وَالِاسْتِخْفَاءُ: الِاخْتِفَاءُ، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِيهِ لِلتَّأْكِيدِ مِثْلُ اسْتَجَابَ وَاسْتَأْخَرَ.
İstihfâ (الِاسْتِخْفَاء); gizlenmek (ihtifâ) demektir. Buradaki sîn ve tâ harfleri, istecâbe ve iste'hara kelimelerinde olduğu gibi tekit içindir.
وَجُمْلَةُ: أَلا حِينَ يَسْتَغْشُونَ ثِيابَهُمْ إلَخْ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ إِتْمَامًا لِجُمْلَةِ أَلا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ مُتَّصِلَةً بِهَا فَيَكُونُ حَرْفُ أَلا الثَّانِي تَأْكِيدًا لِنَظِيرِهِ الَّذِي فِي الْجُمْلَةِ قَبْلَهُ لزِيَادَة تَحْقِيق الْخَبَر، فَيَتَعَلَّقُ ظَرْفُ (حِينَ) بِفِعْلِ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ وَيَتَنَازَعُهُ مَعَ فِعْلِ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَتَكُونُ الْحَالَةُ الْمَوْصُوفَةُ حَالَةً وَاحِدَةً مُرَكَّبَةً مِنْ ثَنْيِ الصُّدُورِ وَاسْتِغْشَاءِ الثِّيَابِ.
{ أَلا حِينَ يَسْتَغْشُونَ ثِيابَهُمْ } “İyi bilin ki, onlar elbiselerine büründükleri zaman...” cümlesinin, { أَلا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ } “İyi bilin ki onlar göğüslerini bükerler” cümlesine bitişik olarak onun bir tamamlayıcısı olması caizdir. Bu takdirde ikinci 'elâ' (أَلا) harfi, haberin kesinliğini artırmak için önceki cümledeki benzerinin tekidi olur. Böylece zaman zarfı olan 'hîne' (حِينَ), { يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ } fiiline bağlanır ve bu fiil ile { يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ } fiili arasında müşterek işletilir (tenazu' olur); nitelenen durum da göğüslerin bükülmesi ile elbiselere bürünmekten mürekkep tek bir hâl olur.
وَالِاسْتِغْشَاءُ: التَّغَشِّي بِمَا يُغَشِّي، أَيْ يَسْتُرُ، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِيهِ لِلتَّأْكِيدِ مِثْلُ قَوْلِهِ:
İstiğşâ (الِاسْتِغْشَاء); örten/bürüten şey ile bürünmek, yani örtünmektir. Buradaki sîn ve tâ harfleri, tıpkı Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi tekit içindir:
وَاسْتَغْشَوْا ثِيابَهُمْ [نوح: ٧] ، مثل اسْتَجَابَ.
{ وَاسْتَغْشَوْا ثِيابَهُمْ } “...ve elbiselerine büründüler” [Nûh 7], tıpkı istecâbe gibi.
وَزِيَادَةُ وَما يُعْلِنُونَ تَصْرِيحٌ بِمَا فُهِمَ مِنَ الْكَلَامِ السَّابِقِ لِدَفْعِ تَوَهُّمِ عِلْمِهِ بِالْخَفِيَّاتِ دُونَ الظَّاهِرِ.
{ وَما يُعْلِنُونَ } “...ve açığa vurduklarını [da bilir]” ifadesinin ziyadesi, [Allah'ın] zahiri bilmeyip sadece gizli olanları bildiği vehmini bertaraf etmek amacıyla önceki sözden anlaşılan hususun açıkça ifadesidir.
وَجُمْلَةُ: إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ نَتِيجَةٌ وَتَعْلِيلٌ لِلْجُمْلَةِ قَبْلَهُ، أَيْ يُعْلَمُ سِرَّهُمْ وَجَهْرَهُمْ لِأَنَّهُ شَدِيدُ الْعِلْمِ بِالْخَفِيِّ فِي النُّفُوسِ وَهُوَ يَعْلَمُ الْجَهْرَ بِالْأَوْلَى.
{ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” cümlesi, kendisinden önceki cümlenin bir neticesi ve ta'lilidir (gerekçesidir). Yani O, onların gizlisini de açığını da bilir; çünkü O, nefislerdeki en gizli şeyleri dahi çok iyi bilendir, açığı ise evleviyetle bilir.
فَذَاتُ الصُّدُورِ صِفَةٌ لِمَحْذُوفٍ يُعْلَمُ مِنَ السِّيَاقِ مِنْ قَوْلِهِ عَلِيمٌ أَيِ الْأَشْيَاءَ الَّتِي هِيَ صَاحِبَةُ الصُّدُورِ.
Zâtü's-sudûr (ذَاتُ الصُّدُورِ), siyakta geçen 'alîm' (عَلِيمٌ) kelimesinden anlaşılan hazfedilmiş bir mevsufun sıfatıdır; yani 'göğüslerin sahibi/içinde olan şeyler' demektir.
وَكَلِمَةُ (ذَاتِ) مُؤَنَّثُ (ذُو) يُتَوَصَّلُ بِهَا إِلَى الْوَصْفِ بِأَسْمَاءِ الْأَجْنَاسِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ [الْأَنْفَال: ٤٣] وَقَوْلِهِ:
'Zât' (ذَاتِ) kelimesi 'zû' (ذُو) kelimesinin müennesidir ve onun vasıtasıyla cins isimleriyle vasıflamaya ulaşılır. Bu husustaki açıklama Allah Teâlâ'nın şu buyruklarında geçmişti: { إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } [el-Enfâl 43] ve
وَأَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [١] .
Enfâl Suresi'ndeki { وَأَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ } “...aranızı düzeltin” [Enfâl 1].
وَالصُّدُورُ مُرَادٌ بِهَا النُّفُوسُ لِأَنَّ الْعَرَبَ يُعَبِّرُونَ عَنِ الْحَوَاسِّ الْبَاطِنِيَّةِ بِالصَّدْرِ.
Sudûr (الصُّدُورُ / göğüsler) kelimesiyle nefisler kastedilmiştir; çünkü Araplar bâtınî duyuları göğüs (sadr) ile ifade ederler.
وَاخْتِيَارُ مِثَالِ الْمُبَالَغَةِ وَهُوَ عَلِيمٌ لِاسْتِقْصَاءِ التَّعْبِيرِ عَنْ إِحَاطَةِ الْعِلْمِ بِكُلِّ مَا تَسَعُهُ اللُّغَةُ الْمَوْضُوعَةُ لِمُتَعَارَفِ النَّاسِ فَتَقْصُرُ عَنْ أَلْفَاظٍ تُعَبِّرُ عَنِ الْحَقَائِقِ الْعَالِيَةِ بِغَيْرِ طَرِيقَةِ اسْتِيعَابِ مَا يَصْلُحُ مِنَ الْمُعَبِّرَاتِ لِتَحْصِيلِ تَقْرِيبِ الْمَعْنَى الْمَقْصُودِ.
Mübalağa kalıbı olan 'Alîm' (عَلِيمٌ) lafzının seçilmesi; insanların örfüne göre vaz' edilmiş olan ve kastedilen mananın takribini elde etmek için elverişli ifadelerin tamamını kuşatma yolu dışında yüce hakikatleri ifade edecek lafızlar hususunda yetersiz kalan dilin elverdiği ölçüde ilmin her şeyi kuşatmasını eksiksiz olarak ifade etmek içindir.
وَذَاتُ الصُّدُورِ: الْأَشْيَاءُ الْمُسْتَقِرَّةُ فِي النُّفُوسِ الَّتِي لَا تَعْدُوهَا. فأضيفت إِلَيْهَا.
Zâtü's-sudûr (ذَاتُ الصُّدُورِ): Nefislerde yerleşik olup oradan ayrılmayan şeylerdir; bu sebeple nefislere izafe edilmiştir.
[سُورَة هود (١١) : آيَة ٦]
[Hûd Suresi (11), Âyet 6]
وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ رِزْقُها وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَمُسْتَوْدَعَها كُلٌّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٦)
{ وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ رِزْقُها وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَمُسْتَوْدَعَها كُلٌّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki, rızkı Allah'a ait olmasın. O, onun durduğu yeri de emanet bırakıldığı yeri de bilir. Hepsi apaçık bir kitaptadır.” (6)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ [هود: ٥] . وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا يَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا، وَإِنَّمَا نُظِمَ الْكَلَامُ عَلَى هَذَا الْأُسْلُوبِ تَفَنُّنًا لِإِفَادَةِ التَّنْصِيصِ عَلَى الْعُمُومِ بِالنَّفْيِ الْمُؤَكَّدِ بِ (مِنْ) ، وَلِإِدْمَاجِ تَعْمِيمِ رِزْقِ اللَّهِ كُلَّ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ فِي أَثْنَاءِ إِفَادَةِ عُمُومِ عِلْمِهِ بِأَحْوَالِ كُلِّ دَابَّةٍ، فَلِأَجْلِ ذَلِكَ أُخِّرَ الْفِعْلُ الْمَعْطُوفُ لِأَنَّ فِي التَّذْكِيرِ بِأَنَّ اللَّهَ رَازِقُ الدَّوَابِّ الَّتِي لَا حِيلَةَ لَهَا فِي الِاكْتِسَابِ اسْتِدْلَالًا عَلَى أَنَّهُ عَلِيمٌ بِأَحْوَالِهَا، فَإِنَّ كَوْنَهُ رَازِقًا لِلدَّوَابِّ قَضِيَّةٌ مِنَ الْأُصُولِ الْمَوْضُوعَةِ الْمَقْبُولَةِ عِنْدَ عُمُومِ الْبَشَرِ، فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ جُعِلَ رِزْقُ اللَّهِ إِيَّاهَا دَلِيلًا عَلَى عِلْمِهِ بِمَا تَحْتَاجُهُ.
{ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ } [Hûd 5] cümlesi üzerine atıftır. Takdiri şöyledir: «Hiçbir canlı yoktur ki, O onun durduğu yeri ve emanet bırakıldığı yeri bilmesin.» Sözün bu üslup üzere dizilmesi; 'min' (مِنْ) ile tekit edilmiş nefy ile umumun açıkça ifade edilmesi (tensîs) ve her bir canlının hallerine dair ilminin kuşatıcılığını bildirme esnasında Allah'ın yeryüzündeki her canlıyı rızıklandırmasının umumiyetini de söze dahil etmek (idmac) suretiyle bir üslup güzelliği (tefennün) içindir. İşte bu sebeple matuf fiil tehir edilmiştir; zira rızkı kazanmada hiçbir çaresi bulunmayan canlıların rızık vericisinin Allah olduğunun hatırlatılmasında, O'nun onların hallerini bildiğine dair bir delil getirme vardır. Çünkü canlıların rızık vericisinin O olması, bütün insanların nezdinde kabul görmüş temel kabullerdendir. İşte bu sebeple Allah'ın onları rızıklandırması, onların muhtaç oldukları şeyleri bildiğine delil kılınmıştır.
وَالدَّابَّةُ فِي اللُّغَةِ: اسْمٌ لِمَا يَدِبُّ أَيْ يَمْشِي عَلَى الْأَرْضِ غَيْرِ الْإِنْسَانِ.
Dâbbe (الدَّابَّةُ) lügatte: İnsan dışında yeryüzünde debelenen, yani yürüyen varlıkların adıdır.
وَزِيَادَةُ فِي الْأَرْضِ تَأْكِيدٌ لِمَعْنَى دَابَّةٍ فِي التَّنْصِيصِ عَلَى أَنَّ الْعُمُومَ مُسْتَعْمَلٌ فِي حَقِيقَتِهِ.
{ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde” ifadesinin ziyadesi, umumun hakiki anlamında kullanıldığını açıkça belirtmek (tensîs) bakımından 'dâbbe'nin manasını pekiştiren bir tekittir.
وَالرِّزْقُ: الطَّعَامُ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً [آل عمرَان: ٣٧] .
Rızık (الرِّزْقُ); gıda/yiyecektir. Allah Teâlâ'nın: { وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً } “...onun yanında bir rızık buldu” [Âl-i İmrân 37] ayetinde geçmişti.
وَالِاسْتِثْنَاءُ مِنْ عُمُومِ الْأَحْوَالِ التَّابِعِ لِعُمُومِ الذَّوَاتِ وَالْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِذِكْرِ رِزْقِهَا الَّذِي هُوَ مِنْ أَحْوَالِهَا.
İstisna, zatların umumuna bağlı olan ve onun bir hali olan rızkının zikredilmesiyle delalet edilen hallerin umumundandır.
وَتَقْدِيمُ عَلَى اللَّهِ قَبْلَ مُتَعَلِّقِهِ وَهُوَ رِزْقُها لِإِفَادَةِ الْقَصْرِ، أَيْ عَلَى اللَّهِ لَا عَلَى غَيْرِهِ، وَلِإِفَادَةِ تَرْكِيبِ عَلَى اللَّهِ رِزْقُها مَعْنَى أَنَّ اللَّهَ تَكَفَّلَ بِرِزْقِهَا وَلَمْ
Müteallakı olan { رِزْقُها } lafzından önce { عَلَى اللَّهِ } ifadesinin öne geçirilmesi hasr ifade etmek içindir; yani başkasına değil, yalnız Allah'a aittir. Ayrıca { عَلَى اللَّهِ رِزْقُها } terkibinin, Allah'ın onun rızkını üstlendiği ve onu
يُهْمِلْهُ، لِأَنَّ (عَلَى) تَدُلُّ عَلَى اللُّزُومِ وَالْمَحْقُوقِيَّةِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ اللَّهَ لَا يُلْزِمُهُ أَحَدٌ شَيْئًا، فَمَا أَفَادَ مَعْنَى اللُّزُومِ فَإِنَّمَا هُوَ الْتِزَامُهُ بِنَفْسِهِ بِمُقْتَضَى صِفَاتِهِ الْمُقْتَضِيَةِ ذَلِكَ لَهُ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعْداً عَلَيْنا [الْأَنْبِيَاء: ١٠٤] وَقَوْلُهُ: حَقًّا عَلَيْنا [يُونُس: ١٠٣] .
ihmal etmediği manasını ifade etmesi içindir; zira 'alâ' (عَلَى) harf-i cerri lüzum ve hak ediş bildirir. Malumdur ki hiç kimse Allah'a bir şeyi zorunlu kılamaz; dolayısıyla bu terkibin ifade ettiği lüzum manası, Allah Teâlâ'nın: { وَعْداً عَلَيْنا } “...üzerimize bir vaat olarak” [el-Enbiyâ 104] ve: { حَقًّا عَلَيْنا } “...üzerimize bir hak olarak” [Yûnus 103] buyruklarında işaret edildiği gibi, zatına bunu gerektiren sıfatlarının iktizası gereği bizzat Kendisinin bunu taahhüt etmesinden ibarettir.
وَالِاسْتِثْنَاءُ مِنْ عُمُومِ مَا يُسْنَدُ إِلَيْهِ رِزْقُ الدَّوَابِّ فِي ظَاهِرِ مَا يَبْدُو لِلنَّاسِ أَنَّهُ رِزْقٌ مِنْ أَصْحَابِ الدَّوَابِّ وَمَنْ يُرَبُّونَهَا، أَيْ رِزْقُهَا عَلَى اللَّهِ لَا عَلَى غَيْرِهِ. فَالْمُسْتَثْنَى هُوَ الْكَوْنُ عَلَى اللَّهِ، وَالْمُسْتَثْنَى مِنْهُ مُطْلَقُ الْكَوْنِ مِمَّا يُتَخَيَّلُ أَنَّهُ رَزَّاقٌ فَحَصْرُ الرِّزْقِ فِي الْكَوْنِ عَلَى اللَّهِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ فِي الْعُرْفِ بِاعْتِبَارِ أَنَّ اللَّهَ مُسَبِّبٌ ذَلِكَ الرِّزْقَ وَمُقَدِّرُهُ.
İstisna, insanların zahirde gördükleri kadarıyla hayvan sahipleri ve onları besleyenlerden gelen bir rızık gibi algılanıp canlıların rızkının kendilerine isnat edildiği şeylerin umumundandır; yani onun rızkı başkasına değil, yalnızca Allah'a aittir. Buna göre müstesna olan, Allah'ın üzerine olmasıdır; müstesna minh ise rızık verici olduğu hayal edilen her türlü mutlak var oluştur. Dolayısıyla rızkın Allah'ın üzerinde oluşuna hasredilmesi, Allah'ın o rızkın müsebbibi ve takdir edicisi olması itibariyle örfte aklî bir mecazdır.
وَجُمْلَةُ وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَمُسْتَوْدَعَها عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ الِاسْتِثْنَاءِ لَا عَلَى الْمُسْتَثْنَى، أَيْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مُسْتَقَرَّ كُلِّ دَابَّةٍ وَمُسْتَوْدَعِهَا. فَلَيْسَ حُكْمُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ بِدَاخِلٍ فِي حَيِّزِ الْحَصْرِ.
{ وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَمُسْتَوْدَعَها } cümlesi, müstesnaya değil, istisna cümlesine atıftır; yani «Allah her canlının durduğu yeri de emanet bırakıldığı yeri de bilir» demektir. Dolayısıyla bu cümlenin hükmü hasr dairesine dahil değildir.
وَالْمُسْتَقَرُّ: مَحَلُّ اسْتِقْرَارِهَا. وَالْمُسْتَوْدَعُ: مَحَلُّ الْإِيدَاعِ، وَالْإِيدَاعُ: الْوَضْعُ وَالدَّخَرُ.
Müstakar (الْمُسْتَقَرُّ); canlının yerleşip kaldığı yerdir. Müstevda' (الْمُسْتَوْدَعُ); emanet bırakılan yerdir; îdâ' (الْإِيدَاعُ) ise koymak ve saklamaktır.
وَالْمُرَادُ بِهِ مُسْتَوْدَعُهَا فِي الرَّحِمِ قَبْلَ بُرُوزِهَا إِلَى الْأَرْضِ كَقَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٩٨] .
Bununla kastedilen, En'âm Suresi'ndeki { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ } “O, sizi tek bir nefisten yaratandır. İşte bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır” [En'âm 98] ayetinde olduğu gibi, yeryüzüne çıkmadan önce onun rahimdeki emanet yeridir.
وَتَنْوِينُ كُلٌّ تَنْوِينِ عِوَضٍ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ اخْتِصَارٌ، أَيْ كُلُّ رِزْقِهَا وَمُسْتَقَرِّهَا وَمُسْتَوْدَعِهَا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ، أَيْ كِتَابَةٍ، فَالْكِتَابُ هُنَا مَصْدَرٌ كَقَوْلِهِ: كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ [النِّسَاء: ٢٤] . وَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي تَقْدِيرِ الْعِلْمِ وَتَحْقِيقِهِ بِحَيْثُ لَا يَقْبَلُ زِيَادَةً وَلَا نُقْصَانًا وَلَا تَخَلُّفًا. كَمَا أَنَّ الْكِتَابَةَ يُقْصَدُ مِنْهَا أَنْ لَا يُزَادَ فِي الْأَمْرِ وَلَا يُنْقَصَ وَلَا يُبْطَلَ. قَالَ الْحَارِثُ بْنُ حِلِّزَةَ:
{ كُلٌّ } kelimesindeki tenvin, kısaltma amacıyla muzafun ileyhin yerini tutan bedel tenvinidir; yani «onun bütün rızkı, kalış yeri ve emanet yeri apaçık bir kitaptadır, yani yazılıdır.» Buradaki 'kitâb' lafzı, Allah Teâlâ'nın { كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “...Allah'ın üzerinize bir yazısıdır” [en-Nisâ 24] ayetinde olduğu gibi masdardır. Bu lafız, ilmin hiçbir artma, eksilme ve aksama kabul etmeyecek şekilde takdir ve tahakkuk ettirilmesi anlamında kullanılmıştır. Nitekim yazmaktan maksat da işin ne artırılması, ne eksiltilmesi ne de iptal edilmesidir. Hâris b. Hillize şöyle demiştir:
حَذَرَ الْجَوْرِ والتطاخي وَهل ينْقض مَا فِي الْمَهَارِقِ الْأَهْوَاءُ وَالْمُبِينُ: اسْمُ فَاعِلِ أَبَانَ بِمَعْنَى: أَظْهَرَ، وَهُوَ تَخْيِيلٌ لِاسْتِعَارَةِ الْكِتَابِ لِلتَّقْدِيرِ.
