وَتَقْدِيمُ الْمَعْمُولِ عَلَى عَامِلِهِ فِي قَوْلِهِ: وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ لَيْسَ لِلْقَصْرِ بَلْ لِلِاهْتِمَامِ بِهَذِهِ الْعِلَّةِ، وَبِهَذَا يَنْدَفِعُ مَا يُوجِبُ الْحَيْرَةَ فِي التَّفْسِيرِ فِي الْجَمْعِ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ.
{ وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ } “Onları bunun için yaratmıştır” buyruğunda mamûlün amiline takdim edilmesi hasır için değil, bu illete ehemmiyet vermek içindir. Böylece tefsirde iki ayetin arasını cem etme hususunda kafa karışıklığına yol açan şey de ortadan kalkmış olur.
ثُمَّ أَعْقَبَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ يوذن بِأَنَّ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ قَوْمٌ مُخْتَلِفُونَ اخْتِلَافًا لَا رَحْمَةَ لَهُمْ فِيهِ، فَهُوَ اخْتِلَافٌ مُضَادٌّ لِلرَّحْمَةِ، وَضِدُّ النِّعْمَةِ النِّقْمَةُ فَهُوَ اخْتِلَافٌ أَوْجَبَ الِانْتِقَامَ.
Sonra bunun peşinden: { وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “Rabbinin: 'Andolsun ki cehennemi cinlerden ve insanlardan tamamen dolduracağım' sözü tamamlanmıştır” buyruğunu getirmiştir; zira O'nun: { إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ } “Ancak Rabbinin merhamet ettiği kimseler müstesnadır” sözü, müstesna minhin kendileri için merhamet bulunmayan bir ihtilafa düşmüş bir topluluk olduğunu hissettirmektedir; nitekim bu, rahmete zıt bir ihtilaftır; nimetin zıddı ise nikmettir (azaptır), dolayısıyla bu intikamı gerektiren bir ihtilaftır.
وَتَمَامُ كَلِمَةِ الرَّبِّ مَجَازٌ فِي الصِّدْقِ وَالتَّحَقُّقِ، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وتمت كَلِمَات رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلًا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١١٥] ، فَالْمُخْتَلِفُونَ هُمْ نَصِيبُ جَهَنَّمَ.
Rabbin kelimesinin tamam olması (temâm-ı kelime), En'âm Suresi'ndeki { وتمت كَلِمَات رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلًا } “Rabbinin kelimesi doğruluk ve adaletle tamamlanmıştır” [115] ayetinde geçtiği gibi doğruluk ve gerçekleşme hususunda bir mecazdır; dolayısıyla ihtilaf edenler cehennemin nasibidir.
وَالْكَلِمَةُ هُنَا بِمَعْنَى الْكَلَامِ. فَكَلِمَةُ اللَّهِ: تَقْدِيرُهُ وَإِرَادَتُهُ. أَطْلَقَ عَلَيْهَا كَلِمَةُ مَجَازًا لِأَنَّهَا سَبَبٌ فِي صُدُورِ كَلِمَةِ (كُنْ) وَهِيَ أَمْرُ التَّكْوِينِ. وَتَقَدَّمَ تَفْصِيلُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Buradaki kelime söz (kelam) manasındadır. Allah'ın kelimesi: O'nun takdiri ve iradesidir. Tekvin (oluş) emri olan “Kün” (Ol) kelimesinin sadır olmasına sebep teşkil ettiği için mecazen buna kelime denilmiştir. Bunun ayrıntısı Yüce [Allah]’ın şu buyruğunda geçmişti:
وتمت كَلِمَات رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلًا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١١٥] .
En'âm Suresi'ndeki: { وتمت كَلِمَات رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلًا } “Rabbinin kelimeleri doğruluk ve adaletle tamamlanmıştır” [115].
وَجُمْلَةُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ تَفْسِيرٌ لِلْكَلِمَةِ بِمَعْنَى الْكَلَامِ. وَذَلِكَ تَعْبِيرٌ عَنِ الْإِرَادَةِ الْمُعَبَّرِ عَنْهَا بِالْكَلَامِ النَّفْسِيِّ.
{ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ } “Cehennemi elbette dolduracağım” cümlesi, kelam manasındaki kelimenin tefsiridir. Bu da kelâm-ı nefsî ile ifade edilen iradenin beyanıdır.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْكَلِمَةُ كَلَامًا خَاطَبَ بِهِ الْمَلَائِكَةَ قَبْلَ خَلْقِ النَّاسِ فَيَكُونُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ تَفْسِيرًا لِ كَلِمَةُ.
Kelimenin, insanların yaratılışından önce meleklere hitap ettiği bir söz olması da caizdir; bu durumda { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ } “Cehennemi elbette dolduracağım” ifadesi { كَلِمَةُ } kelimesinin tefsiri olur.
ومِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ تَبْعِيضٌ، أَيْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ. وأَجْمَعِينَ تَأْكِيدٌ لِشُمُولِ تَثْنِيَةِ كِلَا النَّوْعَيْنِ لَا لِشُمُولِ جَمِيعِ الْأَفْرَادِ لِمُنَافَاتِهِ لِمَعْنَى التَّبْعِيضِ الَّذِي أفادته مَنْ.
{ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ } “cinlerden ve insanlardan” ifadesi teb'îz (kısmilik) bildirir; yani cehennemi her iki gruptan [kimselerle] dolduracağım demektir. { أَجْمَعِينَ } “tamamen / hep birlikte” lafzı ise fertlerin tamamını kapsamak için değil, her iki türün ikiliğini kuşatmayı pekiştirmek (tekit) içindir; zira [fertlerin tamamını kapsaması], { مِنْ } (min) harfinin ifade ettiği teb'îz manasına aykırıdır.
[سُورَة هود (١١) : آيَة ١٢٠]
[Hûd Suresi (11), Âyet 120]
وَكُلاًّ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (١٢٠)
{ وَكُلاًّ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (١٢٠) } “Peygamberlerin haberlerinden kalbini kendisiyle pekiştirdiğimiz her şeyi sana anlatıyoruz. Bunda da sana hak, müminlere de bir öğüt ve hatırlatma gelmiştir. (120)”
هَذَا تَذْيِيلٌ وَحَوْصَلَةٌ لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ أَنْبَاءِ الْقُرَى وَأَنْبَاءِ الرُّسُلِ ...
Bu, daha önce geçen şehirlerin ve peygamberlerin haberleri için bir tezyil (tamamlayıcı ifade) ve özet mahiyetindedir...
فَجُمْلَةُ وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ إِلَى آخِرِهَا عَطْفُ الْإِخْبَارِ عَلَى الْإِخْبَارِ وَالْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْوَاوَ اعْتِرَاضِيَّةً أَوِ اسْتِئْنَافِيَّةً. وَهَذَا تَهْيِئَةٌ لِاخْتِتَامِ السُّورَةِ وَفَذْلَكَةٌ لِمَا سِيقَ فِيهَا مِنَ الْقَصَص والمواعظ.
{ وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ } cümlesi sonuna kadar, haberin habere, kıssanın kıssaya atfedilmesidir. Vav harfini itiraziyye (ara cümle bağlacı) veya isti'nâfiyye (başlangıç bağlacı) yapman da mümkündür. Bu, surenin sonlandırılmasına bir hazırlık ve surenin içinde sevk edilen kıssalar ve vaazların bir özetidir.
وانتصف كُلًّا عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ لِفِعْلِ نَقُصُّ. وَتَقْدِيمُهُ عَلَى فِعْلِهِ لِلِاهْتِمَامِ وَلِمَا فِيهِ مِنَ الْإِبْهَامِ لِيَأْتِيَ بَيَانُهُ بَعْدَهُ فَيَكُونُ أَرْسَخَ فِي ذِهْنِ السَّامِعِ.
{ كُلًّا } kelimesi { نَقُصُّ } fiilinin mef'ûlü (nesnesi) olarak mansub olmuştur. Fiilinden önce getirilmesi ihtimam (önem verme) ve dinleyicinin zihninde daha sağlam yer etmesi için beyanı arkasından gelecek bir kapalılık (ibham) taşıması sebebiyledir.
وَتَنْوِينُ كُلًّا تَنْوِينُ عِوَضٍ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ الْمَحْذُوفِ الْمُبَيَّنِ بِقَوْلِهِ: مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ. فَالتَّقْدِيرُ: وَكُلُّ نَبَأٍ عَنِ الرُّسُلِ نَقُصُّهُ عَلَيْكَ، فَقَوْلُهُ: مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ بَيَانٌ لِلتَّنْوِينِ الَّذِي لَحِقَ (كُلًّا) . وَمَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ بَدَلٌ مِنْ كُلًّا.
{ كُلًّا } kelimesindeki tenvin, { مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ } sözüyle açıklanmış olan mahzuf muzâfun ileyhin (tamlayanın) yerine geçen tenvîn-i ıvazdır (bedel tenvini). Takdiri şöyledir: “Peygamberlere dair her bir haberi sana anlatıyoruz.” Dolayısıyla { مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ } sözü, { كُلًّا } kelimesine bitişen tenvinin beyanıdır (açıklamasıdır). { مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ } ise { كُلًّا } kelimesinden bedeldir.
وَالْقَصَصُ يَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ يُوسُفَ [٣] .
Kıssalar (kasas), Yûsuf Suresi'nin başında Yüce Allah'ın: { نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ } “Biz sana kıssaların en güzelini anlatıyoruz” [3] buyruğunda gelecektir.
وَالتَّثْبِيتُ: حَقِيقَتُهُ التَّسْكِينُ فِي الْمَكَانِ بِحَيْثُ يَنْتَفِي الِاضْطِرَابُ وَالتَّزَلْزُلُ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٦٦] ، وَقَوْلِهِ:
Tesbît (pekiştirme/sabitleştirme): Hakiki anlamı, sarsıntı ve çalkantı ortadan kalkacak şekilde bir mekânda iskân etmektir (yerleştirmektir). Bu husus, Nisâ Suresi'nde Yüce Allah'ın: { لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً } “Kendileri için daha hayırlı ve daha pekiştirici olurdu” [66] buyruğunda ve O'nun:
فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [١٢] ، وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلتَّقْرِيرِ كَقَوْلِهِ: وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي [الْبَقَرَة: ٢٦٠] .
