وَوَجْهُ عَطْفِهَا عَلَى الْجُمْلَةِ السَّابِقَةِ لِمَا بَيْنَهُمَا مِنْ تَغَايُرٍ فِي الْمَعْنَى بِالتَّفْصِيلِ وَالزِّيَادَةِ، وَبِصِيغَتَيِ الْعُمُومِ فِي قَوْلِهِ: فَلا كاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَفِي قَوْلِهِ: فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ الدَّاخِلِ فِيهِمَا أَصْنَامُهُمْ وَهِيَ الْمَقْصُودَةُ، كَمَا صُرِّحَ بِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الزُّمَرِ [٣٨] أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ.
Önceki cümleye atfedilmesinin gerekçesi, aralarındaki tafsilat ve ziyadelik bakımından anlam farklılığı ile { فَلا كاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ } kavlindeki ve asıl kastedilen olan putlarının da dâhil olduğu { فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ } kavlindeki iki umum kalıbıdır. Nitekim bu husus Allah Teâlâ'nın Zümer Suresi'ndeki [38] { أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ } “De ki: Gördünüz mü Allah'tan başka yalvardıklarınızı? Eğer Allah bana bir zarar dilerse onlar O'nun zararını giderebilirler mi yahut bana bir rahmet dilerse onlar O'nun rahmetini tutabilirler mi?” kavlinde açıkça ifade edilmiştir.
وَتَوْجِيهُ الْخِطَابِ لِلنَّبِيءِ ﷺ لِأَنَّهُ أَوْلَى النَّاسِ بِالْخَيْرِ وَنَفْيِ الضُّرِّ. فَيَعْلَمُ أَنَّ غَيْرَهُ أَوْلَى بِهَذَا الْحَكَمِ وَهَذَا الْمَقْصُودُ.
Hitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilmesi, insanların hayra ve zararın nefyedilmesine en layık olanı kendisi olduğu içindir. Böylece başkasının bu hükme ve bu maksada [evleviyetle] daha layık olduğu bilinir.
وَالْمَسُّ: حَقِيقَتُهُ وَضْعُ الْيَدِ عَلَى جِسْمٍ لِاخْتِبَارِ مَلْمَسِهِ، وَقَدْ يُطْلَقُ عَلَى الْإِصَابَةِ مَجَازًا مُرْسَلًا. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ
Mess (مَسّ) kelimesinin hakiki anlamı: Dokunma hissini denemek için elin bir cisim üzerine konulmasıdır; mecâz-ı mürsel yoluyla isabet etmek anlamında da kullanılır. Nitekim A'râf Suresi'nin sonlarındaki [201] { إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ } kavlinde
فِي آخِرِ سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٢٠١] .
geçmişti.
وَالْإِرَادَةُ بِالْخَيْرِ: تَقْدِيرُهُ وَالْقَصْدُ إِلَيْهِ. وَلَمَّا كَانَ الَّذِي لَا يُعْجِزُهُ شَيْءٌ وَلَا يَتَرَدَّدُ عِلْمُهُ فَإِذَا أَرَادَ شَيْئًا فَعَلَهُ، فَإِطْلَاقُ الْإِرَادَةِ هُنَا كِنَايَةٌ عَنِ الْإِصَابَةِ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ بَعْدَهُ:
Hayrı irade etmek: Onu takdir etmek ve ona yönelmektir. Hiçbir şey Kendisini âciz bırakamayan ve ilmi asla tereddüt etmeyen [Yüce Zat], bir şeyi dilediği vakit onu yapacağına göre, buradaki irade ifadesi, kendisinden sonraki şu kavlin de delalet ettiği üzere isabet ettirmekten kinayedir:
يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ. وَقَدْ عَبَّرَ بِالْمَسِّ فِي مَوْضِعِ الْإِرَادَةِ فِي نَظِيرِهَا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٧] وَإِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. وَلَكِنْ عَبَّرَ هُنَا بِالْإِرَادَةِ مُبَالَغَةً فِي سَلْبِ الْمَقْدِرَةِ عَمَّنْ يُرِيدُ مُعَارَضَةَ مُرَادِهِ تَعَالَى كَائِنًا مَنْ كَانَ بِحَيْثُ لَا يَسْتَطِيعُ التَّعَرُّضَ لِلَّهِ فِي خَيْرِهِ وَلَوْ كَانَ بِمُجَرَّدِ إِرَادَتِهِ قَبْلَ حُصُولِ فِعْلِهِ، فَإِنَّ التَّعَرُّضَ حِينَئِذٍ أَهْوَنُ لِأَنَّ الدَّفْعَ أَسْهَلُ مِنَ الرَّفْعِ، وَأَمَّا آيَةُ سُورَةِ الْأَنْعَامِ فَسِيَاقُهَا فِي بَيَانِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى لَا فِي تَنْزِيهِهِ عَنِ الْمُعَارِضِ وَالْمُعَانِدِ.
{ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } [kavli]. En'âm Suresi'ndeki [17] benzerinde irade yerine mess ile ifade edilmiştir: { وَإِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Ve eğer sana bir hayır dokundurursa, O her şeye kadirdir.” Ancak burada, Yüce Allah'ın muradına karşı çıkmak isteyecek kimseden -kim olursa olsun- iktidarı büsbütün nefyetmede mübalağa olsun diye irade ile ifade edilmiştir; öyle ki fiili gerçekleşmeden önce sadece iradesi aşamasında bile olsa hiç kimse Allah'ın hayrına müdahale edemez. Çünkü o esnada müdahale etmek daha kolaydır; zira defetmek (önlemek), refetmekten (ortadan kaldırmaktan) daha kolaydır. En'âm Suresi'ndeki ayetin bağlamı ise muarız ve inatçıdan tenzih edilmesinde değil, Allah Teâlâ'nın kudretinin açıklanmasındadır.
وَالْفَضْلُ: هُوَ الْخَيْرُ، وَلِذَلِكَ فَإِيقَاعُهُ مَوْقِعَ الضَّمِيرِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْخَيْرَ الْوَاصِلَ إِلَى النَّاسِ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَا اسْتِحْقَاقَ لَهُمْ بِهِ لِأَنَّهُمْ عَبِيدٌ إِلَيْهِ يُصِيبُهُمْ بِمَا يَشَاءُ.
Fazl: Hayırdır. Bu sebeple onun zamir yerine getirilmesi, insanlara ulaşan hayrın Allah'tan bir lütuf olduğuna ve bunda onların hiçbir hak edişlerinin bulunmadığına delalet etmek içindir; çünkü onlar O'nun kullarıdır, dilediği şeyi onlara isabet ettirir.
وتنكير (ضرّ) و (خير) لِلنَّوْعِيَّةِ الصَّالِحَةِ لِلْقِلَّةِ وَالْكَثْرَةِ.
Dar (ضرّ) ve hayr (خير) kelimelerinin tenvinli (belirsiz) kılınması, azlığa ve çokluğa elverişli tür bildirmek içindir.
وَكُلٌّ مِنْ جُمْلَةِ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَجُمْلَةِ: فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ جَوَابٌ لِلشَّرْطِ الْمَذْكُورِ مَعَهَا، وَلَيْسَ الْجَوَابُ بِمَحْذُوفٍ.
{ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ } cümlesi ile { فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ } cümlesinin her biri, kendisiyle birlikte zikredilen şartın cevabıdır ve cevap mahzuf değildir.
وَجُمْلَةُ: يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ الْبَيَانِ لِمَا قَبْلَهَا وَالْحَوْصَلَةِ لَهُ، فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ عَنْهَا.
{ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } cümlesi ise kendisinden öncekini açıklama ve onu neticelendirme konumunda vâki olmuştur; bu yüzden ondan [bağlaçsız] ayrılmıştır (fasledilmiştir).
وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ بِالْبَاءِ عَائِدٌ إِلَى الْخَيْرِ، فَيَكُونُ امْتِنَانًا وَحَثًّا عَلَى التَّعَرُّضِ لِمَرْضَاةِ اللَّهِ حَتَّى يَكُونَ مِمَّا حَقَّتْ عَلَيْهِمْ مَشِيئَةُ اللَّهِ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِالْخَيْرِ أَوْ يَعُودَ
Bâ harfiyle mecrur olan zamir hayra racidir; dolayısıyla bu bir minnet ve Allah'ın kendilerine hayır isabet ettirmeyi dilediği kimselerden olmaları için O'nun rızasına yönelmeye bir teşvik olur yahut zamir daha önce geçen
إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ الضُّرِّ، وَالضَّمِيرُ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ مَذْكُورٌ فَيَكُونُ تَخْوِيفًا وَتَبْشِيرًا وَتَحْذِيرًا وَتَرْغِيبًا.
zarara döner; zikredilen bir şey olması itibarıyla da bu bir korkutma, müjdeleme, sakındırma ve rağbet ettirme olur.
وَقَدْ أُجْمِلَتِ الْمَشِيئَةُ هُنَا وَلَمْ تُبَيَّنْ أَسْبَابُهَا لِيَسْلُكَ لَهَا النَّاسُ كُلَّ مَسْلَكٍ يَأْمُلُونَ مِنْهُ تَحْصِيلَهَا فِي الْعَطَاءِ وَكُلَّ مَسْلَك يَتَّقُونَ بوقعهم فِيهَا فِي الْحِرْمَانِ.
İnsanlar ihsana nail olma noktasında onu elde etmeyi umdukları her yola başvursunlar ve mahrumiyete düşme noktasında sakınacakları her yoldan korunsunlar diye meşiet burada mücmel bırakılmış ve sebepleri açıklanmamıştır.
وَالْإِصَابَةُ: اتِّصَالُ شَيْءٍ بِآخَرَ وَوُرُودُهُ عَلَيْهِ، وَهِيَ فِي مَعْنَى الْمَسِّ الْمُتَقَدِّمِ، فَقَوْلُهُ:
İsabet: Bir şeyin diğerine bitişmesi ve ona varmasıdır; bu da daha önce geçen mess manasındadır. Dolayısıyla O'nun:
يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ هُوَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٧] وَإِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ.
{ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ } kavli, En'âm Suresi'ndeki [17] { وَإِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Ve eğer sana bir hayır dokundurursa, O her şeye kadirdir.” kavli manasındadır.
وَالتَّذْيِيلُ بِجُمْلَةِ: وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ يُشِيرُ إِلَى أَنَّ إِعْطَاءَ الْخَيْرِ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ
{ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } cümlesiyle yapılan tezyîl; hayır vermenin Allah'tan bir lütuf,
وَرَحْمَةٌ وَتَجَاوُزٌ مِنْهُ تَعَالَى عَنْ سَيِّئَاتِ عِبَادِهِ الصَّالِحِينَ، وَتَقْصِيرِهِمْ وَغَفَلَاتِهِمْ، فَلَوْ شَاءَ لَمَا تَجَاوَزَ لَهُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ فَتَوَرَّطُوا كُلُّهُمْ.
bir rahmet ve salih kullarının kötülüklerinden, kusurlarından ve gafletlerinden Yüce Allah'ın vazgeçmesi olduğuna işaret eder; zira dileseydi onlara bunlardan hiçbir şeyi bağışlamazdı da hepsi felakete sürüklenirdi.
