وَالْإِلْحَاقُ: حَقِيقَتُهُ جعل الشَّيْء لَا حَقًا، أَيْ مُدْرِكًا مَنْ سَبَقَهُ فِي السَّيْرِ. وَأُطْلِقَ هُنَا مَجَازًا عَلَى الْمَزِيدِ فِي عِدَادِ قَوْمٍ.
İlhâk (الْإِلْحَاقُ); hakiki manada bir şeyi 'lâhık' kılmak, yani yürüyüşte kendisinden önce geçene eriştirmektir. Burada ise mecazen bir topluluğun sayısına dahil edilmek anlamında kullanılmıştır.
وَالصَّالِحُونَ: الْمُتَّصِفُونَ بِالصَّلَاحِ، وَهُوَ الْتِزَامُ الطَّاعَةِ. وَأَرَادَ بِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ. فَإِنْ كَانَ يُوسُفُ- ﵇ يَوْمئِذٍ نبيئا فَدُعَاؤُهُ لِطَلَبِ الدَّوَامِ عَلَى ذَلِكَ، وَإِن كَانَ نبّىء فِيمَا بَعْدُ فَهُوَ دُعَاء لحصوله، وَقد صَار نبيئا بعد ورسولا.
Salihler (الصَّالِحُونَ); salâh vasfına sahip olanlar, yani itaate sımsıkı sarılan kimselerdir. Bununla peygamberleri kastetmiştir. Şayet Yûsuf (aleyhisselâm) o gün bir nebi idiyse, duası bu hal üzere devamı talep etmek içindir; şayet sonradan peygamber yapıldıysa, bu onun gerçekleşmesi için yapılmış bir duadır; nitekim o daha sonra nebi ve resul olmuştur.
[سُورَة يُوسُف (١٢) : آيَة ١٠٢]
[YÛSUF SURESİ (12): AYET 102]
ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ (١٠٢)
{ ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ } “İşte bu, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Yoksa onlar tuzak kurarak işlerine kesin karar verdikleri zaman sen yanlarında değildin.” (102)
تَذْيِيلٌ لِلْقِصَّةِ عِنْدَ انْتِهَائِهَا. وَالْإِشَارَةُ إِلَى مَا ذكر من الْحَادِث أَيْ ذَلِكَ الْمَذْكُورُ.
Kıssanın bitiminde yapılan bir fezlekedir (özet değerlendirmedir). İşaret, bahsedilen hadiseyeyedir; yani 'o zikredilen şey' demektir.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ لِتَمْيِيزِ الْأَنْبَاءِ أَكْمَلَ تَمْيِيزٍ لِتَتَمَكَّنَ مِنْ عُقُولِ السَّامِعِينَ لِمَا فِيهَا مِنَ الْمَوَاعِظِ.
İşaret ismi, taşıdığı öğütler sebebiyle dinleyenlerin zihinlerine iyice yerleşmesi için bu haberleri en mükemmel şekilde ayırt edip belirgin kılmak içindir.
والْغَيْبِ مَا غَابَ عَنْ عِلْمِ النَّاسِ، وَأَصْلُهُ مَصْدَرُ غَابَ فَسُمِّيَ بِهِ الشَّيْءُ الَّذِي لَا يُشَاهَدُ. وَتَذْكِيرُ ضَمِيرِ نُوحِيهِ لِأَجْلِ مُرَاعَاةِ اسْمِ الْإِشَارَةِ.
Gayb (الْغَيْبِ); insanların bilgisinden gizli kalan şeydir. Aslı 'gābe' fiilinin masdarıdır ve gözle görülmeyen şeye bu isim verilmiştir. { نُوحِيهِ } kelimesindeki zamirin müzekker getirilmesi ise işaret ismine riayet edilmesinden ötürüdür.
وَضَمَائِرُ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ عَائِدَةٌ إِلَى كُلِّ مَنْ صَدَرَ مِنْهُ ذَلِكَ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّغْلِيبِ، يَشْمَلُ إِخْوَةَ يُوسُفَ- ﵇ وَالسَّيَّارَةَ، وَامْرَأَةَ الْعَزِيزِ، وَنِسْوَتَهَا.
