Binûn

12- Yûsuf Suresi — 15. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ فَنُنْجِي بِنُونَيْنِ وَتَخْفِيفِ الْجِيمِ وَسُكُونِ الْيَاءِ مُضَارِعَ أَنْجَى. ومَنْ نَشاءُ مَفْعُولُ نُنْجِي. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ فَنُجِّيَ- بِنُونٍ وَاحِدَةٍ مَضْمُومَةٍ وَتَشْدِيدِ الْجِيمِ مَكْسُورَةً وَفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ- عَلَى أَنَّهُ مَاضِي نَجَّى الْمُضَاعَفِ بُنِيَ لِلنَّائِبِ، وَعَلَيْهِ فَ مَنْ نَشاءُ هُوَ نَائِبُ الْفَاعِلِ، وَالْجَمْعُ بَيْنَ الْمَاضِي فِي (نُجِّيَ) وَالْمُضَارِعِ فِي نَشاءُ احْتِبَاكٌ تَقْدِيرُهُ فَنُجِّيَ مَنْ شِئْنَا مِمَّنْ نَجَا فِي الْقُرُونِ السَّالِفَةِ وَنُنْجِي مَنْ نَشَاءُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ من المكذبين.

Cumhur, { فَنُنْجِي } kelimesini iki nun ile, cim'in şeddesizliği ve ye'nin sükûnu ile encâ fiilinin muzarisi olarak okumuştur. { مَنْ نَشاءُ } ise { نُنْجِي }'nin mefulüdür. İbn Âmir ve Âsım ise { فَنُجِّيَ } şeklinde -ötreli tek bir nun, kesreli şeddeli cim ve fethalı ye ile- şeddeli neccâ fiilinin meçhulü (mefulü hedef alınmışı) olarak okumuştur. Buna göre { مَنْ نَشاءُ } nâib-i fâildir. (نُجِّيَ) fiilindeki mazi ile { نَشاءُ } fiilindeki muzarinin bir arada kullanılması bir ihtibâktır; takdiri şöyledir: "Geçmiş asırlarda kurtulanlardan dilediklerimiz kurtarıldı; gelecekte de yalanlayanlardan dilediklerimizi kurtarırız."

[سُورَة يُوسُف (١٢) : آيَة ١١١]

[YÛSUF SURESİ (12): AYET 111]

لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ مَا كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١١١)

{ لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ مَا كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١١١) } “Andolsun ki onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır. Bu [Kur'an], uydurulacak bir söz değildir; ancak kendinden öncekilerin doğrulanması, her şeyin açıklanması ve iman eden bir topluluk için bir hidayet ve bir rahmettir. (111)”

هَذَا مِنْ رَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ فَهِيَ مُرْتَبِطَةٌ بِجُمْلَةِ ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ [سُورَة يُوسُف: ١٠٢] وَهِيَ تَتَنَزَّلُ مِنْهَا مَنْزِلَةَ الْبَيَانِ لِمَا تَضَمَّنَهُ مَعْنَى الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ مِنَ التَّعْجِيبِ، وَمَا تَضَمَّنَهُ مَعْنَى وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى أَنَّهُ وَحْيٌ مِنَ اللَّهِ مَعَ دَلَالَةِ الْأُمِّيَّةِ.

Bu, sonun başa bağlanması (reddü'l-acüz ale's-sadr) kabilindendir; zira { ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ } [Yûsuf Suresi: 102] cümlesiyle irtibatlıdır. Bu ayet, { ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ } sözündeki işaret manasının ihtiva ettiği hayret verici durum ile { وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ } sözünün, ümmilik deliliyle birlikte onun Allah'tan gelen bir vahiy olduğuna dair içerdiği istidlalin beyanı konumundadır.

وَهِيَ أَيْضًا تَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ التَّذْيِيلِ لِلْجُمَلِ الْمُسْتَطْرَدِ بِهَا لِقَصْدِ الِاعْتِبَارِ بِالْقِصَّةِ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ: وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ [يُوسُف: ١٠٣] .