وَلَوْلَا غُفْرَانُهُ لَمَا كَانُوا أَهْلًا لِإِصَابَةِ الْخَيْرِ، لِأَنَّهُمْ مَعَ تَفَاوُتِهِمْ فِي الْكَمَالِ لَا يَخْلُونَ مِنْ قُصُورٍ عَنِ الْفَضْلِ الْخاَلِدِ الَّذِي هُوَ الْكَمَالُ عِنْدَ اللَّهِ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ
Eğer O'nun bağışlaması olmasaydı, hayra ermeye layık olamazlardı; çünkü onlar kemal derecelerindeki farklılıklarına rağmen, Allah katındaki kemal olan ebedî fazilete nispetle bir kusurdan hâli değildirler. Nitekim
النَّبِيءُ ﷺ بِقَوْلِهِ: «إِنِّي لَيُغَانُ عَلَى قَلْبِي فَأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فِي الْيَوْمِ سَبْعِينَ مَرَّةً»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz benim kalbime de bir perde gelir ve ben günde yetmiş defa Allah'tan bağışlanma dilerim» kavliyle buna işaret etmiştir.
. وَيُشِيرُ أَيْضًا إِلَى أَنَّ اللَّهَ قَدْ تَجَاوَزَ عَنْ كَثِيرٍ مِنْ سَيِّئَاتِ عِبَادِهِ الْمُسْرِفِينَ وَلَمْ يُؤَاخِذْهُمْ إِلَّا بِمَا لَا يَرْضَى عَنْهُ بِحَالٍ كَمَا قَالَ: وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ [الزمر: ٧] ، وَأَنَّهُ لَوْلَا تَجَاوُزُهُ عَنْ كَثِيرٍ لَمَسَّهُمُ اللَّهُ بِضُرٍّ شَدِيدٍ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة.
Ayrıca Allah'ın, [Zümer: 7'deki] { وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ } “Kulları için küfre razı olmaz” kavlinde olduğu gibi, haddi aşan kullarının birçok kötülüğünü bağışladığına ve hiçbir surette razı olmadığı durumlar hariç onları cezalandırmadığına; eğer çoğunu bağışlamamış olsaydı, Allah'ın dünyada ve ahirette onlara şiddetli bir zarar dokunduracağına da işaret etmektedir.
[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ١٠٨]
[YÛNUS SURESİ (10): AYET 108]
قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (١٠٨)
{ قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (١٠٨) } “De ki: Ey insanlar! Muhakkak ki size Rabbinizden hak gelmiştir. Artık kim doğru yolu seçerse ancak kendi lehine seçmiş olur; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. Ben sizin üzerinize bir vekil değilim.”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ هُوَ كَذَيْلٍ لِمَا مَضَى فِي السُّورَةِ كُلِّهَا وَحَوْصَلَةٍ لِمَا جَرَى مِنَ الِاسْتِدْلَالِ وَالْمُجَادَلَةِ وَالتَّخْوِيفِ وَالتَّرْغِيبِ، وَلِذَلِكَ جَاءَ مَا فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ كَلَامًا جَامِعًا وَمُوَادَعَةً قَاطِعَةً.
Surenin tamamında geçen hususlara bir fezleke (sonuç) ve cereyan eden delil getirmeler, münazaralar, korkutmalar ve teşvikler için bir özet kabilinden olan bir istînâf-ı ibtidâîdir. Bu sebeple bu cümledeki ifadeler cami' bir kelam ve kesin bir ilişki kesme (müvâdaa) olarak gelmiştir.
وَافْتِتَاحُهَا بِ قُلْ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُ تَبْلِيغٌ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى فَهُوَ جَدِيرٌ بِالتَّلَقِّي.
{ قُلْ } emriyle başlaması, bunun Allah Teâlâ'dan bir tebliğ olduğuna, dolayısıyla kabul edilmeye layık bulunduğuna dikkat çekmek içindir.
