قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ من الثياب وسائر ما يتجمل به. الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ من النبات كالقطن والكتان، والحيوان كالحرير والصوف، والمعادن كالدروع. وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ المستلذات من المآكل والمشارب. وفيه دليل على أن الأصل في المطاعم والملابس وأنواع التجملات الإِباحة، لأن الاستفهام في من للإنكار. قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا بالأصالة والكفرة وإن شاركوهم فيها فتبع. خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ لا يشاركهم فيها غيرهم، وانتصابها على الحال. وقرأ نافع بالرفع على أنها خبر بعد خبر. كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ أي كتفصيلنا هذا الحكم نفصل سائر الأحكام لهم.
{ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ } elbiselerden ve kendisiyle süslenilen diğer şeylerden. { الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ } pamuk ve keten gibi bitkilerden, ipek ve yün gibi hayvanlardan ve zırhlar gibi madenlerden [çıkardığı ziynetleri]. { وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ } yiyecek ve içeceklerden lezzetli olanları. Bunda, yiyeceklerde, giyeceklerde ve her türlü süslenmede asıl olanın mubahlık olduğuna bir delil vardır; zira { مَنْ } edatındaki soru inkâr (kınama ve reddetme) içindir. { قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } asıl olarak [onlar içindir], kâfirler ise her ne kadar dünyada onlara ortak olsalar da bu tâbi olma (ikincil) yoluyladır. { خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ } kıyamet gününde ise onlara başkası ortak olamaz. [Bu kelimenin] nasb ile gelişi hal olmasındandır. Nâfi‘ ise haberden sonra haber olması üzere merfû olarak okumuştur. { كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } yani bizim bu hükmü açıkladığımız gibi diğer hükümleri de onlar için böyle açıklarız.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٣٣ الى ٣٤]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 33-34]
قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ (٣٣) وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لاَ يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٣٤)
{ قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ (٣٣) وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لاَ يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٣٤) } “De ki: Rabbim ancak açık ve gizli çirkinlikleri (fahşayı), günahı, haksız yere saldırmayı (bağyi), hakkında hiçbir delil indirmediği bir şeyi Allah'a ortak koşmanızı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi haram kılmıştır. (33) Her ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri geldiği zaman ne bir an erteleyebilirler ne de öne alabilirler. (34)”
قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ ما تزايد قبحه، وقيل ما يتعلق بالفروج. مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ جهرها وسرها. وَالْإِثْمَ وما يوجب الإثم تعميم بعد تخصيص، وقيل شرب الخمر. وَالْبَغْيَ الظلم، أو الكبر أفرده بالذكر للمبالغة. بِغَيْرِ الْحَقِّ متعلق بالبغي مؤكد له معنى. وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً تهكم بالمشركين، وتنبيه على تحريم اتباع ما لم يدل عليه برهان. وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ بالإِلحاد في صفاته ﷾، والافتراء عليه كقولهم اللَّهُ أَمَرَنا بِها.
{ قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ } çirkinliği aşırı olan şeyleri; avret yerleriyle ilgili olanlar olduğu da söylenmiştir. { مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ } açığını ve gizlisini. { وَالْإِثْمَ } günaha sebep olan şeyleri; [bu ifade] özelden sonra genele dönüştür. Şarap içmek olduğu da söylenmiştir. { وَالْبَغْيَ } zulmü yahut kibri; mübalağa için onu tek başına zikretmiştir. { بِغَيْرِ الْحَقِّ } [ifadesi] bağy (haksız saldırı) ile bağlantılı olup onun manasını pekiştirmektedir. { وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً } müşriklerle alay etme ve hakkında bir delil bulunmayan şeylere uymanın haram olduğuna dikkat çekmedir. { وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ } celle celâluhû'nun sıfatlarında sapkınlığa düşerek ve onların: { اللَّهُ أَمَرَنا بِها } sözü gibi O'na iftira ederek.
وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ مدة، أو وقت لنزول العذاب بهم وهو وعيد لأهل مكة. فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ انقرضت مدتهم، أو حان وقتهم. لاَ يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ أي لا يتأخرون ولا يتقدمون أقصر وقت، أو لا يطلبون التأخر والتقدم لشدة الهول.
{ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ } bir süre yahut üzerlerine azabın ineceği bir vakit vardır; bu Mekke ehline bir tehdittir. { فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ } süreleri sona erdiğinde yahut vakitleri geldiğinde, { لاَ يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } yani en kısa bir zaman bile ne geri kalabilirler ne de öne geçebilirler; yahut [kıyametin] dehşetinin şiddetinden ötürü gecikmeyi de öne geçmeyi de talep edemezler.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٣٥ الى ٣٦]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 35-36]
يا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٥) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٣٦)
{ يا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٥) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٣٦) } “Ey Âdemoğulları! Size içinizden ayetlerimi anlatan elçiler geldiğinde, kim sakınır ve kendini düzeltirse onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (35) Ayetlerimizi yalanlayanlar ve onlara karşı büyüklük taslayanlara gelince, işte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır. (36)”
يا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي شرط ذكره بحرف الشك للتنبيه على أن إتيان الرسل أمر جائز غير واجب كما ظنه أهل التعليم، وضمت إليها ما لتأكيد معنى الشرط ولذلك أكد فعلها بالنون وجوابه: فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ.
{ يا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي } şarttır; elçilerin gelişinin Ta'lîmiyye ehlinin zannettiği gibi zorunlu değil, caiz (mümkün) bir husus olduğuna dikkat çekmek için şüphe harfiyle zikredilmiştir. Şart manasını pekiştirmek için ona { ما } eklenmiştir, bu yüzden de fiili nun ile pekiştirilmiştir. Şartın cevabı ise: { فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } ayetidir.
وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ والمعنى فمن اتقى التكذيب وأصلح عمله منكم والذين كذبوا بآياتنا منكم، وإدخال الفاء في الخبر الأول دون الثاني للمبالغة في الوعد والمسامحة في الوعيد.
{ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } Manası şudur: İçinizden kim yalanlamaktan sakınır ve amelini ıslah ederse [korku yoktur], içinizden ayetlerimizi yalanlayanlar ise [cehennemliktir]. Vaadde mübalağa etmek ve tehditte müsamaha göstermek amacıyla birinci habere { ف } harfi dahil edilmiş, ikinciye ise dahil edilmemiştir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ٣٧]
[A'râf Suresi (7), Ayet 37]
فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قالُوا أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ (٣٧)
{ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قالُوا أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ (٣٧) } “Allah'a karşı yalan uyduran yahut O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir? Onlara Kitap'tan nasipleri erişecektir. Nihayet elçilerimiz canlarını almak üzere kendilerine geldiklerinde: 'Allah'ı bırakıp da tapmakta olduklarınız nerede?' derler. Onlar da: 'Bizden uzaklaşıp kayboldular' derler ve kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ederler.”
فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ ممن تقول على الله ما لم يقله أو كذب ما قاله.
{ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ } Allah'ın söylemediği şeyi O'na isnat eden yahut söylediği şeyi yalanlayan kimseden [daha zalim kimdir?].
أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ مما كتب لهم من الأرزاق والآجال. وقيل الكتاب اللوح المحفوظ أي مما أثبت لهم فيه. حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ أي يتوفون أرواحهم، وهو حال من الرسل وحتى غاية لنيلهم وهي التي يبتدأ بعدها الكلام. قالُوا جواب إذا أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أي أين الآلهة التي كنتم تعبدونها، وما وصلت بأين في خط المصحف وحقها الفصل لأنها موصولة. قالُوا ضَلُّوا عَنَّا غابوا عنا. وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ اعترفوا بأنهم كانوا ضالين فيما كانوا عليه.
{ أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ } rızıklardan ve ecellerden kendileri için yazılmış olandan. Kitabın Levh-i Mahfûz olduğu, yani orada kendileri için tespit edilmiş olandan [erişeceği] de söylenmiştir. { حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ } yani ruhlarını kabzederler; bu, elçilerin halidir. { حَتَّى } ise onların [nasiplerine] erişmelerinin gayesidir (son noktasıdır) ve kendisinden sonra yeni söze başlanan ibtidâiyye harfidir. { قالُوا } [ifadesi] { إِذا }'nın cevabıdır. { أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } yani ibadet etmekte olduğunuz ilahlar nerede? { ما } mushaf hattında { أين } ile bitişik yazılmıştır; oysa ism-i mevsûl olduğu için hakkı ayrı yazılmasıdır. { قالُوا ضَلُّوا عَنَّا } bizden kayboldular. { وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ } üzerinde bulundukları inançta sapkın olduklarını itiraf ettiler.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٣٨ الى ٣٩]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 38-39]
قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لا تَعْلَمُونَ (٣٨) وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٣٩)
{ قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لا تَعْلَمُونَ (٣٨) وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٣٩) } “[Allah] buyurur ki: 'Sizden önce geçmiş cin ve insan toplulukları arasında ateşe girin!' Ne zaman bir ümmet girse, yoldaşına (kendi gibi olan diğer ümmete) lanet eder. Nihayet hepsi orada birbiri ardınca toplanınca, sonrakiler öncekiler için: 'Rabbimiz! İşte bunlar bizi saptırdı; onlara ateşten kat kat azap ver!' derler. [Allah]: 'Herkes için kat kat vardır, fakat siz bilmezsiniz' buyurur. (38) Öncekiler de sonrakilere: 'Sizin bize hiçbir üstünlüğünüz yoktu. Artık kazanmakta olduğunuz şeyler sebebiyle azabı tadın!' derler. (39)”
قالَ ادْخُلُوا أي قال الله تعالى لهم يوم القيامة، أو أحد من الملائكة. فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ أي كائنين في جملة أمم مصاحبين لهم يوم القيامة. مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ يعني كفار الأمم الماضية عن النوعين. فِي النَّارِ متعلق بادخلوا. كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ أي في النار. لَعَنَتْ أُخْتَها التي ضلت بالاقتداء بها. حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً أي تداركوا وتلاحقوا واجتمعوا في النار. قالَتْ أُخْراهُمْ دخولاً أو منزلة وهم الأتباع. لِأُولاهُمْ أي لأجل أولاهم إذ الخطاب مع الله لا معهم. رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا سنوا لنا الضلال فاقتدينا بهم فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ مضاعفاً لأنهم ضلوا وأضلوا. قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ أما القادة فبكفرهم وتضليلهم، وأما الأتباع فبكفرهم وتقليدهم. وَلكِنْ لاَّ تَعْلَمُونَ ما لكم أو ما لكل فريق. وقرأ عاصم بالياء على الانفصال.
