyândır. { حَنِيفاً } “bâtıldan uzaklaşıp hakka yönelen” İbrâhim’den hâldir. { وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “o müşriklerden değildi” onun üzerine matuftur.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٦٢ الى ١٦٣]

[En'âm Suresi (6), Âyetler 162-163]

قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيايَ وَمَماتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٦٢) لاَ شَرِيكَ لَهُ وَبِذلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ (١٦٣)

{ قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيايَ وَمَماتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٦٢) لاَ شَرِيكَ لَهُ وَبِذلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ (١٦٣) } “De ki: Şüphesiz benim namazım, ibadetlerim, hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi olan Allah içindir. (162) O’nun hiçbir ortağı yoktur. Bana böyle emrolundu ve ben Müslümanların ilkiyim. (163)”

قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي عبادتي كلها، أو قرباني أو حجي. وَمَحْيايَ وَمَماتِي وما أنا عليه في حياتي وأموت عليه من الإِيمان والطاعة، أو طاعات الحياة والخيرات المضافة إلى الممات كالوصية والتدبير، أو الحياة والممات أنفسهما. وقرأ نافع مَحْيايَ بإسكان الياء إجراء للوصل مجرى الوقف. لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ لاَ شَرِيكَ لَهُ خالصة له لا أشرك فيها غيراً. وَبِذلِكَ القول أو الإِخلاص. أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ لأن إسلام كل نبي متقدم على إسلام أمته.

{ قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي } “De ki: Şüphesiz benim namazım ve ibadetlerim” bütün ibadetim yahut kurbanım veya haccım. { وَمَحْيايَ وَمَماتِي } “hayatım ve ölümüm” hayatımda üzerinde olduğum ve iman ile itaatten üzere vefat edeceğim şeyler; yahut hayatın itaatleri ve vasiyet ile tedbir gibi ölüme izafe edilen hayırlar; yahut bizzat hayat ve ölümün kendisi. Nâfi‘ vaslı vakıf gibi kabul ederek { مَحْيايْ } şeklinde “ye”nin sükûnu ile okumuştur. { لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ لاَ شَرِيكَ لَهُ } “âlemlerin Rabbi olan Allah içindir. O’nun hiçbir ortağı yoktur” O’na hâlistir, O’na hiçbir şeyi ortak koşmam. { وَبِذلِكَ } “Bana böyle” söz ile yahut ihlâsla. { أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ } “emrolundu ve ben Müslümanların ilkiyim” çünkü her peygamberin İslam’ı, ümmetinin İslam’ından öncedir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ١٦٤]

[En'âm Suresi (6), Âyet 164]

قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلاَّ عَلَيْها وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (١٦٤)

{ قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلاَّ عَلَيْها وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (١٦٤) } “De ki: O her şeyin Rabbi iken ben Allah’tan başka bir rab mi arayayım? Herkesin kazandığı yalnız kendisine aittir. Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez. Sonra dönüşünüz Rabbinizedir; O, hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri size haber verecektir. (164)”

قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا فأشركه في عبادتي وهو جواب عن دعائهم له إلى عبادة آلهتهم. وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ حال في موضع العلة للإنكار والدليل له أي وكل ما سواه مربوب مثلي لا يصلح للربوبية. وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها فلا ينفعني في ابتغاء رب غيره ما أنتم عليه من ذلك. وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى جواب عن قولهم: اتَّبِعُوا سَبِيلَنا وَلْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ. ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ يوم القيامة. فَيُنَبِّئُكُمْ بِما

{ قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا } “De ki: Allah’tan başka bir rab mi arayayım?” böylece ibadetimde O’na şirk mi koşayım? Bu, onların kendisini ilahlarına tapmaya davet etmelerine bir cevaptır. { وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ } “O her şeyin Rabbi iken” inkârın gerekçesi ve onun delili konumunda olan bir hâldir; yani O’ndan başka her şey benim gibi birer yaratılmış ve yönetilendir (merbûbdur), rabliğe elverişli değildir. { وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها } “Herkesin kazandığı yalnız kendisine aittir” O’ndan başka bir rab arama hususunda sizin içinde bulunduğunuz durum bana hiçbir fayda sağlamaz. { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez” onların: { اتَّبِعُوا سَبِيلَنا وَلْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ } “Yolumuza uyun, günahlarınızı biz yüklenelim” sözlerine bir cevaptır. { ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ } “Sonra dönüşünüz Rabbinizedir” kıyamet gününde. { فَيُنَبِّئُكُمْ بِما }

كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ

{ كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “O, hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri size haber verecektir”

بتبيين الرشد من الغي وتمييز المحق من المبطل.

doğruyu yanlıştan, haklıyı bâtıldan ayırıp beyan etmek suretiyle.