Enfâl Suresi'ndeki: { فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenleri sağlamlaştırın” [12] buyruğunda geçmişti. Burada ise: { وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “Fakat kalbimin mutmain olması için” [Bakara 260] buyruğunda olduğu gibi pekiştirme (takrîr/sükûnet buldurma) için istiare edilmiştir.
وَالْفُؤَادُ: أُطْلِقَ عَلَى الْإِدْرَاكِ كَمَا هُوَ الشَّائِعُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ.
Fuâd (kalp/gönül): Arap kelâmında yaygın olduğu üzere idrak manasında kullanılmıştır.
وَتَثْبِيتُ فُؤَادِ الرَّسُولِ ﷺ زِيَادَةُ يَقِينِهِ وَمَعْلُومَاتِهِ بِمَا وَعَدَهُ اللَّهُ لِأَنَّ كُلَّ مَا يُعَادُ ذِكْرُهُ مِنْ قَصَصِ الْأَنْبِيَاءِ وَأَحْوَالِ أُمَمِهِمْ مَعَهُمْ يَزِيدُهُ تَذَكُّرًا وَعِلْمًا بِأَنَّ حَالَهُ جَارٍ عَلَى سُنَنِ الْأَنْبِيَاءِ وَازْدَادَ تَذَكُّرًا بِأَنَّ عَاقِبَتَهُ النَّصْرُ عَلَى أَعْدَائِهِ، وَتَجَدُّدُ تَسْلِيَةٍ عَلَى مَا يَلْقَاهُ مِنْ قَوْمِهِ مِنَ التَّكْذِيبِ وَذَلِكَ يَزِيدُهُ صَبْرًا. وَالصَّبْرُ: تَثْبِيتُ الْفُؤَادِ.
Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) kalbinin pekiştirilmesi (tesbît-i fuâd); Allah'ın kendisine vadettiği şeyler konusundaki yakîninin ve bilgilerinin artmasıdır. Çünkü peygamberlerin kıssalarından ve ümmetlerinin onlarla olan hallerinden her ne tekrar zikredilirse, onun durumunun da peygamberlerin sünneti (yolu) üzere cereyan ettiğini hatırlamasını ve bilmesini artırır; akıbetinin düşmanlarına karşı zafer olacağını daha çok hatırlar ve kavminden gördüğü yalanlamaya karşı tesellisi yenilenir; bu da onun sabrını artırır. Sabır ise kalbin sebat bulmasıdır (tesbît-i fuâddır).
وَأَنَّ تَمَاثُلَ أَحْوَالِ الْأُمَمِ تِلْقَاءَ دَعْوَةِ أَنْبِيَائِهَا مَعَ اخْتِلَافِ الْعُصُورِ يَزِيدُهُ عِلْمًا بِأَنَّ مَرَاتِبَ الْعُقُولِ الْبَشَرِيَّةِ مُتَفَاوِتَةٌ، وَأَنَّ قَبُولَ الْهُدَى هُوَ مُنْتَهَى ارْتِقَاءِ الْعَقْلِ، فَيَعْلَمُ أَنَّ الِاخْتِلَافَ شَنْشَنَةٌ قَدِيمَةٌ فِي الْبَشَرِ، وَأَنَّ الْمُصَارَعَةَ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ شَأْنٌ قَدِيمٌ، وَهِيَ مِنَ النَّوَامِيسِ الَّتِي جُبِلَ عَلَيْهَا النِّظَامُ الْبَشَرِيُّ، فَلَا يُحْزِنُهُ مُخَالَفَةُ قَوْمِهِ عَلَيْهِ، وَيَزِيدُهُ عِلْمًا بِسُمُوِّ أَتْبَاعِهِ الَّذِينَ قَبِلُوا هُدَاهُ، وَاعْتَصَمُوا مِنْ دِينِهِ بِعُرَاهُ، فَجَاءَهُ فِي مِثْلِ قِصَّةِ مُوسَى- ﵇ وَاخْتِلَافِ أَهْلِ الْكِتَابِ فِيهِ بَيَانُ الْحَقِّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ فَلَا يَقَعُوا فِيمَا وَقَعَ فِيهِ أَهْلُ الْكِتَابِ.
Çağlar değişse de ümmetlerin peygamberlerinin davetleri karşısındaki hallerinin benzeşmesi; insan aklının mertebelerinin farklı olduğunu, hidayeti kabul etmenin aklın kemale ermesinin zirvesi olduğunu bilmesini artırır; böylece ihtilafın insanlar arasında köklü bir âdet (şenşene), hak ile batıl arasındaki mücadelenin de kadim bir durum olduğunu ve bunun insan nizamının üzerinde yaratıldığı kanunlardan (nevâmis) olduğunu anlar. Dolayısıyla kavminin kendisine muhalefet etmesi onu üzmez; hidayetini kabul edip dininin sağlam kulpuna sarılan takipçilerinin yüceliğine dair bilgisi artar. Nitekim Mûsâ'nın -aleyhisselâm- kıssası ve Ehl-i Kitab'ın onun hakkındaki ihtilafı gibi hususlarda kendisine hakkın beyanı, müminler için bir öğüt ve hatırlatma gelmiştir ki Ehl-i Kitab'ın düştüğü hataya düşmesinler.