{ قالَ ادْخُلُوا } yani kıyamet gününde Allah Teâlâ yahut meleklerden biri onlara der ki: { فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ } yani kıyamet gününde onlara arkadaşlık ederek [diğer] ümmetler topluluğu içinde [ateşe girin]. { مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } her iki türden geçmiş ümmetlerin kâfirlerini kastetmektedir. { فِي النَّارِ } [ifadesi] { ادخلوا } ile bağlantılıdır. { كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ } yani ateşe [her girdiğinde]. { لَعَنَتْ أُخْتَها } kendisine uyarak saptığı yoldaşına [lanet eder]. { حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً } yani ateşte birbirine yetişip bir araya toplandıklarında. { قالَتْ أُخْراهُمْ } giriş yahut mertebe bakımından sonrakiler —ki bunlar tâbilerdir— [şöyle der]: { لِأُولاهُمْ } yani öncekiler sebebiyle; çünkü hitap onlara değil Allah'adır: { رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا } sapıklığı bize bunlar başlattı, biz de onlara uyduk, { فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ } kat kat [azap ver]; çünkü onlar hem saptılar hem saptırdılar. { قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ } Önderlere gelince, küfürleri ve saptırmaları sebebiyle; tâbilere gelince, küfürleri ve taklit etmeleri sebebiyledir. { وَلكِنْ لاَّ تَعْلَمُونَ } sizin için ne olduğunu yahut her iki grup için ne olduğunu. Âsım [gaib sıygasıyla] ye ile munfasıl olarak okumuştur.
وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ عطفوا كلامهم على جواب الله ﷾ «لاِخْرَاهُمْ» ورتبوه عليه أي فقد ثبت أن لا فضل لَكُمْ علينا وإنا وإياكم متساوون في الضلال واستحقاق العذاب. فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ من قول القادة أو من قول الفريقين.
{ وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ } Sözlerini, Allah celle celâluhû'nun sonrakilere verdiği cevaba atfettiler ve ona bina ettiler; yani 'Artık sizin bize karşı bir üstünlüğünüz olmadığı ve bizim de sizin de sapıklıkta ve azabı hak etmede eşit olduğumuz sabit oldu.' { فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ } [Bu söz] ya önderlerin sözündendir yahut her iki grubun sözündendir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٤٠ الى ٤١]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 40-41]
إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها لاَ تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ (٤٠) لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ وَكَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٤١)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها لاَ تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ (٤٠) لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ وَكَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٤١) } “Şüphesiz ayetlerimizi yalanlayanlar ve onlara karşı büyüklük taslayanlar var ya, onlar için gök kapıları açılmayacak ve deve iğne deliğinden geçmedikçe cennete giremeyeceklerdir. Biz suçlu günahkârları işte böyle cezalandırırız. (40) Onlar için cehennemden bir döşek ve üstlerinden de örtüler vardır. Biz zalimleri işte böyle cezalandırırız. (41)”
إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها أي عن الإِيمان بها. لاَ تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ لأدعيتهم وأعمالهم أو لأزواجهم، كما تفتح لأعمال المؤمنين وأرواحهم لتتصل بالملائكة. والتاء في تفتح للتأنيث الأبواب والتشديد لكثرتها، وقرأ أبو عمرو بالتخفيف وحمزة والكسائي به وبالياء، لأن التأنيث غير حقيقي والفعل مقدم. وقرئ على البناء للفاعل ونصب الأبواب بالتاء على أن الفعل للآيات وبالياء لأن الفعل لله.
{ إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها } yani onlara iman etmekten büyüklük taslayıp kaçındılar. { لاَ تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ } duaları ve amelleri için yahut ruhları için; nitekim müminlerin amelleri ve meleklerle buluşması için ruhları adına açıldığı gibi [onlara açılmaz]. { تُفَتَّحُ } kelimesindeki te kapıların müennesliği içindir; şedde ise çokluk ifade eder. Ebû Amr şeddesiz olarak, Hamza ve Kisâî ise hem şeddesiz hem de ye ile okumuşlardır; çünkü müenneslik mecazidir ve fiil öne geçmiştir. Fiil-i ma‘lûm olarak ve { الأبواب } kelimesinin nasbı ile; te ile fiilin ayetlere ait olması üzere, ye ile de fiilin Allah'a ait olması üzere de okunmuştur.
وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ أي حتى يدخل ما هو مثل في عظم الجرم وهو البعير فيما هو مثل في ضيق المسلك وهو ثقبة الإِبرة، وذلك مما لا يكون فكذا ما يتوقف عليه. وقرئ «الجمل» كالقمل، و «الجمل» كالنغر، و «الجمل» كالقفل، والجمل كالنصب، و «الجمل» كالحبل وهو الحبل الغليظ من القنب، وقيل حبل السفينة. وسم بالضم والكسر وفي سم المخيط وهو والخياط ما يخاط به كالحزام والمحزم. وَكَذلِكَ ومثل ذلك الجزاء الفظيع. نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ.
{ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ } yani cüsse büyüklüğünde darbımesel olan deve, geçiş yerinin darlığında darbımesel olan iğne deliğine girinceye kadar. Bu ise gerçekleşmeyecek bir şeydir; dolayısıyla ona bağlanan şey de gerçekleşmez. [Kelime] 'el-Kummil' vezninde «الجُمَّلُ», 'en-Nuğar' vezninde «الجُمَلُ», 'el-Kufl' vezninde «الجُمْلُ», 'en-Nusub' vezninde «الجَمَلُ» ve 'el-Habl' vezninde «الجَمْلُ» şeklinde de okunmuştur ki bu, kendirden yapılmış kalın halattır; gemi halatı olduğu da söylenmiştir. { السَّمِّ } damme ve kesre ile [«السُّمِّ» ve «السِّمِّ» olarak], [«سَمِّ المِخْيَطِ» şeklinde de] okunmuştur. [«الخِيَاطُ» ve «المِخْيَطُ»], 'el-hizâm' ve 'el-mihzem' gibi kendisiyle dikim yapılan alettir (iğnedir). { وَكَذلِكَ } böylesi korkunç bir ceza ile, { نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ }.
لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ فراش. وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ أغطية، والتنوين فيه للبدل عن الاعلال عند سيبويه، وللصرف عند غيره، وقرئ «غَوَاشٍ» على إلغاء المحذوف. وَكَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ عبر عنهم بالمجرمين تارة وبالظالمين أخرى إشعاراً بأنهم بتكذيبهم الآيات اتصفوا بهذه الأوصاف الذميمة، وذكر الجرم مع الحرمان من الجنة والظلم مع التعذيب بالنار تنبيهاً على أنه أعظم الإِجرام.
{ لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ } döşek. { وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ } örtüler vardır. Buradaki tenvin Sîbeveyh'e göre i'lâlden bedeldir, başkalarına göre ise sarf (munsarıflık) içindir. «غَوَاشٍ» şeklinde mahzufu yok sayılarak da okunmuştur. { وَكَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ } Ayetleri yalanlamaları sebebiyle bu yerilen vasıflarla nitelendiklerini bildirmek için onlardan bazen mücrimler bazen de zalimler diye söz etmiştir. Cennetten mahrum edilmeyle birlikte cürmün, cehennem azabıyla birlikte de zulmün zikredilmesi, bunun en büyük cürüm olduğuna dikkat çekmek içindir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٤٢ الى ٤٣]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 42-43]
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لاَ نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٤٢) وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٤٣)
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لاَ نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٤٢) وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٤٣) } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince —ki biz hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz— işte onlar cennetliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır. (42) Göğüslerindeki kini çıkarıp atmışızdır. Altlarından ırmaklar akar ve şöyle derler: 'Bizi buna hidayet eden Allah'a hamdolsun; eğer Allah bizi doğru yola iletmeseydi biz doğru yolu bulamazdık. Andolsun Rabbimizin elçileri hakkı getirmiştir.' Onlara: 'İşte yapmakta olduğunuz ameller sebebiyle mirasçı kılındığınız cennet budur' diye seslenilir. (43)”
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لاَ نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ على عادته ﷾ في أن يشفع الوعيد بالوعد، وَلاَ نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وسعها اعتراض بين المبتدأ وخبره للترغيب في اكتساب النعيم المقيم بما يسعه طاقتهم ويسهل عليهم. وقرئ «لا تكلف نفس» .
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لاَ نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } celle celâluhû'nun tehdidin peşine vaadi ekleme âdeti üzeredir. { وَلاَ نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها } mübteda ile haberi arasında, güçlerinin yettiği ve kendilerine kolay gelen şeylerle ebedî nimeti kazanmaya teşvik etmek için gelmiş bir ara cümledir (itirazdır). «لا تكلف نفس» şeklinde de okunmuştur.
وَنَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ أي نخرج من قلوبهم أسباب الغل، أو نطهرها منه حتى لا يكون بينهم إلا التواد.
{ وَنَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ } yani kalplerinden kin sebeplerini çıkarırız yahut aralarında sadece karşılıklı sevgi olsun diye kalplerini ondan arındırırız.
وعن على كرم الله وجهه: إني لأرجو أن أكون أنا وعثمان وطلحة والزبير منهم.
Ali kerremallâhu vecheh'den rivayetle: "Ben, Osman, Talha ve Zübeyr'in onlardan olmasını kuvvetle umuyorum."
تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ زيادة في لذتهم وسرورهم. وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا لما جزاؤه هذا. وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ لولا هداية الله وتوفيقه، واللام لتوكيد النفي وجواب لَوْلاَ محذوف دل عليه ما قبله.
{ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ } lezzet ve sevinçlerini artırmak için. { وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا } mükâfatı bu olan şeye [bizi ulaştıran Allah'a hamdolsun]. { وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ } Allah'ın hidayeti ve muvaffak kılması olmasaydı. Lam nefyin teyidi içindir ve { لَوْلا }'nın cevabı mahzuftur, önceki söz ona delalet etmektedir.
وقرأ ابن عامر «ما كنا» بغير واو على أنها مبينة للأولى. لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فاهتدينا بإرشادهم.
İbn Âmir, birinciyi açıklayıcı olmak üzere { ما كنا } ibaresini vav'sız okumuştur. { لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ } biz de onların irşadıyla doğru yolu bulduk.