{ لَدَيْهِمْ } ifadesindeki zamir ile { إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ } ifadelerindeki zamirler; tağlîb yoluyla, bu kıssada erkek veya kadın bu fiilleri işleyen herkese dönmektedir; Yûsuf'un (aleyhisselâm) kardeşlerini, kervandakileri, Azîz'in hanımını ve onun kadın arkadaşlarını kapsar.
وأَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ تَفْسِيرُهُ مِثْلَ قَوْلِهِ: وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غيابات الْجب [يُوسُف: ١٥] .
{ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ } ifadesinin tefsiri, [Yûsuf: 15'teki] { وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غيابات الْجب } “Onu kuyunun dibine atmaya karar verdiklerinde...” kavli gibidir.
وَالْمَكْرُ تَقَدَّمَ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ اسْتِخْلَاصٌ لِمَوَاضِعِ الْعِبْرَةِ مِنَ الْقِصَّةِ. وَفِيهَا مِنَّةٌ عَلَى النَّبِيءِ ﷺ، وَتَعْرِيضٌ لِلْمُشْرِكِينَ بِتَنْبِيهِهِمْ لِإِعْجَازِ الْقُرْآنِ مِنَ الْجَانِبِ الْعِلْمِيِّ، فَإِنَّ صُدُورَ ذَلِك من النّبي ﷺ الْأُمِّيِّ آيَةٌ كُبْرَى عَلَى أَنَّهُ وَحْيٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى. وَلِذَلِكَ عُقِّبَ بِقَوْلِهِ: وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ.
Mekr (tuzak kurma) kavramı daha önce geçmişti. Bu cümle, kıssadan ibret alınacak noktaların bir özetidir. Onda Peygamber'e ﷺ bir lütuf, müşriklere ise Kur'an'ın ilmî yönden mucizeliğine dikkatlerini çekmek suretiyle bir tariz (üstü kapalı uyarı) vardır. Zira bunların ümmî olan Peygamber'den ﷺ sâdır olması, onun Yüce Allah'tan gelen bir vahiy olduğuna dair en büyük delildir. İşte bu sebeple devamında: { وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ } kavli getirilmiştir.
وَكَانَ فِي قَوْلِهِ: وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ تَوَرُّكًا عَلَى الْمُشْرِكِينَ. وَجُمْلَةُ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ إِذْ هِيَ تَمَامُ التَّعْجِيبِ.
{ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ } “Sen onların yanında değildin” kavlinde müşrikleri susturma ve aciz bırakma gayesi vardır. { وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ } cümlesi hâl konumundadır; zira hayret uyandırmanın tamamlayıcısıdır.
وَجُمْلَةُ وَهُمْ يَمْكُرُونَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ أَجْمَعُوا، وَأُتِيَ يَمْكُرُونَ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِاسْتِحْضَارِ الْحَالة العجيبة.
{ وَهُمْ يَمْكُرُونَ } cümlesi, { أَجْمَعُوا } fiilindeki zamirden hâldir. { يَمْكُرُونَ } fiili, o hayret verici hali zihinde canlandırmak (istihzâr) için muzâri sîgasında getirilmiştir.