«Zulümden ve haksızlıktan sakınmak için; sahifelerde yazılı olanı heva ve hevesler bozabilir mi hiç?» Mübîn (الْمُبِينُ); 'açıkladı/belli etti' manasındaki ebâne (أَبَانَ) fiilinin ism-i failidir ve takdir manası için 'kitab'ın istiare edilmesine yönelik bir tahyildir.
وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُ مُوَضِّحٌ لِمَنْ يُطَالِعُهُ لِأَنَّ عِلْمَ اللَّهِ وَقَدَرَهُ لَا يَطَّلِعُ عَلَيْهِ أَحَدٌ
Yoksa maksat onu okuyan kimse için açıklayıcı olması değildir; zira Allah'ın ilmine ve takdirine hiç kimse muttali olamaz.
[سُورَة هود (١١) : آيَة ٧]
[Hûd Suresi (11), Âyet 7]
وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَكانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَلَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ (٧)
{ وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَكانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَلَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ } “Hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamak için gökleri ve yeri altı günde yaratan O'dur; O'nun Arş'ı su üzerinde idi. Andolsun ki 'Ölümden sonra muhakkak diriltileceksiniz' desen, inkâr edenler kesinlikle 'Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' derler.” (7)
وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَكانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا
{ وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَكانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا } “Hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamak için gökleri ve yeri altı günde yaratan O'dur; O'nun Arş'ı su üzerinde idi.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها [هود: ٦] . وَالْمُنَاسَبَةُ أَنَّ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْ أَكْبَرِ مَظَاهِرِ عِلْمِ اللَّهِ وَتَعَلُّقَاتِ قُدْرَتِهِ وَإِتْقَانِ الصُّنْعِ،
{ وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها } [Hûd 6] cümlesine atıftır. [İki ayet arasındaki] münasebet şudur: Göklerin ve yerin yaratılması, Allah'ın ilminin, kudretinin taalluklarının ve sanatının mükemmelliğinin en büyük tezahürlerindendir.
فَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْخَبَرِ لَازَمُهُ وَهُوَ الِاعْتِبَارُ بِسِعَةِ عِلْمِهِ وَقُدْرَتِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِهَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٥٤] .
Dolayısıyla bu haberden maksat onun lazımıdır; o da Allah'ın ilminin ve kudretinin genişliğinden ibret almaktır. A'râf Suresi'ndeki benzeri olan { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } “Şüphesiz Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva eden Allah'tır...” [el-A'râf 54] ayetinde buna dair açıklama geçmişti.
وَجُمْلَةُ وَكانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ حَالًا وَأَنْ تَكُونَ اعْتِرَاضًا بَيْنَ فِعْلِ (خَلَقَ) وَلَامِ التَّعْلِيلِ. وَأَمَّا كَوْنُهَا مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها [هود: ٦] الْمَسُوقَةِ مَسَاقَ الدَّلِيلِ عَلَى سَعَةِ عِلْمِ اللَّهِ وَقُدْرَتِهِ فَغَيْرُ رَشِيقٍ لِأَنَّ مَضْمُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةِ لَيْسَ مَحْسُوسًا وَلَا مُتَقَرِّرًا لَدَى الْمُشْرِكِينَ إِذْ هُوَ مِنَ الْمُغَيَّبَاتِ وَبَعْضُهُ طَرَأَ عَلَيْهِ تَغْيِير بِخلق السَّمَوَات فَلَا يَحْسُنُ جَعْلُهُ حُجَّةً عَلَى الْمُشْرِكِينَ لِإِثْبَاتِ سَعَةِ عِلْمِ اللَّهِ وَقَدْرَتِهِ الْمَأْخُوذِ مِنْ جُمْلَةِ وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ [هود: ٦] إلَخْ. وَالْمَعْنَى أَنَّ الْعَرْشَ كَانَ مخلوقا قبل السَّمَوَات وَكَانَ مُحِيطًا بِالْمَاءِ أَوْ حَاوِيًا لِلْمَاءِ. وَحَمْلُ الْعَرْشِ عَلَى أَنَّهُ ذَاتٌ مخلوقة فَوق السَّمَوَات هُوَ ظَاهِرُ الْآيَةِ. وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ الْعَرْشَ مَخْلُوقٌ قَبْلَ ذَلِكَ وَأَنَّ الْمَاءَ مَخْلُوق قبل السَّمَوَات وَالْأَرْضِ. وَتَفْصِيلُ ذَلِكَ وَكَيْفِيَّتُهُ وَكَيْفِيَّةُ الِاسْتِعْلَاءِ مِمَّا لَا قِبَلَ لِلْأَفْهَامِ بِهِ إِذِ التَّعْبِيرُ عَنْهُ تَقْرِيبٌ.
{ وَكانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ } cümlesinin hâl olması da, 'halaka' (خَلَقَ) fiili ile ta'lil lâmı arasında bir itiraz (ara cümle) olması da caizdir. Allah'ın ilminin ve kudretinin genişliğine delil getirilme makamında sevk edilmiş olan { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها } [Hûd 6] cümlesine matuf olmasına gelince, bu fasih bir kullanım olmaz; zira bu cümlenin muhtevası duyulur/görülür bir şey olmadığı gibi gaybî konulardan olması ve bir kısmının da göklerin yaratılmasıyla değişikliğe uğramış bulunması sebebiyle müşrikler nezdinde yerleşik bir bilgi de değildir. Dolayısıyla { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ } [Hûd 6] vb. cümlesinden anlaşılan, Allah'ın ilminin ve kudretinin genişliğini ispat etmek için bunun müşriklere karşı hüccet kılınması uygun düşmez. Manası şudur: Arş göklerden önce yaratılmıştı ve suyu kuşatıcı ya da suyu ihtiva edici idi. Arş'ı göklerin üzerinde yaratılmış bir zat (varlık) olarak anlamak, ayetin zahiridir. Bu da Arş'ın bundan önce yaratılmış olduğunu ve suyun da göklerden ve yerden önce yaratıldığını gerektirir. Bunun tafsilatı, keyfiyeti ve [Arş'ın suyun] üzerinde oluşunun keyfiyeti ise akılların kavrayamayacağı hususlardandır; nitekim bunu ifade etmek sadece bir yaklaştırmadan (takribden) ibarettir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْعَرْشِ مُلْكَ اللَّهِ وَحُكْمَهُ تَمْثِيلًا بِعَرْشِ السُّلْطَانِ، أَيْ كَانَ مُلْكُ اللَّهِ قبل خلق السَّمَوَات وَالْأَرْضِ مُلْكًا عَلَى الْمَاءِ.
Hükümdarın tahtına benzetilerek Arş'tan maksadın Allah'ın mülkü ve hâkimiyeti olması da caizdir; yani göklerin ve yerin yaratılmasından önce Allah'ın hâkimiyeti su üzerindeydi demektir.
وَقَوْلُهُ: لِيَبْلُوَكُمْ مُتَعَلِّقٌ بِ خَلَقَ وَاللَّامُ لِلتَّعْلِيلِ. وَالْبَلْوُ: الِابْتِلَاءُ، أَيِ اخْتِبَارُ شَيْءٍ لِتَحْصِيلِ عِلْمٍ بِأَحْوَالِهِ، وَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ كِنَايَةً عَنْ ظُهُورِ آثَارٍ خَلْقِهِ
Allah Teâlâ'nın { لِيَبْلُوَكُمْ } buyruğu { خَلَقَ } fiiline müteallıktır ve lâm harfi ta'lil (gerekçe) içindir. Belv (الْبَلْوُ); ibtila (sınama), yani bir şeyin hallerine dair bilgi edinmek için onu test etmektir. Bu ifade, Allah Teâlâ'nın yarattıklarında O'nun yaratışının eserlerinin ortaya çıkmasından kinaye olarak kullanılmıştır.
تَعَالَى لِلْمَخْلُوقَاتِ، لِأَنَّ حَقِيقَةَ الْبَلْوِ مُسْتَحِيلَةٌ عَلَى اللَّهِ لِأَنَّهُ الْعَلِيمُ بِكُلِّ شَيْءٍ، فَلَا يَحْتَاجُ إِلَى اخْتِبَارِهِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ: إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٣] .
Zira sınamanın hakiki anlamı Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır; çünkü O her şeyi hakkıyla bilendir, dolayısıyla Bakara Suresi'ndeki { إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ } “...ancak Peygamber'e uyanı bilelim diye...” [el-Bakara 143] ayetinde olduğu gibi bir şeyi test etmeye ihtiyacı yoktur.
وَجَعْلُ الْبَلْوِ عِلّة لخلق السَّمَوَات وَالْأَرْضِ لِكَوْنِهِ مِنْ حِكْمَةِ خَلْقِ الْأَرْضِ بِاعْتِبَارِ كَوْنِ الْأَرْضِ مِنْ مَجْمُوعِ هَذَا الْخَلْقِ، ثُمَّ إِنَّ خَلْقَ الْأَرْضِ يَسْتَتْبِعُ خَلْقَ مَا جُعِلَتِ الْأَرْضُ عَامِرَةً بِهِ، وَاخْتِلَافُ أَعْمَالِ الْمُخَاطَبِينَ مِنْ جُمْلَةِ الْأَحْوَالِ الَّتِي اقْتَضَاهَا الْخَلْقُ فَكَانَتْ مِنْ حِكْمَة خلق السَّمَوَات وَالْأَرْضِ، وَكَانَ التَّعْلِيلُ هُنَا بِمَرَاتِبَ كَثِيرَةٍ، وَعِلَّةُ الْعِلَّةِ عِلَّةٌ.
İmtihanın göklerin ve yerin yaratılışının illeti kılınması; yeryüzünün bu yaratılış bütününün bir parçası olması hasebiyle yerin yaratılış hikmetinden kaynaklanmaktadır. Sonra yeryüzünün yaratılması, yerin kendisiyle imar edildiği varlıkların da yaratılmasını gerektirir; muhatapların amellerinin farklılığı da yaratılışın iktiza ettiği haller cümlesindendir. Dolayısıyla bu, göklerin ve yerin yaratılış hikmetinden olmuştur. Buradaki ta'lil (illet gösterme) pek çok mertebelerle gerçekleşmiştir; nitekim illetin illeti de illettir.