وَافْتِتَاحُ الْمَقُولِ بِالنِّدَاءِ لِاسْتِيعَاءِ سَمَاعِهِمْ لِأَهَمِّيَّةِ مَا سَيُقَالُ لَهُمْ، وَالْخِطَابُ لِجَمِيعِ النَّاسِ مِنْ مُؤْمِنٍ وَكَافِرٍ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ ابْتِدَاءً الْمُشْرِكُونَ، وَلِذَلِكَ أُطِيلُ الْكَلَامُ فِي شَأْنِهِمْ، وَقَدْ ذُكِرَ مَعَهُمْ مَنِ اهْتَدَى تَشْرِيفًا لَهُمْ.
Söylenecek sözün (makûl) nida ile başlaması, kendilerine söylenecek şeyin öneminden ötürü onların kulak kesilmelerini sağlamak içindir; hitap ise mümin ve kâfir bütün insanlaradır. Ancak öncelikli olarak kastedilenler müşriklerdir; bu sebeple onların durumuna dair söz uzatılmıştır. Doğru yolu bulanlar da onlarla birlikte bir şeref payesi olarak zikredilmiştir.
وَأَكَّدَ الْخَبَرَ بِحَرْفِ قَدْ تَسْجِيلًا عَلَيْهِمْ بِأَنَّ مَا فِيهِ الْحَقُّ قَدْ أُبْلِغَ إِلَيْهِمْ وَتَحْقِيقًا لِكَوْنِهِ حَقًّا.
Hakkı ihtiva eden şeyin kendilerine tebliğ edildiğini onların aleyhine tescil etmek ve onun hak olduğunu pekiştirmek için haberi { قَدْ } harfiyle tekid etmiştir.
وَالْحَقُّ: هُوَ الدِّينُ الَّذِي جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ، وَوَصَفَهُ بِ مِنْ رَبِّكُمْ لِلتَّنْوِيهِ بِأَنَّهُ حَقٌّ مُبِينٌ لَا يَخْلِطُهُ بَاطِلٌ وَلَا رَيْبٌ، فَهُوَ مَعْصُومٌ مِنْ ذَلِكَ.
Hak: Kur'an'ın getirdiği dindir; bâtılın ve şüphenin karışmadığı apaçık bir hak olduğunu belirtmek için onu { مِنْ رَبِّكُمْ } ile nitelemiştir; dolayısıyla o bunlardan korunmuştur.
وَاخْتِيَارُ وَصْفِ الرَّبِّ الْمُضَافِ إِلَى ضَمِيرِ النَّاسُ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُ إِرْشَادٌ مِنَ الَّذِي يُحِبُّ صَلَاحَ عِبَادِهِ وَيَدْعُوهُمْ إِلَى مَا فِيهِ نَفْعُهُمْ شَأْنُ مَنْ يَرُبُّ، أَيْ يَسُوسُ وَيُدَبِّرُ.
Lafza-i Celal yerine insan zamirine muzaf olan Rab vasfının seçilmesi; bunun, kullarının ıslahını seven ve terbiye eden yani sevk ve idare eden kimsenin şanı gereği onları kendilerine fayda verecek şeylere çağıran Zât'tan bir irşad olduğuna dikkat çekmek içindir.
وَتَفْرِيعُ جُمْلَةِ: فَمَنِ اهْتَدى عَلَى جُمْلَةِ: قَدْ جاءَكُمُ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ مَجِيءَ
{ فَمَنِ اهْتَدى } cümlesinin { قَدْ جاءَكُمُ } cümlesi üzerine tafri' edilmesi; apaçık hakkın gelişine,
الْحَقِّ الْوَاضِحِ يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ أَنَّ إِتْبَاعَهُ غُنْمٌ لِمُتَّبِعِهِ وَلَيْسَ مَزِيَّةً لَهُ عَلَى اللَّهِ، لِيُتَوَصَّلَ مِنْ ذَلِكَ إِلَى أَنَّ الْمُعْرِضَ عَنْهُ قَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ، وَرَتَّبَ عَلَيْهَا تَبِعَةَ الْإِعْرَاضِ.