وَالْإِشَارَةُ مِنْ قَوْلِهِ: فِي هذِهِ قِيلَ إِلَى السُّورَةِ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فَيَقْتَضِي أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ كَانَتْ أَوْفَى بِأَنْبَاءِ الرُّسُلِ مِنَ السُّوَرِ النَّازِلَةِ قَبْلَهَا وَبِهَذَا يَجْرِي عَلَى قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهَا نَزَلَتْ قَبْلَ سُورَةِ يُونُسَ. وَالْأَظْهَرُ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ إِلَى الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا وَهِيَ فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ- إِلَى قَوْلِهِ- مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ [هود: ١١٦- ١١٩] . فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَاتُ الثَّلَاثُ أَوَّلَ مَا نَزَلَ فِي شَأْنِ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ.
O'nun { فِي هذِهِ } “bunda” sözündeki işaretin sureye yönelik olduğu söylenmiş ve bu İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Bu da bu surenin, kendisinden önce inen surelerden peygamber haberleri bakımından daha kapsamlı olduğunu gerektirir; nitekim bu, onun Yûnus Suresi'nden önce indiğini söyleyen kimsenin görüşüne uygun düşer. Daha zahir olanı ise işaretin kendisinden önceki ayete, yani { فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ } ayetinden { مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } [Hûd 116-119] sözüne kadar olan kısma yönelik olmasıdır. Buna göre bu üç ayet, münkerden nehyetme (kötülükten sakındırma) hususunda inen ilk ayetler olur.
عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ لَيْسَ صَرِيحًا فِي أَنه لم يجىء مِثْلَهُ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَاتِ، فَتَأَمَّلْ.
Bununla birlikte O'nun: { وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ } “Bunda sana hak gelmiştir” sözü, bu ayetlerden önce benzerinin gelmediği hususunda sarih (kesin) değildir; iyi düşün!
وَلَعَلَّ الْمُرَادَ بِ الْحَقُّ تَأْمِينُ الرَّسُولِ مِنِ اخْتِلَافِ أُمَّتِهِ فِي كِتَابِهِ بِإِشَارَةِ قَوْلِهِ:
Muhtemelen { الْحَقُّ } “hak” ile kastedilen; şu buyruğun işaret ettiği üzere, Resûl'ün, ümmetinin kitabı hakkında ihtilafa düşmesinden emin kılınmasıdır:
فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ [هود: ١١٦] الْمُفْهِمِ أَنَّ الْمُخَاطَبِينَ لَيْسُوا بِتِلْكَ
{ فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ } “Sizden önceki nesillerden [akıl ve fazilet] sahipleri bulunsaydı ya!” [Hûd 116]. Bu [ayet], hitap edilenlerin o
الْمَثَابَةِ، كَمَا تَقَدَّمَتِ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِ آنِفًا.
konumda olmadıklarını hissettirmektedir; nitekim az önce buna işaret edilmişti.
وَتَعْرِيفُهُ إِشَارَةٌ إِلَى حق مَعْهُود للنبيء إِمَّا بِأَنْ كَانَ يَتَطَلَّبُهُ، أَوْ يَسْأَلُ رَبَّهُ.
[El-Hak kelimesinin] marife (belirli) kılınması, Peygamberce bilinen (ahdedilmiş) bir hakka işarettir; bu da ya onu talep etmesi ya da Rabbinden istemesi sebebiyledir.
وَالْمَوْعِظَةُ: اسْمُ مَصْدَرِ الْوَعْظِ، وَهُوَ التَّذْكِيرُ بِمَا يَصُدُّ الْمَرْءَ عَنْ عَمَلٍ مُضِرٍّ.
Mev'ıza (öğüt): Vaaz kelimesinin ism-i masdarıdır; o da insanı zararlı bir amelden alıkoyan şeyleri hatırlatmaktır.
وَالذِّكْرَى: مُجَرَّدُ التَّذْكِيرِ بِمَا يَنْفَعُ. فَهَذِهِ مَوْعِظَةٌ لِلْمُسْلِمِينَ لِيَحْذَرُوا ذَلِكَ وَتَذْكِيرًا لَهُمْ بِأَحْوَالِ الْأُمَمِ لِيَقِيسُوا عَلَيْهَا وَيَتَبَصَّرُوا فِي أَحْوَالِهَا. وَتَنْكِيرُ مَوْعِظَةٌ وَذِكْرى للتعظيم.
Zikrâ (hatırlatma/öğüt) ise fayda veren şeyi sırf hatırlatmaktır. Dolayısıyla bu, Müslümanlar için bundan sakınmaları adına bir mev'ıza (öğüt), ümmetlerin hallerini kendilerine kıyas edip durumları üzerinde basiretle düşünsünler diye bir zikrâdır (hatırlatmadır). { مَوْعِظَةٌ وَذِكْرى } kelimelerinin nekire (belirsiz) kılınması tazim (yüceltme) içindir.
[١٢١، ١٢٢]
[121, 122]
[سُورَة هود (١١) : الْآيَات ١٢١ إِلَى ١٢٢]
[Hûd Suresi (11), Âyetler 121-122]
وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنَّا عامِلُونَ (١٢١) وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٢٢)
{ وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنَّا عامِلُونَ (١٢١) وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٢٢) } “İman etmeyenlere de ki: ‘Elinizden geleni yapın, biz de yapmaktayız! Ve bekleyin, biz de beklemekteyiz!’ (121-122)”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ [هود: ١٢٠] الْآيَةَ، لِأَنَّهَا لَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَى أَنَّ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ ذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ أَمَرَ بِأَنْ يُخَاطِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِمَا فِيهَا خِطَابُ الْآيِسِ مِنِ انْتِفَاعِهِمْ بِالذِّكْرَى الَّذِي لَا يَعْبَأُ بِإِعْرَاضِهِمْ وَلَا يَصُدُّهُ عَنْ دَعْوَتِهِ إِلَى الْحَقِّ تَأَلُّبُهُمْ عَلَى بَاطِلِهِمْ وَمُقَاوَمَتُهُمُ الْحَقَّ. فَلَا جَرَمَ كَانَ قَوْلُهُ: وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ عَدِيلًا لِقَوْلِهِ:
{ وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ } [Hûd 120] ayetindeki cümleye atıftır. Zira bu kıssada müminler için bir hatırlatma bulunduğu zikredilince, inanmayanlara da, onların öğütten faydalanmasından ümidini kesmiş, yüz çevirmelerine aldırış etmeyen, batılları üzerinde toplanıp hakka karşı direnmeleri kendisini hakka davetten alıkoymayan bir kimsenin hitabıyla hitap etmesi emredilmiştir. Nitekim O'nun: { وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } “İman etmeyenlere de ki” sözü, şu buyruğunun dengidir:
وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ [هود: ١٢٠] . وَهَذَا الْقَوْلُ مَأْمُور أَن بقوله عَلَى لِسَانِهِ وَلِسَانِ الْمُؤْمِنِينَ.
{ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ } “Müminler için bir öğüt ve hatırlatmadır” [Hûd 120]. Bu sözü [Peygamber], hem kendi diliyle hem de müminlerin diliyle söylemekle emrolunmuştur.
وَقَوْلُهُ: اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنَّا عامِلُونَ هُوَ نَظِيرُ مَا حُكِيَ عَنْ شُعَيْبٍ- ﵇ فِي هَذِهِ السُّورَةِ آنِفًا.
O'nun: { اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنَّا عامِلُونَ } “Elinizden geleni yapın, biz de yapmaktayız” sözü, bu surede az önce Şuayb'dan -aleyhisselâm- nakledilen ifadenin benzeridir.
وَضَمَائِرُ إِنَّا عامِلُونَ وإِنَّا مُنْتَظِرُونَ للنبيء وَالْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ مَعَهُ.
{ إِنَّا عامِلُونَ } “biz de yapmaktayız” ve { إِنَّا مُنْتَظِرُونَ } “biz de beklemekteyiz” ifadelerindeki zamirler Peygamber'e ve onunla beraber olan müminlere aittir.
وَفِي أَمْرِ اللَّهِ رَسُولَهُ بِأَنْ يَقُولَ ذَلِكَ عَلَى لِسَانِ الْمُؤْمِنِينَ شَهَادَةٌ مِنَ اللَّهِ بِصِدْقِ إِيمَانِهِمْ. وَفِيهِ التَّفْوِيضُ إِلَى رَأْسِ الْأُمَّةِ بِأَنْ يَقْطَعَ أَمْرًا عَنْ أُمَّتِهِ ثِقَةً بِأَنَّهُمْ لَا يَرُدُّونَ فِعْلَهُ.
Allah'ın, Resûlüne bunu müminlerin diliyle söylemesini emretmesinde, onların imanlarının doğruluğuna Allah'tan bir şahitlik vardır. Bunda ayrıca, ümmetinin onun fiilini reddetmeyeceğine olan güveninden dolayı, ümmetin liderine ümmeti adına kesin bir karar verme yetkisinin devredilmesi (tefvîz) söz konusudur.
كَمَا
Nitekim
قَالَ النبيء ﷺ لِهَوَازِنَ لَمَّا جَاءُوا تَائِبِينَ وَطَالِبِينَ رَدَّ سَبَايَاهُمْ وَغَنَائِمِهِمُ «اخْتَارُوا أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ السَّبْيَ أَوِ الْأَمْوَالَ»
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), Hevâzin [kabilesi] tövbe ederek ve esirleri ile ganimetlerinin geri verilmesini talep ederek geldiklerinde onlara şöyle buyurmuştu: “İki şeyden birini; esirleri veya malları seçin.”
. فَلَمَّا اخْتَارُوا السَّبْيَ رَجَعَ السَّبْيُ إِلَى أَهْلِهِ وَلَمْ يَسْتَشِرِ الْمُسْلِمِينَ، وَلَكِنَّهُ جَعَلَ لِمَنْ يُطَيِّبُ ذَلِكَ لِهَوَازِنَ أَنْ يَكُونَ عَلَى حَقِّهِ فِي أَوَّلِ مَا يَجِيءُ مِنَ السَّبي، فَقَالَ الْمُؤمنِينَ: طَيَّبْنَا ذَلِكَ.
Onlar esirleri seçince esirler ailelerine döndü; [Peygamber] Müslümanlara danışmadı, fakat bunu Hevâzin'e gönül rızasıyla bağışlayan kimseye, gelecek ilk esirlerden hakkını almayı vadetti. Bunun üzerine müminler: “Bunu gönül rızasıyla bağışladık” dediler.
وَقَوْلُهُ: وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ تَهْدِيدٌ وَوَعِيدٌ، كَمَا يُقَالُ فِي الْوَعِيدِ: سَوف ترى.
O'nun: { وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ } “Ve bekleyin, biz de beklemekteyiz” sözü bir tehdit ve uyarıdır; nitekim tehdit makamında “Göreceksin!” denilir.
[سُورَة هود (١١) : آيَة ١٢٣]
[Hûd Suresi (11), Âyet 123]
وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٢٣)
{ وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٢٣) } “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir. Bütün işler O'na döndürülür. Öyleyse O'na kulluk et ve O'na güvenip dayan. Rabbin yaptıklarınızdan asla gafil değildir. (123)”
كَلَامٌ جَامع وَهُوَ تذييل لِلسُّورَةِ مُؤْذِنٌ بِخِتَامِهَا، فَهُوَ مِنْ بَرَاعَةِ الْمَقْطَعِ. وَالْوَاوُ عَاطِفَةٌ كَلَامًا عَلَى كَلَامٍ، أَوْ وَاوُ الِاعْتِرَاضِ فِي آخِرِ الْكَلَامِ وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ.
Kapsamlı bir kelamdır; surenin bittiğini haber veren bir tezyil olup sonlandırma güzelliğindendir (berâat-i makta'). Vav harfi ise bir kelamı başka bir kelama bağlayan atıf veya kelamın sonundaki itiraz (ara cümle) vavıdır; bunun benzeri çoktur.
وَاللَّامُ فِي لِلَّهِ لِلْمِلْكِ وَهُوَ مِلْكُ إِحَاطَةِ الْعِلْمِ، أَيْ لِلَّهِ مَا غَابَ عَنْ عِلْمِ النَّاسِ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ. وَهَذَا كَلَامٌ يَجْمَعُ بِشَارَةَ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا وُعِدُوا مِنَ النَّعِيمِ الْمُغَيَّبِ عَنْهُمْ، وَنِذَارَةُ الْمُشْرِكِينَ بِمَا تُوُعِّدُوا بِهِ مِنَ الْعَذَابِ الْمُغَيَّبِ عَنْهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.
{ لِلَّهِ } lafzındaki lâm mülkiyet içindir; bu da ilmin kuşatması mülkiyetidir, yani göklerde ve yerde insanların ilminden gizli kalan şeyler Allah'a aittir. Bu söz, müminlere kendilerinden gizli olan vadedilmiş nimetleri müjdeleyen, müşrikleri de dünyada ve ahirette kendilerinden gizli olan vadedilmiş azapla uyaran kapsamlı bir kelamdır.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورَيْنِ فِي وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ لِإِفَادَةِ الِاخْتِصَاصِ، أَيِ اللَّهُ لَا غَيْرُهُ يَمْلِكُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، لِأَنَّ ذَلِكَ مِمَّا لَا يُشَارِكُهُ فِيهِ أَحَدٌ. وَإِلَى اللَّهِ لَا إِلَى غَيْرِهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ، وَهُوَ تَعْرِيضٌ
{ وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ve { وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ } ayetlerinde mecrûr ögelerin (harf-i cerli tamlamaların) öne geçirilmesi ihtisas (özgü kılma) ifade etmek içindir; yani başkası değil, yalnızca Allah göklerin ve yerin gaybına maliktir; çünkü bu, hiç kimsenin O'na ortak olamayacağı bir şeydir. Bütün işler başkasına değil, yalnızca Allah'a döndürülür. Bu da
بِفَسَادِ آرَاءِ الَّذِينَ عَبَدُوا غَيْرَهُ، لِأَنَّ مَنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ لَا يَسْتَحِقُّ أَنْ يُعْبَدَ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ حَقِيقًا بِأَنْ يُفْرَدَ بِالْعِبَادَةِ.
O'ndan başkasına tapanların görüşlerinin bozukluğuna üstü kapalı bir dokundurmadır (tarizdir); zira böyle olmayan bir varlık ibadet edilmeyi hak etmez; böyle olan ise yalnızca kendisine ibadet edilmeye layıktır.
وَمَعْنَى إِرْجَاعِ الْأَمْرِ إِلَيْهِ: أَنَّ أَمْرَ التَّدْبِيرِ وَالنَّصْرِ وَالْخِذْلَانِ وَغَيْرِ ذَلِكَ يَرْجِعُ إِلَى اللَّهِ، أَيْ إِلَى عِلْمِهِ وَقُدْرَتِهِ، وَإِنْ حَسَبَ النَّاسُ وَهَيَّأُوا فَطَالَمَا كَانَتِ الْأُمُورُ حَاصِلَةً عَلَى خِلَافِ مَا اسْتَعَدَّ إِلَيْهِ الْمُسْتَعِدُّ، وَكَثِيرًا مَا اعْتَزَّ الْعَزِيزُ بِعِزَّتِهِ فَلَقِيَ الْخِذْلَانَ مِنْ حَيْثُ لَا يَرْتَقِبُ، وَرُبَّمَا كَانَ الْمُسْتَضْعَفُونَ بِمَحَلِّ الْعِزَّةِ وَالنُّصْرَةِ عَلَى أُولِي الْعِزَّةِ وَالْقُوَّةِ.