وأَيُّكُمْ: اسْمُ اسْتِفْهَامٍ، فَهُوَ مُبْتَدَأٌ، وَجُمْلَةُ الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ سَادَّةٌ مَسَدَّ الْحَالِ اللَّازِمِ ذِكْرُهَا بَعْدَ ضَمِيرِ الْخطاب فِي لِيَبْلُوَكُمْ، نَظَرًا إِلَى أَنَّ الِابْتِلَاءَ لَا يَتَعَلَّقُ بِالذَّوَاتِ، فَتَعْدِيَةُ فِعْلِ (يَبْلُوَ) إِلَى ضَمِيرِ الذَّوَاتِ لَيْسَ فِيهِ تَمَامُ الْفَائِدَةِ فَكَانَ مُحْتَاجًا إِلَى ذِكْرِ حَالِ تَقَيُّدِ مُتَعَلِّقِ الِابْتِلَاءِ، وَهَذَا ضَرْبٌ مِنَ التَّعْلِيقِ وَلَيْسَ عَيْنُهُ.
{ أَيُّكُمْ } istifham (soru) ismidir ve mübtedadır. Mübteda ve haberden oluşan cümle, { لِيَبْلُوَكُمْ } ifadesindeki hitap zamirinden sonra zikredilmesi zorunlu olan hâlin yerine geçmiştir; zira imtihan doğrudan zatlara taalluk etmez, dolayısıyla 'yeblüve' fiilinin zat bildiren zamire geçişli kılınması tam bir fayda sağlamaz ve imtihanın taalluk ettiği şeyin kaydını bildiren bir hâlin zikredilmesine ihtiyaç duyulur. Bu ise ta'likin (fiilin amelden askıya alınmasının) bir türüdür, bizzat kendisi değildir.
وَفِي الْآيَةِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ مِنْ حِكْمَةِ خَلْقِ الْأَرْضِ صُدُورُ الْأَعْمَالِ الْفَاضِلَةِ مِنْ شَرَفِ الْمَخْلُوقَاتِ فِيهَا. ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي الْجَزَاءَ عَلَى الْأَعْمَالِ إِكْمَالًا لِمُقْتَضَى الْحِكْمَةِ وَلِذَلِكَ أُعْقِبَتْ بِقَوْلِهِ: وَلَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ إِلَخْ.
Ayette, yeryüzünün yaratılış hikmetlerinden birinin, oradaki varlıkların en şereflisinden faziletli amellerin sadır olması olduğuna işaret vardır. Sonra bu durum, hikmetin gereğinin tamamlanması için amellere karşılık bir ceza/mükâfat verilmesini gerektirir; işte bu sebeple akabinde: { وَلَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ } “Andolsun ki 'Siz diriltileceksiniz' desen...” buyruğu getirilmiştir.
وَلَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ يَظْهَرُ أَنَّ الْوَاوَ وَاوُ الْحَالِ وَالْجُمْلَةَ حَالٌ مِنْ فَاعِلِ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِاعْتِبَارِ مَا تَعَلَّقَ بِالْفِعْلِ مِنْ قَوْلِهِ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ، وَقَوْلِهِ: لِيَبْلُوَكُمْ، وَالتَّقْدِيرُ: فَعَلَ ذَلِكَ الْخَلْقَ الْعَجِيبَ وَالْحَالُ أَنَّهُمْ يُنْكِرُونَ مَا هُوَ دُونَ ذَلِكَ وَهُوَ إِعَادَةُ خَلْقِ النَّاسِ. وَيَجْهَلُونَ أَنَّهُ لَوْلَا الْجَزَاءُ لَكَانَ هَذَا الْخَلْقُ عَبَثًا كَمَا قَالَ تَعَالَى:
{ وَلَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } buyruğundaki vâv harfinin hâl vâvı olması ve cümlenin de, fiile bağlı olan { فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } ve { لِيَبْلُوَكُمْ } ifadeleri dikkate alınarak, { خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } fiilinin failinden bir hâl olması zahir görünmektedir. Takdiri şöyledir: «O, bu harikulade yaratmayı gerçekleştirmişken, onlar bundan daha aşağı seviyede olan insanların yeniden yaratılmasını inkâr etmektedirler.» Ve onlar, ceza/mükâfat olmasaydı bu yaratmanın abes olacağını bilmezler; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ [الدُّخان: ٣٨] . فَإِنْ حُمِلَ الْخَبَرُ فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ عَلَى ظَاهِرِ الْإِخْبَارِ كَانَتِ الْحَالُ مَقَدَّرَةً مِنْ فَاعِلِ خَلَقَ أَيْ خَلَقَ ذَلِكَ مُقَدِّرًا أَنَّكُمْ تُنْكِرُونَ عَظِيمَ قُدْرَتِهِ، وَإِنْ حُمِلَ الْخَبَرُ عَلَى أَنَّهُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّنْبِيهِ وَالِاعْتِبَارِ بِقُدْرَةِ اللَّهِ كَانَتِ الْحَالُ مُقَارِنَةً.
{ وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ } “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri oyun olsun diye yaratmadık” [ed-Duhân 38]. Eğer { وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } buyruğundaki haber zahiri ihbar manasına hamledilirse, hâl { خَلَقَ } fiilinin failinden takdirî (mukadder) bir hâl olur; yani «O, sizin O'nun yüce kudretini inkâr edeceğinizi takdir ederek bunu yarattı» demektir. Şayet haber, Allah'ın kudretini hatırlatma ve ibret alma anlamında kullanılmış kabul edilirse, hâl mukarin (eş zamanlı) bir hâl olur.
وُوَجْهُ جَعْلِهَا جُمْلَةً شَرْطِيَّةً إِفَادَةُ تَجَدُّدِ التَّكْذِيبِ عِنْدَ كُلِّ إِخْبَارٍ بِالْبَعْثِ، وَاللَّامُ مُوَطِّئَةٌ لِلْقَسَمِ، وَجَوَابُ الْقَسَمِ لَيَقُولَنَّ إِلَخْ، فَاللَّامُ فِيهِ لَامُ جَوَابِ الْقَسَمِ. وَجَوَابُ (إِنَّ) مَحْذُوفٌ أَغْنَى عَنْهُ جَوَابُ الْقَسَمِ كَمَا هُوَ الشَّأْنُ عِنْدَ اجْتِمَاعِ شَرْطٍ وَقَسَمٍ أَنْ يُحْذَفَ جَوَابُ الْمُتَأَخِّرِ مِنْهُمَا.
Cümlenin şart cümlesi kılınmasının sebebi, dirilişe dair her bir haber verilişte inkâr ve yalanlamanın yenilenip tekrarlandığını ifade etmektir. Lâm harfi yemine hazırlık (muvatta') içindir, yeminin cevabı ise { لَيَقُولَنَّ } vb. ifadesidir; dolayısıyla oradaki lâm, yemin cevabının lâmıdır. Şart ile yemin bir arada bulunduğunda ikisinden sonra gelenin cevabının hazfedilmesi kuralı gereğince, 'in' (إِنَّ) şart edatının cevabı hazfedilmiş ve yeminin cevabı onun yerine geçmiştir.
وَتَأْكِيدُ الْجُمْلَةِ بِاللَّامِ الْمُوَطِّئَةِ لِلْقَسَمِ وَمَا يَتْبَعُهُ مِنْ نُونِ التَّوْكِيدِ لِتَنْزِيلِ السَّامِعِ مَنْزِلَةَ الْمُتَرَدِّدِ فِي صُدُورِ هَذَا الْقَوْلِ مِنْهُمْ لِغَرَابَةِ صُدُورِهِ مِنَ الْعَاقِلِ، فَيَكُونُ التَّأْكِيدُ الْقَوِيُّ وَالتَّنْزِيلُ مُسْتَعْمَلًا فِي لَازِمِ مَعْنَاهُ وَهُوَ التَّعْجِيبُ مِنْ حَالِ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يُحِيلُوا إِعَادَةَ الْخَلْقِ وَقَدْ شَاهَدُوا آثَارَ بَدْءِ الْخَلْقِ وَهُوَ أَعْظَمُ وَأَبْدَعُ.
Cümlenin yemine hazırlık lâmı ve onu takip eden tekit nûnu ile pekiştirilmesi; akıllı bir kimseden böyle bir sözün sadır olmasının garipliği sebebiyle, dinleyeni onların bu sözü söyleyecekleri hususunda tereddüt eden bir kimse konumuna indirmek içindir. Böylece bu kuvvetli tekit ve muhatabı bu konuma indirme (tenzîl), bu lafzın manasının lazımı olan bir gaye için, yani yaratılışın başlangıcının daha büyük ve daha eşsiz olan eserlerini bizzat müşahede ettikleri halde yaratılışın tekrarını imkânsız gören inkârcıların haline hayret etmeyi ifade etmek için kullanılmış olur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ إِلَّا سِحْرٌ عَلَى أَنَّ هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِ (قُلْتَ) ، وَمَعْنَى الْإِخْبَارِ عَنِ الْقَوْلِ بِأَنَّهُ سِحْرٌ أَنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّهُ كَلَامٌ مِنْ قَبِيلِ الْأَقْوَالِ الَّتِي يَقُولُهَا السَّحَرَةُ لِخَصَائِصَ تُؤَثِّرُ فِي النُّفُوسِ.
Cumhur, { إِلَّا سِحْرٌ } şeklinde okumuştur; bu durumda 'bu' (هَذَا) kelimesi { قُلْتَ } fiilinin delalet ettiği söze işarettir. Sözün sihir/büyü olarak nitelendirilmesinin anlamı ise; onların, bu sözün nefislerde tesir bırakan hususiyetleri sebebiyle büyücülerin söylediği sözler türünden bir kelam olduğunu iddia etmeleridir.
وَقَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ: إِلَّا سَاحِرٌ فَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ هَذَا إِلَى الرَّسُولِ ﷺ الْمَفْهُومِ مِنْ ضَمِيرِ قُلْتَ أَيْ أَنَّهُ يَقُولُ كَلَامًا يَسْحَرُنَا بِذَلِكَ.
Hamza, Kisâî ve Halef ise { إِلَّا سَاحِرٌ } şeklinde okumuşlardır. Bu takdirde 'bu' (هَذَا) sözüyle yapılan işaret, { قُلْتَ } fiilindeki zamirden anlaşılan Resûl'edir (sallallâhu aleyhi ve sellem); yani «O, bizi bununla büyüleyen bir söz söylüyor» demektir.
وَوَجْهُ جَعْلِهِمْ هَذَا الْقَوْلَ سِحْرًا أَنَّ فِي مُعْتَقَدَاتِهِمْ وَخُرَافَاتِهِمْ أَنَّ مِنْ وَسَائِلِ السِّحْرِ الْأَقْوَالَ الْمُسْتَحِيلَةَ وَالتَّكَاذِيبَ الْبُهْتَانِيَّةَ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يُكَذِّبُونَ بِالْبَعْثِ كُلَّمَا أُخْبِرُوا بِهِ لَا يَتَرَدَّدُونَ فِي عَدَمِ إِمْكَانِ حُصُولِهِ بَلْهَ إِيمَانُهُمْ بِهِ.
Bu sözü sihir saymalarının gerekçesi; onların inanç ve hurafelerinde, imkânsız sözler ve iftira türünden yalanların sihir vasıtalarından kabul edilmesidir. Mana şudur: Onlar, kendilerine her haber verildiğinde dirilişi yalanlarlar; ona inanmak şöyle dursun, onun vuku bulmasının imkânsızlığı konusunda asla tereddüt etmezler.
ومُبِينٌ اسْمُ فَاعِلِ أَبَانَ الْمَهْمُوزَ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى بَانَ الْمُجَرَّدِ، أَيْ بَيِّنٌ وَاضِحٌ أَنَّهُ سِحْرٌ أَوْ أَنَّهُ سَاحِرٌ
{ مُبِينٌ } kelimesi, mücerred olan 'bâne' (بَانَ) manasındaki hemzeli 'ebâne' (أَبَانَ) fiilinin ism-i failidir; yani onun bir sihir olduğu veya onun bir büyücü olduğu açık ve nettir.
[سُورَة هود (١١) : آيَة ٨]
[Hûd Suresi (11): Ayet 8]
وَلَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ أَلا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ وَحاقَ بِهِمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٨)
{ وَلَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ أَلا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ وَحاقَ بِهِمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٨) } “Andolsun, eğer onlardan azabı sayılı bir süreye ertelesek, mutlaka: «Onu engelleyen nedir?» derler. Dikkat edin! [Azap] onlara geldiği gün, artık kendilerinden çevrilecek değildir ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatmış olacaktır.” (8)
وَلَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ.
{ وَلَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ } “Andolsun, eğer onlardan azabı sayılı bir süreye ertelesek, mutlaka: «Onu engelleyen nedir?» derler.”
مُنَاسَبَتُهُ لِمَا قَبْلَهُ أَنَّ فِي كِلَيْهِمَا وَصْفُ فَنٍّ مِنْ أَفَانِينِ عِنَادِ الْمُشْرِكِينَ وَتَهَكُّمِهِمْ بِالدَّعْوَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ، فَإِذَا خَبَّرَهُمُ الرَّسُولُ ﷺ بِالْبَعْثِ وَأَنَّ شِرْكَهُمْ سَبَبٌ لِتَعْذِيبِهِمْ جَعَلُوا كَلَامَهُ سِحْرًا، وَإِذَا أَنْذَرَهُمْ بِعُقُوبَةِ الْعَذَابِ عَلَى الْإِشْرَاكِ اسْتَعْجَلُوهُ، فَإِذَا تَأَخَّرَ عَنْهُمْ إِلَى أَجَلٍ اقْتَضَتْهُ الْحِكْمَةُ الرَّبَّانِيَّةُ اسْتَفْهَمُوا عَنْ سَبَبِ حَبْسِهِ عَنْهُمُ اسْتِفْهَامَ تَهَكُّمٍ ظَنًّا أَنَّ تَأَخُّرَهُ عَجْزٌ.
Bu ayetin öncekiyle münasebeti şudur: Her ikisinde de müşriklerin inatçılık türlerinden ve İslâm davetiyle alay etmelerinden bir çeşit vasfedilmektedir. Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara dirilişi ve şirklerinin azap görmelerine sebep olduğunu haber verdiğinde, onun sözünü sihir saydılar. Şirk koşmaları sebebiyle onları azap cezasıyla uyardığında ise azabın çabuk gelmesini istediler. Azap, rabbânî hikmetin gerektirdiği bir vakte kadar ertelendiğinde ise, ertelenmeyi bir acziyet zannederek alay yollu bir soruyla onun kendilerinden alıkonulma sebebini sordular.
وَاللَّامُ مُوَطِّئَةٌ لِلْقَسَمِ. وَجُمْلَةُ لَيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ جَوَابُ الْقَسَمِ مغنية من جَوَابِ الشَّرْطِ.
Lâm harfi yemine hazırlık (muvatta') içindir. { لَيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ } cümlesi yeminin cevabıdır ve şartın cevabı yerine geçmiştir.
وَالْأُمَّةُ: حَقِيقَتُهَا الْجَمَاعَةُ الْكَثِيرَةُ مِنَ النَّاسِ الَّذِينَ أَمْرُهُمْ وَاحِدٌ، وَتُطْلَقُ عَلَى الْمُدَّةِ كَأَنَّهُمْ رَاعَوْا أَنَّهَا الْأَمَدُ الَّذِي يَظْهَرُ فِيهِ جِيلٌ فَأُطْلِقَتْ عَلَى مُطْلَقِ الْمُدَّةِ، أَيْ بَعْدَ مُدَّةٍ.
Ümmet (الْأُمَّةُ) kelimesinin hakiki anlamı, amaç ve durumları bir olan kalabalık bir insan topluluğudur. Kelime süre (müddet) için de kullanılır; sanki bir neslin ortaya çıktığı zaman dilimini gözetmişler, sonra da mutlak süre için kullanmışlardır; yani «bir süre sonra» demektir.
ومَعْدُودَةٍ مَعْنَاهُ مُقَدَّرَةٌ، أَيْ مُؤَجَّلَةٌ. وَفِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهَا لَيْسَتْ مَدِيدَةً لِأَنَّهُ شَاعَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ إِطْلَاقُ الْعَدِّ وَالْحِسَابِ وَنَحْوِهِمَا عَلَى التَّقْلِيلِ، لِأَنَّ الشَّيْءَ الْقَلِيلَ يُمْكِنُ ضَبْطُهُ بِالْعَدَدِ، وَلِذَلِكَ يَقُولُونَ فِي عَكْسِهِ: بِغَيْرِ حِسَابٍ، مِثْلُ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ [الْبَقَرَة: ٢١٢] .
{ مَعْدُودَةٍ } kelimesinin manası, takdir edilmiş, yani ertelenmiş [belirli bir vakte bağlanmış] demektir. Bunda o sürenin çok uzun olmadığına dair bir ima vardır; zira Arap kelamında sayma (ad) ve hesap gibi ifadelerin azlık için kullanılması yaygındır, çünkü az olan şey sayıyla zapt edilebilir. Bundan dolayı bunun zıttında { وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } “Allah dilediğine hesapsız rızık verir” [el-Bakara 212] örneğinde olduğu gibi 'hesapsız' (بِغَيْرِ حِسَابٍ) derler.
وَالْحَبْسُ: إِلْزَامُ الشَّيْءِ مَكَانًا لَا يَتَجَاوَزُهُ. وَلِذَلِكَ يُسْتَعْمَلُ فِي مَعْنَى الْمَنْعِ كَمَا هُنَا، أَيْ مَا يَمْنَعُ أَنْ يَصِلَ إِلَيْنَا وَيَحِلَّ بِنَا وَهُمْ يُرِيدُونَ التَّهَكُّمَ.
Habs (الْحَبْسُ), bir şeyi aşamayacağı bir mekânda tutmaktır. Bu sebeple buradaki gibi men etme (engelleme) manasında kullanılır; yani «onun bize ulaşmasına ve başımıza inmesine engel olan nedir?» demektir ve bununla alay etmeyi kastetmektedirler.
أَلا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ وَحاقَ بِهِمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ.
{ أَلا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ وَحاقَ بِهِمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Dikkat edin! [Azap] onlara geldiği gün, artık kendilerinden çevrilecek değildir ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatmış olacaktır.”
هَذِهِ الْجُمْلَةُ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ الْجَوَابِ عَنْ كَلَامِهِمْ إِذْ يَقُولُونَ مَا يَحْبِسُ عَنَّا الْعَذَابَ، فَلِذَلِكَ فُصِّلَتْ كَمَا تُفَصَّلُ الْمُحَاوَرَةُ. وَهَذَا تَهْدِيدٌ وَتَخْوِيفٌ بِأَنَّهُ لَا يُصْرَفُ عَنْهُمْ وَلَكِنَّهُ
Bu cümle, onların «Azabı bizden engelleyen nedir?» dedikleri sözlerine bir cevap konumundadır; bu yüzden karşılıklı konuşmalarda olduğu gibi [atıf harfi olmaksızın] fasl ile getirilmiştir. Bu, azabın onlardan savuşturulamayacağına, aksine sadece
مُؤَخَّرٌ.
ertelendiğine dair bir tehdit ve korkutmadır.
وَافْتُتِحَ الْكَلَامُ بِحَرْفِ التَّنْبِيهِ لِلِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ لِتَحْقِيقِهِ وَإِدْخَالِ الرَّوْعِ فِي ضَمَائِرِهِمْ.
Söze, habere önem vermek, onu pekiştirmek ve onların içlerine korku salmak amacıyla tenbih harfiyle başlanmıştır.
وَتَقْدِيمُ الظَّرْفِ لِلْإِيمَاءِ بِأَنَّ إِتْيَانَ الْعَذَابِ لَا شَكَّ فِيهِ حَتَّى أَنَّهُ يُوَقَّتُ بِوَقْتٍ.