[١٠٣، ١٠٤]
[103, 104]
[سُورَة يُوسُف (١٢) : الْآيَات ١٠٣ إِلَى ١٠٤]
[YÛSUF SURESİ (12): AYETLER 103 İLÂ 104]
وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَما تَسْئَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (١٠٤)
{ وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَما تَسْئَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ } “Sen ne kadar hırs göstersen de insanların çoğu iman edecek değillerdir. (103) Oysa sen buna karşılık onlardan bir ücret de istemiyorsun. O, bütün âlemler için yalnızca bir öğüttür.” (104)
انْتِقَالٌ مِنْ سَوْقِ هَذِهِ الْقِصَّةِ إِلَى الْعِبْرَةِ بِتَصْمِيمِ الْمُشْرِكِينَ عَلَى التَّكْذِيبِ بَعْدَ هَذِهِ الدَّلَائِلِ الْبَيِّنَةِ، فَالْوَاوُ لِلْعَطْفِ عَلَى جُمْلَةِ ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ [يُوسُف:
Bu kıssanın anlatılmasından, böylesine apaçık delillerden sonra müşriklerin yalanlamadaki kararlılıklarından ibret almaya bir geçiştir. [103. ayetin başındaki] vâv harfi, [Yûsuf:
١٠٢] بِاعْتِبَارِ إِفَادَتِهَا أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ وَحْيٌ مِنَ اللَّهِ وَأَنَّهُ حَقِيقٌ بِأَنْ يَكُونَ دَاعِيًا سَامِعِيهِ إِلَى الْإِيمَانِ بِالنَّبِيءِ ﷺ. وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ
102'de geçen] { ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ } cümlesine atıf içindir; bu Kur'an'ın Allah'tan bir vahiy olduğunu ve onu işitenleri Peygamber'e ﷺ iman etmeye sevk etmeye layık olduğunu bildirmesi hasebiyledir. Bu durumun
يَكُونُ مُطْمِعًا فِي إِيمَانِهِمْ عُقِّبَ بِإِعْلَامِ النَّبِيءِ ﷺ بِأَنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ.
onların iman edeceği ümidini doğurması tabiî olduğundan, hemen ardından Peygamber'e ﷺ onların çoğunun iman etmeyeceği bildirilmiştir.
والنَّاسِ يَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَى جَمِيعِ جِنْسِ النَّاسِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ نَاسٌ مُعَيَّنُونَ وَهُمُ الْقَوْمُ الَّذِينَ دَعَاهُمُ النَّبِيءُ ﷺ بِمَكَّةَ وَمَا حَوْلَهَا، فَيَكُونُ عُمُومًا عُرْفِيًّا.
{ النَّاسِ } (insanlar) kelimesinin insan cinsinin tamamına hamledilmesi caiz olduğu gibi, bununla belirli insanların, yani Peygamber'in ﷺ Mekke ve çevresinde davet ettiği kavmin kastedilmiş olması da caizdir; bu takdirde örfî bir umumilik (genellik) ifade eder.
وَجُمْلَةُ وَلَوْ حَرَصْتَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ اسْمِ مَا وَخَبَرِهَا.
{ وَلَوْ حَرَصْتَ } cümlesi, hâl konumunda olup mâ harfinin ismi ile haberi arasına girmiş bir ara cümledir (mûterizadır).
وَلَوْ هَذِهِ وَصْلِيَّةٌ، وَهِيَ الَّتِي تُفِيدُ أَنَّ شَرْطَهَا هُوَ أَقْصَى الْأَسْبَابِ لِجَوَابِهَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٩١] .
Buradaki lev (لَوْ) vasliyyedir; şartının, cevabı için söz konusu olabilecek en uç/en ileri sebep olduğunu ifade eden edattır. Bunun açıklaması Âl-i İmrân Suresi'nde [91. ayette] Yüce Allah'ın: { فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ } kavlinin tefsirinde daha önce geçmişti.
وَجَوَابُ لَوْ هُوَ وَما أَكْثَرُ النَّاسِ مُقَدَّمٌ عَلَيْهَا أَوْ دَلِيلُ الْجَوَابِ.
{ لَوْ } edatının cevabı ise kendisinden önce geçen { وَما أَكْثَرُ النَّاسِ } ifadesidir veya cevabın delilidir.
وَالْحِرْصُ: شِدَّةُ الطَّلَبِ لِتَحْصِيلِ شَيْءٍ وَمُعَاوَدَتِهِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ فِي آخِرِ سُورَةِ بَرَاءَةَ [١٢٨] .