İşin O'na döndürülmesinin manası: Tedbir, zafer, yardımsız bırakma (hızlan) ve diğer hususların emri Allah'a, yani O'nun ilmine ve kudretine döner. İnsanlar hesap yapıp hazırlık görseler de işler çoğu zaman hazırlık yapanın hazırlandığının aksine gerçekleşmiştir; nice aziz kimse izzetine güvenmiş fakat ummadığı yerden hezimete uğramış; güçsüz bırakılanlar da bazen izzet ve kuvvet sahiplerine karşı üstünlük ve zafer makamında olmuştur.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْأَمْرُ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ فَيَعُمُّ الْأُمُورَ، وَتَأْكِيدُ الْأَمْرِ بِ كُلُّهُ لِلتَّنْصِيصِ عَلَى الْعُمُومِ.
{ الْأَمْرُ } kelimesindeki belirlilik takısı cins belirten tarif olup bütün işleri kapsar; { الْأَمْرُ } kelimesinin { كُلُّهُ } lafzıyla pekiştirilmesi ise umumiliğin (kapsayıcılığın) açıkça belirtilmesi içindir.
وَقَرَأَ مَنْ عَدَا نَافِعًا يُرْجَعُ بِبِنَاءِ الْفِعْلِ بِصِيغَةِ النَّائِبِ، أَيْ يُرْجِعُ كُلُّ ذِي أَمْرٍ أَمْرَهُ إِلَى اللَّهِ. وَقَرَأَهُ نَافِعٌ بِصِيغَةِ الْفَاعِلِ عَلَى أَنْ يَكُونَ (الْأَمْرُ) هُوَ فَاعِلُ الرُّجُوعِ، أَيْ يَرْجِعُ هُوَ إِلَى اللَّهِ.
Nâfi dışındakiler { يُرْجَعُ } fiilini meçhul (nâib) kipiyle okumuşlardır; yani her iş sahibi işini Allah'a döndürür demektir. Nâfi ise bunu malum (fâil) kipiyle okumuştur; buna göre { الْأَمْرُ } rücû fiilinin failidir, yani iş bizzat Allah'a döner.
وَعَلَى كِلْتَا الْقِرَاءَتَيْنِ فَالرُّجُوعُ تَمْثِيلٌ لِهَيْئَةِ عَجْزِ النَّاسِ عَنِ التَّصَرُّفِ فِي الْأُمُورِ حَسَبَ رَغَبَاتِهِمْ بِهَيْئَةِ مُتَنَاوِلِ شَيْءٍ لِلتَّصَرُّفِ بِهِ ثُمَّ عَدِمَ اسْتِطَاعَتَهُ التَّصَرُّفَ بِهِ فَيُرْجِعُهُ إِلَى الْحَرِيِّ بِالتَّصَرُّفِ بِهِ، أَوْ تَمْثِيلٌ لِهَيْئَةِ خُضُوعِ الْأُمُورِ إِلَى تَصَرُّفِ اللَّهِ دُونَ تَصَرُّفِ الْمُحَاوِلِينَ التَّصَرُّفَ فِيهَا بِهَيْئَةِ الْمُتَجَوِّلِ الْبَاحِثِ عَنْ مَكَانٍ يَسْتَقِرُّ بِهِ ثُمَّ إِيوَائِهِ إِلَى الْمَقَرِّ اللَّائِقِ بِهِ وَرُجُوعِهِ إِلَيْهِ، فَهِيَ تَمْثِيلِيَّةٌ مَكْنِيَّةٌ رَمَزَ إِلَيْهَا بِفِعْلِ يُرْجَعُ وَتَعْدِيَتُهُ بِ إِلَيْهِ.
Her iki kıraate göre de rücû (dönüş); insanların işleri arzularına göre idare etmekten aciz kalış hallerinin, tasarruf etmek üzere bir şeyi alıp da onda tasarruf etmeye güç yetiremeyince onu tasarrufa layık olana geri veren kimsenin haline benzetilmesidir (temsildir). Veya işlerin, onlarda tasarrufta bulunmaya çalışanların tasarrufuna değil de Allah'ın tasarrufuna boyun eğiş halinin; yerleşeceği bir yer arayarak dolaşan, sonra da kendisine layık olan karargâha sığınıp oraya dönen kimsenin haline benzetilmesidir. Dolayısıyla bu, { يُرْجَعُ } fiili ve onun { إِلَيْهِ } ile geçişli kılınmasıyla remzedilen bir temsilî-meknî istiaredir.
