٧٩] . وَلَا أُخْبِرَ بِأَنَّ اللَّهَ حَسْبُهُ مُجَرَّدَ إِخْبَارٍ كَمَا فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ [الْأَنْفَال: ٦٢] .
79] buyruğunda olduğu gibi sadece tevekkül etmesi emredilmemiş; Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ } “Şüphesiz sana Allah yeter” [Enfâl: 62] buyruğunda olduğu gibi yalnızca Allah'ın kendisine yettiği yalın bir haber olarak da bildirilmemiş, bizzat bu kelimeyi söylemesi emredilmiştir.
وَجُمْلَةُ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ مُسْتَأْنَفَةٌ لِلثَّنَاءِ، أَوْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ وَهِيَ ثَنَاءٌ بِالْوَحْدَانِيَّةِ.
{ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka ilah yoktur” cümlesi, övgü için müsteneftir yahut hal konumundadır; bu, vahdaniyetle yapılan bir övgüdür.
وَعُطِفَتْ عَلَيْهَا جُمْلَةُ: وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ لِلثَّنَاءِ بِعَظِيمِ الْقُدْرَةِ لِأَنَّ مَنْ كَانَ رَبًّا لِلْعَرْشِ الْعَظِيمِ ثَبَتَ أَنَّهُ قَدِيرٌ، لِأَنَّهُ قَدِ اشْتُهِرَ أَنَّ الْعَرْشَ أَعْظَمُ الْمَخْلُوقَاتِ، وَلِذَلِكَ وُصِفَ بِالْعَظِيمِ، فَالْعَظِيمُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ صِفَةٌ لِلْعَرْشِ، فَهُوَ مَجْرُورٌ.
Kudretinin büyüklüğünü övmek için { وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ } “ve O, yüce Arş'ın Rabbidir” cümlesi buna atfedilmiştir; çünkü yüce Arş'ın Rabbi olan zatın mutlak kadir olduğu sabittir. Zira Arş'ın yaratılmışların en büyüğü olduğu meşhurdur, bu sebeple “el-Azîm” ile nitelenmiştir. Dolayısıyla bu ayette “el-Azîm”, Arş'ın sıfatıdır ve bu yüzden mecrurdur.
وَفِي هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ إِشْعَارٌ بِالْإِيدَاعِ وَالْإِعْذَارِ لِلنَّاسِ، وَتَنْبِيهٌ إِلَى الْمُبَادَرَةِ بِاغْتِنَامِ وُجُودِ الرَّسُولِ ﷺ بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ لِيَتَشَرَّفُوا بِالْإِيمَانِ بِهِ وَهُمْ يُشَاهِدُونَهُ وَيَقْتَبِسُونَ مِنْ أَنْوَارِ هَدْيِهِ، لِأَنَّ الِاهْتِدَاءَ بِمُشَاهَدَتِهِ وَالتَّلَقِّيَ مِنْهُ أَرْجَى لِحُصُولِ كَمَالِ الْإِيمَانِ وَالِانْتِفَاعِ بِقَلِيلٍ مِنَ الزَّمَانِ لِتَحْصِيلِ وَافِرِ الْخَيْرِ الَّذِي لَا يُحْصَلُ مِثْلُهُ فِي أَضْعَافِ ذَلِكَ الزَّمَانِ.
Bu iki ayette insanlara bir veda ve mazeret bırakmama hissi vardır; ayrıca onu bizzat görerek ve hidayet nurlarından istifade ederek ona imanla şereflenmeleri için Resul'ün ﷺ aralarında bulunmasını ganimet bilmeye acele etmelerine bir dikkat çekme bulunmaktadır. Zira onu görerek ve doğrudan ondan alarak hidayete ermek, imanın kemaline ulaşmak ve o vaktin katbekat fazlasında elde edilemeyecek bol hayrı kısa bir zamanda elde etmek açısından daha umut vericidir.
وَفِيهِمَا أَيْضًا إِيمَاءٌ إِلَى اقْتِرَابِ أَجْلِ النَّبِيءِ ﷺ لِأَنَّ التَّذْكِيرَ بِقَوْلِهِ: لَقَدْ جاءَكُمْ يُؤْذِنُ بِأَنَّ هَذَا الْمَجِيءَ الَّذِي مَضَى عَلَيْهِ زَمَنٌ طَوِيلٌ يُوشِكُ أَنْ يَنْقَضِيَ، لِأَنَّ لِكُلِّ وَارِدٍ قُفُولًا، وَلِكُلِّ طَالِعٍ أُفُولًا. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَقَتَادَةَ أَنَّ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ هُمَا أَحْدَثُ الْقُرْآنِ عَهْدًا بِاللَّهِ ﷿، أَيْ آخِرَ مَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ.
Yine bu iki ayette Peygamber ﷺ'in ecelinin yaklaştığına bir ima vardır; zira { لَقَدْ جاءَكُمْ } “size geldi” buyruğuyla yapılan hatırlatma, üzerinden uzun bir zaman geçen bu gelişin sona ermek üzere olduğunu haber vermektedir; çünkü her gelen döner ve her doğan batar. Nitekim Übey b. Kâ'b ve Katâde'den, bu iki ayetin Allah azze ve celle katından en son gelen Kur'an ayetleri olduğu, yani Kur'an'dan en son inen kısım olduğu rivayet edilmiştir.
وَقِيلَ: إِنَّ آخِرَ الْقُرْآنِ نُزُولًا آيَةُ الْكَلَالَةِ خَاتِمَةُ سُورَةِ النِّسَاءِ. وَقِيلَ آخِرُهُ نُزُولًا قَوْلُهُ:
Kur'an'dan en son inen ayetin, Nisâ Suresi'nin sonundaki kelâle ayeti olduğu da söylenmiştir. Yine en son inen ayetin şu buyruk olduğu da söylenmiştir:
وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٨١] .
Bakara Suresi'ndeki { وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Allah'a döndürüleceğiniz, sonra haksızlığa uğramaksızın herkese kazandığının tastamam verileceği bir günden sakının” [Bakara: 281] ayetidir.
فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» مِنْ طَرِيقِ شُعَيْبٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنِ ابْنِ السَّبَّاقِ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ فِي حَدِيثِ جَمْعِ الْقُرْآنِ فِي زَمَنِ أَبِي بَكْرٍ ﵁ قَالَ زَيْدٌ: «حَتَّى وَجَدْتُ مِنْ سُورَةِ التَّوْبَةِ آيَتَيْنِ مَعَ خُزَيْمَةَ الْأَنْصَارِيِّ لَمْ أَجِدْهُمَا مَعَ أَحَدٍ غَيْرِهِ لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ إِلَى آخِرِهِمَا. وَمِنْ طَرِيقِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ مَعَ أَبِي خُزَيْمَةَ الْأَنْصَارِيِّ. وَمَعْنَى ذَلِكَ أَنَّهُ بَحَثَ عَنْ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ فِي مَا هُوَ مَكْتُوبٌ مِنَ الْقُرْآنِ فَلَمْ يَجِدْهُمَا وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّ فِي آخِرِ سُورَةِ التَّوْبَةِ آيَتَيْنِ خَاتِمَتَيْنِ أَوْ هُوَ يَحْفَظُهُمَا (فَإِنَّ زَيْدًا اعْتَنَى فِي جَمْعِ الْقُرْآنِ بِحِفْظِهِ وَبِتَتَبُّعِ مَا هُوَ مَكْتُوبٌ بِإِمْلَاءِ النَّبِيءِ ﷺ وَبِقِرَاءَةِ حُفَّاظِ الْقُرْآنِ غَيْرَهُ) فَوَجَدَ خُزَيْمَةَ أَوْ أَبَا خُزَيْمَةَ يَحْفَظُهُمَا. فَلَمَّا أَمْلَاهُمَا خُزَيْمَةُ أَوْ أَبُو خُزَيْمَةَ عَلَيْهِ تَذَكَّرَ زَيْدٌ لَفْظَهُمَا وَتَذَكَّرَهُمَا مَنْ سَمِعَهُمَا مِنَ الصَّحَابَة حِين قرأوهما، كَيْفَ وَقَدْ قَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ: إِنَّهُمَا آخِرُ مَا أُنْزِلَ، فَلَفْظُهُمَا ثَابِتٌ بِالْإِجْمَاعِ، وَتَوَاتُرُهُمَا حَاصِلٌ إِذْ لَمْ يَشُكُّ فِيهِمَا أَحَدٌ وَلَيْسَ إِثْبَاتُهُمَا قَاصِرًا عَلَى إِخْبَارِ خُزَيْمَةَ أَوْ أَبِي خُزَيْمَةَ.
Sahîh-i Buhârî'de Şuayb tarikiyle Zührî'den, o İbnü's-Sebbâk'tan, o da Zeyd b. Sâbit'ten Ebû Bekir radıyallâhu anh zamanında Kur'an'ın toplanması hadisinde rivayet edildiğine göre Zeyd şöyle demiştir: “Hatta Tevbe Suresi'nden iki ayeti Huzeyme el-Ensârî'nin yanında buldum; bunları ondan başka kimsede bulamamıştım: { لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ } [Tevbe: 128] her ikisinin sonuna kadar.” İbrâhim b. Sa'd tarikiyle Zührî'den gelen rivayette ise “Ebû Huzeyme el-Ensârî'nin yanında” şeklindedir. Bunun anlamı şudur: O, bu iki ayeti Kur'an'dan yazılmış olanlar arasında aramış fakat bulamamıştır; oysa o Tevbe Suresi'nin sonunda bitirici iki ayet olduğunu bilmekte veya bunları ezbere bilmekteydi (zira Zeyd Kur'an'ı toplarken kendi ezberine, Peygamber ﷺ'in yazdırmasıyla yazılmış olanları takip etmeye ve kendisi dışındaki Kur'an hafızlarının okuyuşuna özen gösteriyordu). Derken Huzeyme'yi veya Ebû Huzeyme'yi bunları ezberinde tutar halde buldu. Huzeyme veya Ebû Huzeyme bu iki ayeti ona yazdırınca, Zeyd lafızlarını hatırladı; ashaptan bunları dinleyenler de okuduklarında hatırladılar. Nasıl olmasın ki Übey b. Kâ'b: “Onlar en son inen ayetlerdir” demiştir. Dolayısıyla bu iki ayetin lafzı icma ile sabittir ve hiç kimse onlar hakkında şüphe etmediği için mütevatirdirler; bunların tespiti sadece Huzeyme'nin veya Ebû Huzeyme'nin haber vermesine münhasır değildir.