Zarfın öne alınması, azabın gelişinin belirli bir vakte bağlandığına ve onda asla şüphe olmadığına ima etmek içindir.
وَالصَّرْفُ: الدَّفْعُ وَالْإِقْصَاءُ.
Sarf (الصَّرْفُ), defetmek ve uzaklaştırmaktır.
وَالْحَوْقُ: الْإِحَاطَةُ.
Havk (الْحَوْقُ), kuşatmak demektir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ حَالٌّ بِهِمْ حُلُولًا لَا مُخَلِّصَ مِنْهُ بِحَالٍ.
Mana şudur: O [azap], hiçbir şekilde kurtuluşu olmayacak bir biçimde başlarına inecektir.
وَجُمْلَةُ وَحاقَ بِهِمْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ أَوْ مَعْطُوفَةٌ عَلَى خَبَرِ لَيْسَ.
{ وَحاقَ بِهِمْ } cümlesi hâl konumundadır veya { لَيْسَ } fiilinin haberine matuftur.
وَصِيغَةُ الْمُضِيِّ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْنَى التَّحَقُّقِ، وَهَذَا عَذَابُ الْقَتْلِ يَوْمَ بدر.
Geçmiş zaman (mâzî) sîgası gerçekleşmenin kesinliğini ifade etmek için kullanılmıştır; bu da Bedir günü öldürülme azabıdır.
وَمَا صدق مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ هُوَ الْعَذَابُ، وَبَاءُ بِهِ سَبَبِيَّةٌ أَيْ بِسَبَبِ ذِكْرِهِ فَإِنَّ ذِكْرَ الْعَذَابِ كَانَ سَبَبًا لِاسْتِهْزَائِهِمْ حِينَ تَوَعَّدَهُمْ بِهِ النَّبِيءُ ﷺ.
{ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } ifadesinin mâsadakı (işaret ettiği asıl mana) azaptır. { بِهِ } ifadesindeki bâ harfi sebebiyye içindir; yani «onun zikredilmesi sebebiyle» demektir; nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendilerini onunla tehdit ettiğinde azabın zikredilmesi onların alay etmelerine sebep olmuştu.
وَالْإِتْيَانُ بِالْمَوْصُولِ فِي مَوْضِعِ الضَّمِيرِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ اسْتِهْزَاءَهُمْ كَانَ مِنْ أسِبَابِ غَضَبِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ. وَتَقْدِيرُهُ إِحَاطَةُ الْعَذَابِ بِهِمْ بِحَيْثُ لَا يَجِدُونَ مِنْهُ مخلصا.
Zamir yerine ism-i mevsûl getirilmesi, alay etmelerinin Allah'ın kendilerine gazaplanma sebeplerinden biri olduğuna ima etmek içindir. Takdiri ise; ondan hiçbir kurtuluş yolu bulamayacakları şekilde azabın onları kuşatmasıdır.
[سُورَة هود (١١) : آيَة ٩]
[Hûd Suresi (11): Ayet 9]
وَلَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْناها مِنْهُ إِنَّهُ لَيَؤُسٌ كَفُورٌ (٩)
{ وَلَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْناها مِنْهُ إِنَّهُ لَيَؤُسٌ كَفُورٌ (٩) } “Andolsun, insana tarafımızdan bir rahmet tattırıp da sonra onu kendisinden çekip alsak, o mutlaka pek ümitsiz, pek nankör olur.” (9)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ [هود: ٨] . فَإِنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ أَنَّ مَا هُمْ فِيهِ مَتَاعٌ إِلَى أَجَلٍ مَعْلُومٍ عِنْدَ اللَّهِ. وَأَنَّهُمْ بَطِرُوا نِعْمَةَ التَّمْتِيعِ فَسَخِرُوا بِتَأْخِيرِ الْعَذَابِ، بَيَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَنَّ أَهْلَ الضَّلَالَةِ رَاسِخُونَ فِي ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَا يُفَكِّرُونَ فِي غَيْرِ اللَّذَّاتِ الدُّنْيَوِيَّةِ فَتَجْرِي انْفِعَالَاتُهُمْ عَلَى حَسْبِ ذَلِكَ دُونَ رَجَاءٍ لِتَغَيُّرِ الْحَالِ، وَلَا يَتَفَكَّرُونَ فِي أَسْبَابِ النَّعِيمِ وَالْبُؤْسِ وَتَصَرُّفَاتِ خَالِقِ النَّاسَ وَمُقَدِّرِ أَحْوَالِهِمْ، وَلَا يَتَّعِظُونَ بِتَقَلُّبَاتِ أَحْوَالِ الْأُمَمِ، فَشَأْنُ أَهْلِ الضَّلَالَةِ أَنَّهُمْ إِنْ حَلَّتْ بِهِمُ الضَّرَّاءُ بَعْدَ النِّعْمَةِ مَلَكَهُمُ الْيَأْسُ مِنَ الَخَيْرِ وَنَسُوا النِّعْمَةَ فَجَحَدُوهَا وَكَفَرُوا مُنْعِمَهَا، فَإِنَّ تَأْخِيرَ الْعَذَابِ رَحْمَةٌ وَإِتْيَانُ الْعَذَابِ نَزْعٌ لِتِلْكَ الرَّحْمَةِ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ فِي قُوَّةِ التَّذْيِيلِ. فَتَعْرِيفُ (الْإِنْسَانِ) تَعْرِيفُ الْجِنْسِ مُرَادٌ بِهِ الِاسْتِغْرَاقُ، وَبِذَلِكَ اكْتَسَبَتِ الْجُمْلَةُ قُوَّةَ التَّذْيِيلِ. فَمِعْيَارُ الْعُمُومِ الِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ وَلَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ } [Hûd 8] cümlesine matuftur. Zira onların içinde bulundukları durumun Allah katında belirlenmiş bir süreye kadar bir faydalanma (metâ') olduğunu ve bu nimetle şımarıp azabın ertelenmesiyle alay ettiklerini zikredince; bu ayet, dalâlet ehlinin bu hususta kökleşmiş olduklarını beyan etmiştir. Çünkü onlar dünyevi lezzetlerden başkasını düşünmezler; bu yüzden durumun değişeceği ümidini taşımaksızın tepkileri buna göre şekillenir. Nimet ve sıkıntı sebeplerini, insanları yaratanın ve onların hallerini takdir edenin tasarruflarını düşünmezler, milletlerin hallerinin değişiminden ibret almazlar. Dalâlet ehlinin şanı şudur ki; nimetten sonra başlarına bir darlık gelirse, hayra dair tüm ümitlerini yitirirler (ye'se kapılırlar), nimeti unutarak onu inkâr ederler ve nimet verene nankörlük ederler. Zira azabın ertelenmesi bir rahmet, azabın gelmesi ise o rahmetin çekilip alınmasıdır. Bu cümle tezyîl (pekiştirici genel ilke) hükmündedir. 'İnsan' (الْإِنْسَانِ) kelimesindeki belirteç (lâm-ı tarif) cins içindir ve bununla istiğrak (tüm fertleri kapsama) kastedilmiştir; böylece cümle tezyîl kuvveti kazanmıştır. Umumiliğin ölçütü ise Yüce Allah'ın şu buyruğundaki istisnadır:
إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ [هود: ١١] كَمَا يَأْتِي، فَيَكُونُ الِاسْتِغْرَاقُ عُرْفِيًّا جَارِيًا
{ إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Sabredip salih amel işleyenler müstesna” [Hûd 11]; geleceği üzere, buradaki istiğrak örfî olup
عَلَى اصْطِلَاحِ الْقُرْآنِ مِنْ إِطْلَاقِ لَفْظِ الْإِنْسَانِ أَوِ النَّاسِ، وَلِأَن وصفي لَيَؤُسٌ كَفُورٌ يُنَاسِبَانِ الْمُشْرِكِينَ فَيَتَخَصَّصُ الْعَامُّ بِهِمْ.
Kur'an'ın insan veya nâs lafzını kullanma ıstılahına uygundur; ayrıca { لَيَؤُسٌ كَفُورٌ } vasıfları müşriklere uygun düştüğü için genel ifade onlara tahsis edilmiş olur.
وَقِيلَ التَّعْرِيفُ فِي الْإِنْسانَ لِلْعَهْدِ مُرَادٌ مِنْهُ إِنْسَانٌ خَاصٌّ، فَرَوَى الْوَاحِدِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ. وَعَنْهُ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أُمَيَّةَ الْمَخْزُومِيِّ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ كُلَّ إِنْسَانٍ إِذَا حَلَّ بِهِ مِثْلُ ذَلِكَ عَلَى تَفَاوُتٍ فِي النَّاسِ فِي هَذَا الْيَأْسِ.
{ الْإِنْسانَ } kelimesindeki belirtecin ahd için olduğu ve bununla belirli bir insanın kastedildiği de söylenmiştir. Vâhidî, İbn Abbâs'tan bu ayetin Velîd b. Mugīre hakkında indiğini rivayet etmiştir. Yine ondan, Abdullah b. Ebî Ümeyye el-Mahzûmî hakkında indiği de rivayet edilmiştir. İnsanlar arasında bu ümitsizliğe düşme bakımından farklılıklar bulunmakla birlikte, benzer bir durum başına geldiğinde her insanın kastedilmiş olması da caizdir.
وَاللَّامُ مُوَطِّئَةٌ لِلْقَسَمِ.
Lâm harfi yemine hazırlık (muvatta') içindir.
وَالْإِذَاقَةُ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي إِيصَالِ الْإِدْرَاكِ عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ، وَاخْتِيرَتْ مَادَّةُ الْإِذَاقَةِ لِمَا تُشْعِرُ بِهِ مِنْ إِدْرَاكِ أَمْرٍ مَحْبُوبٍ لِأَنَّ الْمَرْءَ لَا يَذُوقُ إِلَّا مَا يَشْتَهِيهِ.
Tattırma (izâka) lafzı, mecaz yoluyla idrake eriştirme manasında kullanılmıştır. Tattırma maddesinin seçilmesi, hoşa giden bir şeyi hissettirme anlamı taşımasındandır; zira insan ancak arzuladığı şeyi tadar.