يقولون ذلك اغتباطاً وتبجحاً بأن ما علموه يقيناً في الدنيا صار لهم عين اليقين في الآخرة. وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ إذا رأوها من بعيد، أو بعد دخولها والمنادى له بالذات. أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ أي أعطيتموها بسبب أعمالكم، وهو حال من الجنة والعامل فيها معنى الإِشارة، أو خبر والجنة صفة تلكم وأن في المواقع الخمسة هي المخففة أو المفسرة لأن المناداة والتأذين من القول.
Bunu, dünyada yakînen bildikleri şeyin ahirette kendileri için ayne'l-yakîn haline gelmesinden ötürü sevinç ve mutlulukla söylerler. { وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ } onu uzaktan gördüklerinde yahut içine girdikten sonra [böyle seslenilir]; nida edilen şey bizzat budur. { أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } yani amelleriniz sebebiyle size verildi; [bu cümle] cennetten haldir ve amili işaret manasıdır, yahut haberdir ve cennet kelimesi { تلكم }'in sıfatıdır. Beş yerdeki { أن } harfi muhaffefedir yahut tefsîriyyedir; çünkü nida etmek ve bildirmek (te'zin) söz kabilindendir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٤٤ الى ٤٥]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 44-45]
وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا ما وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (٤٤) الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَها عِوَجاً وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ (٤٥)
{ وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا ما وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (٤٤) الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَها عِوَجاً وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ (٤٥) } “Cennet ehli cehennem ehline: 'Rabbimizin bize vadettiğini hak bulduk; siz de Rabbinizin size vadettiğini hak buldunuz mu?' diye seslenir. Onlar: 'Evet' derler. Bunun üzerine aralarında bir çağırıcı: 'Allah'ın laneti zalimlerin üzerine olsun!' diye seslenir. (44) Onlar ki Allah'ın yolundan alıkoyarlar, onu eğri göstermek isterler ve onlar ahireti inkâr edenlerdir. (45)”
وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا ما وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا إنما قالوه تبجحاً بحالهم وشماتة بأصحاب النار وتحسيراً لهم، وإنما لم يقل ما وعدكم كما قال مَّا وَعَدَنا لأن ما ساءهم من الموعود لم يكن بأسره مخصوصاً وعده بهم، كالبعث والحساب ونعيم أهل الجنة. قالُوا نَعَمْ وقرأ الكسائي بكسر العين وهما لغتان. فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ قيل هو صاحب الصور. بَيْنَهُمْ بين الفريقين.
{ وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا ما وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا } Bunu ancak kendi durumlarıyla sevinmek, cehennemliklerin düştüğü duruma sevinip (şemâtet duyup) onları hasrete düşürmek için söylerler. { مَّا وَعَدَنا } dediği gibi [ikincisinde] 'size vadettiğini' demeyip [yalın olarak] { ما وَعَدَ رَبُّكُمْ } demesi; vadolunan şeylerden onları üzenlerin, yeniden diriliş, hesap ve cennet ehlinin nimeti gibi tamamının sadece onlara özel bir vaat olmamasındandır. { قالُوا نَعَمْ } Kisâî ayn harfinin kesresiyle [«نِعَمْ»] okumuştur; bunlar iki ayrı lehçedir. { فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ } sûrun sahibi (İsrâfil) olduğu söylenmiştir. { بَيْنَهُمْ } iki fırka arasında.
أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ وقرأ ابن كثير في رواية للبزي وابن عامر وحمزة والكسائي أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ بالتشديد والنصب. وقرئ «إِن» بالكسر على إرادة القول أو إجراء أذن مجرى قال.
{ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ } İbn Kesîr —el-Bezzî rivayetinde—, İbn Âmir, Hamza ve Kisâî { أَنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ } şeklinde şedde ve nasb ile okumuşlardır. Sözün kastedilmesi yahut 'ezzene' fiilinin 'kâle' (dedi) makamında tutulması üzere kesre ile «إِنَّ» şeklinde de okunmuştur.
الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ صفة للظالمين مقررة، أو ذم مرفوع أو منصوب. وَيَبْغُونَها عِوَجاً زيغاً وميلاً عما هو عليه، والعوج بالكسر في المعاني والأعيان ما لم تكن منتصبة، وبالفتح ما كان في المنتصبة، كالحائط والرمح. وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ.
{ الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } zalimlerin pekiştirici sıfatıdır yahut merfû veya mansûb bir zemmdir (yergi ifadesidir). { وَيَبْغُونَها عِوَجاً } sapma ve olduğu halden eğrilik [isterler]. İvec (عِوَج), kesre ile; dikili olmayan manalarda ve cisimlerdeki eğriliktir. Fetha ile olan 'avec' (عَوَج) ise duvar ve mızrak gibi dikili şeylerdeki eğriliktir. { وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ }.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٤٦ الى ٤٧]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 46-47]
وَبَيْنَهُما حِجابٌ وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ يَعْرِفُونَ كُلاًّ بِسِيماهُمْ وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ (٤٦) وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ قالُوا رَبَّنا لاَ تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٧)
{ وَبَيْنَهُما حِجابٌ وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ يَعْرِفُونَ كُلاًّ بِسِيماهُمْ وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ (٤٦) وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ قالُوا رَبَّنا لاَ تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٧) } “İkisi arasında bir perde (hicap) ve A'râf üzerinde her birini simalarından tanıyan adamlar vardır. Cennetliklere: 'Selam sizlere!' diye seslenirler. Bunlar henüz oraya girmemişlerdir, fakat [girmeyi] ummaktadırlar. (46) Gözleri cehennemlikler tarafına çevrildiğinde ise: 'Rabbimiz! Bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!' derler. (47)”
وَبَيْنَهُما حِجابٌ أي بين الفريقين لقوله تعالى: فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ أو بين الجنة والنار ليمنع وصول أثر إحداهما إلى الأخرى. وَعَلَى الْأَعْرافِ وعلى أعراف الحجاب أي أعاليه، وهو السور المضروب بينهما جمع عرف مستعار من عرف الفرس وقيل العرف ما ارتفع من الشيء فإنه يكون لظهوره أعرف من غيره. رِجالٌ طائفة من الموحدين قصروا في العمل فيحبسون بين الجنة والنار حتى يقضي الله ﷾ فيهم ما يشاء وقيل قوم علت درجاتهم كالأنبياء عليهم الصلاة والسلام، أو الشهداء رضي الله تعالى عنهم، أو خيار المؤمنين وعلمائهم، أو ملائكة يرون في صورة الرجال. يَعْرِفُونَ كُلًّا من أهل الجنة والنار. بِسِيماهُمْ بعلامتهم التي أعلمهم الله بها كبياض الوجه وسواده، فعلى من سام إبله إذا أرسلها في المرعى معلمة، أو من وسم على القلب كالجاه من الوجه، وإنما يعرفون ذلك بالإلهام أو تعليم الملائكة.
{ وَبَيْنَهُما حِجابٌ } yani iki topluluk arasında; nitekim Allah Teâlâ: { فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ } buyurmuştur; yahut birinin etkisinin diğerine ulaşmasını engellemek için cennet ile cehennem arasındadır. { وَعَلَى الْأَعْرافِ } perdenin yüksek yerlerinde; yani aralarına çekilen sûrun üzerindedir. 'Urf'un çoğuludur, atın yelesinden (urf) istiare edilmiştir. Urf'un bir şeyin yüksek kısmı olduğu, zira belirginliği sebebiyle başkasından daha iyi bilindiği (a'ref) de söylenmiştir. { رِجالٌ } amelde kusur etmiş bir grup muvahhid olup, Allah celle celâluhû haklarında dilediği hükmü verinceye kadar cennet ile cehennem arasında alıkonurlar. Peygamberler aleyhimüssalâtü vesselâm, şehitler radıyallâhu anhüm, müminlerin seçkinleri ve âlimleri gibi dereceleri yüce olan bir topluluk yahut erkek suretinde görünen melekler olduğu da söylenmiştir. { يَعْرِفُونَ كُلًّا } cennet ve cehennem ehlinden her birini [tanırlar]. { بِسِيماهُمْ } yüz aklığı veya karalığı gibi Allah'ın kendilerine bildirdiği alametleriyle; [sîmâ kelimesi], otlağa salındığında işaretli olsun diye devesine alamet koyan kimse için kullanılan 'sâme' fiilinden veya kalbe vurulan damgadan türemiştir; tıpkı 'vech'ten gelen 'câh' gibi. Bunu ancak ilhamla veya meleklerin bildirmesiyle bilirler.
وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ أي إذا نظروا إليهم سلموا عليهم. لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ حال من الواو على الوجه الأول ومن أصحاب على الوجوه الباقية.
{ وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } yani onlara baktıklarında kendilerine selam verirler. { لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ } birinci görüşe göre [vav'dan] haldir, diğer görüşlere göre ise ashâb kelimesinden haldir.
وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ قالُوا نعوذ بالله. رَبَّنا لاَ تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ أي في النار.
{ وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ قالُوا } 'Allah'a sığınırız' [derler]: { رَبَّنا لاَ تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } yani ateşte.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٤٨ الى ٤٩]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 48-49]
وَنادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالاً يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيماهُمْ قالُوا مَا أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ (٤٨) أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لاَ يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لاَ خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٤٩)
{ وَنادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالاً يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيماهُمْ قالُوا مَا أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ (٤٨) أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لاَ يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لاَ خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٤٩) } “A'râf ehli, simalarından tanıdıkları birtakım adamlara seslenerek şöyle derler: 'Topluluğunuzun (veya mal toplamanızın) ve büyüklük taslamanızın size bir faydası olmadı. (48) Allah'ın kendilerine hiçbir rahmet eriştirmeyeceğine yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı? [Onlara]: Girin cennete! Size hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz [denir].' (49)”
وَنادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالًا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيماهُمْ من رؤساء الكفرة. قالُوا مَا أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ كثرتكم أو جمعكم المال. وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ عن الحق، أو على الخلق. وقرئ «تستكثرون» من الكثرة.
{ وَنادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالًا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيماهُمْ } kâfirlerin önderlerinden birtakım adamlara. { قالُوا مَا أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ } çokluğunuz yahut mal toplamanız [fayda vermedi]. { وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ } hakka karşı yahut insanlara karşı [büyüklük taslamanız]. Çokluk manasından hareketle «تَسْتَكْثِرُونَ» şeklinde de okunmuştur.
أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لاَ يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ من تتمة قولهم للرجال، والإِشارة إلى ضعفاء أهل الجنة الذين كانت الكفرة يحتقرونهم في الدنيا ويحلفون أن الله لا يدخلهم الجنة ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لاَ خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ أي فالتفتوا إلى أصحاب الجنة وقالوا لهم ادخلوا وهو أوفق للوجوه الأخيرة، أو فقيل لأصحاب الأعراف ادخلوا الجنة بفضل الله ﷾ بعد أن حبسوا حتى أبصروا الفريقين وعرفوهم وقالوا لهم ما
{ أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لاَ يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ } o adamlara söyledikleri sözün tamamındandır; işaret, kâfirlerin dünyada hor gördükleri ve Allah'ın onları cennete koymayacağına yemin ettikleri cennet ehlinin zayıflarınadır. { ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لاَ خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ } yani cennet ehline dönüp onlara 'Girin' dediler; bu, son görüşlere daha uygundur. Yahut A'râf ehline, iki topluluğu görüp onları tanıyıncaya ve onlara diyeceklerini
قالوا. قيل لما عيروا أصحاب النار أقسموا أن أصحاب الأعراف لا يدخلون الجنة فقال الله ﷾ أو بعض الملائكة هؤلاء الذين أقسمتم. وقرئ «أَدْخِلُواْ» و «دخلوا» على الاستئناف وتقديره دخلوا الجنة مقولاً لهم لاَ خَوْفٌ عَلَيْكُمْ.
söyleyinceye kadar alıkonulduktan sonra, Allah celle celâluhû'nun lütfuyla: 'Cennete girin' denilmiştir. Ateş ehlini ayıpladıklarında, onların A'râf ehlinin cennete girmeyeceğine yemin ettikleri, bunun üzerine Allah celle celâluhû'nun yahut bazı meleklerin: 'Yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?' dediği söylenmiştir. İstinâf olarak «أُدْخِلُوا» ve «دَخَلُوا» şeklinde de okunmuştur; takdiri: 'Kendilerine «لاَ خَوْفٌ عَلَيْكُمْ» denilerek cennete girdiler' şeklindedir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٥٠ الى ٥١]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 50-51]
وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ (٥٠) الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هذا وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ (٥١)
{ وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ (٥٠) الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هذا وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ (٥١) } “Cehennem ehli cennet ehline: 'Üzerimize biraz sudan veya Allah'ın size rızık olarak verdiğinden dökün/akıtın!' diye seslenir. Onlar da: 'Şüphesiz Allah bunları kâfirlere haram kılmıştır' derler. (50) Onlar ki dinlerini bir eğlence ve oyun edindiler ve dünya hayatı onları aldattı. İşte onlar bu günlerine kavuşmayı unuttukları ve ayetlerimizi inkâr ettikleri gibi, bugün de biz onları unuturuz (kendi hallerine bırakırız). (51)”
وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أي صبوه، وهو دليل على أن الجنة فوق النار. أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ من سائر الأشربة ليلائم الإِفاضة، أو من الطعام كقوله: علفتها تبنا وماء بارداً. قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ منعهما عنهم منع المحرم من المكلف.
{ وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ } yani üzerimize dökün; bu cennetin cehennemin üzerinde olduğuna delildir. { أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } ifâza (akıtma/dökme) lafzına uygun düşmesi için diğer içeceklerden yahut şairin: 'Ona saman ve soğuk su yedirdim' sözündeki gibi yiyeceklerdendir. { قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ } mükellefe haram kılınan şeyin engellendiği gibi bunları onlara men etmiştir.
الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً كتحريم البحيرة والتصدية والمكاء حول البيت واللهو صرف الهم بما لا يحسن أن يصرف به، واللعب طلب الفرح بما لا يحسن أن يطلب به. وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ نفعل بهم فعل الناسين فنتركهم في النار. كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هذا فلم يخطروه ببالهم ولم يستعدوا له. وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ وكما كانوا منكرين أنها من عند الله.
{ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً } Bahîre'nin haram kılınması ve Kâbe'nin etrafında el çırpıp ıslık çalınması gibi. Lehviyet (lehv), zihni sarf edilmesi uygun olmayan şeylerle meşgul etmektir; oyun (la'ib) ise sevinci talep edilmesi uygun olmayan yollarla aramaktır. { وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ } unutanların muamelesini yaparız da onları ateşte bırakırız. { كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هذا } onu akıllarına getirmedikleri ve ona hazırlanmadıkları gibi. { وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ } ve onların Allah katından olduğunu inkâr ettikleri gibi.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٥٢ الى ٥٣]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 52-53]
وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَّا كانُوا يَفْتَرُونَ (٥٣)
{ وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَّا كانُوا يَفْتَرُونَ (٥٣) } “Andolsun biz onlara, inanan bir topluluk için bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere, tam bir bilgiye dayanarak ayrıntılı kıldığımız bir kitap getirdik. (52) Onlar onun tevilinden (haber verdiği akıbetten) başkasını mı bekliyorlar? Onun tevilinin geldiği gün, daha önce onu unutmuş olanlar derler ki: 'Gerçekten Rabbimizin elçileri hakkı getirmişti. Şimdi bizim için şefaatçiler var mı ki bize şefaat etsinler, yahut [dünyaya] geri döndürülür müyüz ki yapmış olduğumuz amellerden başkasını yapalım?' Doğrusu onlar kendilerini hüsrana uğrattılar ve uydurdukları şeyler de kendilerinden kaybolup gitti. (53)”
وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ بينا معانيه من العقائد والأحكام والمواعظ مفصلة. عَلى عِلْمٍ عالمين بوجه تفصيله حتى جاء حكيماً، وفِيه دليل على أنه ﷾ عالم بعلم، أو مشتملاً على علم فيكون حالا من المفعول. وقرئ «فضلناه» أي على سائر الكتب عالمين بأنه حقيق بذلك. هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ حال من الهاء.
{ وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ } inanç esasları, hükümler ve öğütlerden oluşan manalarını ayrıntılı olarak açıkladık. { عَلى عِلْمٍ } hikmetli bir şekilde meydana gelmesi için onun nasıl ayrıntılı kılınacağını bilerek [açıkladık]. Bunda O celle celâluhû'nun ilim sahibi olduğuna delil vardır; yahut mefulden hal olarak 'bir ilmi içerir halde' [demektir]. «فَضَّلْنَاهُ» şeklinde de okunmuştur; yani onun buna layık olduğunu bilerek onu diğer kitaplara üstün kıldık [demektir]. { هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } zamirinden haldir.
هَلْ يَنْظُرُونَ ينتظرون. إِلَّا تَأْوِيلَهُ إلا ما يؤول إليه أمره من تبين صدقه بظهور ما نطق به من الوعد والوعيد. يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ تركوه ترك الناسي. قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ أي قد تبين أنهم جاءوا بالحق. فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا اليوم. أَوْ نُرَدُّ أو هل نرد إلى الدنيا. وقرئ بالنصب عطفاً على فَيَشْفَعُوا، أو لأن أَوْ بمعنى إلى أن، فعلى الأول المسؤول أحد الأمرين الشفاعة أو ردهم إلى الدنيا، وعلى الثاني أن يكون لهم شفعاء إما لأحد الأمرين أو لأمر واحد وهو الرد. فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ جوابِ الاستفهام الثاني وقرئ بالرفع أي فنحن نعمل. قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بصرف أعمارهم في الكفر. وَضَلَّ عَنْهُمْ مَّا كانُوا يَفْتَرُونَ بطل عنهم فلم ينفعهم.
{ هَلْ يَنْظُرُونَ } bekliyorlar mı? { إِلَّا تَأْوِيلَهُ } ancak vadettiği ve uyardığı şeylerin ortaya çıkmasıyla doğruluğunun belirginleşmesi neticesinde işinin varacağı akıbeti [bekliyorlar]. { يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ } unutan kimsenin terk edişi gibi onu terk edenler. { قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ } yani onların hakkı getirdikleri kesinleşti [derler]. { فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا } bugün bize [şefaat etsinler]. { أَوْ نُرَدُّ } yahut dünyaya geri döndürülür müyüz? { فَيَشْفَعُوا } üzerine atıfla nasb ile de okunmuştur; yahut { أَوْ } edatı 'ilâ en' (–e kadar) anlamındadır; birinciye göre istenen şey iki durumdan biridir: şefaat yahut dünyaya geri döndürülmek; ikinciye göre ise ya iki durumdan biri için yahut sadece geri dönmek olan tek durum için şefaatçilerinin olmasıdır. { فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ } ikinci istifhamın cevabıdır; ref ile de okunmuştur, yani 'böylece biz [salih amel] işleriz'. { قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } ömürlerini küfürle tüketerek. { وَضَلَّ عَنْهُمْ مَّا كانُوا يَفْتَرُونَ } boşa çıkıp yok oldu da kendilerine hiçbir fayda vermedi.
[سورة الأعراف (٧) : آية ٥٤]
[A'râf Suresi (7), Ayet 54]
إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٥٤)
{ إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٥٤) } “Şüphesiz Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş'a istivâ eden; geceyi, onu ısrarla takip eden gündüze bürüyüp örten; güneşi, ayı ve yıldızları emrine boyun eğmiş kılan Allah'tır. Dikkat edin, yaratmak da emretmek de yalnız O'na aittir. Âlemlerin Rabbi olan Allah pek yücedir. (54)”
إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ أي في ستة أوقات كقوله: وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ أو في مقدار ستة أيام، فإن المتعارف باليوم زمان طلوع الشمس إلى غروبها ولم يكن حينئذ، وفي خلق
{ إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } yani O'nun { وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ } “Kim o gün onlara arkasını dönerse” sözündeki gibi altı vakitte yahut altı gün miktarında; zira bilinen 'gün' güneşin doğuşundan batışına kadar olan zamandır ve o vakit henüz bu yoktu. Varlıkların
الأشياء مدرجاً مع القدرة على إيجادها دفعة دليل للاختيار واعتبار للنظار وحث على التأني في الأمور. ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ استوى أمره أو استولى، وعن أصحابنا أن الاستواء على العرش صفة لله بلا كيف، والمعنى: أن له تعالى استواء على العرش على الوجه الذي عناه منزهاً عن الاستقرار والتمكن، والعرش الجسم المحيط بسائر الأجسام سمي به لارتفاعه، أو للتشبيه بسرير الملك فإن الأمور والتدابير تنزل منه وقيل الملك. يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يغطيه به ولم يذكر عكسه للعلم به، أو لأن اللفظ يحتملهما ولذلك قرئ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ بنصب اللَّيْلَ ورفع النَّهارَ. وقرأ حمزة والكسائي ويعقوب وأبو بكر عن عاصم بالتشديد فيه وفي «الرعد» للدلالة على التكرير. يَطْلُبُهُ حَثِيثاً يعقبه سريعاً كالطالب له لا يفصل بينهما شيء، والحثيث فعيل من الحث وهو صفة مصدر محذوف أو حال من الفاعل بمعنى حاثاً، أو المفعول بمعنى محثوثاً. وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ بقضائه وتصريفه ونصبها بالعطف على السموات ونصب مسخرات على الحال. وقرأ ابن عامر كلها بالرفع على الابتداء والخبر. أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ فإنه الموجد والمتصرف. تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ تعالى بالوحدانية في الألوهية وتعظم بالتفرد في الربوبية.