ona tabi olmanın tabi olan için bir kazanç olduğu ve bunun Allah'a karşı bir lütuf ve minnet sayılamayacağı sonucunun bağlanacağına işaret etmek içindir; ta ki bundan, yüz çeviren kimsenin nefsine zulmettiği ve yüz çevirmenin vebalini nefsine yüklediği sonucuna varılsın.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِنَفْسِهِ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الِاهْتِدَاءَ نِعْمَةٌ وَغِنًى وَأَنَّ الْإِعْرَاضَ ضُرٌّ عَلَى صَاحِبِهِ.
{ لِنَفْسِهِ } kavlindeki lâm harfi; hidayete ermenin bir nimet ve zenginlik olduğuna, yüz çevirmenin ise sahibinin zararına olduğuna delalet eder.
وَوَجْهُ الْإِتْيَانِ بِطَرِيقَتَيِ الْحَصْرِ فِي فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَفِي فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها لِلرَّدِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ إِذْ كَانُوا يَتَمَطَّوْنَ فِي الِاقْتِرَاحِ فَيَقُولُونَ: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً [الْإِسْرَاء: ٩٠] وَنَحْوَ ذَلِكَ مِمَّا يُفِيدُ أَنَّهُمْ يَمُنُّونَ عَلَيْهِ لَوْ أَسْلَمُوا، وَكَانَ بَعْضُهُمْ يُظْهِرُ أَنَّهُ يَغِيظُ النَّبِيءَ ﷺ بِالْبَقَاءِ عَلَى الْكُفْرِ فَكَانَ الْقَصْرُ مُفِيدًا أَنَّ اهْتِدَاءَهُ مَقْصُورٌ عَلَى تَعَلُّقِ اهْتِدَائِهِ بِمَعْنَى اللَّامِ فِي قَوْلِهِ: لِنَفْسِهِ أَيْ بِفَائِدَةِ نَفْسِهِ لَا يَتَجَاوَزُهُ إِلَى التَّعَلُّقِ بِفَائِدَتِي. وَأَنَّ ضَلَالَهُ مَقْصُورٌ عَلَى التَّعَلُّقِ بِمَعْنَى عَلَى نَفْسِهِ، أَيْ لِمَضَرَّتْهَا لَا يَتَجَاوَزُهُ إِلَى التَّعَلُّقِ بِمَضَرَّتِي.
{ فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ } ve { فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها } cümlelerinde hasr yollarına başvurulmasının sebebi müşriklere bir reddiyedir; zira onlar ileri geri tekliflerde bulunarak [İsrâ: 90'daki] { لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } “Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayız” ve benzeri ifadelerle, sanki Müslüman olsalar Peygamber'e minnet edeceklermiş gibi konuşuyorlardı; hatta bazısı küfürde kalmakla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i öfkelendirdiğini ima ediyordu. Dolayısıyla bu kasr; hidayete ermesinin, { لِنَفْسِهِ } kavlindeki lâm manasına yani kendi nefsinin faydasına taalluk etmekle sınırlı olduğunu ve benim faydama taalluk edecek şekilde bunu aşmayacağını; sapmasının da kendi aleyhine olma manasına yani kendi nefsinin zararına taalluk etmekle sınırlı olduğunu ve benim zararıma taalluk edecek şekilde bunu aşmayacağını ifade etmiştir.