وَالرَّحْمَةُ، أُرِيدَ بِهَا: رَحْمَةُ الدُّنْيَا. وَأُطْلِقَتْ عَلَى أَثَرِهَا وَهُوَ النِّعْمَةُ كَالصِّحَّةِ وَالْأَمْنِ وَالْعَافِيَةِ، وَالْمُرَادُ النِّعْمَةُ السَّابِقَةُ قَبْلَ نُزُولِ الضُّرِّ.
Rahmet ile dünya rahmeti kastedilmiştir. Bu kelime, onun eseri olan sağlık, güvenlik ve afiyet gibi nimetler için kullanılmıştır; kastedilen ise sıkıntı inmeden önceki geçmiş nimettir.
والنزع حَقِيقَته: خلق الثَّوْبِ عَنِ الْجَسَدِ. وَاسْتُعْمِلَ هُنَا فِي سَلْبِ النِّعْمَةِ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِعَارَةِ، وَلِذَلِكَ عُدِّيَ بِحَرْفِ (مِنْ) دُونَ (عَنْ) لِأَنَّ الْمَعْنَى عَلَى السَّلْبِ وَالِافْتِكَاكِ، فَذِكْرُ (مِنْ) تَجْرِيدٌ لِلْمَجَازِ.
Nez' (النَّزْعُ) kelimesinin hakiki anlamı, elbiseyi bedenden soymaktır. Burada istiâre yoluyla nimetin çekilip alınması anlamında kullanılmıştır. Bu yüzden 'an' (عَنْ) yerine 'min' (مِنْ) harf-i ceri ile geçişli kılınmıştır; çünkü mana çekip alma ve koparma üzerinedir; dolayısıyla 'min' edatının zikredilmesi mecazın tecrididir.
وَجُمْلَة إِنَّهُ لَيَؤُسٌ كَفُورٌ جَوَابُ الْقَسَمِ، وَجُرِّدَتْ مِنَ الِافْتِتَاحِ بِاللَّامِ اسْتِغْنَاءً عَنْهَا بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ وَبِلَامِ الِابْتِدَاءِ فِي خَبَرِ (إِنَّ) . وَاسْتُغْنِيَ بِجَوَابِ الْقَسَمِ عَنْ جَوَابِ الشَّرْطِ الْمُقَارِنِ لَهُ كَمَا هُوَ شَأْنُ الْكَلَامِ الْمُشْتَمِلِ عَلَى شَرْطٍ وَقَسَمٍ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَلَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ [هود: ٨] إِلَى آخِره.
{ إِنَّهُ لَيَؤُسٌ كَفُورٌ } cümlesi yeminin cevabıdır; tekit harfi ve { إِنَّ } lafzının haberindeki ibtida lâmı yeterli görüldüğünden [cümle başına] lâm getirilmemiştir. Şart ve yemin içeren kelamın kuralı gereğince, daha önce { وَلَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ } [Hûd 8] vb. ayetlerde geçtiği gibi, yeminin cevabı kendisiyle birlikte bulunan şartın cevabı yerine geçmiş ve ona ihtiyaç bırakmamıştır.
واليؤوس وَالْكَفُورُ مِثَالَا مُبَالَغَةٍ فِي الْآيِسِ وَكَافِرِ النِّعْمَةِ، أَيْ جَاحِدِهَا، وَالْمُرَادُ بِالْكَفُورِ: مُنْكِرُ نِعْمَةِ اللَّهِ لِأَنَّهُ تَصْدُرُ مِنْهُ أَقْوَالٌ وَخَوَاطِرُ مِنَ السُّخْطِ عَلَى مَا انْتَابَهُ كَأَنَّهُ لَمْ يُنْعِمْ عَلَيْهِ قَطُّ.
Yeûs (الْيَؤُوسُ) ve kefûr (الْكَفُورُ), ümitsiz olan ve nimete nankörlük eden (onu inkâr eden) anlamında mübalağa kalıplarıdır. Kefûr ile kastedilen, Allah'ın nimetini inkâr edendir; çünkü sanki Allah kendisine hiç nimet vermemiş gibi başına gelen darlıktan ötürü öfke ve hoşnutsuzluk belirten sözler söyler ve düşünceler besler.
وَتَأْكِيدُ الْجُمْلَةِ بِاللَّامِ الْمُوطِئَةِ لِلْقِسْمِ وَبِحَرْفِ التَّوْكِيدِ فِي جُمْلَةِ جَوَابِ الْقَسَمِ لِقَصْدِ تَحْقِيقِ مَضْمُونِهَا وَأَنَّهُ حَقِيقَةٌ ثَابِتَةٌ لَا مُبَالَغَةَ فِيهَا وَلَا تَغْلِيب.
Cümlenin yemine hazırlık lâmı ile ve yemin cevabı cümlesindeki tekit harfi ile pekiştirilmesi, cümlenin içeriğinin kesinleştiğini, onun mübalağa ve tağlîb içermeyen sabit bir gerçek olduğunu vurgulamak içindir.
[سُورَة هود (١١) : آيَة ١٠]
[Hûd Suresi (11): Ayet 10]
وَلَئِنْ أَذَقْناهُ نَعْماءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئاتُ عَنِّي إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ (١٠)
{ وَلَئِنْ أَذَقْناهُ نَعْماءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئاتُ عَنِّي إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ (١٠) } “Ve eğer kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra ona bir nimet tattırsak, mutlaka: «Kötülükler benden gitti» der. Şüphesiz o, pek şımarık, pek övüngendir.” (10)
هَذِهِ الْجُمْلَةُ تَتْمِيمٌ لِلَّتِي قَبْلَهَا لِأَنَّهَا حَكَتْ حَالَةً ضِدَّ الْحَالَةِ فِي الَّتِي قَبْلَهَا، وَهِيَ جُمْلَةُ قَسَمٍ وَشَرْطٍ وَجَوَابُ قَسَمٍ كَمَا تَقَدَّمَ فِي نَظَائِرِهَا.
Bu cümle önceki cümlenin bir tamamlayıcısıdır; zira önceki ayetteki durumun zıddı olan bir hali anlatmaktadır. Bu da benzerlerinde geçtiği gibi bir yemin, şart ve yemin cevabı cümlesidir.
وَضَمِيرُ أَذَقْناهُ الْمَنْصُوبُ عَائِدٌ إِلَى الْإِنْسَانِ فَتَعْرِيفُهُ كَتَعْرِيفِ مَعَادِهِ لِلِاسْتِغْرَاقِ بِالْمَعْنَى الْمُتَقَدِّمِ.
{ أَذَقْناهُ } fiilindeki mansub zamir insana dönmektedir; dolayısıyla bu zamirin belirliliği, döndüğü lafzın belirliliği gibi yukarıda geçen manada istiğrak içindir.
وَالنَّعْمَاءُ- بِفَتْحِ النُّونِ وَبِالْمَدِّ- النَّعْمَةُ وَاخْتِيرَ هَذَا اللَّفْظُ هُنَا وَإِنْ كَانَ لَفْظُ النَّعْمَةِ أَشْهَرُ لِمُحَسِّنِ رَعْيِ النَّظِيرِ فِي زِنَةِ اللَّفْظَيْنِ النَّعْمَاءِ وَالضَّرَّاءِ. وَالْمُرَادُ هُنَا النِّعْمَةُ الْحَاصِلَةُ بَعْدَ الضَّرَّاءِ.
Na'mâ (النَّعْمَاءُ) -nûn'un fethası ve med ile- nimet demektir; 'nimet' lafzı daha meşhur olduğu halde burada bu lafzın seçilmesi, 'en-na'mâ' ve 'ed-darrâ' kelimelerinin vezinleri arasındaki tenasüp (mürâât-ı nazîr) güzelliği içindir. Burada kastedilen, sıkıntıdan sonra elde edilen nimettir.
وَالْمَسُّ مُسْتَعْمَلٌ فِي مُطْلَقِ الْإِصَابَةِ عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ. وَاخْتِيَارُ فِعْلِ الْإِذَاقَةِ لِمَا تَقَدَّمَ، وَاخْتِيَارُ فِعْلِ الْمَسِّ بِالنِّسْبَةِ إِلَى إِدْرَاكِ الضَّرَّاءِ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ إِصَابَةَ الضَّرَّاءِ أَخَفُّ مِنْ إِصَابَةِ النَّعْمَاءِ، وَأَنَّ لُطْفَ اللَّهِ شَامِلٌ لِعِبَادِهِ فِي كُلِّ حَالٍ.
Mess (الْمَسُّ), mecaz yoluyla mutlak dokunma ve isabet etme manasında kullanılmıştır. Tattırma (izâka) fiilinin seçilme sebebi daha önce geçti; darlığın erişmesi hususunda mess (dokunma) fiilinin seçilmesi ise, sıkıntının dokunmasının nimetin dokunmasından daha hafif olduğuna ve Allah'ın lütfunun her durumda kullarını kuşattığına ima etmek içindir.
وَأُكِّدَتِ الْجُمْلَةُ بِاللَّامِ الْمُوَطِّئَةِ لِلْقَسَمِ وَبِنُونِ التَّوْكِيدِ فِي جُمْلَةِ جَوَابِ الْقَسَمِ لِمِثْلِ الْغَرَضِ الَّذِي بَيَّنَّاهُ فِي الْجُمْلَةِ السَّابِقَةِ.
Cümle, yemine hazırlık lâmı ve yemin cevabı cümlesindeki tekit nûnu ile pekiştirilmiştir; bu da önceki cümlede açıkladığımız gayenin aynısı içindir.
وَجُعِلَ جَوَابُ الْقَسَمِ الْقَوْلَ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُ تَبَجُّحٌ وَتَفَاخُرٌ، فَالَخَبَرُ فِي قَوْلِهِ: ذَهَبَ السَّيِّئاتُ عَنِّي مُسْتَعْمَلٌ فِي الِازْدِهَاءِ وَالْإِعْجَابِ، وَذَلِكَ هُوَ مُقْتَضَى زِيَادَةِ عَنِّي مُتَعَلِّقًا بِ ذَهَبَ لِلْإِشَارَةِ إِلَى اعْتِقَادِ كُلِّ وَاحِدٍ أَنَّهُ حَقِيقٌ بِأَنْ تَذْهَبَ عَنْهُ السَّيِّئَاتُ غُرُورًا مِنْهُ بِنَفْسِهِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَلَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى [فصلت: ٥٠] .
Yeminin cevabının söz kılınması, onun böbürlenme ve övünme olduğuna işaret etmek içindir. { ذَهَبَ السَّيِّئاتُ عَنِّي } buyruğundaki haber, böbürlenme ve kendini beğenme anlamında kullanılmıştır. { ذَهَبَ } fiiline müteallik olan { عَنِّي } ilavesinin gerektirdiği mana da budur; zira bu, her birinin kendisini aldatarak kötülüklerin kendisinden gitmesine layık olduğuna inanmasına işaret eder; nitekim şu ayette de böyledir: { وَلَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى } “Andolsun, kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra ona tarafımızdan bir rahmet tattırsak, mutlaka: «Bu benim hakkımdır, kıyametin kopacağını da sanmıyorum; Rabbime döndürülsem bile şüphesiz O'nun katında benim için en güzeli vardır» der” [Fussilet 50].
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِلتَّعْجِيبِ مِنْ حَالِهِ، وَ (فَرِحٌ وَفَخُورٌ) مِثَالَا مُبَالَغَةٍ، أَيْ لِشَدِيدِ الْفَرَحِ شَدِيدِ الْفَخْرِ. وَشِدَّةُ الْفَرَحِ: تَجَاوُزُهُ الْحَدَّ وَهُوَ الْبَطَرُ وَالْأَشَرُ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ [الْقَصَص: ٧٦] .
{ إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ } cümlesi, onun haline hayret ifade etmek için getirilmiş ibtidâî bir istînâftır. { فَرِحٌ } ve { فَخُورٌ } kelimeleri mübalağa kalıplarıdır; yani son derece şımarık, son derece övüngen demektir. Aşırı sevinç, haddi aşmaktır ki bu da şımarıklık ve azgınlıktır; nitekim şu ayette de böyledir: { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ } “Şüphesiz Allah şımaranları sevmez” [el-Kasas 76].
وَالْفَخْرُ: تَبَاهِي الْمَرْءِ عَلَى غَيْرِهِ بِمَا لَهُ مِنَ الْأَشْيَاءِ الْمَحْبُوبَةِ لِلنَّاسِ.
Fahr (الْفَخْرُ), kişinin insanların sevip arzuladığı şeylere sahip olmasıyla başkalarına karşı övünmesidir.
وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَا يَشْكُرُ اللَّهَ عَلَى النِّعْمَةِ بَعْدَ الْبَأْسَاءِ وَمَا كَانَ فِيهِ مِنَ الضَّرَّاءِ فَلَا يَتَفَكَّرُ فِي وُجُودِ خَالِقِ الْأَسْبَابِ وَنَاقِلِ الْأَحْوَالِ، وَالْمُخَالِفِ بَيْنَ أَسْبَابِهَا. وَفِي مَعْنَى الْآيَتَيْنِ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الشُّورَى [٤٨] وَإِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ.
Mana şudur: O, şiddetli darlıktan ve içinde bulunduğu sıkıntıdan sonra gelen nimet için Allah'a şükretmez; sebepleri yaratanın, halleri değiştirenin ve sebeplerini farklı kılanın varlığını düşünmez. Şûrâ Suresi'ndeki [48] şu ayet de bu iki ayetin manasındadır: { وَإِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ } “Gerçekten biz insana tarafımızdan bir rahmet tattırdığımız zaman onunla sevinir; şayet ellerinin önden sundukları sebebiyle başlarına bir kötülük gelirse, şüphesiz insan pek nankördür.”
[سُورَة هود (١١) : آيَة ١١]
[Hûd Suresi (11): Ayet 11]
إِلاَّ الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ (١١)
{ إِلاَّ الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ } “Ancak sabredip salih ameller işleyenler müstesnadır. İşte onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır.” (11)
احْتِرَاسٌ بِاسْتِثْنَاءٍ مِنَ (الْإِنْسَانِ) . وَالْمُرَادُ بِالَّذِينِ صَبَرُوا الْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ لِأَنَّ الصَّبْرَ مِنْ مُقَارَنَاتِ الْإِيمَانِ فَكَنَّيَ بِالَّذِينِ صَبَرُوا عَنِ الْمُؤْمِنِينَ فَإِنَّ الْإِيمَانَ يُرَوِّضُ صَاحِبَهُ عَلَى مُفَارَقَةِ الْهَوَى وَنَبْذِ مُعْتَادِ الضَّلَالَةِ. قَالَ تَعَالَى: إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَتَواصَوْا بِالْحَقِّ وَتَواصَوْا بِالصَّبْرِ [الْعَصْر: ٣] .
[Bu], «insan» kelimesinden yapılan bir istisna ile ihtirastır (yanlış anlamayı önlemedir). Sabredenlerden maksat Allah'a iman edenlerdir; çünkü sabır, imanın ayrılmaz unsurlarındandır. Bu sebeple «sabredenler» ifadesiyle müminler kastedilmiştir. Zira iman, sahibini heva ve hevesi terk etmeye ve alışılagelmiş sapkınlığı bir kenara atmaya alıştırır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَتَواصَوْا بِالْحَقِّ وَتَواصَوْا بِالصَّبْرِ } “Ancak iman edip salih ameller işleyenler, birbirlerine hakkı tavsiye edenler ve birbirlerine sabrı tavsiye edenler müstesnadır” [el-Asr 3].
وَمِنْ مَعَانِي الصَّبْرِ انْتِظَارُ الْفَرَجِ وَلِذَلِكَ أُوثِرَ هُنَا وَصْفُ (صَبَرُوا) دُونَ (آمَنُوا) لِأَنَّ الْمُرَادَ مُقَابَلَةُ حَالِهِمْ بِحَالِ الْكُفَّارِ فِي قَوْله: إِنَّهُ لَيَؤُسٌ كَفُورٌ [هود: ٩] . وَدَلَّ الِاسْتِثْنَاءُ عَلَى أَنَّهُمْ مُتَّصِفُونَ بِضِدِّ صِفَاتِ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُمْ. وَفِي هَذَا تَحْذِيرٌ مِنَ الْوُقُوعِ فِيمَا يُمَاثِلُ صِفَاتِ الْكَافِرِينَ عَلَى اخْتِلَافِ مَقَادِيرٍ. وَقَدْ نُسِجَتِ الْآيَةُ عَلَى هَذَا الْمِنْوَالِ مِنَ الْإِجْمَالِ لِتَذْهَبَ نُفُوسُ السَّامِعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي طُرُقِ الْحَذَرِ مِنْ صِفَتَيِ الْيَأْسِ وَكُفْرَانِ النِّعْمَةِ، وَمِنْ صِفَتَيِ الْفَرَحِ وَالْفَخْرِ كُلَّ مَذْهَبٍ مُمْكِنٍ.
Sabretmenin anlamlarından biri de kurtuluşu ve ferahlığı beklemektir; bundan dolayı burada { آمَنُوا } yerine { صَبَرُوا } niteliği tercih edilmiştir. Çünkü maksat, onların durumunu { إِنَّهُ لَيَؤُسٌ كَفُورٌ } [Hûd 9] ayetindeki kâfirlerin durumuyla karşılaştırmaktır. İstisna, onların kendilerinden istisna edilenlerin sıfatlarının zıddıyla nitelendiklerine delalet etmiştir. Bunda, dereceleri farklı olmakla birlikte kâfirlerin sıfatlarına benzeyen durumlara düşmekten sakındırma vardır. Ayet, işiten müminlerin zihinlerinin ümitsizlik ve nankörlük sıfatlarından, ayrıca şımarıklık ve övünme sıfatlarından sakınma yollarında mümkün olan her yöne yönelebilmesi için bu şekilde mücmel (özlü) bir tarzda örülmüştür.
وَجُمْلَةُ أُولئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ مُسْتَأْنَفَةٌ ابْتِدَائِيَّةٌ. وَالْإِتْيَانُ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ عَقِبَ وَصْفِهِمْ بِمَا دَلَّ عَلَيْهِ الِاسْتِثْنَاءُ وَبِالصَّبْرِ وَعَمِلَ الصَّالِحَات تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّهُمُ اسْتَحَقُّوا مَا يُذْكَرُ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ لِأَجْلِ مَا ذُكِرَ قَبْلَهُ مِنَ الْأَوْصَافِ كَقَوْلِهِ: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [الْبَقَرَة: ٥] .
{ أُولئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ } cümlesi ibtidâî bir müste'nefedir. İstisnanın delalet ettiği vasıflar ile sabır ve salih amel işleme niteliklerinin hemen ardından işaret zamirinin getirilmesi, onların işaret zamirinden sonra zikredilen mükâfatı kendisinden önce zikredilen bu vasıflar sebebiyle hak ettiklerine dikkat çekmek içindir; nitekim şu ayette de böyledir: { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte onlar Rablerinden gelen bir hidayet üzeredirler ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” [el-Bakara 5].
[سُورَة هود (١١) : آيَة ١٢]
[Hûd Suresi (11): Ayet 12]
فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحى إِلَيْكَ وَضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَكٌ إِنَّما أَنْتَ نَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (١٢)
{ فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحى إِلَيْكَ وَضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَكٌ إِنَّما أَنْتَ نَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ } “«Ona bir hazine indirilseydi ya da onunla beraber bir melek gelseydi ya!» demelerinden ötürü belki de sana vahyolunanın bir kısmını terk edeceksin ve bundan dolayı göğsün daralacaktır. Sen ancak bir uyarıcısın. Allah ise her şeye vekildir.” (12)
تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَلَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ- إِلَى قَوْله- يَسْتَهْزِؤُنَ [هود: ٧، ٨] مَنْ ذِكْرِ تَكْذِيبِهِمْ وَعِنَادِهِمْ. وَيُشِير هَذَا التَّفْرِيعُ
{ وَلَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ } ayetinden { يَسْتَهْزِؤُنَ } buyruğuna kadar [Hûd 7-8] geçen onların yalanlamaları ve inatlarının zikri üzerine bir tefrikdir (sonuç çıkarmadır). Bu tefrik,