bir anda var edilmelerine güç yetirilmekle birlikte aşama aşama yaratılmasında [ilâhî] tercihe bir delil, basiret sahipleri için bir ibret ve işlerde teenni ile hareket etmeye bir teşvik vardır. { ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } emri istivâ etti yahut hükümran oldu. Ashabımızdan rivayet edildiğine göre Arş'a istivâ keyfiyetsiz olarak Allah için bir sıfattır; anlamı şudur: Yüce Allah için, kastettiği vecih üzere, yerleşmekten ve mekân tutmaktan münezzeh olarak Arş'a bir istivâsı vardır. Arş ise diğer bütün cisimleri kuşatan cisimdir; yüksekliğinden dolayı bu ad verilmiştir yahut emirler ve tasarruflar oradan indiği için hükümdarın tahtına benzetilmiştir; mülk olduğu da söylenmiştir. { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } onu onunla örter; malum olduğu için yahut lafız her ikisine de ihtimal taşıdığı için tersi zikredilmemiştir. Bundan dolayı { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } şeklinde { اللَّيْلَ } kelimesinin nasbı ve { النَّهارَ } kelimesinin ref'i ile de okunmuştur. Hamza, Kisâî, Ya'kûb ve Âsım'dan Ebû Bekir, tekrara delalet etmesi için burada ve Ra'd suresinde şeddeli okumuşlardır. { يَطْلُبُهُ حَثِيثاً } aralarında hiçbir şey fasıla oluşturmaksızın talep edicisi gibi peş peşe hızla takip eder. Hasîs (حثيث), haşş (حث) kökünden 'faîl' veznindedir; mahzuf bir masdarın sıfatıdır yahut 'tahrik eden' anlamında failden veya 'tahrik edilen' anlamında mefulden haldir. { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ } kaza ve tasarrufu ile [boyun eğdirilmiş kıldı]. Bunların nasbı semâvât üzerine atıf iledir, 'müsahharât' ise hal olarak mensuptur. İbn Âmir ise hepsini mübteda ve haber olarak ref ile okumuştur. { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } zira var eden ve tasarruf eden O'dur. { تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } ilahlıkta teklik ile yüceldi ve rablikte eşsiz olmakla azamet buldu.
وتحقيق الآية والله ﷾ أعلم، أن الكفرة كانوا متخذين أرباباً فبين لهم أن المستحق للربوبية واحد وهو الله ﷾، لأنه الذي له الخلق والأمر فإنه ﷾ خلق العالم على ترتيب قويم وتدبير حكيم فأبدع الأفلاك ثم زينها بالكواكب كما أشار إليه بقوله تعالى: فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِي يَوْمَيْنِ وعمد إلى إيجاد الأجرام السفلية فخلق جسماً قابلاً للصور المتبدلة والهيئات المختلفة، ثم قسمها بصور نوعية متضادة الآثار والأفعال وأشار إليه بقوله وخلق الأرض أي ما في جهة السفل في يومين، ثم أنشأ أنواع المواليد الثلاثة بتركيب موادها أولاً وتصويرها ثانياً كما قال تعالى بعد قوله: خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها وَبارَكَ فِيها وَقَدَّرَ فِيها أَقْواتَها فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ أي مع اليومين الأولين لقوله تعالى في سورة السجدة اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثم لما تم له عالم الملك عمد إلى تدبيره كالملك الجالس على عرشه لتدبير المملكة، فدبر الأمر مِنَ السماء إِلَى الأرض بتحريك الأفلاك وتسيير الكواكب وتكوير الليالي والأيام، ثم صرح بما هو فذلكة التقرير ونتيجته فقال: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ ثم أمرهم بأن يدعوه متذللين مخلصين فقال:
Ayetin tahkiki –en doğrusunu Allah celle celâluhû bilir– şudur: Kâfirler rabler edinmişlerdi. Bu yüzden onlara rubûbiyete müstahak olanın tek olduğunu, O'nun da yaratma ve emretme yetkisine sahip olan Allah celle celâluhû olduğunu açıkladı. Çünkü O celle celâluhû âlemi sağlam bir düzen ve hikmetli bir tedbir üzere yaratmış, felekleri var edip sonra onları yıldızlarla süslemiştir; nitekim Yüce Allah: { فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِي يَوْمَيْنِ } “Böylece onları iki günde yedi gök olarak tamamladı” buyruğuyla buna işaret etmiştir. Ardından süflî cisimleri var etmeye yönelmiş; değişen suretleri ve farklı heyetleri kabul edici bir cisim yaratmış, sonra bunları eserleri ve fiilleri zıt olan nevi suretleriyle kısımlara ayırmıştır. Nitekim Yüce Allah: 'Yeri –yani süflî cihetteki şeyleri– iki günde yarattı' buyruğu ile buna işaret etmiştir. Sonra { خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ } buyruğunun ardından: { وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها وَبارَكَ فِيها وَقَدَّرَ فِيها أَقْواتَها فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ } “Onda üstünden sarsılmaz dağlar kıldı, onda bereketler yarattı ve onda arayanlar için rızıklarını dört günde takdir etti” buyurduğu gibi, Secde suresindeki { اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } “Allah, gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yaratandır” buyruğundan ötürü ilk iki günle birlikte dört günde maddelerini önce terkip edip sonra suret vererek üç mevâlid türünü (cansızlar, bitkiler, canlılar) inşa etti. Sonra mülk âlemi O'nun için tamam olunca, krallığı tedbir etmek için tahtına oturan bir hükümdar gibi, onun تدbirine yöneldi; felekleri hareket ettirerek, yıldızları seyrüsefer ettirerek, gece ve gündüzü birbiri üzerine sararak emri gökten yere doğru tedbir etti. Sonra bu açıklamanın özeti ve neticesi olan hükmü açıkça belirterek: { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } buyurdu. Ardından onlara boyun eğerek ve ihlâsla O'na dua etmelerini emredip şöyle buyurdu:
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٥٥ الى ٥٦]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 55-56]
ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٥٥) وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦)
{ ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٥٥) وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin. Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez. (55) Düzeltildikten sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın; korkarak ve umarak O'na yalvarın. Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere çok yakındır. (56)”
ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً أي ذوي تضرع وخفية فإن الإخفاء دليل الإخلاص. إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ المجاوزين ما أمروا به في الدعاء وغيره، نبه به على أن الداعي ينبغي أن لا يطلب ما لا يليق به كرتبة الأنبياء عليهم الصلاة والسلام، والصعود إلى السماء. وقيل هو الصياح في الدعاء والاسهاب فيه.
{ ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } yani yalvararak ve gizlilik içinde [dua edin]; zira gizlilik ihlâsın delilidir. { إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } duada ve diğer hususlarda kendilerine emredileni aşanları [sevmez]. Bununla dua edenin, peygamberlerin –aleyhimüssalâtü vesselâm– derecesi veya göğe yükselmek gibi kendisine layık olmayan şeyleri istememesi gerektiğine dikkat çekilmiştir. Bunun duada bağırmak ve lafı uzatıp haddi aşmak olduğu da söylenmiştir.
وعن النبي ﷺ، «سيكون قوم يعتدون في الدعاء، وحسب المرء أن يقول: اللهم إني أسألك الجنة وما قرب إليها من قول وعمل، وأعوذ بك من النار وما قرب إليها من قول وعمل ثم قرأ إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ» .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Duada haddi aşan bir topluluk olacaktır. Kişiye: 'Allahım! Senden cenneti ve ona yaklaştıracak söz ve ameli dilerim; cehennemden ve ona yaklaştıracak söz ve amelden de sana sığınırım' demesi yeterlidir.» Sonra { إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } ayetini okudu.
وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بالكفر والمعاصي. بَعْدَ إِصْلاحِها ببعث الأنبياء وشرع الأحكام. وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً ذوي خوف من الرد لقصور آمالكم وعدم استحقاقكم، وطمع في إجابته تفضلاً وإحساناً لفرط رحمته إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ ترجيح للطمع وتنبيه على ما يتوسل به إلى الإجابة، وتذكير قريب لأن الرحمة بمعنى الرحم، أو لأنه صفة محذوف أي أمر قريب، أو على تشبيهه بفعيل الذي هو بمعنى مفعول، أو الذي هو مصدر كالنقيض، أو الفرق بين القريب من النسب والقريب من غيره.
{ وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } küfür ve günahlarla. { بَعْدَ إِصْلاحِها } peygamberlerin gönderilmesi ve hükümlerin meşru kılınması ile [düzeltildikten sonra]. { وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً } emellerinizin yetersizliği ve hak etmeyişiniz sebebiyle reddedilme korkusu taşıyarak ve O'nun rahmetinin enginliği sebebiyle lütuf ve ihsan olarak kabul buyuracağını umarak. { إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } umuda ağırlık verme ve icabete vesile olacak şeye bir uyarıdır. 'Karîb' kelimesinin müzekker gelmesi; rahmet kelimesinin rahm manasında olmasından yahut mahzuf bir mevsufun sıfatı olup 'yakın bir emir' anlamında bulunmasından yahut meful manasındaki 'faîl' veznine benzetilmesinden ya da nakîz gibi bir masdar olmasından yahut da nesep yakınlığı ile diğer yakınlıkların arasını ayırmak içindir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ٥٧]
[A'râf Suresi (7), Ayet 57]
وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالاً سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٥٧)
{ وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالاً سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٥٧) } “Rahmetinin önünde rüzgârları müjdeci olarak gönderen O'dur. Nihayet onlar ağır bulutları yüklendiğinde, onu ölü bir beldeye sevk ederiz; derken oraya suyu indirir ve onunla her türlü ürünü çıkarırız. İşte ölüleri de böyle çıkarırız, umulur ki ibret alırsınız. (57)”
وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ وقرأ ابن كثير وحمزة والكسائي «الريح» على الوحدة. نَشْراً جمع نشور بمعنى ناشر، وقرأ ابن عامر «نشراً» بالتخفيف حيث وقع وحمزة والكسائي «نشراً» بفتح النون حيث وقع على أنه مصدر في موقع الحال بمعنى ناشرات، أو مفعول مطلق فإن الإِرسال والنشر متقاربان. وعاصم بُشْراً وهو تخفيف بشر جمع بشير وقد قرئ به وبُشْراً بفتح الباء مصدر بشره بمعنى باشرات، أو للبشارة وبشرى. بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ قدام رحمته، يعني المطر فإن الصبا تثير السحاب والشمال تجمعه والجنوب؟؟؟؟؟
{ وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ } İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî tekil olarak «الرِّيحَ» şeklinde okumuşlardır. { نُشُراً } 'nâşir' (yayan) anlamındaki 'neşûr'un çoğuludur; İbn Âmir geçtiği her yerde tahfif ile «نُشْراً», Hamza ve Kisâî geçtiği her yerde nûn'un fethasıyla «نَشْراً» şeklinde hal konumunda 'yayanlar' anlamında masdar yahut mutlak meful olarak okumuşlardır; zira göndermek ile yaymak birbirine yakındır. Âsım ise «بُشْراً» şeklinde okumuştur ki 'beşîr'in çoğulu olan 'büşür'ün hafifletilmişidir; bu şekilde de okunmuştur. Bâ harfinin fethasıyla «بَشْراً» şeklinde, 'müjdeleyenler' manasında 'beşşere'nin masdarı yahut müjde için veya «بُشْرَى» şeklinde de okunmuştur. { بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } rahmetinin önünde; yani yağmurun. Zira saba rüzgârı bulutu harekete geçirir, şimal rüzgârı toplar, cenup rüzgârı [yağdırır],
والدبور تفرقه. حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ أي حملت، واشتقاقه من القلة فإن المقل للشيء يستقله. سَحاباً ثِقالًا بالماء جمعه لأن السحاب جمع بمعنى السحائب. سُقْناهُ أي السحاب وإفراد الضمير باعتبار اللفظ. لِبَلَدٍ مَيِّتٍ لأجله أو لإحيائه أو لسقيه. وقرئ «ميت» . فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ بالبلد أو بالسحاب أو بالسوق أو بالريح وكذلك. فَأَخْرَجْنا بِهِ ويحتمل فيه عود الضمير إلى الْماءَ، وإذا كان ل لِبَلَدٍ فالباء للإلصاق في الأول وللظرفية في الثاني، وإذا كان لغيره فهي للسببية فيهما. مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ من كل أنواعها. كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى الإشارة فيه إلى إخراج الثمرات، أو إلى إحياء البلد الميت أي كما نحييه بإحداث القوة النامية فيه وتطريتها بأنواع النبات والثمرات، نخرج الموتى من الأجداث ونحييها برد النفوس إلى مواد أبدانها بعد جمعها وتطريتها بالقوى والحواس. لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ فتعلمون أن من قدر على ذلك قدر على هذا.
debûr rüzgârı ise dağıtır. { حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ } yani yüklendiğinde; türeyişi 'kıllet'tandır, zira bir şeyi kaldıran onu hafif bulur. { سَحاباً ثِقالًا } su ile [ağırlaşmış bulutları]. 'Sehâb' lafzı 'sehâib' anlamında cins isim olduğu için cem kılınmıştır. { سُقْناهُ } yani bulutu; zamirin tekil kılınması lafza göredir. { لِبَلَدٍ مَيِّتٍ } onun için yahut onu diriltmek veya sulamak için. «مَيْتٍ» şeklinde de okunmuştur. { فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ } o beldeye yahut bulutla veya sevk etmekle ya da rüzgârla [indirdik]. Aynı şekilde: { فَأَخْرَجْنا بِهِ } ifadesinde de zamirin { الْماءَ } kelimesine dönmesi muhtemeldir. Eğer { لِبَلَدٍ } kelimesine raci ise bâ harf-i ceri birincisinde ilsâk (bitişme), ikincisinde zarfiyet içindir; eğer diğerlerine raci ise her ikisinde de sebebiyet içindir. { مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ } bütün türlerinden. { كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى } buradaki işaret ürünlerin çıkarılmasınadır yahut ölü beldenin diriltilmesinedir; yani onda büyüme gücü var edip onu bitki ve ürün türleriyle tazeleyerek nasıl diriltiyorsak, kabirlerden de ölüleri öyle çıkarır ve bedenlerinin maddelerini topladıktan sonra güç ve duyularla tazeleyip nefisleri iade ederek onları diriltiriz. { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } böylece buna güç yetirenin şuna da güç yetireceğini bilirsiniz.
[سورة الأعراف (٧) : آية ٥٨]
[A'râf Suresi (7), Ayet 58]
وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لاَ يَخْرُجُ إِلاَّ نَكِداً كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ (٥٨)
{ وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لاَ يَخْرُجُ إِلاَّ نَكِداً كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ (٥٨) } “Güzel beldenin bitkisi Rabbinin izniyle çıkar; kötü olandan ise faydasız ve az olandan başkası çıkmaz. Şükreden bir topluluk için ayetleri işte böyle türlü türlü açıklarız. (58)”
وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ الأرض الكريمة التربة. يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ بمشيئته وتيسيره، عبر به عن كثرة النبات وحسنه وغزارة نفعه لأنه أوقعه في مقابلة. وَالَّذِي خَبُثَ أي كالحرة والسبخة. لاَ يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً قليلاً عديم النفع، ونصبه على الحال وتقدير الكلام، والبلد الذي خبث لا يخرج نباته إلا نكداً فحذف المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه فصار مرفوعاً مستترا وقرئ «يخرج» أي يخرجه البلد فيكون إِلَّا نَكِداً مفعولاً ونَكِداً على المصدر أي ذا نكد ونَكِداً بالإِسكان للتخفيف. كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ نرددها ونكررها. لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ نعمة الله فيتفكرون فيها ويعتبرون بها، والآية مثل لمن تدبر الآيات وانتفع بها، ولمن لم يرفع إليها رأساً ولم يتأثر بها.
{ وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ } toprağı verimli ve cömert olan arazi. { يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ } O'nun dilemesi ve kolaylaştırmasıyla [çıkar]; bitkinin çokluğu, güzelliği ve faydasının bolluğu bu ifadeyle anlatılmıştır, çünkü bunu şunun mukabili olarak getirmiştir: { وَالَّذِي خَبُثَ } taşlık ve çorak arazi gibi. { لاَ يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً } az ve faydasız olarak [çıkar]. Bunun nasbı hal iledir; sözün takdiri: 'Kötü olan beldenin bitkisi ancak az ve faydasız çıkar' şeklindedir; mudâf hazfedilip mudâfun ileyh onun yerine kaim kılınmış ve müstetir merfu olmuştur. «يُخْرِجُ» şeklinde de okunmuştur, yani 'belde onu çıkarır'; bu durumda { إِلَّا نَكِداً } meful olur. Masdar olarak da 'neket sahibi' anlamında yahut tahfif için kâf harfinin sükûnuyla «نَكْداً» şeklinde okunmuştur. { كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ } onları evirip çevirir ve tekrar ederiz. { لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ } Allah'ın nimetine şükreden, böylece onda düşünüp ibret alan [topluluk için]. Bu ayet, ayetleri düşünüp onlardan istifade eden kimse ile onlara iltifat etmeyip onlardan etkilenmeyen kimse için bir meseldir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٥٩ الى ٦٠]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 59-60]
لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٥٩) قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٦٠)
{ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٥٩) قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٦٠) } “Andolsun biz Nûh'u kavmine gönderdik; o da: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Doğrusu ben sizin üzerinize büyük bir günün azabından korkuyorum' dedi. (59) Kavminden ileri gelenler dediler ki: 'Şüphesiz biz seni apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz.' (60)”
لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ جواب قسم محذوف، ولا تكاد تطلق هذه اللام إلا مع قد لأنها مظنة التوقع، فإن المخاطب إذا سمعها توقع وقوع ما صدر بها. ونوح بن لمك بن متوشلح بن إدريس أول نبي بعده، بعث وهو ابن خمسين سنة أو أربعين. فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ أي اعبدوه وحده لقوله تعالى: مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ وقرأ الكسائي «غيره» بالكسر نعتاً أو بدلاً على اللفظ حيث وقع إذا كان قبل إله من التي تخفض. وقرئ بالنصب على الاستثناء. إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ إن لم تؤمنوا، وهو وعيد وبيان للداعي إلى عبادته. واليوم يوم القيامة، أو يوم نزول الطوفان.
{ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ } mahzuf bir yeminin cevabıdır; bu lâm harfi neredeyse sadece «قَدْ» ile birlikte kullanılır, çünkü bu beklenti yeridir; zira muhatap bunu duyduğunda onunla başlayan şeyin vuku bulmasını bekler. Nûh b. Lamek b. Mettûşelah b. İdrîs, ondan sonraki ilk peygamberdir; elli yahut kırk yaşındayken gönderilmiştir. { فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ } yani yalnızca O'na ibadet edin, nitekim Yüce Allah: { مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” buyurmuştur. Kisâî, 'ilâh' kelimesinden önce cer eden 'min' bulunduğunda lafza binaen sıfat yahut bedel olarak geçtiği her yerde «غَيْرِهِ» şeklinde kesra ile okumuştur. İstisna üzere nasb ile de okunmuştur. { إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } eğer iman etmezseniz; bu bir tehdittir ve O'na kulluk etmeye çağıran sebebin açıklamasıdır. Gün ise kıyamet günü yahut tufanın indiği gündür.
قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ أي الأَشراف فإنهم يملؤون العيون رواء. إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ زوال عن الحق.
{ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ } yani ileri gelenleri; zira onlar görünüşleriyle gözleri doldururlar. { إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ } haktan uzaklaşma [içinde].
مُبِينٍ بين.