[سورة الأنعام (٦) : آية ١٦٥]

[En'âm Suresi (6), Âyet 165]

وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٥)

{ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٥) } “Sizi yeryüzünün halifeleri kılan, verdikleriyle sizi denemek için kiminizi kiminize derecelerle üstün kılan O’dur. Şüphesiz Rabbin cezası pek çabuk olandır ve muhakkak O, çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (165)”

وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ يخلف بعضكم بعضاً، أو خلفاء الله في أرضه تتصرفون فيها على أن الخطاب عام، أو خلفاء الأمم السالفة على أن الخطاب للمؤمنين. وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ في الشرف والغنى. لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ من الجاه والمال. إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقابِ لأن ما هو آت قريب أو لأنه يسرع إذا أراده. وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ وصف العقاب ولم يضفه إلى نفسه، ووصف ذاته بالمغفرة وضم إليه الوصف بالرحمة، وأتى ببناء المبالغة واللام المؤكدة تنبيهاً على أنه تعالى غفور بالذات معاقب بالعرض كثير الرحمة مبالغ فيها كثير العقوبة مسامح فيها.

{ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ } “Sizi yeryüzünün halifeleri kılan O’dur” bir kısmınız diğerinizin ardınca gelir; yahut hitabın umumi olmasına binaen Allah’ın yeryüzünde tasarrufta bulunan halifelerisiniz; yahut hitabın müminlere olmasına binaen geçmiş ümmetlerin halifelerisiniz. { وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ } “kiminizi kiminize derecelerle üstün kılan” şeref ve zenginlikte. { لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ } “verdikleriyle sizi denemek için” makam ve maldan [verdikleriyle]. { إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقابِ } “Şüphesiz Rabbin cezası pek çabuk olandır” çünkü gelecek olan şey yakındır yahut dilediği vakit onu çabuklaştırır. { وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “ve muhakkak O, çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” [Allah] azabı nitelemiş fakat onu zatına izafe etmemiştir; zatını ise mağfiret ile nitelemiş ve buna rahmet niteliğini de eklemiştir. Ayrıca mübalağa kipi ve tekit lamı getirmiştir; bu da O Teâlâ’nın zatı gereği bağışlayıcı, arızî olarak cezalandırıcı olduğuna; rahmetinin çok ve son derece bol, cezasının ise çok [büyük olsa da] affının ve hoşgörüsünün geniş olduğuna dikkat çekmek içindir.

عن رسول الله ﷺ: «أنزلت عليَّ سورة الأنعام جملة واحدة، يشيعها سبعون ألف ملك لهم زجل بالتسبيح والتحميد، فمن قرأ الأنعام صلى عليه واستغفر له أولئك السبعون ألف ملك بعدد كل آية من سورة الأنعام يوماً وليلة» .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den [rivayet edildiğine göre]: «En‘âm Suresi bana bir defada toptan indirildi; tesbih ve tahmid ile sesleri yükselen yetmiş bin melek ona eşlik etti. Kim En‘âm Suresi’ni okursa, o yetmiş bin melek En‘âm Suresi’nin her ayeti sayısınca bir gün ve bir gece boyunca ona dua ve istiğfar eder».

تم بحمد الله وحسن توفيقه طبع الجزء الثاني من تفسير البيضاوي في مطابع دار إحياء التراث العربي بيروت الزاهرة، أدامها الله لطبع المزيد من الكتب النافعة، ويليه الجزء الثالث وأوله سورة الأعراف، وآخر دعوانا أَنِ الحمد للَّهِ رَبّ العالمين

Allah’a hamd ve O’nun güzel tevfiği ile Beyzâvî Tefsiri’nin ikinci cildinin basımı, faydalı nice kitapları basması için Allah’ın devamını dilediğimiz Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî matbaasında, parıldayan Beyrut’ta tamamlanmıştır. Bunu, başı A‘râf Suresi olan üçüncü cilt takip edecektir. Son duamız ise, âlemlerin Rabbi olan Allah’a hamdetmektir.