Hırs (الْحِرْصُ): bir şeyi elde etmeyi ve onu tekrar tekrar istemeyi şiddetle arzu etmektir. Berâe [Tevbe] Suresi'nin sonunda [128. ayette] Yüce Allah'ın: { حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ } “size çok düşkündür” kavlinde [açıklaması] geçmişti.
وَجُمْلَة وَما تَسْئَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَما أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَى آخِرِهَا بِاعْتِبَارِ مَا أَفَادَتْهُ مِنَ التَّأْيِيسِ مِنْ إِيمَانِ أَكْثَرِهِمْ. أَيْ لَا يَسُوءُكَ عَدَمُ إِيمَانِهِمْ فَلَسْتَ تَبْتَغِي أَنْ يَكُونَ إِيمَانُهُمْ جَزَاءً عَلَى التَّبْلِيغِ بَلْ إِيمَانُهُمْ لِفَائِدَتِهِمْ، كَقَوْلِهِ: قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ [سُورَة الحجرات: ١٧] .
{ وَما تَسْئَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ } cümlesi, onların çoğunun iman etmesinden ümit kesmeyi ifade etmesi bakımından { وَما أَكْثَرُ النَّاسِ } cümlesine ve devamına atfedilmiştir. Yani: Onların iman etmemesi seni üzmesin; zira sen tebliğe karşılık onların iman etmesini bir mükâfat olarak istemiyorsun, bilakis onların imanı kendi faydalarınadır; nitekim [Allah Teâlâ]: { قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ } “Müslüman olmanızı benim başıma kakmayın” [Hucurât Suresi: 17] buyurmuştur.
وَضَمِيرُ الْجَمْعِ فِي قَوْله: وَما تَسْئَلُهُمْ عَائِدٌ إِلَى النَّاسِ، أَيِ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمُ النَّبِيءُ ﷺ.
{ وَما تَسْئَلُهُمْ } kavlindeki çoğul zamiri, { النَّاسِ } (insanlar) kelimesine, yani Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine gönderildiği kimselere racidir.
وَجُمْلَةُ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ بِمَنْزِلَةِ التَّعْلِيلِ لجملة وَما تَسْئَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ. وَالْقَصْرُ إِضَافِيٌّ، أَيْ مَا هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ لَا لِتَحْصِيلِ أَجْرِ مُبَلِّغِهِ.
{ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ } cümlesi, { وَما تَسْئَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ } cümlesinin gerekçesi (ta'lîli) konumundadır. Kasr izâfîdir; yani o, tebliğ edenin bir ücret elde etmesi için değil, sadece âlemlere bir öğüt olsun diyedir.
وَضَمِيرُ عَلَيْهِ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ الْمَعْلُومِ مِنْ قَوْلِهِ: ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ [يُوسُف: ١٠٢] .
{ عَلَيْهِ } ifadesindeki zamir, [Yûsuf: 102'de geçen] { ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ } “İşte bunlar, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir” kavlinden bilinen Kur'an'a racidir.
[سُورَة يُوسُف (١٢) : الْآيَات ١٠٥ إِلَى ١٠٦]
[YÛSUF SURESİ (12): AYETLER 105 İLÂ 106]
وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْها وَهُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ (١٠٥) وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلاَّ وَهُمْ مُشْرِكُونَ (١٠٦)
{ وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْها وَهُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ (١٠٥) وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلاَّ وَهُمْ مُشْرِكُونَ (١٠٦) } “Göklerde ve yerde nice ayetler vardır ki, onlar bu ayetlerin yanından yüz çevirerek geçerler. (105) Onların çoğu, ancak ortak koşarak Allah'a iman ederler. (106)”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ [يُوسُف: ١٠٣] ، أَيْ لَيْسَ إِعْرَاضُهُمْ عَنْ آيَةِ حُصُولِ الْعِلْمِ لِلْأُمِّيِّ بِمَا فِي الْكُتُبِ السَّالِفَةِ فَحَسْبُ بَلْ هُمْ مُعْرِضُونَ عَنْ آيَاتٍ كَثِيرَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ.