Aynı zamanda { وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ } [Yûsuf: 103] ayetinden itibaren kıssadan ibret alma amacıyla istidradî (konu dışı ara açıklama) olarak getirilen cümlelerin fezlekesi/tamamlayıcısı (tezyîli) konumundadır.

فَلَهَا مَوَاقِعُ ثَلَاثَةٌ عَجِيبَةٌ مِنَ النَّظْمِ الْمُعْجِزِ.

Dolayısıyla bu ayetin, mucizevi nazımda üç harika konumu bulunmaktadır.

وَتَأْكِيدُ الْجُمْلَةِ بِ (قَدْ) وَاللَّامِ لِلتَّحْقِيقِ.

Cümlenin (قد) ve lâm ile pekiştirilmesi tahkik içindir.

وَأُولُو الْأَلْبَابِ: أَصْحَابُ الْعُقُولِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبابِ فِي أَوَاسِطِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٩٧] .

Ulü'l-elbâb (أُولُو الْأَلْبَابِ): Akıl sahipleri demektir. Bakara Suresi'nin ortalarındaki [197. ayette geçen] { وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبابِ } buyruğunda geçmişti.

وَالْعِبْرَةُ: اسْمُ مَصْدَرٍ لِلِاعْتِبَارِ، وَهُوَ التَّوَصُّلُ بِمَعْرِفَةِ الْمُشَاهَدِ الْمَعْلُومِ إِلَى مَعْرِفَةِ الْغَائِبِ وَتُطْلَقُ الْعِبْرَةُ عَلَى مَا يَحْصُلُ بِهِ الِاعْتِبَارُ الْمَذْكُورُ مِنْ إِطْلَاقِ الْمَصْدَرِ عَلَى الْمَفْعُولِ كَمَا هُنَا. وَمَعْنَى كَوْنِ الْعِبْرَةِ فِي قِصَصِهِمْ أَنَّهَا مَظْرُوفَةٌ فِيهِ ظَرْفِيَّةً مَجَازِيَّةً، وَهِيَ ظَرْفِيَّةُ الْمَدْلُولِ فِي الدَّلِيلِ فَهِيَ قَارَّةٌ فِي قِصَصِهِمْ سَوَاءٌ اعْتَبَرَ بِهَا مَنْ وَفِّقَ لِلِاعْتِبَارِ أَمْ لَمْ يَعْتَبِرْ لَهَا

İbret (الْعِبْرَةُ): İtibarın masdar ismidir; o da müşahede edilen ve bilinen şeyin bilgisiyle gayb olanın bilgisine ulaşmaktır. İbret kelimesi, burada olduğu gibi masdarın meful anlamında kullanılmasıyla, söz konusu ibret almanın kendisiyle gerçekleştiği şey hakkında da kullanılır. İbretin onların kıssalarında bulunmasının anlamı ise onun kıssada mecazi bir zarfiyetle zarflanmış olmasıdır; bu da delildeki medlûlün zarfiyetidir. Dolayısıyla ibret, ister ibret almaya muvaffak kılınan kişi ibret alsın, isterse

بَعْضُ النَّاسِ.

bazı insanlar ondan ibret almasın, kıssalarında sabittir.

وَجُمْلَةُ مَا كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى إِلَى آخِرِهَا تَعْلِيلٌ لِجُمْلَةِ لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ أَيْ لِأَنَّ ذَلِكَ الْقَصَصَ خَبَرُ صِدْقٍ مُطَابِقٌ لِلْوَاقِعِ وَمَا هُوَ بِقِصَّةٍ

{ مَا كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى } cümlesi ve devamı, { لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ } cümlesinin gerekçesidir; yani çünkü o kıssa vakıaya uygun doğru bir haberdir ve uydurulmuş bir kıssa