{ مُبِينٍ } apaçık.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٦١ الى ٦٢]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 61-62]
قالَ يا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦١) أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ (٦٢)
{ قالَ يا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦١) أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ (٦٢) } “[Nûh] dedi ki: 'Ey kavmim! Bende hiçbir sapıklık yoktur; fakat ben âlemlerin Rabbi tarafından [gönderilmiş] bir elçiyim. (61) Size Rabbimin vahiylerini tebliğ ediyorum, size öğüt veriyorum ve Allah katından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum.' (62)”
قالَ يا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ أي شيء من الضلال، بالغ في النفي كما بالغوا في الإِثبات وعرض لهم به. وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ استدراك باعتبار ما يلزمه، وهو كونه على هدى كأنه قال: ولكني على هدى في الغاية لأني رسول من الله ﷾.
{ قالَ يا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ } yani sapıklıktan hiçbir şey yoktur; onlar ispatta mübalağa ettikleri gibi o da nefyetmekte mübalağa etti ve bununla onlara kinaye yoluyla dokundurdu. { وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } bunun gerektirdiği şey cihetinden bir istidraktır; o da hidayet üzere olmasıdır, sanki şöyle demiştir: Fakat ben hidayetin zirvesindeyim çünkü ben Allah celle celâluhû tarafından bir elçiyim.
أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ صفات لرسول أو استئناف، ومساقها على الوجهين لبيان كونه رسولاً. وقرأ أبو عمرو أُبَلِّغُكُمْ بالتخفيف وجمع الرسالات لاختلاف أوقاتها أو لتنوع معانيها كالعقائد والمواعظ والأحكام، أو لأن المراد بها ما أوحي إليه وإلى الأنبياء قبله، كصحف شيث وإدريس وزيادة اللام في لكم للدلالة على إمحاض النصح لهم، وفي أعلم من الله تقريراً لما أوعدهم به فإن معناه أعلم من قدرته وشدة بطشه، أو من جهته بالوحي أشياء لا علم لكم بها.
{ أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ } 'rasûl' kelimesinin sıfatlarıdır yahut istinâftır; her iki vecihte de gelişi onun elçi olduğunu açıklamak içindir. Ebû Amr «أُبَلِّغُكُمْ» lafzını tahfif ile «أُبْلِغُكُمْ» okumuştur; 'risâlât' kelimesinin çoğul gelmesi vakitlerinin farklılığından yahut inanç esasları, öğütler ve hükümler gibi manalarının çeşitliliğinden ya da bununla kendisine ve Şît ile İdrîs'in sahifeleri gibi kendisinden önceki peygamberlere vahyedilenlerin kastedilmesindendir. 'Leküm' (لَكُمْ) ifadesindeki lâm harfinin ziyadeliği onlara olan nasihatin halisliğini göstermek içindir. { وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ } ifadesinde onları tehdit ettiği şeyin teyidi vardır; zira bunun anlamı: O'nun kudretinden, azabının şiddetinden yahut O'nun katından vahiy ile sizin bilginiz olmayan şeyleri biliyorum demektir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٦٣ الى ٦٤]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 63-64]
أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٦٣) فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ (٦٤)
{ أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٦٣) فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ (٦٤) } “Sizi uyarması, [küfürden] sakınmanız ve böylece merhamete nail olmanız için içinizden bir adam vasıtasıyla size Rabbinizden bir öğüt gelmesine şaştınız mı? (63) Onu yalanladılar; bunun üzerine biz de onu ve onunla beraber gemide bulunanları kurtardık, ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk. Şüphesiz onlar basireti körleşmiş bir topluluktu. (64)”
أَوَعَجِبْتُمْ الهمزة للإنكار والواو للعطف على محذوف أي أكذبتم وعجبتم. أَنْ جاءَكُمْ من أن جاءكم. ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ رسالة أو موعظة. عَلى رَجُلٍ على لسان رجل. مِنْكُمْ من جملتكم أو من جنسكم، فإنهم كانوا يتعجبون من إرسال البشر ويقولون لَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً مَّا سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ. لِيُنْذِرَكُمْ عاقبة الكفر والمعاصي. وَلِتَتَّقُوا منهما بسبب الإنذار. وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ بالتقوى، وفائدة حرف الترجي التنبيه على أن التقوى غير موجب والترحم من الله ﷾ تفضل، وأن المتقي ينبغي أن لا يعتمد على تقواه ولا يأمن من عذاب الله تعالى.
{ أَوَعَجِبْتُمْ } hemze inkâr içindir, vâv ise mahzufa atıftır; yani 'Yalanladınız da şaştınız mı?'. { أَنْ جاءَكُمْ } size gelmesine [şaştınız mı?]. { ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ } bir elçilik yahut öğüt. { عَلى رَجُلٍ } bir adamın diliyle. { مِنْكُمْ } aranızdan veya sizin cinsinizden; zira onlar bir insanın elçi olarak gönderilmesine şaşırıyor ve: { لَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً مَّا سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ } “Eğer Allah dileseydi melekler indirirdi. Biz önceki atalarımızdan bunu duymadık” diyorlardı. { لِيُنْذِرَكُمْ } sizi küfür ve günahların akıbetinden sakındırması için. { وَلِتَتَّقُوا } uyarı sebebiyle her ikisinden sakınasınız diye. { وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } takva sayesinde [merhamet olunasınız]. Tereccî (umut) harfinin faydası; takvanın [rahmeti] zorunlu kılmadığına, Allah celle celâluhû'nun merhamet etmesinin bir lütuf olduğuna ve takva sahibinin kendi takvasına güvenmemesi, Allah Teâlâ'nın azabından emin olmaması gerektiğine dikkat çekmektir.
فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ وهم من آمن به وكانوا أربعين رجلاً وأربعين امرأة. وقيل تسعة بنوه سام وحام ويافث وستة ممن آمن به. فِي الْفُلْكِ متعلق بمعه أو بأنجيناه، أو حال من الموصول أو من الضمير في معه. وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا بالطوفان. إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ عمي القلوب غير مستبصرين، وأصله عميين فخفف وقرئ «عامين» والأول أبلغ لدلالته على الثبات.
{ فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ } onlar ona iman eden kimselerdir; kırk erkek ve kırk kadındılar. Dokuz kişi oldukları da söylenmiştir: oğulları Sâm, Hâm, Yâfes ve iman edenlerden altı kişi. { فِي الْفُلْكِ } 'meahu' lafzına yahut 'enceynâhu'ya müteallıktır; ya da mevsûlden veya 'meahu' içindeki zamirden haldir. { وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } tufanla [boğduk]. { إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ } kalpleri kör, basiretsiz kimselerdi; aslı 'amiyîn'dir, tahfif edilmiştir. «عَامِينَ» şeklinde de okunmuştur; birincisi sebat bildirdiği için daha beliğdir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٦٥ الى ٦٦]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 65-66]
وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ (٦٥) قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٦٦)
{ وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ (٦٥) قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٦٦) } “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Hâlâ sakınmayacak mısınız?' (65) Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: 'Biz seni kesinlikle bir akılsızlık içinde görüyoruz ve senin yalancılardan olduğunu sanıyoruz.' (66)”
وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ عطف على نوحاً إلى قومه هُوداً عطف بيان لأخاهم والمراد به الواحد منهم، كقولهم يا أخا العرب للواحد منهم، فإنه هود بن عبد الله بن رباح بن الخلود بن عاد بن عوص بن إرم بن سام بن نوح. وقيل هود بن شالح بن أرفخشد بن سام بن نوح، ابن عم أبي عاد، وإنما جعل منهم لأنهم أفهم لقوله وأعرف بحاله وأرغب في اقتفائه. قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ استأنف به ولم يعطف كأنه جواب سائل قال: فما قال لهم حين أرسل؟ وكذلك جوابهم. أَفَلا تَتَّقُونَ عذاب الله، وكأن قومه كانوا أقرب من قوم نوح ﵊ ولذلك قال أفلا تتقون قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إذ كان من أشرافهم من آمن به كمرثد بن سعد.
{ وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ } 'Nûh'u kavmine' ifadesi üzerine atıftır. { هُوداً } 'kardeşleri' ifadesinin atf-ı beyânıdır; bununla onlardan biri kastedilmiştir, nitekim onlardan birine 'Ey Arap kardeşi' demeleri gibidir. Zira o, Hûd b. Abdillah b. Rebâh b. el-Hulûd b. Âd b. Ûs b. İrem b. Sâm b. Nûh'tur. Âd'ın babasının amcasının oğlu olan Hûd b. Şâlih b. Erfehşed b. Sâm b. Nûh olduğu da söylenmiştir. Onlardan kılınması; onun sözünü daha iyi anlamaları, durumunu daha iyi bilmeleri ve ona uymaya daha istekli olmaları içindir. { قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } atıf yapılmaksızın istinâf edilmiştir; sanki: 'Gönderildiğinde onlara ne dedi?' diyen bir sorunun cevabıdır; onların cevabı da böyledir. { أَفَلا تَتَّقُونَ } Allah'ın azabından [sakınmaz mısınız?]. Sanki onun kavmi Nûh aleyhisselâm'ın kavminden [imana] daha yakındı, bu yüzden 'sakınmaz mısınız?' dedi. { قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ } zira Mersed b. Sa'd gibi ileri gelenlerinden ona iman edenler de vardı.
إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ متمكناً في خفة عقل راسخاً فيها حيث فارقت دين قومك. وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ.
{ إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ } kavminin dininden ayrıldığın için akıl hafifliği içinde yerleşmiş, onda kökleşmiş [görüyoruz]. { وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ }.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٦٧ الى ٦٩]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 67-69]
قالَ يا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفاهَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦٧) أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمِينٌ (٦٨) أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٦٩)
{ قالَ يا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفاهَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦٧) أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمِينٌ (٦٨) أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٦٩) } “[Hûd] dedi ki: 'Ey kavmim! Bende hiçbir akılsızlık yoktur; fakat ben âlemlerin Rabbi tarafından [gönderilmiş] bir elçiyim. (67) Size Rabbimin vahiylerini tebliğ ediyorum; ben sizin için güvenilir bir öğütçüyüm. (68) Sizi uyarması için içinizden bir adam vasıtasıyla size Rabbinizden bir öğüt gelmesine şaştınız mı? Hatırlayın ki O, Nûh kavminden sonra sizi halifeler kıldı ve yaratılışta cüssenizi artırdı. Artık Allah'ın nimetlerini hatırlayın ki kurtuluşa eresiniz.' (69)”
أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ سبق تفسيره. وفي إجابة الأنبياء عليهم الصلاة والسلام الكفرة عن كلماتهم الحمقاء بما أجابوا والإِعراض عن مقابلتهم كمال النصح والشفقة وهضم النفس وحسن المجادلة، وهكذا ينبغي لكل ناصح، وفي قوله: وَأَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمِينٌ تنبيه على أنهم عرفوه بالأمرين. وقرأ أبو عمرو أبلغكم في الموضعين في هذه السورة وفي «الأحقاف» مخففاً. وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ أي في مساكنهم، أو في الأرض بأن جعلكم ملوكاً فإن شداد بن عاد ممن ملك معمورة الأرض من رمل عالج إلى شجر عمان، خوفهم من عقاب الله ثم ذكرهم بإنعامه. وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً قامة وقوة. فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ تعميم بعد تخصيص. لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ لكي يفضي بكم ذكر النعم إلى شكرها المؤدي إلى الفلاح.
{ أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ } tefsiri geçmişti. Peygamberlerin –aleyhimüssalâtü vesselâm– kâfirlerin ahmakça sözlerine verdikleri bu cevapta ve onlara aynı şekilde karşılık vermekten yüz çevirmelerinde tam bir nasihat, şefkat, tevazu ve güzel bir mücadele vardır; her nasihatçinin de böyle davranması gerekir. { وَأَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمِينٌ } buyruğunda onların kendisini bu iki vasıfla bildiklerine bir dikkat çekme vardır. Ebû Amr bu suredeki ve Ahkâf suresindeki iki yerde «أُبَلِّغُكُمْ» lafzını tahfif ile okumuştur. { وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ } yani onların yurtlarında yahut sizi hükümdarlar kılarak yeryüzünde; nitekim Şeddâd b. Âd, Âlic kumlarından Umman ağaçlarına kadar yeryüzünün mamur yerlerine hükmedenlerdendi. Onları Allah'ın azabıyla korkuttu, sonra O'nun nimetlerini hatırlattı. { وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً } boy ve güç bakımından. { فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ } husustan sonra umumdur. { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } nimetleri anmanın sizi kurtuluşa götüren şükre ulaştırması için.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٧٠ الى ٧١]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 70-71]
قالُوا أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٧٠) قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ أَتُجادِلُونَنِي فِي أَسْماءٍ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (٧١)
{ قالُوا أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٧٠) قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ أَتُجادِلُونَنِي فِي أَسْماءٍ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (٧١) } “Dediler ki: 'Sen bize yalnız Allah'a kulluk edelim ve atalarımızın ibadet ettiklerini bırakalım diye mi geldin? Eğer doğrulardan isen bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir!' (70) [Hûd] dedi ki: 'Rabbinizden üzerinize bir azap ve bir gazap kesinleşti. Allah'ın haklarında hiçbir delil indirmediği, sadece sizin ve atalarınızın taktığı [boş] isimler hakkında mı benimle tartışıyorsunuz? O halde bekleyin; şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim.' (71)”
قالُوا أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا استبعدوا اختصاص الله بالعبادة والأعراض عما أشرك به آباؤهم انهماكاً في التقليد وحباً لما ألفوه، ومعنى المجيء في أَجِئْتَنا إما المجيء من مكان اعتزل به عن قومه أو من السماء على التهكم، أو القصد على المجاز كقولهم ذهب يسبني. فَأْتِنا بِما تَعِدُنا من العذاب المدلول عليه بقوله أَفَلا تَتَّقُونَ. إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ فيه.
{ قالُوا أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا } taklide kapılmaları ve alıştıkları şeyleri sevmeleri sebebiyle ibadetin sadece Allah'a tahsis edilmesini ve atalarının ortak koştuğu şeylerin bırakılmasını akıldan uzak gördüler. { أَجِئْتَنا } ifadesindeki gelme manası; ya kavminden ayrılarak çekildiği bir mekândan gelmesi yahut alay yoluyla gökten gelmesi ya da 'bana sövmeye kalkıştı' sözündeki gibi mecazen yönelmek ve kastetmektir. { فَأْتِنا بِما تَعِدُنا } { أَفَلا تَتَّقُونَ } sözünün delalet ettiği azaptan. { إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } bunda.
قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ قد وجب وحق عليكم، أو نزل عليكم على أن المتوقع كالواقع، مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ عذاب من الارتجاس وهو الاضطراب. وَغَضَبٌ إرادة انتقام. أَتُجادِلُونَنِي فِي أَسْماءٍ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ أي في أشياء سميتموها آلهة وليس فيها معنى الإِلهية، لأن المستحق للعبادة بالذات هو الموجد للكل، وأنها لو استحقت كان استحقاقها بجعله تعالى إما بإنزال آية أو بنصب حجة، بين أن منتهى حجتهم وسندهم أن الأصنام تسمى آلهة من غير دليل يدل على تحقق المسمى، وإسناد الاطلاق إلى من لا يؤبه بقوله إظهاراً لغاية جهالتهم وفرط غباوتهم، واستدل به على أن الاسم هو المسمى وأن اللغات توقيفية إذ لو لم يكن كذلك لم يتوجه الذم والإِبطال بأنها أسماء مخترعة لم ينزل الله بها سلطاناً وضعفهما ظاهر. فَانْتَظِرُوا لما وضح الحق وأنتم مصرون على العناد نزول العذاب بكم. إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ.
{ قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ } kesinleşti ve hak oldu yahut beklenen şey gerçekleşmiş gibi kabul edilerek üzerinize indi. { مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ } irticâs (çalkalanma ve sarsıntı) kökünden azap. { وَغَضَبٌ } intikam iradesi. { أَتُجادِلُونَنِي فِي أَسْماءٍ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ } yani ilah olarak isimlendirdiğiniz fakat içinde ilahlık manasından hiçbir şey bulunmayan nesneler hakkında mı [tartışıyorsunuz]? Zira bizzat ibadete layık olan varlık her şeyin yaratıcısıdır; şayet onlar layık olsalardı, bu liyakat Allah Teâlâ'nın kılmasıyla ya bir ayet indirmesiyle veya bir delil vazetmesiyle olurdu. Onların delillerinin ve dayanaklarının son noktasının, isimlendirilen şeyin varlığını gösteren bir delil olmaksızın putlara ilah denilmesinden ibaret olduğunu açıkladı. Bu isimlendirmenin sözüne itibar edilmeyen kimselere isnat edilmesi onların cehaletinin son noktasını ve ahmaklıklarının aşırılığını göstermek içindir. Bununla ismin müsemmâ olduğuna ve dillerin tevkîfî (vahye dayalı) olduğuna delil getirilmiştir; zira böyle olmasaydı Allah'ın hakkında delil indirmediği uydurma isimler olmaları sebebiyle zem ve iptal yönelmezdi; oysa bu iki çıkarımın zayıflığı açıktır. { فَانْتَظِرُوا } hak apaçık ortaya çıkmışken siz inatta ısrar ettiğinize göre azabın üzerinize inmesini [bekleyin]. { إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ }.
[سورة الأعراف (٧) : آية ٧٢]
[A'râf Suresi (7), Ayet 72]
فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنا دابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَما كانُوا مُؤْمِنِينَ (٧٢)
{ فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنا دابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَما كانُوا مُؤْمِنِينَ (٧٢) } “Bunun üzerine onu ve beraberindekileri katımızdan bir rahmet ile kurtardık; ayetlerimizi yalanlayıp iman etmemiş olanların ise kökünü kuruttuk. (72)”
فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ في الدين. بِرَحْمَةٍ مِنَّا عليهم. وَقَطَعْنا دابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا أي استأصلناهم. وَما كانُوا مُؤْمِنِينَ تعريض بمن آمن منهم، وتنبيه على أن الفارق بين من نجا وبين من هلك
{ فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ } dinde [onunla beraber olanları]. { بِرَحْمَةٍ مِنَّا } onlara [olan bir rahmet ile]. { وَقَطَعْنا دابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } yani onların kökünü kuruttuk. { وَما كانُوا مُؤْمِنِينَ } onlardan iman edenlere bir dokundurmadır ve kurtulan ile helak olan arasındaki farkın
هو الإِيمان.
iman olduğuna bir uyarıdır.
روي أنهم كانوا يعبدون الأصنام فبعث الله إليهم هوداً فكذبوه، وازدادوا عتواً فأمسك الله القطر عنهم ثلاث سنين حتى جهدهم، وكان الناس حينئذ مسلمهم ومشركهم إذا نزل بهم بلاء توجهوا إلى البيت الحرام وطلبوا من الله الفرج، فجهزوا إليه
Rivayet edildiğine göre onlar putlara tapıyorlardı; Allah onlara Hûd'u gönderdi, fakat onlar onu yalanladılar ve azgınlıklarını artırdılar. Bunun üzerine Allah onları bunaltacak derecede üç yıl boyunca yağmuru onlardan kesti. O dönemde insanlar –müslümanı da müşriki de– başlarına bir bela geldiğinde Beyt-i Harâm'a yönelip Allah'tan kurtuluş dilerlerdi. Onlar da oraya
قيل بن عنز ومرثد بن سعد في سبعين من أعيانهم، وكان إذ ذاك بمكة العمالقة أولاد عمليق بن لاوذ بن سام وسيدهم معاوية بن بكر، فلما قدموا عليه وهو بظاهر مكة أنزلهم وأكرمهم، وكانوا أخواله وأصهاره، فلبثوا عنده شهراً يشربون الخمر وتغنيهم الجرادتان قينتان له، فلما رأى ذهولهم باللهو عما بعثوا له أهمه ذلك واستحيا أن يكلمهم فيه مخافة أن يظنوا به ثقل مقامهم فعلم القينتين:
Kîl b. Anz ile Mersed b. Sa'd'ı ileri gelenlerinden yetmiş kişinin içinde gönderdiler. O vakit Mekke'de Âmâlika, yani Lâviz b. Sâm'ın oğlu Amlîk'in çocukları bulunuyordu ve onların reisi Muâviye b. Bekr idi. Mekke'nin dışındayken onun yanına vardıklarında onları ağırlayıp ikramda bulundu; onlar onun dayıları ve hısımları idiler. Yanında bir ay kalıp şarap içtiler ve onun 'iki çekirge' adındaki iki şarkıcı cariyesi onlara şarkı söyledi. Muâviye onların eğlence yüzünden gönderiliş amaçlarından gaflete düştüklerini görünce bu durum onu üzdü; fakat kalışlarının kendisine ağır geldiğini sanmalarından çekinerek bu hususta onlarla konuşmaktan utandı ve iki cariyeye öğretti: