وَعَلَى كِلَا الِاحْتِمَالَيْنِ وَقَعَتِ الْجُمْلَةُ مَفْصُولَةً عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا لِاسْتِغْنَائِهَا عَنِ الرَّبْطِ وَإِنِ اخْتَلَفَ مُوجِبُ الِاسْتِغْنَاءِ بِاخْتِلَافِ الِاحْتِمَالَيْنِ، وَالِاعْتِبَارَاتُ الْبَلَاغِيَّةُ يَصِحُّ تَعَدُّدُ أَسْبَابِهَا فِي الْمَوْقِعِ الْوَاحِدِ لِأَنَّهَا اعْتِبَارَاتٌ مَعْنَوِيَّةٌ وَلَيْسَتْ كَيْفِيَّاتٍ لَفْظِيَّةً فَتَحَقَّقْهُ حَقَّ تَحَقُّقِهِ.
Her iki ihtimale göre de cümle, bağlaçla bağlanmaya ihtiyaç duymadığı için kendinden önceki cümleden fasledilmiştir (ayrılmıştır); gerçi bu ihtiyaçsızlığın gerektiricisi iki ihtimale göre farklılık gösterir. Belağat açısından gözetilen hususların sebepleri aynı yerde birden fazla olabilir; çünkü bunlar lafzi keyfiyetler değil, manevi mülahazalardır. Artık bunu layıkıyla kavra!
وَالْمَعْنَى لَيْسَ الْمُؤْمِنُونَ الْكَامِلُ إِيمَانُهُمْ إِلَّا أَصْحَابَ هَذِهِ الصِّلَةِ الَّتِي يَعْرِفُ الْمُتَّصِفُ بِهَا تَحَقُّقَهَا فِيهِ أَوْ عَدَمَهُ مِنْ عَرْضِ نَفْسِهِ عَلَى حَقِيقَتِهَا، فَإِنَّهُ لَمَّا كَانَ الْكَلَامُ وَارِدًا
Manası şudur: İmanı kâmil olan müminler, ancak bu sıfatın sahipleridir; bu sıfatla nitelenen kişi, nefsini bu hakikate arz ederek o niteliğin kendisinde bulunup bulunmadığını anlar. Zira söz,
مَوْرِدَ الْأَمْرِ بِالتَّخَلُّقِ بِمَا يَقْتَضِيهِ الْإِيمَانُ أُحِيلُوا فِي مَعْرِفَةِ أَمَارَاتِ هَذَا التَّخَلُّقِ عَلَى صِفَاتٍ يَأْنَسُونَهَا مِنْ أَنْفُسِهِمْ إِذَا عَلِمُوهَا.
imanın gerektirdiği ahlak ile ahlaklanmayı emretme sadedinde varit olduğu için, muhataplar bu ahlaklanmanın alametlerini tanıma hususunda, farkına vardıklarında kendi nefislerinde hissedecekleri niteliklere havale edilmişlerdir.
وَالذِّكْرُ حَقِيقَتُهُ التَّلَفُّظُ بِاللِّسَانِ، وَإِذَا عُلِّقَ بِمَا يَدُلُّ عَلَى ذَاتٍ فَالْمَقْصُودُ مِنَ الذَّاتِ أَسْمَاؤُهَا، فَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: إِذا ذُكِرَ اللَّهُ إِذَا نَطَقَ نَاطِقٌ بِاسْمٍ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ أَوْ بشأن من شؤونه، مِثْلِ أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ، لِأَنَّ ذَلِكَ لَا بُدَّ مَعَهُ مِنْ جَرَيَانِ اسْمِهِ أَوْ ضَمِيرِهِ أَوْ مَوْصُولِهِ أَوْ إِشَارَتِهِ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ مِنْ دَلَائِلِ ذَاتِهِ.
Zikir (ذِكْر) kelimesinin hakiki anlamı dille telaffuz etmektir. Bir zata taalluk ettiğinde o zattan kastedilen, onun isimleridir. Dolayısıyla { إِذا ذُكِرَ اللَّهُ } “Allah anıldığı zaman” buyruğundan kasıt; bir kimse Allah'ın isimlerinden bir ismi veya emri ve nehyi gibi O'nun şe'ninden (işlerinden) birini dile getirdiğinde demektir. Çünkü böyle bir durumda mutlaka O'nun isminin, zamirinin, ism-i mevsûlünün, işaret zamirinin veya zatına delalet eden benzeri unsurların zikredilmesi kaçınılmazdır.
وَالْوَجَلُ خَوْفٌ مَعَ فَزَعٍ فَيَكُونُ لِاسْتِعْظَامِ الْمَوْجُولِ مِنْهُ.
Vecl (وَجَل) ise ürperti ile birlikte duyulan korkudur; bu da kendisinden korkulan zatın büyüklüğünü takdir etmekten kaynaklanır.
وَقَدْ جَاءَ فِعْلُ وَجِلَ فِي الْفَصِيحِ بِكَسْرِ الْعَيْنِ فِي الْمَاضِي عَلَى طَرِيقَةِ الْأَفْعَالِ الدَّالَّةِ عَلَى الِانْفِعَالِ الْبَاطِنِيِّ مِثْلَ فَرِحَ، وَصَدِيَ، وَهَوِيَ، وَرَوِيَ.
Fasih dilde vecele (وَجِلَ) fiili, feriha (فَرِحَ), sadiye (صَدِيَ), heviye (هَوِيَ) ve raviye (رَوِيَ) gibi içsel/bâtınî etkilenmeleri gösteren fiillerin vezninde, mazi kipinde aynü'l-fiilin kesresiyle gelmiştir.
وَأُسْنِدَ الْوَجَلُ إِلَى الْقُلُوبِ لِأَنَّ الْقَلْبَ يَكْثُرُ إِطْلَاقُهُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ عَلَى إِحْسَاسِ الْإِنْسَانِ وَقَرَارَةِ إِدْرَاكِهِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ هَذَا الْعُضْوَ الصَّنَوْبَرِيَّ الَّذِي يُرْسِلُ الدَّمَ إِلَى الشَّرَايِينِ.
Korku ve ürperti kalplere isnat edilmiştir; zira Arap kelâmında kalp (قَلْب) lafzı çoğunlukla insanın idrak ve his merkezini ifade etmek için kullanılır. Yoksa bununla arterlere kan pompalayan çam kozalağı şeklindeki biyolojik organ kastedilmemektedir.
وَقَدْ أَجْمَلَتِ الْآيَةُ ذِكْرَ اللَّهِ إِجْمَالًا بَدِيعًا لِيُنَاسِبَ مَعْنَى الْوَجِلِ، فَذِكْرُ اللَّهِ يَكُونُ: بِذِكْرِ اسْمِهِ، وَبِذِكْرِ عِقَابِهِ، وَعَظَمَتِهِ، وَبِذِكْرِ ثَوَابِهِ وَرَحْمَتِهِ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَحْصُلُ مَعَهُ الْوَجَلُ فِي قُلُوبِ كُمَّلِ الْمُؤْمِنِينَ، لِأَنَّهُ يَحْصُلُ مَعَهُ اسْتِحْضَارُ جَلَالِ اللَّهِ وَشِدَّةِ بَأْسِهِ وَسِعَةِ ثَوَابِهِ، فَيَنْبَعِثُ عَنْ ذَلِكَ الِاسْتِحْضَارِ تَوَقُّعُ حُلُولِ بَأْسِهِ، وَتَوَقُّعُ انْقِطَاعِ بَعْضِ ثَوَابِهِ أَوْ رَحْمَتِهِ، وَهُوَ وَجَلٌ يَبْعَثُ الْمُؤْمِنَ إِلَى الِاسْتِكْثَارِ مِنَ الْخَيْرِ وَتَوَقِّي مَا لَا يُرْضِي اللَّهَ تَعَالَى وَمُلَاحَظَةِ الْوُقُوفِ عِنْدَ حُدُودِ اللَّهِ فِي أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ، وَلِذَلِكَ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَالَ: «أَفْضَلُ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ بِاللِّسَانِ ذِكْرُ اللَّهِ عِنْدَ أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ» .
Ayet, vecl (ürperti) manasına uygun düşecek şekilde Allah'ın zikrini eşsiz bir icmalle (özlü ifadeyle) zikretmiştir. Zira Allah'ın zikredilmesi; isminin zikredilmesiyle, cezasının ve azametinin zikredilmesiyle, mükâfatının ve rahmetinin zikredilmesiyle gerçekleşir. Bütün bunlarla birlikte kâmil müminlerin kalplerinde vecl (ürperti) meydana gelir. Çünkü bununla beraber Allah'ın celali, azabının şiddeti ve mükâfatının enginliği hatıra getirilir; bu hatırlayıştan da O'nun azabının gelip çatması endişesi ile bazı mükâfat veya rahmetinden mahrum kalma korkusu doğar. İşte bu korku ve ürperti; mümini hayırları çoğaltmaya, Yüce Allah'ı razı etmeyecek şeylerden sakınmaya ve O'nun emir ve yasaklarındaki sınırları gözetmeye sevk eder. Nitekim Ömer b. el-Hattâb'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Allah'ı dille anmaktan daha faziletlisi, O'nun emri ve nehyi anında Allah'ı hatırlamaktır.»
وَإِذْ قَدْ كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ حَثَّ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الرِّضَى بِمَا قَسَّمَ النبيء ﷺ من غنايم بَدْرٍ، وَأَنْ يَتْرُكُوا التَّشَاجُرَ بَيْنَهُمْ فِي ذَلِكَ، نَاسَبَ الِاقْتِصَارُ عَلَى وَجِلِ قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ عِنْدَ ذِكْرِ اللَّهِ، وَالْوَجَلُ حَالَيْنِ يَحْصُلَانِ لِلْمُؤْمِنِ عِنْدَ ذِكْرِ اللَّهِ وَالْحَالُ الْآخَرُ هُوَ الْأَمَلُ وَالطَّمَعُ فِي الثَّوَابِ فَطَوَى ذِكْرَهُ هُنَا اعْتِمَادًا عَلَى اسْتِلْزَامِ الْوَجَلِ إِيَّاهُ، لِأَنَّ مِنَ الْوَجَلِ أَنْ يَجِلَ، مِنْ فَوَاتِ الثَّوَابِ أَوْ نُقْصَانِهِ.
Bu sözden asıl maksat, müminleri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Bedir ganimetlerini taksim edişine razı olmaya ve bu hususta kendi aralarındaki çekişmeyi terk etmeye teşvik etmek olduğundan; Allah anıldığında müminlerin kalplerinin ürpermesiyle yetinilmesi uygun düşmüştür. Zira korku (vecl), Allah anıldığında müminde meydana gelen iki halden biridir; diğeri ise mükâfata ümit ve tamah etmektir. İşte burada, korkunun ümidi de gerektirdiği kabulüne dayanılarak ümidin zikri gizlenmiştir; çünkü mükâfatın kaçırılmasından veya eksik kalmasından korkup ürpermek de korkunun bir parçasıdır.
وَإِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً.
{ وَإِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً } “Kendilerine O'nun ayetleri okunduğu zaman [bu], onların imanlarını artırır.”
التِّلَاوَةُ: الْقِرَاءَةُ وَاسْتِظْهَارُ مَا يَحْفَظُهُ التَّالِي مِنْ كَلَامٍ لَهُ أَوْ لِغَيْرِهِ يَحْكِيهِ لِسَامِعِهِ،
Tilavet (تِلَاوَة); okumak ve okuyanın kendisinin veya başkasının ezberindeki bir sözü dinleyene aktarmak üzere ortaya koymasıdır.
وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ فِي الْبَقَرَةِ [١٠٢] .
Bu kelimenin açıklaması daha önce Bakara Suresi'ndeki { وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } [البقرة: 102] “Süleyman'ın mülkü aleyhine şeytanların okudukları şeylerin ardına düştüler” ayetinde geçmişti.
وَآيَاتُ اللَّهِ الْقُرْآنُ، سُمِّيَتْ آيَاتٌ، لِأَنَّ وَحْيَهَا إِلَى النَّبِيءِ الْأُمِّيِّ ﷺ وَعَجْزَ قَوْمِهِ، خَاصَّتِهِمْ وَعَامَّتِهِمْ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهَا فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى صِدْقِ مَنْ جَاءَ بِهَا فَلِذَلِكَ سُمِّيَتْ آيَاتٌ.
Allah'ın ayetleri Kur'an'dır. Bunlara ayet (delil/mucize) denilmesinin sebebi; ümmi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahyedilmesi ve kavminin, gerek seçkinlerinin gerek avamının onun bir benzerini getirmekten aciz kalışının, onu getiren zatın doğruluğuna delalet etmesidir; bundan dolayı ayetler olarak isimlendirilmiştir.
وَيُسَمَّى الْقُرْآنُ كُلُّهُ آيَةً أَيْضًا بِاعْتِبَارِ دَلَالَةِ جُمْلَتِهِ عَلَى صِدْقِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي الْمُقَدِّمَةِ الثَّامِنَةِ مِنْ مُقَدِّمَاتِ هَذَا التَّفْسِيرِ.
Kur'an'ın bütünü de, tamamının Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğuna delalet etmesi bakımından tek bir «ayet» olarak da adlandırılır; bu husus bu tefsirin sekizinci mukaddimesinde geçmişti.
وَإِسْنَادُ فِعْلِ زِيَادَةِ الْإِيمَانِ إِلَى آيَاتِ اللَّهِ لِأَنَّهَا سَبَبُ تِلْكَ الزِّيَادَةِ لِلْإِيمَانِ بِاعْتِبَارِ حَالٍ مِنْ أَحْوَالِهَا، وَهُوَ تِلَاوَتُهَا لِاعْتِبَارِ مُجَرَّدِ وُجُودِهَا فِي صَدْرِ غَيْرِ الْمَتْلُوَّةِ عَلَيْهِ. وَهَذَا الْإِسْنَادُ مِنَ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ إِذْ جُعِلَتِ الْآيَاتُ بِمَنْزِلَةِ فَاعِلِ الزِّيَادَةِ فِي الْإِيمَانِ.
İmanı artırma fiilinin Allah'ın ayetlerine isnat edilmesi; ayetlerin durumlarından biri olan tilavet edilmesi bakımından -yoksa sadece kendisine okunmayan kimsenin zihninde var olması bakımından değil- imanın artmasına sebep teşkil etmesindendir. Bu isnat mecâz-ı aklî kabilindendir; zira ayetler, imandaki artışın faili konumuna getirilmiştir.
فَإِنَّهُ لَمَّا لَمْ يُعْرَفِ الْفَاعِلُ الْحَقِيقِيُّ لِزِيَادَةِ الْإِيمَانِ، إِذْ تِلْكَ الزِّيَادَةُ كَيْفِيَّةٌ نَفْسِيَّةٌ
Çünkü imandaki artışın hakiki faili bilinemez; zira bu artış, kesin inanca (yakîne) arız olan nefsi/içsel bir keyfiyettir;
عَارِضَةٌ، لِلْيَقِينِ، لَا يُعْرَفُ فَاعِلُ انْقِدَاحِهَا فِي الْعَقْلِ، وَغَايَةُ مَا يُعْرَفُ أَنْ يُقَالَ: ازْدَادَ إِيمَانُ فُلَانٍ، أَوِ ازْدَادَ فُلَانٌ إِيمَانًا، بِطَرِيقِ مَا يَدُلُّ عَلَى الْمُطَاوَعَةِ، وَلَا الْتِفَاتَ فِي الِاسْتِعْمَالِ إِلَى أَنَّ اللَّهَ هُوَ خَالِقُ الْأَحْوَالِ، كُلِّهَا إِذْ لَيْسَ ذَلِكَ مَعْنَى الْفَاعِلِ الْحَقِيقِيِّ فِي الْعُرْفِ، وَلَوْ لُوحِظَ ذَلِكَ لَمْ يَنْقَسِمِ الْكَلَامُ إِلَى حَقِيقَةٍ وَمَجَازٍ عَقْلِيَّيْنِ وَإِنَّمَا الْفَاعِلُ الْحَقِيقِيُّ هُوَ من يَأْتِي بِالْفِعْلِ وَيَصْنَعُهُ كَالْكَاتِبِ لِلْكِتَابَةِ وَالضَّارِبِ بِالسَّيْفِ لِلْقَتْلِ.
onun akılda nasıl parıldayıp doğduğunun [doğrudan gözlemlenen] faili bilinmez. En fazla bilinen, mutavaat (etkilenme/dönüşüm) bildiren bir üslupla «falanın imanı arttı» veya «falan kimse iman bakımından ziyadeleşti» denilmesidir. Bu tür kullanımlarda bütün hallerin yaratıcısının Allah olduğuna itibar edilmez; zira örfte hakiki failin anlamı bu değildir. Şayet bu [yaratıcılık anlamı] gözetilseydi kelam hakiki ve mecaz-ı aklî kısımlarına ayrılmazdı. Hakiki fail ancak, yazmak için kâtip ve öldürmek için kılıç vuran kimse gibi fiili bizzat işleyen ve yapandır.
وَالْإِيمَانُ: تَصْدِيقُ النَّفْسِ بِثُبُوتِ نِسْبَةِ شَيْءٍ لِشَيْءٍ، أَوْ بِانْتِفَاءِ نِسْبَةِ شَيْءٍ عَنْ شَيْءٍ، تَصْدِيقًا جَازِمًا لَا يَحْتَمِلُ نَقِيضَ تِلْكَ النِّسْبَةِ، وَقَدِ اشْتُهِرَ اسْمُ الْإِيمَانِ شَرْعًا فِي الْيَقِينِ بِالنِّسْبَةِ الْمُقْتَضِيَةِ وُجُودَ اللَّهِ وَوُجُودَ صِفَاتِهِ الَّتِي دَلَّتْ عَلَيْهَا الْأَدِلَّةُ الْعَقْلِيَّةُ أَوِ الشَّرْعِيَّةُ، وَالْمُقْتَضِيَةُ مَجِيءَ رَسُولِ اللَّهِ مُخْبِرًا عَنِ اللَّهِ الَّذِي أَرْسَلَهُ وَثُبُوتَ صِفَاتِ الرَّسُولِ ﵊ الَّتِي لَا يَتِمُّ مَعْنَى رِسَالَتِهِ عَنِ اللَّهِ بِدُونِهَا: مِثْلَ الصِّدْقِ فِيمَا يُبَلِّغُ عَنِ اللَّهِ، وَالْعِصْمَةِ عَنِ اقْتِرَافِ مَعْصِيَةِ اللَّهِ تَعَالَى.
İman: Nefsin, bir şeyin bir şeye nispetinin sabit olduğunu veya o nispetin nefyedildiğini, aksi ihtimali kabul etmeyecek derecede kesin bir tasdikiyle onaylamasıdır. Şeriatta iman ismi; akli veya şer'i delillerin işaret ettiği üzere Allah'ın varlığına, sıfatlarının mevcudiyetine ve Allah'ın elçisinin O'ndan haber vererek geldiğine, ayrıca elçilik görevinin onsuz tamamlanamayacağı -Allah'tan tebliğ ettiklerinde doğru sözlü olması ve Allah'a isyan etmekten korunmuşluğu (ismet) gibi- Peygamber aleyhisselâm'ın sıfatlarının sübûtuna dair kesin inanç (yakîn) anlamında şöhret bulmuştur.
وَمَعْنَى زِيَادَةِ الْإِيمَانِ: قُوَّةُ الْيَقِينِ فِي نَفْسِ الْمُوقِنِ عَلَى حَسَبِ شِدَّةِ الِاسْتِغْنَاءِ عَنِ اسْتِحْضَارِ الْأَدِلَّةِ فِي نَفْسِهِ، وَعَنْ إِعَادَةِ النَّظَرِ فِيهَا، وَدَفْعِ الشَّكِّ الْعَارِضِ لِلنَّفْسِ، فَإِنَّهُ كُلَّمَا كَانَتِ الْأَدِلَّةُ أَكْثَرَ وَأَقْوَى وَأَجْلَى مُقَدِّمَاتٍ كَانَ الْيَقِينُ أَقْوَى، فَتِلْكَ الْقُوَّةُ هِيَ الْمُعَبَّرُ عَنْهَا بِالزِّيَادَةِ، وَتَفَاوُتُهَا تَدَرُّجٌ فِي الزِّيَادَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ تُسَمَّى قِلَّةُ التَّدَرُّجِ فِي الْأَدِلَّةِ نَقْصًا لَكِنَّهُ نَقْصٌ عَنِ الزِّيَادَةِ، وَذَلِكَ مَعَ مُرَاعَاةِ وُجُودِ أَصْلِ حَقِيقَةِ
İmanın artmasının anlamı: İnanan kişinin nefsinde delilleri zihninde yeniden canlandırmaya, onları tekrar incelemeye ve nefse gelen şüpheyi defetmeye olan ihtiyacın azalması ölçüsünde yakînin kuvvet bulmasıdır. Zira deliller ne kadar çok, ne kadar güçlü ve öncülleri ne kadar açık olursa yakîn de o derece güçlü olur. İşte bu kuvvet, «artış» (ziyadelik) diye ifade edilen şeydir; bu kuvvetin dereceleri ise artıştaki mertebelerdir. Delillerdeki bu mertebelerin azlığına «noksanlık» denmesi de caizdir; ancak bu, artıştaki fazlalığa nispetle bir eksikliktir. Bu da imanın asıl hakikatinin
الْإِيمَانِ، لِأَنَّهَا لَوْ نَقَصَتْ عَنِ الْيَقِينِ لَبَطَلَتْ مَاهِيَّةُ الْإِيمَانِ، وَقَدْ أَشَارَ الْبُخَارِيُّ إِلَى هَذَا بِقَوْلِهِ: «بَابُ زِيَادَةِ الْإِيمَانِ وَنُقْصَانِهِ فَإِذَا تَرَكَ شَيْئًا مِنَ الْكَمَالِ فَهُوَ نَاقِصٌ» فَلَوْ أَنَّ نَقْصَ الْأَدِلَّةِ بَلَغَ بِصَاحِبِهِ إِلَى انْخِرَامِ الْيَقِينِ لَمْ يَكُنِ الْعِلْمُ الْحَاصِلُ لَهُ إِيمَانًا، حَتَّى يُوصَفَ بِالنَّقْصِ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ وَصْفِ الْإِيمَانِ بِالزِّيَادَةِ، فِي الْقُرْآنِ وَكَلَامِ الرَّسُولِ ﷺ، وَهُوَ بَيِّنٌ. وَلَمْ يَرِدْ عَنِ الشَّرِيعَةِ ذِكْرُ نَقْصِ الْإِيمَانِ، وَذَلِكَ هُوَ الَّذِي يُرِيدُهُ جُمْهُورُ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ إِذَا قَالُوا الْإِيمَانَ يَزِيدُ كَمَا قَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ الْإِيمَانُ يَزِيدُ وَلَا ينقص، وَهُوَ عِبَارَةٌ كَامِلَةٌ، وَقَدْ يُطْلَقُ الْإِيمَانُ عَلَى الْأَعْمَالِ الَّتِي تَجِبُ عَلَى الْمُؤْمِنِ وَهُوَ إِطْلَاقٌ بِاعْتِبَارِ كَوْنِ تِلْكَ الْأَعْمَالِ مِنْ شَرَائِعِ الْإِيمَانِ، كَمَا أُطْلِقَ عَلَى الصَّلَاةِ اسْمُ الْإِيمَانِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ [الْبَقَرَة: ١٤٣] وَلَكِنَّ الِاسْمَ الْمَضْبُوطَ لِهَذَا الْمَعْنَى هُوَ اسْمُ (الْإِسْلَامِ) كَمَا يُفْصِحُ عَنْهُ حَدِيثُ سُؤَالِ جِبْرِيلَ عَنِ الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ وَالْإِحْسَانِ، فَالْإِيمَانُ قَدْ يُطْلَقُ عَلَى الْإِسْلَامِ وَهُوَ بِهَذَا الِاعْتِبَارِ يُوصَفُ بِالنَّقْصِ وَالزِّيَادَةِ بِاعْتِبَارِ الْإِكْثَارِ مِنَ الْأَعْمَالِ وَالْإِقْلَالِ، وَلَكِنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَلَا
mevcut olması kaydıyladır; zira şayet imanın aslı yakînden aşağı düşecek olursa imanın mahiyeti tamamen batıl olur. Nitekim Buhârî şu sözüyle buna işaret etmiştir: «İmanın artması ve eksilmesi bâbı: Bir kimse kâmil olan şeylerden birini terk ettiğinde o noksandır.» Eğer delillerin yetersizliği sahibini yakînin bozulmasına kadar götürseydi, onda hasıl olan bilgi iman bile sayılmazdı ki eksiklikle nitelensin! İşte Kur'an'da ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in kelâmında imanın artışla nitelenmesinden kastedilen budur ve bu gayet açıktır. Şeriatta imanın eksildiğine dair açık bir ifade varid olmamıştır; nitekim ümmet âlimlerinin cumhuru «iman artar» dediklerinde bunu kastederler; Mâlik b. Enes'in «İman artar, eksilmez» demesi gibi; bu mükemmel bir ifadedir. İman lafzı bazen müminin üzerine vacip olan amellere de ıtlak olunur ki bu kullanım, söz konusu amellerin imanın şeriatlarından (göstergelerinden) olması bakımındandır; nitekim Yüce Allah'ın { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } [البقرة: 143] “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir” buyruğunda namaza «iman» adı verilmiştir. Ancak bu manayı karşılayan asıl terim, Cibrîl'in iman, İslâm ve ihsan hakkındaki sual hadisinin de açıkça ortaya koyduğu üzere «İslâm» ismidir. Dolayısıyla iman bazen İslâm manasında kullanılır ve bu açıdan amellerin çokluğu veya azlığına göre eksilme ve artma ile nitelenebilir. Ne var ki bu ayette ve
فِي نَظَائِرِهَا مِنْ آيَاتِ الْكتاب وأقوال النبيّ ﷺ، وَقَدْ يُرِيدُهُ بَعْضُ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ فَيَقُولُ:
Kitab'ın benzer ayetlerinde ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözlerinde kastedilen bu değildir. Ümmet âlimlerinden bazıları ise bu manayı kastederek şöyle derler:
الْإِيمَانُ يَزِيدُ وَيَنْقُصُ، وَلَعَلَّ الَّذِي أَلْجَأَهُمْ إِلَى وَصْفِهِ بِالنَّقْصِ هُوَ مَا اقْتَضَاهُ الْوَصْفُ بِالزِّيَادَةِ. وَهَذَا مَذْهَبٌ أَشَارَ إِلَيْهِ الْبُخَارِيُّ فِي قَوْلِهِ «بَابُ مَنْ قَالَ إِنَّ الْإِيمَانَ هُوَ الْعَمَلُ» .
«İman artar ve eksilir.» Onları eksilme vasfını kullanmaya sevk eden şey, artma vasfının mukabilinin bunu gerektirmesidir. Bu, Buhârî'nin «İmanın amel olduğunu söyleyen kimse bâbı» sözünde işaret ettiği bir mezheptir.
وَقَالَ الشَّيْخُ ابْنُ أَبِي زَيْدٍ «وَأَنَّ الْإِيمَانَ قَوْلٌ بِاللِّسَانِ وَإِخْلَاصٌ بِالْقَلْبِ وَعَمَلٌ بِالْجَوَارِحِ يَزِيدُ بِزِيَادَةِ الْأَعْمَالِ وَيَنْقُصُ بِنَقْصِ الْأَعْمَالِ فَيَكُونُ فِيهَا النَّقْصُ وَبِهَا الزِّيَادَةُ» ، وَهُوَ جَارٍ عَلَى طَرِيقَةِ السَّلَفِ مِنْ إِقْرَارِ ظَوَاهِرِ الْقُرْآنِ وَالسَّنَةِ، فِي الْأُمُورِ الِاعْتِقَادِيَّةِ وَلَكِنَّ وَصْفَ الْإِيمَانِ بِالنَّقْصِ لَا دَاعِيَ إِلَيْهِ لِعَدَمِ وُجُودِ مُقْتَضِيهِ لِعَدَمِ وَصْفِهِ بِالنَّقْصِ فِي الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ وَلِهَذَا قَالَ مَالِكٌ الْإِيمَانُ يَزِيدُ وَلَا يَنْقُصُ.
Şeyh İbn Ebî Zeyd şöyle demiştir: «İman; dille ikrar, kalple ihlas ve azalarla ameldir. Amellerin artmasıyla artar, amellerin eksilmesiyle eksilir; böylece eksilme amellerde olur, artış da onlarla gerçekleşir.» Bu yaklaşım, itikadi konularda Kur'an ve Sünnet'in zahirlerini kabul etme şeklindeki Selef metoduna uygundur. Ancak Kur'an ve Sünnet'te imanın eksilme ile nitelenmemiş olması sebebiyle bunu gerektiren bir delil bulunmadığından, imanı noksanlıkla nitelemeye gerek yoktur. İşte bu sebeple İmam Mâlik: «İman artar, eksilmez» demiştir.
وَكَيْفِيَّةُ تَأْثِيرِ تِلَاوَةِ الْآيَاتِ فِي زِيَادَةِ الْإِيمَانِ: أَنَّ دَقَائِقَ الْإِعْجَازِ الَّتِي تَحْتَوِي عَلَيْهَا آيَاتُ الْقُرْآنِ تَزِيدُ كُلُّ آيَةٍ تَنْزِلُ مِنْهَا أَوْ تَتَكَرَّرُ عَلَى الْأَسْمَاعِ سَامِعَهَا يَقِينًا بِأَنَّهَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، فَتَزِيدُهُ اسْتِدْلَالًا عَلَى مَا فِي نَفْسِهِ، وَذَلِكَ يُقَوِّي الْإِيمَانَ حَتَّى يَصِلَ إِلَى مَرْتَبَةٍ تُقَرِّبُ مِنَ الضَّرُورَةِ عَلَى نَحْوِ مَا يَحْصُلُ فِي تَوَاتُرِ الْخَبَرِ مِنَ الْيَقِينِ بِصِدْقِ الْمُخْبِرِينَ، وَيَحْصُلُ مَعَ تِلْكَ الزِّيَادَةِ زِيَادَةٌ فِي الْإِقْبَالِ عَلَيْهَا بِشَرَاشِرِ الْقُلُوبِ ثُمَّ فِي
Ayetlerin okunmasının imanı artırmadaki tesirinin keyfiyeti şöyledir: Kur'an ayetlerinin içerdiği icaz incelikleri, inen her ayette veya kulaklarda tekrarlanan her kıraatte, dinleyenin onların Allah katından olduğuna dair yakînini artırır; böylece onun içindeki delillendirmeyi takviye eder. Bu da imanı, haberin mütevatir olmasında habercilerin doğruluğuna dair hasıl olan kesin bilgi gibi neredeyse zorunlu/apaçık (zarûrî) bir bilgi mertebesine ulaştıracak şekilde güçlendirir. Bu artışla birlikte, bütün kalbiyle ayetlere yönelmede ve ardından
الْعَمَلِ بِمَا تَتَضَمَّنُهُ مِنْ أَمْرٍ أَوْ نَهْيٍ، حَتَّى يَحْصُلَ كَمَالُ التَّقْوَى، فَلَا جَرَمَ كَانَ لِكُلِّ آيَةٍ تُتْلَى عَلَى الْمُؤْمِنِينَ زِيَادَةٌ فِي عَوَارِضِ الْإِيمَانِ مِنْ قُوَّةِ الْيَقِينِ وَتَكْثِيرِ الْأَعْمَالِ فَهَذَا وَصْفٌ رَاسِخٌ لِلْآيَاتِ وَيَجُوزُ أَنْ تُفَسَّرَ زِيَادَةُ الْإِيمَانِ عِنْدَ تِلَاوَةِ الْآيَاتِ بِأَنَّهَا زِيَادَةُ إِدْرَاكٍ لِلْمَعَانِي الْمُؤْمَنِ بِهَا، كَمَا فُسِّرَتْ زِيَادَةُ الْإِيمَانِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْأَعْمَالِ، الَّتِي تَجِبُ عَلَى الْمُؤْمِنِ إِذْ تِلْكَ الْإِدْرَاكَاتُ تَعَلُّقَاتٌ بَعْضُهَا حِسِّيٍّ وَبَعْضُهَا عَقْلِيٌّ.
takvanın kemale ermesi için o ayetlerin içerdiği emir ve nehiylerle amel etmede de bir artış meydana gelir. Şüphesiz müminlere okunan her ayet, yakînin güçlenmesi ve amellerin çoğalması gibi imana arız olan durumlarda bir artış sağlar; işte bu, ayetlerin ayrılmaz ve köklü bir vasfıdır. Ayetlerin okunması anında imanın artması, müminin üzerine vacip olan amellere nispetle imanın artması şeklinde tefsir edildiği gibi, inanılan manaların daha derin kavranması olarak da tefsir edilebilir; zira bu idrakler, bir kısmı hissi bir kısmı akli olan taalluklardır.
وَحَظُّ الْمَقَامِ الْمُتَعَلِّقِ بِأَحْكَامِ الْأَنْفَالِ مِنْ هَذِهِ الزِّيَادَةِ هُوَ أَنَّ سَمَاعَ آيَاتِ حُكْمِ الْأَنْفَالِ يَزِيدُ إِيمَانَ الْمُؤْمِنِينَ قُوَّةً، بِنَبْذِ الشِّقَاقِ والتشاجر الطَّارِئ ببينهم فِي أَنْفَسِ الْأَمْوَالِ عِنْدَهُمْ، وَهُوَ الْمَالُ الْمُكْتَسَبُ مِنْ سُيُوفِهِمْ، فَإِنَّهُ أَحَبُّ أَمْوَالِهِمْ إِلَيْهِمْ.
Enfâl hükümleriyle ilgili bu makamın söz konusu artımdan payı şudur: Enfâl hükmüne dair ayetleri işitmek, müminlerin nezdinde malların en kıymetlisi olan ve kılıçlarıyla elde ettikleri -ki bu onlara en sevimli gelen maldır- ganimetler hakkında aralarında sonradan baş gösteren ayrılığı ve çekişmeyi bir kenara bırakma hususunda imanlarını güçlendirir.
وَفِي الْحَدِيثِ «وَجُعِلَ رِزْقِي تَحْتَ ظِلِّ رُمْحِي»
Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «Rızkım mızrağımın gölgesi altında kılınmıştır.»
وَبِذَلِكَ تَتَّضِحُ الْمُنَاسِبَةُ بَيْنَ ذِكْرِ حُكْمِ الْأَنْفَالِ، وَتَعْقِيبِهِ بِالْأَمْرِ بِالتَّقْوَى وَإِصْلَاحِ ذَاتِ الْبَيْنِ وَالطَّاعَةِ، ثُمَّ تَعْلِيلُ ذَلِكَ بِأَنَّ شَأْنَ الْمُؤْمِنِينَ ازْدِيَادُ إِيمَانِهِمْ عِنْدَ تِلَاوَةِ آيَاتِ اللَّهِ.
Böylece Enfâl hükmünün zikredilmesi, bunun ardından takva, arayı düzeltme ve itaat ile devam edilmesi, sonra da bunun müminlerin şanının Allah'ın ayetleri okunduğunda imanlarının artması olduğu gerekçesiyle açıklanması arasındaki münasebet açıklığa kavuşmaktadır.
وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ.
{ وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “Ve yalnız Rablerine tevekkül ederler.”
صِلَةٌ ثَالِثَةٌ لِ الْمُؤْمِنُونَ أَوْ حَالٌ مِنْهُ، وَجُعِلَتْ فِعْلًا مُضَارِعًا لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَكَرُّرِ ذَلِكَ مِنْهُمْ، وَوَصْفُهُمْ بِالتَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ وَهُوَ الِاعْتِمَادُ عَلَى اللَّهِ فِي الْأَحْوَالِ وَالْمَسَاعِي لِيُقَدِّرَ لِلْمُتَوَكِّلِ تَيْسِيرًا مَرَّةً وَيُعَوِّضُهُ عَنِ الْكَسْبِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ بِأَحْسَنِ مِنْهُ مِنَ الْحَلَالِ الْمَأْذُونِ فِيهِ.
{ الْمُؤْمِنُونَ } kelimesinin üçüncü sılası veya ondan haldir. Bunun onlardan tekrar tekrar meydana geldiğini göstermek için muzari fiil olarak getirilmiştir. Onların Allah'a tevekkülle nitelenmesi ise; tevekkül edene bazen bir kolaylık takdir etmesi ve nehyedilen kazancın yerine helal ve izin verilmiş olanından daha güzelini vermesi için hallerinde ve gayretlerinde Allah'a dayanmalarıdır.
وَتَقَدَّمَ تَفْسِيرُ التَّوَكُّلِ عِنْدَ قَوْلِهِ: فَإِذا عَزَمْتَ، فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٥٩] .
Tevekkülün tefsiri daha önce Âl-i İmrân Suresi'ndeki { فَإِذا عَزَمْتَ، فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } [آل عمران: 159] “Karar verdiğin zaman da artık Allah'a tevekkül et” buyruğunda geçmişti.
وَمُنَاسِبَةُ هَذَا الْوَصْفِ لِلْغَرَضِ: أَنَّهُمْ أُمِرُوا بِالتَّخَلِّي عَنِ الْأَنْفَالِ، وَالرِّضَى بِقِسْمَةِ الرَّسُولِ ﷺ فِيهَا، فَمَنْ كَانَ قَدْ حُرِمَ مِنْ نَفَلِ قَتِيلِهِ يَتَوَكَّلُ عَلَى اللَّهِ فِي تَعْوِيضِهِ بِأَحْسَنَ مِنْهُ.
Bu sıfatın söz konusu gayeye uygunluğu şudur: Onlara enfâlden el çekmeleri ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun hakkındaki taksimine razı olmaları emredilmişti; dolayısıyla öldürdüğü kâfirin üzerinden çıkan ganimetten (selef) mahrum kalan kimse, Allah'ın kendisine bundan daha hayırlısını ihsan edeceğine tevekkül eder.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ فِي قَوْلِهِ: وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ إِمَّا لِلرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ فَهُوَ مِنْ مُقْتَضَيَاتِ الْفَصَاحَةِ مَعَ مَا فِيهِ مِنْ الِاهْتِمَامِ بِاسْمِ اللَّهِ، وَإِمَّا لِلتَّعْرِيضِ بِالْمُشْرِكِينَ، لِأَنَّهُمْ يَتَوَكَّلُونَ عَلَى إِعَانَةِ الْأَصْنَامِ، قَالَ تَعَالَى: وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا [مَرْيَم: ٨١] فَيَكُونُ الْكَلَامُ مَدْحًا لِلْمُؤْمِنِينَ، وَتَعْرِيضًا بِذَمِّ الْمُشْرِكِينَ، ثُمَّ فِيهِ تَحْذِيرٌ مِنْ أَنْ تَبْقَى فِي نُفُوسِ الْمُؤْمِنِينَ آثَارٌ مِنَ التَّعَلُّقِ بِمَا نُهُوا عَنِ التَّعَلُّقِ بِهِ، لِتَوَهُّمِهِمْ أَنَّهُمْ إِذَا فَوَّتُوهُ فَقَدْ أَضَاعُوا خَيْرًا من الدُّنْيَا.
{ وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } buyruğunda mecrûrun (câr ve mecrûrun) öne alınması; ya fasılaya riayet içindir ki bu, Allah'ın ismine ihtimam göstermekle birlikte fesahat gereğidir; ya da müşriklerin putların yardımına tevekkül etmelerine tarizde bulunmak (üstü kapalı dokundurmak) içindir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا } [مريم: 81] “Kendilerine bir izzet [ve kuvvet vesilesi] olsunlar diye Allah'tan başka ilahlar edindiler.” Dolayısıyla bu söz müminler için bir övgü, müşrikler için ise tariz yoluyla bir yergidir. Ayrıca bunda, müminlerin nefislerinde, bağlanmaktan menedildikleri şeylere karşı -onu kaçırdıklarında dünyadan bir hayrı kaybettiklerini vehmederek- herhangi bir bağlılık kalıntısının kalmasına dair bir uyarı da bulunmaktadır.
[سُورَة الْأَنْفَال (٨) : آيَة ٣]
[Enfâl Suresi (8), Âyet 3]
الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٣)
{ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٣) } “Onlar ki namazı dosdoğru kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden [Allah yolunda] infak ederler. (3)”
وَصْفُهُمْ بِأَنَّهُمُ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُنْفِقُونَ مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ جَاءَ بِإِعَادَةِ الْمَوْصُولِ، كَمَا أُعِيدَ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤] ، وَذَلِكَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الِانْتِقَالِ، فِي وَصْفِهِمْ، إِلَى غَرَضٍ آخَرَ غَيْرِ الْغَرَضِ الَّذِي اجْتُلِبَ الْمَوْصُولُ الْأَوَّلُ لِأَجْلِهِ، وَهُوَ هُنَا غَرَضُ مُحَافَظَتِهِمْ عَلَى رُكْنَيِ الْإِيمَانِ: وَهُمَا إِقَامَةُ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ، فَلَا عَلَاقَةَ لِلصِّلَةِ الْمَذْكُورَةِ هُنَا بِأَحْكَامِ الْأَنْفَالِ وَالرِّضَى بِقَسْمِهَا، وَلَكِنَّهُ مُجَرَّدُ الْمَدْحِ، وَعَبَّرَ فِي جَانِبِ الصَّلَاةِ بِالْإِقَامَةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الْمُحَافَظَةِ عَلَيْهَا وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Onların, namazı kılan ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerinden infak eden kimseler olarak nitelenmesi; tıpkı Bakara Suresi'ndeki { وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } [البقرة: 4] “Ve sana indirilene inananlar” buyruğunda olduğu gibi, ism-i mevsûlün tekrar edilmesiyle gelmiştir. Bu tekrar, onların tavsifinde, ilk mevsûlün kendisi için getirildiği gayeden başka bir gayeye geçildiğini göstermek içindir. Buradaki gaye ise, onların imanın iki rüknünü; yani namazı kılmayı ve zekâtı vermeyi korumalarıdır. Dolayısıyla burada zikredilen sılanın, enfâl hükümleri ve ganimetin taksimine rıza göstermekle doğrudan bir ilgisi olmayıp sırf bir övgüdür. Namaz hakkında «ikâme» (dosdoğru kılma) lafzının kullanılması, onu titizlikle muhafaza etmeyi göstermek içindir; nitekim bu husus Yüce Allah'ın,
وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣] . وَجِيءَ بِالْفِعْلَيْنِ الْمُضَارِعَيْنِ فِي يُقِيمُونَ ويُنْفِقُونَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَكَرُّرِ ذَلِكَ وَتُجَدُّدِهِ.
Bakara Suresi'ndeki { وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ } [البقرة: 3] “Namazı dosdoğru kılarlar” buyruğunda geçmişti. { يُقِيمُونَ } ve { يُنْفِقُونَ } fiillerinin muzari kipinde getirilmesi ise bu eylemlerin sürekliliğini ve yenilendiğini belirtmek içindir.
وَاعْلَمْ أَنَّ مُقْتَضَى الِاسْتِعْمَالِ فِي الْخَبَرِ بِالصِّلَاتِ الْمُتَعَاطِفَةِ، الَّتِي مَوْصُولُهَا خَبَرٌ عَنْ مُبْتَدَأٍ أَنْ تُعْتَبَرَ خَبَرًا بِعِدَّةِ أَشْيَاءَ فَهِيَ بِمَنْزِلَةِ أَخْبَارٍ مُتَكَرِّرَةٍ، وَمُقْتَضَى الِاسْتِعْمَالِ فِي الْأَخْبَارِ الْمُتَعَدِّدَةِ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهَا يُعْتَبَرُ خَبَرًا مُسْتَقِلًّا عَنِ الْمُبْتَدَأِ فَلِذَلِكَ تَكُونُ كُلُّ صِلَةٍ مِنْ هَذِهِ الصِّلَاتِ بِمَنْزِلَةِ خَبَرٍ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ وَهِيَ مَحْصُورٌ فِيهَا الْمُؤْمِنُونَ أَيْ حَالُهُمْ فَيَكُونُ الْمَعْنَى،
Bil ki, ism-i mevsûlü mübtedanın haberi olan ve birbirine atfedilen sıla cümleleriyle haber vermenin dil kurallarındaki gereği, bunların birden çok şeyle haber verme sayılmasıdır; dolayısıyla bunlar peş peşe gelen haberler konumundadır. Birden çok haberin dil kurallarındaki gereği ise, her birinin mübtedadan müstakil bir haber sayılmasıdır. Bu sebeple bu sıla cümlelerinin her biri, müminler hakkında bağımsız bir haber konumundadır ve müminler -yani onların halleri- bu sıfatlara hasredilmiştir. Buna göre mana şöyle olur:
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ، إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا. وَهَكَذَا فَمَتَى اخْتَلَّتْ صِفَةٌ مِنْ هَذِهِ الصِّفَاتِ اخْتَلَّ وَصْفُ الْإِيمَانِ عَنْ صَاحِبِهَا، فَلِذَلِكَ تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْقَصْرِ الْمُبَالِغَةَ الْآيِلَةَ إِلَى مَعْنَى قَصْرِ الْإِيمَانِ الْكَامِلِ عَلَى صَاحِبِ كُلِّ صِلَةٍ مِنْ هَذِهِ الصِّلَاتِ، وَعَلَى صَاحِبِ الْخِبْرَيْنِ، لِظُهُورِ أَنَّ أَصْلَ الْإِيمَانِ لَا يُسْلَبُ مَنْ أَحَدٍ ذُكِرَ اللَّهُ عِنْدَهُ فَلَا يَجِلُ قَلْبُهُ، فَإِنَّ أَدِلَّةً قَطْعِيَّةً مَنْ أَصُولُ الدِّينِ تُنَافِي هَذَا الِاحْتِمَالَ فَتَعَيَّنَ تَأْوِيل الْمُؤْمِنُونَ [الْأَنْفَال: ٢] عَلَى إِرَادَةِ أَصْحَابِ الْإِيمَان الْكَامِل.
«Müminler ancak Allah anıldığı zaman yürekleri ürperen kimselerdir», «Müminler ancak kendilerine O'nun ayetleri okunduğu zaman imanları artan kimselerdir»... ve bu şekilde devam eder. Dolayısıyla bu sıfatlardan biri eksildiğinde, sahibinden mümin vasfı da eksilmiş olur. Bu yüzden kasırdan kastedilenin, kâmil imanın bu sıla cümlelerinin her birinin sahibine ve bu iki haberin sahibine hasredilmesi manasına varan mübalağa olduğu kesinleşmiştir. Zira yanında Allah anıldığı halde kalbi ürpermeyen kimseden imanın aslının soyutlanamayacağı açıktır; çünkü dinin asıllarına dair kat'î deliller bu ihtimali reddeder. Bu sebeple { الْمُؤْمِنُونَ } [الأنفال: 2] ifadesini, kâmil iman sahiplerinin kastedildiği şeklinde tevil etmek zorunlu olmuştur.
[سُورَة الْأَنْفَال (٨) : آيَة ٤]
[Enfâl Suresi (8), Âyet 4]
أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَمَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٤)
{ أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَمَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٤) } “İşte gerçekten mümin olanlar bunlardır. Onlara Rableri katında dereceler, bir bağışlanma ve üstün bir rızık vardır. (4)”
جُمْلَةٌ مُؤَكِّدَةٌ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ [الْأَنْفَال: ٢] إِلَى آخِرِهَا وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ.
Bu cümle, { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ } [الأنفال: 2] cümlesinin ve devamının içeriğini tekit eden bir cümledir; bundan dolayı fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir).
وَعُرِّفَ الْمُسْنَدُ إِلَيْهِ بِالْإِشَارَةِ لِوُقُوعِهِ عَقِبَ صِفَاتٍ لِتَدُلَّ الْإِشَارَةُ عَلَى أَنَّهُمْ أَحْرِيَاءُ بِالْحُكْمِ الْمُسْنَدِ إِلَى اسْمِ الْإِشَارَةِ مِنْ أَجْلِ تِلْكَ الصِّفَاتِ، فَكَأَنَّ الْمُخْبَرَ عَنْهُمْ قَدْ تَمَيَّزُوا لِلسَّامِعِ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ فَصَارُوا بِحَيْثُ يُشَارُ إِلَيْهِمْ.
Müsnedün ileyh, bir dizi sıfatın ardından geldiği için işaret zamiriyle marife kılınmıştır; ta ki bu işaret, onların söz konusu sıfatlar sebebiyle işaret ismine isnat edilen hükme layık olduklarını göstersin. Sanki haklarında haber verilen kimseler, dinleyen nazarında bu sıfatlarla temayüz etmiş ve parmakla gösterilir hale gelmişlerdir.
وَفِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ قَصْرٌ آخَرُ يُشْبِهُ الْقَصْرَ الَّذِي قَوْلُهُ: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ [الْأَنْفَال: ٢] حَيْثُ قُصِرَ الْإِيمَانُ مَرَّةً أُخْرَى عَلَى أَصْحَابِ تِلْكَ الصِّفَاتِ وَلَكِنَّهُ قُرِنَ هُنَا بِمَا فِيهِ بَيَانُ الْمَقْصُورِ وَهُوَ أَنَّهُمُ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحِقَّاءُ بِوَصْفِ الْإِيمَانِ.
Bu cümlede, { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ } [الأنفال: 2] buyruğundaki kasra benzeyen başka bir kasır bulunmaktadır; zira iman bir kez daha bu sıfatların sahiplerine hasredilmiştir. Ancak burada, maksûr olan şeyin açıklaması da eklenmiştir ki o da onların iman vasfına bütünüyle layık olan müminler olduklarıdır.
وَالْحَقُّ أَصْلُهُ مَصْدَرُ حَقَّ بِمَعْنَى ثَبَتَ وَاسْتُعْمِلَ اسْتِعْمَالَ الْأَسْمَاءِ لِلشَّيْءِ الثَّابِتِ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ قَالَ تَعَالَى: وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا [النِّسَاء: ١٢٢] .
Hak (حَقّ) kelimesinin aslı, sabit oldu manasındaki hakka (حَقَّ) fiilinin masdarıdır ve şüphe götürmeyen sabit şey için isim gibi kullanılmıştır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا } [النساء: 122] “[Bu,] Allah'ın hak bir vaadidir. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim olabilir?”
وَيُطْلَقُ كَثِيرًا، عَلَى الْكَامِلِ فِي نَوْعِهِ، الَّذِي لَا سُتْرَةَ فِي تَحَقُّقِ مَاهِيَّةِ نَوْعِهِ فِيهِ، كَمَا يَقُولُ أَحَدٌ لِابْنِهِ الْبَارِّ بِهِ: أَنْتَ ابْنِي حَقًّا، وَلَيْسَ يُرِيدُ أَنَّ غَيْرَهُ مِنْ أبنائه لَيْسُوا لرشدة وَلَكِنَّهُ يُرِيدُ أَنْتَ بُنُوَّتُكَ وَاضِحَةٌ آثارها، وَيُطْلَقُ الْحَقُّ عَلَى الصَّوَابِ وَالْحِكْمَةِ فَاسْمُ الْحَقِّ يَجْمَعُ مَعْنَى كَمَالِ النَّوْعِ.
Bu lafız, kendi türünde kemale ermiş ve türünün mahiyetinin kendisinde gerçekleştiği hususunda hiçbir kapalılık bulunmayan şeyler için de çokça kullanılır. Nitekim bir kimsenin kendisine itaatkâr olan evladına: «Sen gerçekten benim oğlumsun» demesi gibi; bununla diğer evlatlarının kendi nesebinden olmadığını kastetmez, aksine «Senin evlatlığının eserleri ve göstergeleri apaçıktır» demek ister. Hak lafzı aynı zamanda doğruya ve hikmete de ıtlak olunur; dolayısıyla hak ismi türün kemali manasını da bünyesinde toplar.
وَلِكُلِّ صِيغَةِ قَصْرٍ: مَنْطُوقٌ وَمَفْهُومٌ، فَمَنْطُوقُهَا هُنَا أَنَّ الَّذِينَ جَمَعُوا مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ تِلْكَ الصِّلَاتُ هُمْ مُؤْمِنُونَ حَقًّا، وَمَفْهُومُهَا أَنَّ مَنِ انْتَفَى عَنْهُ أَحَدُ مَدْلُولَاتِ تِلْكَ الصِّلَاتِ لَمْ
Her kasr kalıbının bir mantûku (açıkça ifade ettiği anlamı) ve bir mefhûmu (zımni/dolaylı anlamı) vardır. Buradaki mantûku; söz konusu sıla cümlelerinin delalet ettiği hususları kendisinde toplayanların gerçekten mümin olduklarıdır. Mefhûmu ise bu sıla cümlelerinin medlullerinden biri kendisinde bulunmayan kimsenin...
يَكُنْ مُؤْمِنًا كَامِلًا، وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ أَنَّ مَنْ ثَبَتَتْ لَهُ إِحْدَاهَا كَانَ مُؤْمِنًا كَامِلًا، إِذَا لَمْ يَتَّصِفْ بِبَقِيَّةِ خِصَالِ الْمُؤْمِنِينَ الْكَامِلِينَ، فَمَعْنَى أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا: أَنَّ مَنْ كَانَ عَلَى خِلَافِ ذَلِكَ لَيْسَ بِمُؤْمِنٍ حَقًّا أَيْ كَامِلًا.
...kâmil bir mümin olmadığıdır. Kâmil müminlerin diğer hasletleriyle vasıflanmadığı takdirde, bunlardan biri kendisinde bulunan kimsenin kâmil bir mümin olduğu kastedilmemektedir. Dolayısıyla { أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا } “İşte gerçekten mümin olanlar bunlardır” ifadesinin manası; bu duruma aykırı olan kimsenin hakiki yani kâmil bir mümin olmadığıdır.
وَهَذَا تَأْوِيلٌ لِلْكَلَامِ دَعَا إِلَيْهِ الْجَمْعُ بَيْنَ عَدِيدِ الْأَدِلَّةِ الْوَارِدَةِ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ الْقَوْلِيَّةِ وَالْفِعْلِيَّةِ مِنْ ثُبُوتِ وَصْفِ الْإِيمَانِ لِكُلِّ مَنْ أَيْقَنَ بِأَنَّ اللَّهَ مُنْفَرِدٌ بِالْإِلَهِيَّةِ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ إِلَى النَّاسِ كَافَّةً، فَتِلْكَ الْأَدِلَّةُ بَلَغَتْ مَبْلَغَ التَّوَاتُرِ الْمَعْنَوِيِّ الْمُحَصِّلِ لِلْعِلْمِ الضَّرُورِيِّ بِأَنَّ الْإِخْلَالَ بِالْوَاجِبَاتِ الدِّينِيَّةِ لَا يَسْلِبُ صِفَةَ الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ عَنْ صَاحِبِهِ، فَلَيْسَ حَمْلُ الْقَصْرِ عَلَى الِادِّعَائِي هُنَا مُجَرّد صنع بِالْيَدِ، أَوْ ذَهَابٍ مَعَ الْهَوَى عَلَى أَنَّ شَأْنَ الِاتِّصَافِ بِبَعْضِ صِفَاتِ الْفَضَائِلِ أَنْ يَتَنَاسَقَ مَعَ نَظَائِرِهَا فَمَنْ كَانَ بِحَيْثُ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَ قَلْبُهُ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ بِحَيْثُ إِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِ آيَاتُ اللَّهِ زَادَتْهُ إِيمَانًا، فَهَذَا تَحْقِيقُ مَعْنَى الْقَصْرَيْنِ.
Sözün bu şekilde tevil edilmesini; Allah'ın ilahlıkta tek olduğuna ve Muhammed'in bütün insanlara gönderilmiş Allah'ın elçisi olduğuna kesin olarak inanan herkes için iman vasfının sabit olduğuna dair Kitap'ta, kavlî ve fiilî Sünnet'te yer alan çok sayıdaki delilin arasını cem etme [zorunluluğu] gerektirmiştir. Bu deliller, dinî vecibelerdeki bir aksamanın kişiden iman ve İslam vasfını çekip almayacağı hususunda zarurî ilim hasıl eden manevî mütevâtir derecesine ulaşmıştır. Dolayısıyla buradaki kasrın iddiaî (mübalağalı) kasra hamledilmesi, salt keyfî bir tasarruf veya hevese kapılma neticesi değildir. Kaldı ki birtakım fazilet sıfatlarıyla vasıflanmanın tabiatı, onların benzerleriyle de uyumlu olmayı gerektirir. Nitekim Allah anıldığı vakit kalbi ürperen bir kimsenin, kendisine Allah'ın ayetleri okunduğunda imanının artması da kaçınılmazdır. İşte iki kasrın manasının tahkiki (açıklığa kavuşturulması) bundan ibarettir.
وَمِمَّا يَزِيدُ هَذَا الْمَعْنَى وُضُوحًا مَا
Bu anlamı daha da netleştiren hususlardan biri de...
رَوَى الطَّبَرَانِيُّ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ مَالِكٍ الْأَنْصَارِيِّ، أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ لِلْحَارِثِ بْنِ مَالِكٍ الْأَنْصَارِيِّ يَا حَارِثُ كَيْفَ أَصْبَحْتَ قَالَ أَصْبَحْتُ مُؤْمِنًا حَقًّا قَالَ اعْلَمْ مَا تَقُولُ- أَوِ انْظُرْ مَا تَقُولُ- إِنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ حَقِيقَةً فَمَا حَقِيقَةُ إِيمَانِكَ قَالَ عَزَفَتْ نَفْسِي عَنِ الدُّنْيَا فَأَسْهَرْتُ لَيْلِي، وَأَظْمَأْتُ نَهَارِي، وَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى عَرْشِ رَبِّي، وَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ يَتَزَاوَرُونَ، وَكَأَنِّي أسمع عوراء أَهْلِ النَّارِ، فَقَالَ لَهُ يَا حَارِثُ عَرَفْتَ فَالْزَمْ ثَلَاثًا
...Taberânî'nin Hâris b. Mâlik el-Ensârî'den rivayet ettiği şu hadistir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Hâris b. Mâlik el-Ensârî'ye: «Ey Hâris! Nasıl sabahladın?» diye sordu. O da: «Gerçek bir mümin olarak sabahladım» dedi. [Allah Resûlü]: «Ne söylediğini bil -yahut ne söylediğine dikkat et-; zira her şeyin bir hakikati vardır, öyleyse senin imanının hakikati nedir?» buyurdu. Hâris şöyle dedi: «Nefsim dünyadan el çekti; bu sebeple gecemi uykusuz, gündüzümü susuz geçirdim. Sanki Rabbimin arşına bakıyor gibiyim, cennet ehlinin birbirlerini ziyaret edişlerini görüyor gibiyim ve cehennem ehlinin feryatlarını işitiyor gibiyim.» Bunun üzerine [Hz. Peygamber] ona üç defa: «Ey Hâris! [Hakikati] kavramışsın, öyleyse buna sımsıkı sarıl!» buyurdu.
وَهُوَ حَدِيثٌ ضَعِيفٌ وَإِنْ كَثُرَتْ طُرُقُهُ.
Bu, yolları çok olsa da zayıf bir hadistir.
فَقَوْلُ الْحَارِثِ «أَصْبَحْتُ مُؤْمِنًا حَقًّا» ظَاهِرٌ فِي أَنَّهُ أَرَادَ مِنْهُ مُؤْمِنًا كَامِلًا وَكَذَلِكَ
Hâris'in «Gerçek bir mümin olarak sabahladım» sözü, onun bununla kâmil bir mümini kastettiği hususunda açıktır; aynı şekilde...
قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ: «إِنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ حَقِيقَةً فَمَا حَقِيقَةُ إِيمَانِكَ»
...Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Her şeyin bir hakikati vardır, öyleyse senin imanının hakikati nedir?» buyurması da...
ظَاهِرٌ فِي أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنْ مَا كَانَ بِهِ إِيمَانُهُ كَامِلًا وَلَمْ يَسْأَلْهُ عَنْ أَصْلِ مَاهِيَّةِ الْإِيمَانِ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ يَشُكُّ فِي أَنَّهُ مِنْ عِدَادِ الْمُؤْمِنِينَ.
...onun imanını kâmil kılan hususu sorduğu noktasında açıktır; yoksa imanın asıl mahiyetini sormamıştır; çünkü onun müminler zümresinden olduğunda asla şüphe etmiyordu.
وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى مَا ذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ وَغَيْرُهُ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ الْحَسَنَ الْبَصْرِيَّ فَقَالَ لَهُ يَا أَبَا سعيد أمومن أَنْتَ فَقَالَ: «الْإِيمَانُ إِيمَانَانِ فَإِنْ كُنْتَ تَسْأَلُنِي عَنِ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْجَنَّةِ وَالنَّارِ وَالْبَعْثِ وَالْحِسَابِ، فَأَنَا بِهِ مُؤْمِنٌ، وَإِنْ كُنْتَ تَسْأَلُنِي عَنْ قَوْلِ اللَّهِ ﵎: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ- إِلَى قَوْلِهِ- أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا [الْأَنْفَال: ٢- ٤] فو الله مَا أَدْرِي أَنَا مِنْهُمْ أَمْ لَا؟.
Kurtubî ve diğerlerinin naklettiği şu rivayet de bu kabildendir: Bir adam Hasan-ı Basrî'ye: «Ey Ebû Saîd! Sen mümin misin?» diye sordu. O da şöyle cevap verdi: «İman iki türlüdür: Eğer bana Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, cennete, cehenneme, dirilişe ve hesaba inanmaktan soruyorsan, ben bunlara iman etmişimdir. Şayet bana Allah celle celâluhu'nun: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ } âyetinden { أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا } [الأنفال: 2-4] buyruğuna kadar [olan sıfatlardan] soruyorsan, vallahi ben onlardan mıyım, değil miyim bilmiyorum.»
وَانْتَصَبَ حَقًّا عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ صِفَةٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْمُؤْمِنُونَ أَيْ إِيمَانًا حَقًّا، أَوْ على أَنه موكد لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ أَيْ ثُبُوتُ الْإِيمَانِ لَهُمْ حَقٌّ لَا شُبْهَةَ فِيهِ، وَهُوَ تَحْقِيقٌ لِمَعْنَى الْقَصْرِ بِمَا هُوَ عَلَيْهِ مِنْ مَعْنَى الْمُبَالَغَةِ،
Hakkan (حَقًّا) kelimesi; ya el-mü'minûn (الْمُؤْمِنُونَ) kelimesinin delalet ettiği mahzuf bir masdarın sıfatı olan bir mef'ûl-i mutlak olarak nasb edilmiştir ki takdiri «îmânen hakkan» (gerçek bir imanla) şeklindedir; ya da { أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ } cümlesinin içeriğini tekit eden [bir masdar] olarak [mansubdur] ki «onlar için imanın sübut bulması şüphe götürmez bir gerçektir» demektir. Bu da kasrın ihtiva ettiği mübalağa anlamıyla birlikte hakikatinin ortaya konulmasıdır.
وَلَيْسَ تَأْكِيدًا لِرَفْعِ الْمَجَازِ عَنِ الْقَصْرِ حَتَّى يَصِيرَ بِالتَّأْكِيدِ قَصْرًا حَقِيقِيًّا، بَلِ التَّأْكِيدُ بِمَعْنَى الْمُبَالَغَةِ اعْتِمَادًا عَلَى الْقَرَائِنِ، وَالْأَحْسَنُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ هُمْ فَيَكُونُ الْمَصْدَرُ مُؤَوَّلًا بِاسْمِ الْفَاعِلِ كَمَا هُوَ الشَّأْنُ فِي وُقُوعِ الْمَصْدَرِ حَالا مثل أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً [يُوسُف: ١٠٧] ، أَيْ مُحَقِّقِينَ إِيمَانَهُمْ بِجَلَائِلِ أَعْمَالِهِمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مِثْلُ هَذَا الْمَصْدَرِ فِي قَوْلِهِ: خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٢٢] .
Bu, kasrın mecaziyetini ortadan kaldırıp tekit vasıtasıyla hakiki kasra dönüşmesini sağlayan bir tekit değildir; aksine karinelere dayanan bir mübalağa anlamındaki tekittir. En güzeli ise, [kelimenin] hüm (هُمْ) zamirinden hâl olarak mansub olmasıdır; bu takdirde masdar, masdarın hâl olarak gelmesinde geçerli olduğu üzere ism-i fâil olarak tevil edilir. Nitekim { أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً } [يوسف: 107] “yahut onlara kıyametin ansızın gelmesi...” ayetinde olduğu gibi; yani «büyük amelleriyle imanlarını tahkik etmiş/gerçekleştirmiş kimseler olarak» demektir. Bu masdarın benzeri, Nisâ sûresindeki [122] { خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا } “Orada ebedî kalıcıdırlar; [bu,] Allah'ın hak bir vaadidir” buyruğunda geçmişti.
وَجُمْلَةُ: لَهُمْ دَرَجاتٌ خَبَرٌ ثَانٍ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ.
{ لَهُمْ دَرَجاتٌ } cümlesi, işaret isminin ikinci haberidir.
وَاللَّامُ لِلِاسْتِحْقَاقِ، أَيْ دَرَجَاتٌ مُسْتَحَقَّةٌ لَهُمْ، وَذَلِكَ اسْتِعَارَةٌ لِلشَّرَفِ وَالْكَرَامَةِ عِنْدَ اللَّهِ، لِأَنَّ الدَّرَجَاتِ حَقِيقَتُهَا مَا يُتَّخَذُ مِنْ بِنَاءٍ أَوْ أَعْوَادٍ لِإِمْكَانِ تَخَطِّي الصَّاعِدِ إِلَى مَكَانٍ مُرْتَفِعٍ مُنْقَطِعٍ عَنِ الْأَرْضِ، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٢٨] ، وَفِي غَيْرِ مَوْضِعٍ، وَتُسْتَعَارُ الدَّرَجَةُ لِعِنَايَةِ الْعَظِيمِ بِبَعْضِ مَنْ يَصْطَفِيهِمْ فَتَشَبُّهُ الْعِنَايَةِ بِالدَّرَجَةِ تَشْبِيهُ مَعْقُولٍ بِمَحْسُوسٍ، لِأَنَّ الدُّنُوَّ مِنَ الْعُلُوِّ عُرْفًا يَكُونُ بِالصُّعُودِ إِلَيْهِ فِي الدَّرَجَاتِ، فَشُبِّهَ ذَلِكَ الدُّنُوُّ بِدَرَجَاتٍ وَقَوْلُهُ: عِنْدَ رَبِّهِمْ قَرِينَةُ الْمَجَازِ.
Lâm harf-i ceri istihkak (hak ediş) bildirir; yani onlar için hak edilmiş dereceler vardır. Bu da Allah katındaki şeref ve keramet için bir istiaredir. Zira derecelerin hakikati, yukarı çıkan kimsenin yerden kesilmiş yüksek bir yere adım atıp ulaşabilmesi için yapıdan veya ahşaptan yapılan basamaklardır; nitekim Bakara sûresindeki [228] { وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ } “erkeklerin onlar üzerinde bir derecesi vardır” buyruğunda ve başka yerlerde geçmişti. Derece kelimesi, yüce bir makam sahibinin seçtiği kimselere gösterdiği özene istiare edilir; dolayısıyla özenin dereceye benzetilmesi, makulün (aklen kavrananın) mahsusa (hissedilene) benzetilmesidir. Çünkü örfte yüksek makama yakınlaşmak, oraya derecelerle (basamaklarla) çıkmakla olur; işte bu yakınlık derecelere benzetilmiştir. { عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında” buyruğu ise mecazın karinesidir.
وَيَجُوزُ أَنْ تُسْتَعَارَ الدَّرَجَةُ هُنَا لِمَكَانِ جُلُوسِ الْمُرْتَفِعِ كَدَرَجَةِ الْمِنْبَرِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ [الْبَقَرَة: ٢٢٨] وَالْقَرِينَةُ هِيَ.
Derece kelimesinin burada minber basamağı gibi yüksekte oturan kimsenin oturduğu yer için istiare edilmiş olması da caizdir; nitekim Yüce Allah'ın { وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ } [البقرة: 228] “erkeklerin onlar üzerinde bir derecesi vardır” buyruğunda da böyledir ve karine de aynıdır.
وَقَدْ دَلَّ قَوْلُهُ: عِنْدَ رَبِّهِمْ عَلَى الْكَرَامَةِ وَالشَّرَفِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى فِي الدُّنْيَا بِتَوْجِيهِ عِنَايَتِهِ فِي الدُّنْيَا، وَفِي الْآخِرَةِ بِالنَّعِيمِ الْعَظِيمِ.
{ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında” buyruğu, dünyada [onlara] inayetini yöneltmesiyle, ahirette ise büyük nimetler bahşetmesiyle Allah Teâlâ katındaki keramet ve şerefe delalet etmiştir.
وَتَنْوِينُ دَرَجاتٌ لِلتَّعْظِيمِ لِأَنَّهَا مَرَاتِبُ مُتَفَاوِتَةٌ.
Derecât (دَرَجاتٌ) kelimesinin tenvini, mertebeleri farklı farklı olduğu için tazim (büyüklük bildirme) içindir.
وَالرِّزْقُ اسْمٌ لِمَا يُرْزَقُ أَيْ يُعْطَى لِلِانْتِفَاعِ بِهِ، وَوَصْفُهُ بِكَرِيمٍ بِمَعْنَى النَّفِيسِ فَهُوَ وَصْفٌ حَقِيقِيٌّ لِلرِّزْقِ، وَفِعْلُهُ كَرُمَ بِضَمِّ الْعَيْنِ، وَالْكَرَمِ فِي كُلِّ شَيْء الصِّفَات المحمودية فِي صِنْفِهِ أَوْ نَوْعِهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ فِي سُورَةِ النَّمْلِ [٢٩] ، وَمِنْهُ إِطْلَاقُ الْكَرَمِ عَلَى السَّخَاءِ وَالْجُودِ، وَالْوَصْفُ مِنْهُ كَرِيمٌ، وَتَصِحُّ إِرَادَتُهُ هُنَا عَلَى أَنَّ وَصْفَ الرِّزْقِ بِهِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ، أَيْ كِرِيمٌ رَازِقُهُ، فَإِنَّ الْكَرِيمَ يَرْزُقُ بِوَفْرَةٍ وَبِغير حِسَاب.
Rızık; rızık olarak verilen yani kendisinden yararlanılması için bağışlanan şeyin ismidir. Onun kerîm (كَرِيم) ile nitelenmesi, 'değerli ve nefis' anlamındadır; dolayısıyla bu, rızkın hakiki bir vasfıdır. Fiili aynın zammı ile kerume (كَرُمَ) şeklindedir. Her şeydeki kerem, kendi sınıfında veya türündeki övgüye değer sıfatlardır; nitekim Neml sûresindeki [29] { إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ } “Bana çok değerli bir mektup bırakıldı” buyruğunda da bu anlamdadır. Kerem kelimesinin cömertlik ve ihsan için kullanılması da bundandır ve sıfatı kerîmdir. Burada rızkın bununla nitelenmesi aklî mecaz olarak kabul edilip bu mananın kastedilmesi de mümkündür; yani 'rızkı vereni cömerttir'; zira cömert olan, bolca ve hesapsızca rızık verir.
[٥، ٦]
[5, 6]
[سُورَة الْأَنْفَال (٨) : الْآيَات ٥ إِلَى ٦]
[Enfâl Suresi (8), Âyetler 5-6]
كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكارِهُونَ (٥) يُجادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ مَا تَبَيَّنَ كَأَنَّما يُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ (٦)
{ كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكارِهُونَ (٥) يُجادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ مَا تَبَيَّنَ كَأَنَّما يُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ (٦) } “Nitekim Rabbin seni hak uğruna evinden çıkarmıştı da müminlerden bir grup bundan kesinlikle hoşlanmıyordu. (5) [Gerçek] apaçık ortaya çıktıktan sonra bile, sanki göz göre göre ölüme sürükleniyorlarmış gibi hak hususunda seninle tartışıyorlardı. (6)”
تَشْبِيهُ حَالٍ بِحَالٍ، وَهُوَ مُتَّصِلٌ بِمَا قَبْلَهُ: إِمَّا بِتَقْدِيرِ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، هُوَ اسْمُ إِشَارَةٍ
[Bu,] bir hâlin başka bir hâle teşbihidir (benzetilmesidir). Kendisinden önceki kısma bağlantısı iki şekildedir: Ya mahzuf bir mübtedanın takdiriyle ki o, işaret ismidir...
لِمَا ذُكِرَ قَبْلَهُ، تَقْدِيرُهُ: هَذَا الْحَالُ كَحَالِ مَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ، وَوَجْهُ الشَّبَهِ هُوَ كَرَاهِيَةُ الْمُؤْمِنِينَ فِي بَادِئِ الْأَمْرِ لِمَا هُوَ خَيْرٌ لَهُمْ فِي الْوَاقِعِ
...ve öncesinde zikredilen şeye işaret eder; takdiri şöyledir: «Bu durum, Rabbinin seni evinden hak uğruna çıkardığı durum gibidir.» Benzetme yönü (vech-i şebeh) ise müminlerin, gerçekte kendileri için hayırlı olan bir şeyi işin başında kerih görmeleridir (hoşlanmamalarıdır).
وَإِمَّا بِتَقْدِيرِ مَصْدَرٍ لِفِعْلِ الِاسْتِقْرَارِ الَّذِي يَقْتَضِيهِ الْخَبَرُ بِالْمَجْرُورِ فِي قَوْلِهِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ [الْأَنْفَال: ١] إِذِ التَّقْدِيرُ: اسْتَقَرَّتْ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ اسْتِقْرَارًا كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ، أَيْ فِيمَا يَلُوحُ إِلَى الْكَرَاهِيَةِ وَالِامْتِعَاضِ فِي بَادِئِ الْأَمْرِ، ثُمَّ نَوَالِهِمُ النَّصْرَ وَالْغَنِيمَةَ فِي نِهَايَةِ الْأَمْرِ، فَالتَّشْبِيهُ تَمْثِيلِيٌّ وَلَيْسَ مُرَاعًى فِيهِ تَشْبِيهُ بَعْضِ أَجْزَاءِ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ بِبَعْضِ أَجْزَاءِ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا، أَيْ أَنَّ مَا كَرِهْتُمُوهُ مِنْ قِسْمَةِ الْأَنْفَالِ عَلَى خِلَافِ مُشْتَهَاكُمْ سَيَكُونُ فِيهِ خَيْرٌ عَظِيمٌ لَكُمْ، حَسَبَ عَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِهِمْ فِي أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ، وَقَدْ دَلَّ عَلَى مَا فِي الْكَلَامِ مِنْ مَعْنَى مُخَالَفَةِ مُشْتَهَاهُمْ قَوْلُهُ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ [الْأَنْفَال: ١] كَمَا تَقَدَّمَ، مَعَ قَوْلِهِ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكارِهُونَ.
Ya da { الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ } [الأنفال: 1] “Ganimetler Allah'a ve Resûl'e aittir” buyruğundaki mecrur haberin gerektirdiği istikrar fiilinin masdarının takdiri iledir. Zira takdir şöyledir: «[Ganimetler], Rabbinin seni çıkardığı gibi Allah'a ve Resûl'e öyle bir istikrarla sabit oldu ki...» Yani başlangıçta hoşnutsuzluk ve gücenme hissettiren, fakat işin sonunda zafere ve ganimete ulaşmaları şeklinde tecelli eden [bir durum gibidir]. Dolayısıyla bu, temsilî bir teşbihtir; benzetilen heyetin bazı cüzlerinin, kendisine benzetilen heyetin bazı cüzlerine benzetilmesi gözetilmemiştir. Yani ganimetlerin arzu ettiğinizin aksine taksim edilmesinden hoşlanmamanızda, Allah Teâlâ'nın emir ve yasaklarındaki âdeti üzere sizin için büyük bir hayır olacaktır. Sözde geçen 'arzularına aykırılık' manasına, daha önce geçtiği üzere { فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } [الأنفال: 1] “Artık Allah'tan korkun, aranızı düzeltin ve eğer mümin iseniz Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin” buyruğu ile birlikte bu cümledeki { وَإِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكارِهُونَ } “müminlerden bir grup bundan kesinlikle hoşlanmıyordu” ifadesi delalet etmiştir.
فَجُمْلَةُ: وَإِنَّ فَرِيقاً فِي مَوْضِعِ الْحَالِ وَالْعَامِلُ فِيهَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ هَذَا وَجْهُ اتِّصَالِ كَافِ التَّشْبِيهِ بِمَا قبلهَا على مَا الْأَظْهَرِ، وَلِلْمُفَسِّرِينَ وُجُوهٌ كَثِيرَةٌ بَلَغَتِ الْعِشْرِينَ قَدِ اسْتَقْصَاهَا ابْنُ عَادِلٍ، وَهِيَ لَا تَخْلُو مِنْ تَكَلُّفٍ، وَبَعْضُهَا مُتَّحِدُ الْمَعْنَى وَبَعْضُهَا مُخْتَلِفُهُ، وَأَحْسَنُ الْوُجُوهِ مَا ذَكَرَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ وَمَعْنَاهُ قَرِيبٌ مِمَّا ذَكَرْنَا وَتَقْدِيرُهُ بَعِيدٌ مِنْهُ.
{ وَإِنَّ فَرِيقاً } cümlesi hâl konumundadır ve oradaki âmil { أَخْرَجَكَ رَبُّكَ } fiilidir. Teşbih kâf'ının (ك) kendisinden öncesine bağlanma vechi en belirgin görüşe göre böyledir. Müfessirlerin bu hususta yirmiye ulaşan pek çok vechi vardır ki İbn Âdil bunları etraflıca ele almıştır. Bu vecihler tekellüften (zorlamadan) uzak değildir; bazısının manası birbiriyle aynı, bazısınınki ise farklıdır. Bu vecihlerin en güzeli İbn Atiyye'nin zikrettiğidir; onun [verdiği] mana zikrettiğimize yakın, takdiri ise ondan uzaktır.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْأُسْلُوبِ: الِانْتِقَالُ إِلَى تَذْكِيرِهِمْ بِالْخُرُوجِ إِلَى بَدْرٍ وَمَا ظَهَرَ فِيهِ مِنْ دَلَائِلِ عِنَايَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِرَسُولِهِ ﷺ وَبِالْمُؤْمِنِينَ.
Bu üsluptan maksat; onlara Bedir'e çıkışı ve orada Allah Teâlâ'nın Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlere yönelik inayetinin ortaya çıkan delillerini hatırlatmaya geçiş yapmaktır.
وَمَا مَصْدَرِيَّةٌ. وَالْإِخْرَاجُ: إِمَّا مُرَادٌ بِهِ الْأَمْرُ بِالْخُرُوجِ لِلْغَزْوِ، وَإِمَّا تَقْدِيرُ الْخُرُوجِ لَهُمْ وَتَيْسِيرُهُ.
Mâ (ما) harfi masdariyyedir. İhrac (çıkarmak) ile ya gazveye çıkmanın emredilmesi ya da onlara çıkışın takdir edilip kolaylaştırılması kastedilmiştir.
وَالْخُرُوجُ مُفَارَقَةُ الْمَنْزِلِ وَالْبَلَدِ إِلَى حِينِ الرُّجُوعِ إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي خُرِجَ مِنْهُ، أَوْ إِلَى حِينِ الْبُلُوغِ إِلَى الْمَوْضِعِ الْمُنْتَقَلِ إِلَيْهِ.
Hurûc (çıkış); çıkılan yere geri dönünceye veya intikal edilecek mekâna varıncaya kadar evi ve şehri terk etmektir.
وَالْإِخْرَاجُ مِنَ الْبَيْتِ: هُوَ الْإِخْرَاجُ الْمُعَيَّنُ الَّذِي خَرَجَ بِهِ النَّبِيءُ ﷺ غَازِيًا إِلَى بَدْرٍ.
Evden çıkarılma ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Bedir'e gazi olarak çıktığı o muayyen çıkıştır.
وَالْبَاءُ فِي بِالْحَقِّ لِلْمُصَاحَبَةِ أَيْ إِخْرَاجًا مُصَاحِبًا لِلْحَقِّ، وَالْحَقُّ هُنَا الصَّوَابُ، لِمَا تَقَدَّمَ آنِفًا مِنْ أَنَّ اسْمَ الْحَقِّ جَامِعٌ لِمَعْنَى كَمَالِ كُلِّ شَيْءٍ فِي مَحَامِدِ نَوْعِهِ.
{ بِالْحَقِّ } ifadesindeki bâ (ب) harfi musâhabet (birliktelik) içindir; yani «hakla birlikte olan bir çıkarılış» demektir. Buradaki hak; doğru ve isabetli olandır. Zira az önce hak isminin, her şeyin kendi türünün övgüye layık vasıflarındaki kemal manasını bünyesinde topladığı geçmişti.
وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُ بِالْخُرُوجِ إِلَى الْمُشْرِكِينَ بِبَدْرٍ أَمْرًا مُوَافِقًا لِلْمَصْلَحَةِ فِي حَالِ كَرَاهَةِ فَرِيقٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ذَلِكَ الْخُرُوجَ.
Manası şudur: Müminlerden bir grup bu çıkıştan hoşlanmadığı halde, Allah ona Bedir'deki müşriklerin üzerine çıkmasını maslahata uygun bir emirle emretmiştir.
وَقَدْ أَشَارَ هَذَا الْكَلَامُ إِلَى السَّبَبِ الَّذِي خرج بِهِ الْمُسلمُونَ إِلَى بَدْرٍ، فَكَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ
Bu söz, Müslümanların Bedir'e çıkış sebebine işaret etmiştir; böylece onlarla...
الْمُشْرِكِينَ يَوْمُ بَدْرٍ، وَذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ فِي أَوَائِلِ رَمَضَانَ فِي السَّنَةِ الثَّانِيَةِ لِلْهِجْرَةِ أَنْ قَفَلَتْ عِيرٌ لِقُرَيْشٍ فِيهَا أَمْوَالٌ وَتِجَارَةٌ لَهُمْ مِنْ بِلَادِ الشَّامِ، رَاجِعَةً إِلَى مَكَّةَ، وَفِيهَا أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍ فِي زُهَاءِ ثَلَاثِينَ رَجُلًا مِنْ قُرَيْشٍ، فَلَمَّا بَلَغَ خَبَرُ هَذِهِ الْعِيرِ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَدَبَ الْمُسْلِمِينَ إِلَيْهَا فَانْتَدَبَ بَعْضُهُمْ وَتَثَاقَلَ بَعْضٌ، وَهُمُ الَّذِينَ كَرِهُوا الْخُرُوجَ، وَلَمْ يَنْتَظِرْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَنْ تَثَاقَلُوا وَمَنْ لَمْ يَحْضُرْ ظَهْرُهُمْ أَيْ رَوَاحِلُهُمْ فَسَارَ وَقَدِ اجْتَمَعَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ثَلَاثُمِائَةٍ وَبِضْعَةَ عَشَرَ خَرَجُوا يَوْمَ ثَمَانِيَةٍ مِنْ رَمَضَانَ، وَكَانُوا يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ لَا يَلْقَوْنَ حَرْبًا وَأَنَّهُمْ يُغِيرُونَ عَلَى الْعِيرِ ثُمَّ يَرْجِعُونَ، وَبَلَغَ أَبَا سُفْيَانَ خَبَرُ خُرُوجِ الْمُسْلِمِينَ فَأَرْسَلَ صَارِخًا يَسْتَصْرِخُ قُرَيْشًا لِحِمَايَةِ الْعِيرِ، فَتَجَهَّزَ مِنْهُمْ جَيْشٌ، وَلِمَا بَلَغَ الْمُسْلِمُونَ وَادِي ذَفِرَانَ بَلَغَهُمْ خُرُوجُ قُرَيْشٍ لِتَلَقِّي الْعِيرِ، فَاسْتَشَارَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَشَارُوا عَلَيْهِ بِالْمُضِيِّ فِي سَبِيلِهِ وَكَانَتِ الْعِيرُ يَوْمَئِذٍ فَاتَتْهُمْ، وَاطْمَأَنَّ أَبُو سُفْيَانَ لِذَلِكَ فَأَرْسَلَ إِلَى أَهْلِ مَكَّةَ يَقُولُ إِنَّ اللَّهَ نَجَّى عِيرَكُمْ فَارْجِعُوا، فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ لَا نَرْجِعُ حَتَّى نَرِدَ بَدْرًا (وَكَانَ بَدْرٌ مَوْضِعَ مَاءٍ فِيهِ سُوقٌ لِلْعَرَبِ فِي كُلِّ عَامٍ) فَنُقِيمُ ثَلَاثًا، فَنَنْحَرُ الْجُزُرَ وَنَسَقِي الْخَمْرَ وَتَعْزِفُ عَلَيْنَا الْقِيَانُ، وَتَتَسَامَعُ الْعَرَبُ بِنَا وَبِمَسِيرِنَا فَلَا يَزَالُوا يَهَابُونَنَا وَيَعْلَمُوا أَنَّ مُحَمَّدًا لَمْ يُصِبِ الْعِيرَ، وَأَنَّا قَدْ أَعْضَضْنَاهُ، فَسَارَ الْمُشْرِكُونَ إِلَى بدر وتنبكت عِيرُهُمْ عَلَى طَرِيقِ السَّاحِلِ وَأَعْلَمَ اللَّهُ النَّبِيءَ ﷺ بِذَلِكَ فَأَعْلَمَ الْمُسْلِمِينَ، فَاسْتَشَارَهُمْ وَقَالَ: الْعِيرُ أَحَبُّ إِلَيْكُمْ أَمِ النَّفِيرُ، فَقَالَ أَكْثَرُهُمُ الْعِيرُ أَحَبُّ إِلَيْنَا مِنْ لِقَاءِ الْعَدُوِّ، فَتَغَيَّرَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ أَعَادَ اسْتِشَارَتَهُمْ فَأَشَارَ أَكْثَرُهُمْ قَائِلِينَ: عَلَيْكَ بِالْعِيرِ فَإِنَّا خَرَجْنَا لِلْعِيرِ فَظَهَرَ الْغَضَبُ عَلَى وَجْهِهِ. فَتَكَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ، وَعُمَرُ، وَالْمِقْدَادُ بْنُ الْأَسْوَدِ، وَسَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ، وَأَكْثَرُ الْأَنْصَارِ، فَفَوَّضُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ مَا يَرَى أَنْ يَسِيرَ إِلَيْهِ ﷺ فَأَمَرَهُمْ حِينَئِذٍ أَنْ يَسِيرُوا إِلَى الْقَوْمِ بِبَدْرٍ فَسَارُوا. وَكَانَ النَّصْرُ الْعَظِيمُ الَّذِي هَزَّ بِهِ الْإِسْلَامُ رَأْسَهُ.
...müşrikler arasında Bedir günü vuku bulmuştur. Şöyle ki; hicretin ikinci yılı Ramazan ayının başlarında Kureyş'e ait, içinde malları ve ticaret eşyaları bulunan bir kervan Şam diyarından Mekke'ye dönmekteydi. Kervanın başında Kureyş'ten yaklaşık otuz kişiyle birlikte Ebû Süfyân b. Harb vardı. Bu kervanın haberi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca Müslümanları ona [baskın yapmaya] teşvik etti. Onlardan bir kısmı hemen icabet etti, bir kısmı ise ağırdan aldı; çıkmaktan hoşlanmayanlar da bunlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ağırdan alanları ve binitleri hazır olmayanları beklemedi; Müslümanlardan üç yüz on küsur kişi toplanınca Ramazan'ın sekizinci günü yola çıktı. Onlar bir savaşla karşılaşmayacaklarını, sadece kervana baskın yapıp döneceklerini sanıyorlardı. Müslümanların yola çıktığı haberi Ebû Süfyân'a ulaşınca, kervanı korumaları için Kureyş'e feryat edip yardım isteyen bir ulak gönderdi. Bunun üzerine onlardan bir ordu hazırlandı. Müslümanlar Zaferân vadisine ulaştıklarında Kureyş'in kervanı karşılamak üzere yola çıktığı haberi kendilerine ulaştı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem istişare etti; onlar da yoluna devam etmesini belirttiler. Kervan ise o esnada ellerinden kaçmıştı. Ebû Süfyân bundan emin olunca Mekkelilere: «Allah kervanınızı kurtardı, geri dönün» diye haber gönderdi. Ebû Cehil ise: «Bedir'e varmadan geri dönmeyiz (Bedir, suyun bulunduğu ve her yıl Araplar için pazar kurulan bir yerdi); orada üç gün kalırız, develer keser, şaraplar içeriz, cariyeler bize çalgı çalar; Araplar bizi ve yürüyüşümüzü işitir, böylece bizden çekinmeye devam ederler ve Muhammed'in kervana ulaşamadığını, ona haddini bildirdiğimizi anlarlar» dedi. Müşrikler Bedir'e doğru yürüdüler, kervanları ise sahil yoluna saptı. Allah bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bildirdi, o da Müslümanlara haber verdi. Onlarla istişare edip: «Kervan mı size daha sevimli, yoksa ordu mu?» diye sordu. Çoğu: «Kervan bizim için düşmanla karşılaşmaktan daha sevimlidir» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünün rengi değişti. Sonra istişareyi tekrarladı; çoğunluk: «Sen kervanın peşine düş, çünkü biz kervan için çıktık» dediler; bunun üzerine yüzünde öfke belirdi. Derken Ebû Bekir, Ömer, Mikdâd b. el-Esved, Sa'd b. Ubâde ve Ensâr'ın çoğu söz alarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in uygun gördüğü tarafa yürümesi hususunu onun takdirine bıraktılar. Bunun üzerine o da Bedir'deki kavmin üzerine yürümelerini emretti ve yola çıktılar. Neticede İslam'ın başını dik tuttuğu o muazzam zafer gerçekleşti.
فَهَذَا مَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكارِهُونَ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ خَرَجُوا عَلَى نِيَّةِ التَّعَرُّضِ لِلْعِيرِ، وَأَنْ لَيْسَ دُونَ الْعِيرِ قِتَالٌ، فَلَمَّا أَخْبَرَهُمْ عَنْ تَجَمُّعِ قُرَيْشٍ لِقِتَالِهِمْ تَكَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ فَأَحْسَنَ، وَتَكَلَّمَ عُمَرُ فَأَحْسَنَ، ثُمَّ قَامَ الْمِقْدَادُ بْنُ الْأَسْوَدِ
İşte Yüce Allah'ın { وَإِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكارِهُونَ } “müminlerden bir grup bundan kesinlikle hoşlanmıyordu” buyruğunun işaret ettiği husus budur. Zira onlar kervanın önünü kesme niyetiyle ve kervanın yanında bir savaşın olmayacağı düşüncesiyle çıkmışlardı. Hz. Peygamber onlara Kureyş'in kendileriyle savaşmak üzere toplandığını haber verince Ebû Bekir güzelce konuştu, Ömer güzelce konuştu, ardından Mikdâd b. el-Esved ayağa kalktı...
فَقَالَ «يَا رَسُولَ اللَّهِ امْضِ لِمَا أَرَاكَ اللَّهُ فَنَحْنُ مَعَكَ وَاللَّهِ لَا نَقُولُ لَكَ كَمَا قَالَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ لِمُوسَى اذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ وَلَكِنِ اذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا مَعَكُمَا مُقَاتِلُونَ، نُقَاتِلُ عَنْ يَمِينِكَ وَعَنْ شِمَالِكَ وَبَيْنِ يَديك وخلفك، فو الَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَوْ سِرْتَ بِنَا إِلَى (بَرْكِ الْغِمَادِ) (بِفَتْحِ بَاءِ بَرْكِ وَغَيْنُ الْغِمَادِ ومعجمة مَكْسُورَةٌ مَوْضِعٍ بِالْيَمَنِ بَعِيدٍ جِدًّا عَن مَكَّة) لجادلنا مَعَكَ مِنْ دُونِهِ حَتَّى تَبْلُغَهُ. ثُمَّ
...ve şöyle dedi: «Ey Allah'ın Resûlü! Allah'ın sana gösterdiği yolda yürü, biz seninle beraberiz. Vallahi biz sana İsrâiloğulları'nın Mûsâ'ya dediği gibi 'Sen ve Rabbin gidin savaşın, biz burada oturacağız' demeyiz; bilakis sen ve Rabbin gidin savaşın, biz de sizinle birlikte savaşanlarız, deriz. Senin sağında, solunda, önünde ve arkanda savaşırız. Seni hak ile gönderene yemin olsun ki, bizi Berkü'l-Gımâd'a (Berk'in bâ'sı ve Gımâd'ın noktalı gaynı fethalı ve mîm'i kesreli; Yemen'de Mekke'den çok uzak bir yerdir) götürecek olsan, oraya ulaşıncaya kadar senin önünde savaşırız.» Sonra...
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَشِيرُوا
...Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bana görüş bildirin...
عَلَيَّ أَيُّهَا النَّاسُ»
...ey insanlar!» buyurdu.
وَإِنَّمَا يُرِيدُ الْأَنْصَارَ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ حِينَ بَايَعُوهُ بِالْعَقَبَةِ قَالُوا يَوْمئِذٍ «إِنَّا برءاء مِنْ ذِمَامِكَ حَتَّى تَصِلَ إِلَى دِيَارِنَا فَإِذَا وَصَلْتَ إِلَيْنَا فَإِنَّكَ فِي ذِمَّتِنَا نَمْنَعُكَ مِمَّا نَمْنَعُ مِنْهُ أَبْنَاءَنَا وَنِسَاءَنَا» فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ يَتَخَوَّفُ أَنْ يَكُونَ الْأَنْصَارُ لَا يَرَوْنَ نَصْرَهُ إِلَّا مِمَّنْ دَهَمَهُ بِالْمَدِينَةِ، وَأَنْ لَيْسَ عَلَيْهِمْ أَنْ يَسِيرَ بِهِمْ مِنْ بِلَادِهِمْ، فَلَمَّا
[Bununla] ancak Ensâr'ı kastediyordu. Zira onlar Akabe'de kendisine biat ettiklerinde: «Diyarımıza ulaşıncaya kadar senin himayenden beriyiz; bize ulaştığında ise himayemizdesin, çocuklarımızı ve kadınlarımızı koruduğumuz şeylerden seni de koruruz» demişlerdi. Bu yüzden Resûlullah, Ensâr'ın kendisine yardım etmeyi yalnızca Medine'de ona baskın yapacak kimselere karşı bir vazife saymalarından ve onları memleketlerinin dışına çıkarma hakkı olmadığını düşünmelerinden endişe ediyordu. Nitekim...
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَشِيرُوا عَلَيَّ قَالَ لَهُ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ «وَاللَّهِ لَكَأَنَّكَ تُرِيدُنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ: أَجَلْ قَالَ: فَقَدْ آمَنَّا بِكَ وَصَدَّقْنَاكَ وَشَهِدْنَا أَنَّ مَا جِئْتَ بِهِ هُوَ الْحَقُّ وَأَعْطَيْنَاكَ عَلَى ذَلِكَ عُهُودَنَا وَمَوَاثِيقَنَا عَلَى السَّمْعِ وَالطَّاعَةِ فَامْضِ يَا رَسُولَ اللَّهِ لِمَا أَرَدْتَ فَنحْن مَعَك فو الَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَوِ اسْتَعْرَضْتَ بِنَا هَذَا الْبَحْر فخصته لَخُضْنَاهُ مَعَكَ وَمَا تَخَلَّفَ مِنَّا رَجُلٌ وَاحِدٌ وَمَا نَكْرَهُ أَنْ تَلْقَى بِنَا عَدُوَّنَا غَدًا إِنَّا لَصُبُرٌ فِي الْحَرْبِ صُدُقٌ فِي اللِّقَاءِ لَعَلَّ اللَّهَ يُرِيكَ بِنَا مَا تَقَرُّ بِهِ عَيْنُكَ فَسِرْ بِنَا عَلَى بَرَكَةِ اللَّهِ» فَسُرَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ قَالَ: سِيرُوا وَابْشُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ وَعَدَنِي إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ- أَيْ وَلَمْ يَخُصَّ وَعْدَ النَّصْرِ، بِتَلَقِّي الْعِيرِ فَقَطْ- فَمَا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَّا أَنْ زَالَ مِنْ نُفُوسِ الْمُؤْمِنِينَ الْكَارِهِينَ لِلْقِتَالِ مَا كَانَ فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الْكَرَاهِيَةِ
...Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bana görüş bildirin» buyurunca Sa'd b. Muâz ona: «Vallahi sanki bizi kastediyorsun ey Allah'ın Resûlü!» dedi. [Allah Resûlü]: «Evet» buyurdu. Bunun üzerine [Sa'd] şöyle dedi: «Biz sana iman ettik, seni tasdik ettik, getirdiğin şeyin hak olduğuna şahitlik ettik ve bu uğurda sana dinleyip itaat edeceğimize dair ahitlerimizi ve kesin sözlerimizi verdik. Öyleyse ey Allah'ın Resûlü, dilediğin yere yürü, biz seninle beraberiz! Seni hak ile gönderene yemin olsun ki, bize şu denizi gösterip ona dalsan, seninle birlikte biz de dalarız ve içimizden tek bir kişi bile geri kalmaz. Yarın bizi düşmanımızla karşı karşıya getirmenden de asla çekinmeyiz. Biz savaşta sabırlı, vuruşmada sebatkârız. Umulur ki Allah, bizim sayemizde sana gözünü aydın kılacak şeyler gösterir; öyleyse Allah'ın bereketiyle bizi yürüt!» Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sevindi, sonra da: «Yürüyün ve müjdelenin! Zira Allah bana iki gruptan birini [zaferi] vaad etti» -yani zafer vaadini sadece kervanla karşılaşmaya tahsis etmedi- buyurdu. Bundan sonra savaştan hoşlanmayan müminlerin gönüllerindeki isteksizlik ve hoşnutsuzluk tamamen yok olup gitti...
، وَقَوْلُهُ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكارِهُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الْإِخْرَاجِ الَّذِي أَفَادَتْهُ، (مَا) الْمَصْدَرِيَّةُ، وَهَؤُلَاءِ هُمُ الَّذِينَ تَثَاقَلُوا وَقْتَ الْعَزْمِ عَلَى الْخُرُوجِ مِنَ الْمَدِينَةِ، وَالَّذِينَ اخْتَارُوا الْعِيرَ دُونَ النَّفِيرِ حِينَ اسْتِشَارَةِ وَادِي ذَفِرَانَ، لِأَنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ مُقْتَرِنٌ بِالْخُرُوجِ لِأَنَّ الْخُرُوجَ كَانَ مُمْتَدًّا فِي الزَّمَانِ، فَجُمْلَةُ الْحَالِ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكارِهُونَ حَالٌ مُقَارِنَةٌ لِعَامِلِهَا وَهُوَ أَخْرَجَكَ.
...Ve O'nun { وَإِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكارِهُونَ } “müminlerden bir grup bundan kesinlikle hoşlanmıyordu” buyruğu, masdariyye olan mâ (ما) harfinin ifade ettiği 'ihrac' (çıkarmak) fiilinden hâl konumundadır. Bunlar, Medine'den çıkmaya azmedildiği sırada ağırdan alanlar ve Zaferân vadisindeki istişare esnasında ordu yerine kervanı tercih edenlerdir. Çünkü bütün bunlar çıkışa mukarindir (çıkışla birlikte gerçekleşmiştir); zira çıkış zamana yayılmış bir eylemdi. Dolayısıyla { وَإِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكارِهُونَ } cümlesi, âmili olan { أَخْرَجَكَ } fiiline mukarin (eşzamanlı) bir hâldir.
وَتَأْكِيدُ خَبَرِ كَرَاهِيَةِ فَرِيقٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بِإِنَّ وَلَامِ الِابْتِدَاءِ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْجِيبِ مِنْ شَأْنِهِمْ بِتَنْزِيلِ السَّامِعِ غَيْرِ الْمُنْكِرِ لِوُقُوعِ الْخَبَرِ مَنْزِلَةَ الْمُنْكِرِ لِأَنَّ وُقُوعَ ذَلِكَ مِمَّا
Müminlerden bir grubun bu hoşnutsuzluğuna dair haberin inne (إِنَّ) ve lâm-ı ibtida (لَـ) ile tekit edilmesi; haberin vukuunu inkâr etmeyen dinleyicinin inkâr eden yerine konulması yoluyla, onların durumuna hayret bildirmede kullanılmıştır. Çünkü bu durumun vuku bulması...
شَأْنُهُ أَنْ لَا يَقَعَ، إِذْ كَانَ الشَّأْنُ اتِّبَاعُ مَا يُحِبُّهُ الرَّسُولُ ﷺ أَوِ التَّفْوِيضُ إِلَيْهِ، وَمَا كَانَ يَنْبَغِي لَهُمْ أَنْ يَكْرَهُوا لِقَاءَ الْعَدُوِّ. وَيَسْتَلْزِمُ هَذَا التَّنْزِيلُ التَّعْجِيبَ مِنْ حَالِ الْمُخْبَرِ عَنْهُمْ بِهَذِهِ الْكَرَاهِيَةِ فَيَكُونُ تَأْكِيدُ الْخَبَرِ كِنَايَةً عَنِ التَّعْجِيبِ مِنَ الْمُخْبَرِ عَنْهُمْ.
...gerçekleşmemesi gereken bir şeydi; zira asıl olan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sevdiği şeye tabi olmak yahut işi ona havale etmekti; düşmanla karşılaşmaktan hoşlanmamak onlara yakışmazdı. Bu tenzil (yerine koyma), kendilerinden bu hoşnutsuzlukla haber verilenlerin durumuna hayret etmeyi gerektirir; dolayısıyla haberin tekit edilmesi, haklarında haber verilenlere şaşılmasından kinayedir.
وَجُمْلَةُ يُجادِلُونَكَ حَالٌ مِنْ فَرِيقاً فَالضَّمِيرُ لِفَرِيقٍ بِاعْتِبَارِ مَعْنَاهُ لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى جَمْعٍ. وَصِيغَةُ الْمُضَارِعِ لِحِكَايَةِ حَالِ الْمُجَادَلَةِ زِيَادَةٌ فِي التَّعْجِيبِ مِنْهَا، وَهَذَا التَّعْجِيبُ كَالَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يُجادِلُنا مِنْ قَوْلِهِ: فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ وَجاءَتْهُ الْبُشْرى يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ [هود: ٧٤] إِذْ قَالَ يُجادِلُنا وَلَمْ يَقِلْ «جَادَلَنَا» .
{ يُجادِلُونَكَ } cümlesi { فَرِيقاً } kelimesinden hâldir; buradaki zamir, çoğul manası taşıması sebebiyle ferîk lafzına dönmektedir. Muzâri sîgası ise tartışma hâlini hikâye etmek (canlandırmak) suretiyle buna duyulan hayreti artırmak içindir. Bu hayret bildirme; { فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ وَجاءَتْهُ الْبُشْرى يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ } [هود: 74] “İbrâhim'den korku gidip kendisine müjde gelince, Lût kavmi hakkında bizimle tartışmaya başladı” buyruğundaki { يُجادِلُنا } ifadesinde olduğu gibidir; zira Yüce Allah «câdelenâ» (bizimle tartıştı) demeyip { يُجادِلُنا } (bizimle tartışıyor) buyurmuştur.
وَقَوله: بَعْدَ مَا تَبَيَّنَ لَوْمٌ لَهُمْ عَلَى الْمُجَادَلَةِ فِي الْخُرُوجِ الْخَاصِّ، وَهُوَ الْخُرُوجُ
O'nun { بَعْدَ مَا تَبَيَّنَ } “apaçık ortaya çıktıktan sonra” buyruğu, o özel çıkış hususundaki tartışmalarından dolayı onları bir kınamadır ki o çıkış da...
لِلنَّفِيرِ وَتَرْكُ الْعِيرِ، بَعْدَ أَنْ تَبَيَّنَ أَيْ ظَهَرَ أَنَّ اللَّهَ قَدَّرَ لَهُمُ النَّصْرَ، وَهَذَا التَّبَيُّنُ هُوَ بَيِّنٌ فِي ذَاتِهِ سَوَاءٌ شَعَرَ بِهِ كُلُّهُمْ أَوْ بَعْضُهُمْ فَإِنَّهُ بِحَيْثُ لَا يَنْبَغِي الِاخْتِلَافُ فِيهِ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا عَرَبًا أَذْكِيَاءَ، وَكَانُوا مُؤْمِنِينَ أَصْفِيَاءَ، وَقَدْ أَخْبَرَهُمُ النَّبِيءُ ﷺ بِأَنَّ اللَّهَ نَاصِرُهُمْ عَلَى إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ: طَائِفَةِ الْعِيرِ أَوْ طَائِفَةِ النَّفِيرِ، فَنَصْرُهُمْ إِذَنْ مَضْمُونٌ، ثُمَّ أَخْبَرَهُمْ بِأَنَّ الْعِيرَ قَدْ أَخْطَأَتْهُمْ، وَقَدْ بَقِيَ النَّفِيرُ، فَكَانَ بَيِّنًا أَنَّهُمْ إِذَا لَقُوا النَّفِيرَ يَنْصُرُهُمُ اللَّهُ عَلَيْهِ، ثمَّ رَأَوْا كَرَاهَة النَّبِيءِ ﷺ لَمَّا اخْتَارُوا الْعِيرَ، فَكَانَ ذَلِكَ كَافِيًا فِي الْيَقِينِ بِأَنَّهُمْ إِذَا لَقُوا الْمُشْرِكِينَ يَنْتَصِرُونَ عَلَيْهِمْ لَا مَحَالَةَ، وَلَكِنَّهُمْ فَضَّلُوا غَنِيمَةَ الْعِيرِ عَلَى خَضْدِ شَوْكَةِ أَعْدَائِهِمْ وَنُهُوضِ شَوْكَتِهِمْ بِنَصْرِ بَدْرٍ، فَذَلِكَ مَعْنَى تَبَيُّنِ الْحَقِّ أَيْ رُجْحَانِ دَلِيلِهِ فِي ذَاتِهِ، وَمَنْ خُفِيَ عَلَيْهِ هَذَا التبيّن مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَمْ يَعْذُرْهُ اللَّهُ فِي خَفَائِهِ عَلَيْهِ.
...Allah'ın kendilerine zaferi takdir ettiği tebeyyün ettikten (yani açıkça ortaya çıktıktan) sonra kervanı bırakıp orduya yönelme çıkışıdır. Bu açıklık, hepsi veya bir kısmı fark etmiş olsun, bizatihi apaçıktır ve hakkında ihtilaf edilmemesi gereken bir mahiyettedir. Zira onlar zeki Araplar ve ihlaslı müminlerdi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara Allah'ın kendilerini iki gruptan birine -kervan grubuna veya ordu grubuna- karşı muzaffer kılacağını haber vermişti; dolayısıyla zaferleri garanti altındaydı. Ardından onlara kervanın ellerinden kaçtığını ve geriye ordunun kaldığını bildirdi; bu durumda orduyla karşılaştıklarında Allah'ın onlara yardım edeceği apaçık ortadaydı. Üstelik kervanı tercih ettiklerinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hoşnutsuzluğunu gördüler; bu da müşriklerle karşılaştıklarında muhakkak galip geleceklerine kesin olarak inanmaları için yeterliydi. Ne var ki onlar, kervan ganimetini düşmanlarının gücünü kırmaya ve Bedir zaferiyle kendi güçlerini şahlandırmaya tercih ettiler. İşte hakkın tebeyyün etmesinin manası budur; yani kendi zatında delilinin üstün gelmesidir. Müminlerden bu açıklığı fark edemeyen kimseyi ise Allah bu kapalılığından dolayı mazur görmemiştir.
وَمِنْ هَذِهِ الْآيَةِ يُؤْخَذُ حُكْمُ مُؤَاخَذَةِ الْمُجْتَهِدِ إِذَا قَصَّرَ فِي فَهْمِ مَا هُوَ مَدْلُولٌ لِأَهْلِ النَّظَرِ، وَقَدْ غَضِبَ النَّبِيءُ ﷺ مِنْ سُؤَالِ الَّذِي سَأَلَهُ عَنْ ضَالَّةِ الْإِبِلِ بَعْدَ أَنْ سَأَلَهُ عَنْ ضَالَّةِ الْغَنَمِ فَأَجَابَهُ هِيَ لَكَ أَوْ لِأَخِيكَ أَوْ لِلذِّئْبِ. فَلَمَّا سَأَلَهُ بَعْدَ ذَلِكَ عَنْ ضَالَّةِ الْإِبِلِ تَمَعَّرَ وَجْهُهُ
Bu ayetten, nazar/istidlal ehli için açıkça delalet edilmiş bir hususu kavramakta kusur gösterdiğinde müçtehidin sorumlu tutulacağı hükmü çıkarılır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kayıp koyunu sorup «O ya senindir ya [din] kardeşinindir ya da kurdundur» cevabını aldıktan sonra kayıp deveyi soran adamın sorusuna öfkelenmişti. Adam bundan sonra kayıp deveyi sorunca yüzünün rengi değişti...
وَقَالَ «مَالَكَ وَلَهَا مَعَهَا حِذَاؤُهَا وَسِقَاؤُهَا تَشْرَبُ الْمَاءَ وَتَرْعَى الشَّجَرَ حَتَّى يَلْقَاهَا رَبُّهَا»
...ve şöyle buyurdu: «Ondan sana ne? Onun pabucu (tabanı) da su tulumu da yanındadır; sahibi onu buluncaya kadar suyu içer ve ağaçtan otlar.»
وَرَوَى مَالِكٌ، فِي «الْمُوَطَّأِ» ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ مَرَّ بِقَوْمٍ مُحْرِمِينَ فَاسْتَفْتَوْهُ فِي لَحْمِ صَيْدٍ وَجَدُوا أُنَاسًا أَحِلَّةً يَأْكُلُونَهُ فَأَفْتَاهُمْ بِالْأَكْلِ مِنْهُ ثُمَّ قَدِمَ الْمَدِينَةَ فَسَأَلَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ عَنْ
İmâm Mâlik *el-Muvatta'*da rivayet etmiştir ki Ebû Hüreyre ihramlı bir topluluğa rastladı; ihramsız kimselerin yemekte olduğu bir av etini bulduklarında [ondan yiyip yiyemeyecekleri hususunda] Ebû Hüreyre'den fetva istediler, o da onlara bundan yemeleri yönünde fetva verdi. Daha sonra Medine'ye gelip Ömer b. el-Hattâb'a...
ذَلِكَ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ بِمَ أَفْتَيْتَهُمْ قَالَ: أَفْتَيْتُهُمْ بِأَكْلِهِ فَقَالَ: «لَوْ أَفْتَيْتَهُمْ بِغَيْرِ ذَلِكَ لَأَوْجَعْتُكَ» .
...bunu sordu. Ömer ona: «Onlara ne fetva verdin?» dedi. O da: «Yemeleri yönünde fetva verdim» dedi. Bunun üzerine [Ömer]: «Eğer bundan başka bir fetva verseydin canını yakardım» dedi.
وَجُمْلَةُ: كَأَنَّما يُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَرْفُوعِ فِي يُجادِلُونَكَ أَيْ حَالَتُهُمْ فِي وَقْتِ مُجَادَلَتِهِمْ إِيَّاكَ تُشْبِهُ حَالَتُهُمْ لَوْ سَاقَهُمْ سَائِقٌ إِلَى الْمَوْتِ، وَالْمُرَادُ بِالْمَوْتِ الْحَالَةُ الْمُضَادَّةُ لِلْحَيَاةِ وَهُوَ مَعْنًى تَكْرَهُهُ نُفُوسُ الْبَشَرِ، وَيُصَوِّرُهُ كُلُّ عَقْلٍ بِمَا يَتَخَيَّلُهُ مِنَ الْفَظَاعَةِ وَالْبَشَاعَةِ كَمَا تَصَوَّرَهُ أَبُو ذُؤَيْبٍ فِي صُورَةِ سَبُعٍ فِي قَوْلِهِ:
{ كَأنَّما يُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ } cümlesi, { يُجادِلُونَكَ } fiilindeki merfû zamirden hâl konumundadır; yani seninle tartıştıkları andaki halleri, sanki bir sevk edici onları ölüme sürüklüyormuşçasına olan hallerine benzemektedir. Ölümden maksat hayatın zıddı olan durumdur ki insan nefsinin kerih gördüğü bir manadır ve her akıl onu hayalindeki dehşet ve çirkinlikle tasavvur eder; nitekim Ebû Züeyb de şu sözünde onu yırtıcı bir hayvan suretinde tasavvur etmiştir:
وَإِذَا الْمَنِيَّةُ أَنْشَبَتْ أَظْفَارَهَا وَكَمَا تَخَيَّلَ، تَأَبَّطَ شَرًّا الْمَوْتَ طَامِعًا فِي اغْتِيَالِهِ فَنَجَا مِنْهُ حِينَ حَاصَرَهُ أَعْدَاؤُهُ فِي جُحْرٍ فِي جَبَلٍ:
«Ölüm tırnaklarını geçirdiği vakit...» [mısraında olduğu gibi] ve yine Taabbata Şerran'ın, düşmanları kendisini bir dağ kovuğunda kuşattığında ölümden kurtulurken ölümü kendisini ansızın yakalamaya can atan biri olarak hayal ettiği şu sözündeki gibi:
فَخَالَطَ سَهْلَ الْأَرْضِ لَمْ يَكْدَحِ الصَّفَا ... بِهِ كَدْحَةً وَالْمَوْتُ خَزْيَانُ يَنْظُرُ
«Düz araziye karıştı, sert taş onda en ufak bir çizik dahi açamadı; ölüm ise eli boş/mahcup bir halde bakakaldı.»
فَقَوْلُهُ تَعَالَى: كَأَنَّما يُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ تَشْبِيهٌ لِحَالِهِمْ، فِي حِينِ الْمُجَادَلَةِ فِي اللَّحَاقِ بِالْمُشْرِكِينَ، بِحَالِ مَنْ يُجَادِلُ وَيُمَانِعُ مَنْ يَسُوقُهُ إِلَى ذَاتِ الْمَوْت.
Yüce Allah'ın { كَأَنَّما يُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ } «sanki ölüme sürükleniyorlar» buyruğu, müşriklere yetişme hususundaki tartışma anındaki durumlarını, kendisini bizzat ölüme sürükleyen kimseyle tartışıp direnen kişinin durumuna bir benzetmedir.
وَهَذَا التَّفْسِير أَلْيَقُ بِالتَّشْبِيهِ لِتَحْصُلَ الْمُخَالِفَةُ الْمُطْلَقَةُ بَيْنَ الْحَالَةِ الْمُشَبَّهَةِ وَالْحَالَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا، وَإِلَّا فَإِنَّ أَمْرَهُمْ بِقِتَالِ الْعَدُوِّ الْكَثِيرِ الْعَدَدِ، وَهُمْ فِي قِلَّةٍ، إِرْجَاءٌ بِهِمْ إِلَى الْمَوْتِ إِلَّا أَنَّهُ مَوْتٌ مَظْنُونٌ، وَبِهَذَا التَّفْسِيرِ يَظْهَرُ حُسْنُ مَوْقِعِ جُمْلَةِ: وَهُمْ يَنْظُرُونَ أَمَّا الْمُفَسِّرُونَ فَتَأَوَّلُوا الْمَوْتَ فِي الْآيَةِ بِأَنَّهُ الْمَوْتُ الْمُتَيَقَّنُ فَيَكُونُ التَّخَالُفُ بَيْنَ الْمُشَبَّهِ وَالْمُشَبَّهِ بِهِ تَخَالُفًا بِالتَّقْيِيدِ.
Bu tefsir, benzetilen durum ile kendisine benzetilen durum arasında mutlak bir zıtlığın/farklılığın hasıl olması için teşbih sanatına daha uygundur. Aksi takdirde, kendileri azlık içindeyken çok sayıdaki düşmanla savaşmalarının emredilmesi, kesin değil zannî bir ölüm de olsa onları ölüme sevk etmek demektir. İşte bu tefsirle { وَهُمْ يَنْظُرُونَ } cümlesinin yerinin güzelliği ortaya çıkmaktadır. Müfessirlere gelince; onlar ayetteki ölümü kesin olan ölüm şeklinde yorumlamışlardır ki bu takdirde benzetilen ile kendisine benzetilen arasındaki farklılık kayıtla sağlanan bir farklılık olur.