وتفريع أَمر النبيء ﷺ بِعِبَادَةِ اللَّهِ وَالتَّوَكُّلِ عَلَيْهِ عَلَى رُجُوعِ الْأَمْرِ كُلِّهِ إِلَيْهِ ظَاهِرٌ، لِأَنَّ
Bütün işlerin O'na döndürülmesine dayandırılarak Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah'a ibadet etmesinin ve O'na tevekkül etmesinin emredilmesi açıktır; çünkü
اللَّهَ هُوَ الْحَقِيقُ بِأَنْ يُعْبَدَ وَأَنْ يُتَوَكَّلَ عَلَيْهِ فِي كُلِّ مُهِمٍّ. وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِالتَّخْطِئَةِ لِلَّذِينِ عَبَدُوا غَيْرَهُ وَتَوَكَّلُوا عَلَى شَفَاعَةِ الْآلِهَةِ وَنَفْعِهَا. ويتضمّن أَمر النبيء ﵊ بِالدَّوَامِ عَلَى الْعِبَادَةِ وَالتَّوَكُّلِ.
Allah, ibadet edilmeye ve her mühim işte kendisine tevekkül edilmeye layık olandır. Bu, O'ndan başkasına tapan ve putların şefaatine ve faydasına güvenen kimseleri hatalı kılmaya yönelik üstü kapalı bir dokundurmadır (tarizdir). Ayrıca Peygamber'e -aleyhisselâm- ibadete ve tevekküle devam etme emrini de ihtiva eder.
وَالْمُرَادُ أَنْ يَعْبُدَهُ دُونَ غَيْرِهِ وَيَتَوَكَّلَ عَلَيْهِ دُونَ غَيْرِهِ بِقَرِينَةِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ، وَبِقَرِينَةِ التَّفْرِيعِ لِأَنَّ الَّذِي يُرْجَعُ إِلَيْهِ كُلُّ أَمْرٍ لَا يُعْقَلُ أَنْ يُصْرَفَ شَيْءٌ مِنَ الْعِبَادَةِ وَلَا مِنَ التَّوَكُّلِ إِلَى غَيْرِهِ، فَلِذَلِكَ لَمْ يُؤْتَ بِصِيغَةٍ تَدُلُّ عَلَى تَخْصِيصِهِ بِالْعِبَادَةِ لِلِاسْتِغْنَاءِ عَنْ ذَلِكَ بِوُجُوبِ سَبَبِ تَخْصِيصِهِ بِهِمَا.
Murad edilen; { وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ } karinesine ve tafri' (çıkarım) karinesine binaen, başkasına değil yalnızca O'na ibadet etmesi ve başkasına değil yalnızca O'na tevekkül etmesidir. Çünkü her işin kendisine döndürüldüğü zat dururken, ibadetten ve tevekkülden herhangi bir şeyin başkasına yöneltilmesi aklen mümkün değildir; bu sebeple ibadetin O'na has kılınmasını gerektiren sebebin zorunluluğu karşısında buna ihtiyaç duyulmadığından O'na has kılınışını bildiren [ayrı] bir sîga getirilmemiştir.
وَجُمْلَةُ وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ فَذْلَكَةٌ جَامِعَةٌ، فَهُوَ تَذْيِيلٌ لِمَا تَقَدَّمَ. وَالْوَاوُ فِيهِ كَالْوَاوِ فِي قَوْلِهِ: وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَإِنَّ عَدَمَ غَفْلَتِهِ عَنْ أَيِّ عَمَلٍ أَنَّهُ يُعْطِي كُلَّ عَامِلٍ جَزَاءَ عَمَلِهِ إِنْ خَيْرًا فَخَيْرٌ وَإِنْ شَرًّا فَشَرٌّ، وَلِذَلِكَ عُلِّقَ وَصْفُ الْغَافِلِ بِالْعَمَلِ وَلَمْ يُعَلَّقْ بِالذَّوَاتِ نَحْوَ: بِغَافِلٍ عَنْكُمْ، إِيمَاءً إِلَى أَنَّ عَلَى الْعَمَلِ جَزَاءً.
{ وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir” cümlesi kapsamlı bir özet olup öncekiler için bir tezyildir (tamamlayıcıdır). Buradaki vav harfi, { وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } buyruğundaki vav gibidir. Zira O'nun hiçbir amelden gafil olmaması; her amel işleyene amelinin karşılığını, hayırsa hayır, şerse şer olarak vermesidir. Bu sebeple gafil sıfatı amele taalluk ettirilmiş; amele karşılık bir ceza/mükâfat olduğuna işaret etmek üzere “sizden gafil değildir” şeklinde bizzat şahıslara taalluk ettirilmemiştir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَيَعْقُوبُ «عَمَّا تَعْمَلُونَ» - بِتَاءٍ فوقية- خطابا للنبيء ﷺ وَالنَّاسُ مَعَهُ فِي الْخِطَابِ. وَقَرَأَ مَنْ عَدَاهُمْ بِالْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ عَلَى أَنْ يَعُودَ الضَّمِيرُ إِلَى الْكُفَّارِ فَهُوَ تَسْلِيَة للنبيء- ﵊ وَتَهْدِيدٌ لِلْمُشْرِكِينَ.
Nâfi, İbn Âmir, Âsım'dan Hafs, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb; Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve hitapta onunla beraber olan insanlara hitaben üstte iki noktalı te ile «عَمَّا تَعْمَلُونَ» şeklinde okumuşlardır. Onların dışındakiler ise zamirin kâfirlere dönmesi üzere altta iki noktalı ye ile [«عَمَّا يَعْمَلُونَ» şeklinde] okumuşlardır; bu da Peygamber -aleyhisselâm- için bir teselli, müşrikler için ise bir tehdittir.