وَجُمْلَةُ وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ فَمَنِ اهْتَدى فَهِيَ دَاخِلَةٌ فِي حَيِّزِ التَّفْرِيعِ، وَإِتْمَامٌ لِلْمُفَرَّعِ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ اهْتِدَاءُ الْمُهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَضَلَالُ الضَّالِّ عَلَى نَفْسِهِ تَحَقَّقَ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ غَيْرُ مَأْمُورٍ مِنَ اللَّهِ بِأَكْثَرَ مِنَ التَّبْلِيغِ وَأَنَّهُ لَا نَفْعَ لِنَفْسِهِ فِي اهْتِدَائِهِمْ وَلَا يَضُرُّهُ ضَلَالُهُمْ، فَلَا يَحْسَبُوا حِرْصَهُ لِنَفْعِ نَفْسِهِ أَوْ دَفْعِ ضُرٍّ عَنْهَا حَتَّى يَتَمَطَّوْا وَيَشْتَرِطُوا، وَأَنَّهُ نَاصِحٌ لَهُمْ وَمُبَلِّغٌ مَا فِي اتِّبَاعِهِ خَيْرُهُمْ وَالْإِعْرَاضُ عَنْهُ ضُرُّهُمْ.
{ وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ } cümlesi { فَمَنِ اهْتَدى } cümlesine matuftur; dolayısıyla tafri' alanına dâhildir ve dallandırılan hükmü tamamlayıcıdır. Çünkü hidayete erenin kendi lehine, sapanın da kendi aleyhine olduğu sabit olunca; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah tarafından tebliğden fazlasıyla memur olmadığı, onların hidayete ermesinde kendisi için bir menfaat bulunmadığı ve sapmalarının da kendisine zarar vermeyeceği kesinleşmiş olur. Dolayısıyla ileri geri tekliflerde bulunup şartlar koşmasınlar ve onun hırsını kendi nefsinin menfaati veya nefsinden bir zararı defetmek için sanmasınlar; zira o onlara bir nasihatçi ve tabi olunmasında hayırları, yüz çevrilmesinde ise zararları bulunan şeyi bir tebliğ edicidir.
وَالْإِتْيَانُ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ الْمَنْفِيَّةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى دَوَامِ انْتِفَاءِ ذَلِكَ الْحُكْمِ وَثَبَاتِهِ فِي سَائِرِ الْأَحْوَالِ.
Menfi isim cümlesi getirilmesi, bu hükmün nefyinin devamlılığına ve her türlü durumda sabit olduğuna delalet etmek içindir.
وَمَعْنَى الْوَكِيلِ: الْمَوْكُولُ إِلَيْهِ تَحْصِيلُ الْأَمْرِ. وعَلَيْكُمْ بِمَعْنَى عَلَى اهْتِدَائِكُمْ فَدَخَلَ حَرْفُ الْجَرِّ عَلَى الذَّاتِ وَالْمُرَادُ بَعْضُ أَحْوَالِهَا بِقَرِينَة الْمقَام.
Vekil kelimesinin anlamı: Bir işin gerçekleştirilmesi kendisine havale edilen kimsedir. { عَلَيْكُمْ } ifadesi ise “hidayetiniz üzerine” manasındadır; dolayısıyla cer harfi zâtın üzerine dâhil olmuştur, makamın karinesiyle kastedilen ise onun bazı halleridir.
[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ١٠٩]
[YÛNUS SURESİ (10): AYET 109]
وَاتَّبِعْ مَا يُوحى إِلَيْكَ وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (١٠٩)
{ وَاتَّبِعْ مَا يُوحى إِلَيْكَ وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (١٠٩) } “Ve sana vahyolunana tabi ol ve Allah hükmedinceye kadar sabret. O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.”
عَطْفٌ عَلَى قُلْ أَيْ بَلِّغِ النَّاسَ ذَلِكَ الْقَوْلَ وَاتَّبِعْ مَا يُوحى إِلَيْكَ، أَيِ اتَّبِعْ فِي نَفْسِكَ وَأَصْحَابِكَ مَا يُوحَى إِلَيْكَ. واصْبِرْ أَيْ عَلَى مُعَانَدَةِ الَّذِينَ لَمْ يُؤْمِنُوا بِقَرِينَةِ الْغَايَةِ بِقَوْلِهِ: حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ فَإِنَّهَا غَايَةٌ لِهَذَا الصَّبْرِ الْخَاصِّ لَا لِمُطْلَقِ الصَّبْرِ.
{ قُلْ } emrine matuftur; yani insanlara bu sözü tebliğ et ve { وَاتَّبِعْ مَا يُوحى إِلَيْكَ }, yani kendi nefsinde ve ashabında sana vahyolunana tabi ol demektir. { واصْبِرْ } yani { حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ } kavlindeki gaye karinesiyle iman etmeyenlerin inatlarına sabret demektir; zira bu ifade mutlak sabrın değil, bu özel sabrın gayesidir.
وَلَمَّا كَانَ الْحُكْمُ يَقْتَضِي فَرِيقَيْنِ حَذَفَ مُتَعَلِّقَهُ تَعْوِيلًا عَلَى قَرِينَةِ السِّيَاقِ، أَيْ حَتَّى
Hüküm iki tarafı iktiza ettiğinden, bağlamın karinesine güvenilerek onun müteallakı hazfedilmiştir; yani Allah
يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُمْ.
seninle onlar arasında hükmedinceye kadar [sabret] demektir.
وَجُمْلَةُ: وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ ثَنَاءٌ وَتَذْيِيلٌ لِمَا فِيهِ مِنَ الْعُمُومِ، أَيْ وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ بَيْنَ كُلِّ خَصْمَيْنِ فِي هَذِهِ الْقَضِيَّةِ وَفِي غَيْرِهَا، فَالتَّعْرِيفُ فِي الْحاكِمِينَ لِلِاسْتِغْرَاقِ بِقَرِينَةِ التَّذْيِيلِ.
{ وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ } cümlesi bir övgü ve içerdiği umumilik sebebiyle bir tezyîldir; yani O, gerek bu davada gerekse diğerlerinde her iki hasım arasında hüküm verenlerin en hayırlısıdır. Dolayısıyla { الْحاكِمِينَ } kelimesindeki belirteç takısı (harf-i tarif), tezyîl karinesiyle istiğrak (kapsayıcılık) içindir.
وخَيْرُ تَفْضِيلٌ، أَصْلُهُ أَخْيَرُ فَحُذِفَتِ الْهَمْزَةُ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ. وَالْأَخْيَرِيَّةُ مِنَ الْحَاكِمِينَ أَخْيَرِيَّةُ وَفَاءِ الْإِنْصَافِ فِي إِعْطَاءِ الْحُقُوقِ. وَهِيَ هُنَا كِنَايَةٌ عَنْ مُعَاقَبَةِ الظَّالِمِ، لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالصَّبْرِ مُشْعِرٌ بِأَنَّ الْمَأْمُورَ بِهِ مُعْتَدًى عَلَيْهِ، فَفِي الْإِخْبَارِ بِأَنَّ اللَّهَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ إِيمَاءٌ بِأَنَّ اللَّهَ نَاصِرٌ رَسُولَهُ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ عَلَى الَّذِينَ كَذَّبُوا وَعَانَدُوا. وَهَذَا كَلَامٌ جَامِعٌ فِيهِ بَرَاعَةُ الْمَقْطَعِ.
{ خَيْرُ } tafdîldir (üstünlük bildirir); aslı “ahyer” (أَخْيَرُ) olup çok kullanıldığı için hemzesi hazfedilmiştir. Hüküm verenlerden en hayırlı oluş; hakları vermede adaleti tam yerine getirme hayrıdır. Bu ifade burada zalimi cezalandırmaktan kinayedir; çünkü sabırla emredilmek, emredilen kimsenin haksızlığa uğradığını hissettirir. Dolayısıyla Allah'ın hüküm verenlerin en hayırlısı olduğunun bildirilmesinde, Allah'ın Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere, yalanlayan ve inat eden kimselere karşı yardım edeceğine bir ima vardır. Bu, içinde berâat-i makta' (güzel bir sonlandırma sanatı) bulunan cami' bir kelamdır.