مُخْتَرَعَةٍ. وَوَجْهُ التَّعْلِيلِ أَنَّ الِاعْتِبَارَ بِالْقِصَّةِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا إِذَا كَانَتْ خَبَرًا عَنْ أَمْرٍ وَقَعَ، لِأَنَّ تَرَتُّبَ الْآثَارِ على الْوَاقِعَات رتّب طَبِيعِيٌّ فَمِنْ شَأْنِهَا أَنْ تَتَرَتَّبَ أَمْثَالُهَا عَلَى أَمْثَالِهَا كُلَّمَا حَصَلَتْ فِي الْوَاقِعِ، وَلِأَنَّ حُصُولَهَا مُمْكِنٌ إِذِ الْخَارِجُ لَا يَقَعُ فِيهِ الْمُحَالُ وَلَا النَّادِرُ وَذَلِكَ بِخِلَافِ الْقِصَصِ الْمَوْضُوعَةِ بِالْخَيَالِ وَالتَّكَاذِيبِ فَإِنَّهَا لَا يَحْصُلُ بِهَا اعْتِبَارٌ لِاسْتِبْعَادِ السَّامِعِ وُقُوعَهَا لِأَنَّ أَمْثَالَهَا لَا يُعْهَدُ، مِثْلَ مُبَالَغَاتِ الْخُرَافَاتِ وَأَحَادِيثِ الْجِنِّ وَالْغُولِ عِنْدَ الْعَرَبِ وَقِصَّةِ رُسْتَمَ وَأَسْفَنْدِيَارَ عِنْدَ الْعَجَمِ، فَالسَّامِعُ يَتَلَقَّاهَا تَلَقِّيَ الْفُكَاهَاتِ وَالْخَيَالَاتِ اللَّذِيذَةِ وَلَا يَتَهَيَّأُ لِلِاعْتِبَارِ بِهَا إِلَّا على سَبِيل الفرص وَالِاحْتِمَالِ وَذَلِكَ لَا تَحْتَفِظُ بِهِ النُّفُوسُ.

değildir. Gerekçelendirmenin yönü şudur: Kıssadan ibret almak ancak onun vuku bulmuş bir olayın haberi olması halinde gerçekleşir; zira sonuçların olaylara bağlanması tabii bir tertiptir ve bunların benzerleri vakıada ne zaman meydana gelse benzer sonuçlar doğurması beklenir. Ayrıca onların gerçekleşmesi mümkündür; çünkü dış dünyada imkansız veya son derece nadir olan şeyler vuku bulmaz. Hayal ürünü ve uydurma kıssalar ise böyle değildir; zira dinleyicinin onların vuku bulmasını uzak görmesi sebebiyle onlardan ibret elde edilmez; çünkü onların benzerleri alışılmış değildir; tıpkı hurafelerdeki abartılar, Araplardaki cin ve gulyabani hikayeleri ve Acemlerdeki Rüstem ile İsfendiyar kıssası gibi. Dinleyici bunları eğlenceli ve hoş hayaller olarak karşılar ve onlardan ancak ihtimal ve varsayım kabilinden ibret almaya hazır olur ki buna da nefisler pek sarılmaz.

وَهَذِهِ الْآيَةُ نَاظِرَةٌ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى فِي أَوَّلِ السُّورَةِ نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ [يُوسُف: ٣] فَكَمَا سَمَّاهُ اللَّهُ أَحْسَنَ الْقَصَصِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ نَفَى عَنْهُ الِافْتِرَاءَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ تَعْرِيضًا بِالنَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ وَأَضْرَابِهِ.

Bu ayet, surenin başındaki Yüce Allah'ın: { نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ } “Biz sana kıssaların en güzelini anlatıyoruz” [Yûsuf: 3] kavline bakmaktadır. Nitekim Allah surenin başında onu kıssaların en güzeli olarak isimlendirdiği gibi, bu ayette de Nadr b. el-Hâris ve benzerlerine tarizde bulunarak ondan uydurma (iftira) vasfını nefyetmiştir.

وَالِافْتِرَاءُ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [١٠٣] .

İftira (الِافْتِرَاءُ) kelimesi, Mâide (Ukûd) Suresi'ndeki [103. ayette geçen] { وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } kavlinde geçmişti.

والَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ: الْكُتُبُ الْإِلَهِيَّةُ السَّابِقَةُ. وَضَمِيرُ بَيْنَ يَدَيْهِ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ الَّذِي مِنْ جُمْلَتِهِ هَذِهِ الْقِصَصُ.

{ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ }: Önceki ilahi kitaplardır. { بَيْنَ يَدَيْهِ } ifadesindeki zamir, bu kıssaların da bir parçasını teşkil ettiği Kur'an'a dönmektedir.

وَالتَّفْصِيلُ: التَّبْيِينُ. وَالْمُرَادُ بِ كُلِّ شَيْءٍ الْأَشْيَاءُ الْكَثِيرَةُ مِمَّا يَرْجِعُ إِلَى الِاعْتِبَارِ بِالْقِصَصِ.

Tafsîl (التَّفْصِيلُ): Açıklamak demektir. { كُلِّ شَيْءٍ } ile kastedilen ise kıssalardan ibret almaya taalluk eden pek çok şeydir.

وَإِطْلَاقُ الْكُلِّ عَلَى الْكَثْرَةِ مَضَى عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٣١] .

"Küll" kelimesinin çokluk anlamında kullanılışı, En'âm Suresi'ndeki [31. ayette geçen] Yüce Allah'ın: { وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها } kavlinde geçmişti.

وَالْهُدَى الَّذِي فِي الْقَصَصِ: الْعِبَرُ الْبَاعِثَةُ عَلَى الْإِيمَانِ وَالتَّقْوَى بِمُشَاهَدَةِ مَا جَاءَ مِنَ الْأَدِلَّةِ فِي أَثْنَاءِ الْقَصَصِ عَلَى أَنَّ الْمُتَصَرِّفَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَعَلَى أَنَّ التَّقْوَى هِيَ أَسَاسُ الْخَيْرِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَكَذَلِكَ الرَّحْمَةُ فَإِنَّ فِي قِصَصِ أَهْلِ الْفَضْلِ

Kıssalardaki hidayet; kıssaların arasında her şeyde tasarruf edenin Yüce Allah olduğuna ve takvanın dünya ve ahirette hayrın temeli olduğuna dair geçen delilleri müşahede etmek suretiyle imana ve takvaya sevk eden ibretlerdir. Rahmet de böyledir; zira fazilet ehlinin kıssalarında

دَلَالَةً عَلَى رَحْمَةِ اللَّهِ لَهُمْ وَعِنَايَتِهِ بِهِمْ، وَذَلِكَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّهُمْ بِاعْتِبَارِهِمْ بِهَا يَأْتُونَ وَيَذَرُونَ، فَتَصْلُحُ

Allah'ın onlara olan rahmetine ve inayetine bir delalet vardır; bu da müminler için bir rahmettir, çünkü onlar bu kıssalardan ibret alarak neyi yapıp neyi terk edeceklerini bilirler, böylece [durumları] düzelir.

أَحْوَالُهُمْ وَيَكُونُونَ فِي اطْمِئْنَانِ بَالٍ، وَذَلِكَ رَحْمَةٌ مِنَ اللَّهِ بِهِمْ فِي حَيَاتِهِمْ وَسَبَبٌ لِرَحْمَتِهِ إِيَّاهُمْ فِي الْآخِرَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ [النَّحْل: ٩٧] .

halleri ve gönül huzuru içinde olurlar. Bu da hayatlarında Allah'tan onlara bir rahmet ve ahirette de onlara merhamet etmesine bir vesiledir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Erkek veya kadın, kim mümin olarak salih amel işlerse, muhakkak ona güzel bir hayat yaşatırız ve onların mükafatını yaptıklarının en güzeliyle kesinlikle veririz” [en-Nahl: 97].