[Yûsuf: 103'teki] { وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ } “Sen ne kadar hırs göstersen de insanların çoğu iman edecek değillerdir” cümlesine atıftır. Yani onların yüz çevirmesi sadece ümmî bir kimsenin geçmiş kitaplarda bulunanları bilmesi mucizesinden ibaret değildir; bilakis onlar göklerdeki ve yerdeki nice ayetlerden de yüz çevirmektedirler.
وكَأَيِّنْ اسْمٌ يَدُلُّ عَلَى كَثْرَةِ الْعَدَدِ الْمُبْهَمِ يُبَيِّنُهُ تَمْيِيزٌ مَجْرُورٌ بِ مِنْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَأَيِّنْ مِنْ نبيء قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٤٦] .
{ كَأَيِّنْ } kelimesi, { مِنْ } ile mecrur bir temyizin açıkladığı müphem çokluk sayısına delalet eden bir isimdir. Âl-i İmrân Suresi'nde [146. ayette] Yüce Allah'ın: { وَكَأَيِّنْ مِنْ نبيء قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ } “Nice peygamberler vardı ki, beraberinde birçok rabbânî savaştı” kavlinde daha önce geçmişti.
وَالْآيَةُ: الْعَلَامَةُ، وَالْمُرَادُ هُنَا الدَّالَّةُ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى بِقَرِينَةِ ذِكْرِ الْإِشْرَاكِ بَعْدَهَا.
Âyet (الْآيَةُ), alamet/delil demektir. Burada kastedilen, sonrasında şirkin zikredilmesi karinesiyle Yüce Allah'ın birliğine delalet eden [delillerdir].
وَمَعْنَى يَمُرُّونَ عَلَيْها يَرَوْنَهَا، وَالْمُرُورُ مَجَازٌ مَكْنِيٌّ بِهِ عَنِ التَّحَقُّقِ وَالْمُشَاهَدَةِ إِذْ لَا يَصِحُّ حَمْلُ الْمُرُورِ عَلَى الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ بِالنِّسْبَةِ لِآيَاتِ السَّمَاوَاتِ، فَالْمُرُورُ هُنَا كَالَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً [الْفرْقَان: ٧٢] .
{ يَمُرُّونَ عَلَيْها } ifadesinin manası "onları görürler" demektir. Mürûr (yanından geçmek), müşahede ve idrakten kinaye kılınmış bir mecazdır; zira semadaki ayetler nispetinde mürûr kelimesini hakiki manasına hamletmek sahih olmaz. Dolayısıyla buradaki mürûr, Yüce Allah'ın Furkân Suresi'ndeki [72. ayette]: { وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً } “Boş ve faydasız şeylerle karşılaştıklarında vakarla geçip giderler” kavlindeki gibidir.
وَضَمِيرُ يَمُرُّونَ عَائِدٌ إِلَى النَّاسِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ.
{ يَمُرُّونَ } fiilindeki zamir, Yüce Allah'ın { وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ } kavlindeki { النَّاسِ } (insanlar) kelimesine racidir.
وَجُمْلَةُ وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ يَمُرُّونَ أَيْ وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ، وَالْمُرَادُ بِ أَكْثَرُ النَّاسِ أَهْلُ الشِّرْكِ مِنَ الْعَرَبِ.
{ وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ } cümlesi, { يَمُرُّونَ } fiilindeki zamirden hâl konumundadır; yani insanların çoğu ancak şirk koşarak Allah'a iman ederler. { أَكْثَرُ النَّاسِ } (insanların çoğu) ile kastedilen ise Araplardan şirk ehli olanlardır.
وَهَذَا إِبْطَالٌ لِمَا يَزْعُمُونَهُ مِنَ الِاعْتِرَافِ بِأَنَّ اللَّهَ خَالِقُهُمْ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ، وَبِأَنَّ إِيمَانَهُمْ بِاللَّهِ كَالْعَدَمِ لِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِوُجُودِ اللَّهِ إِلَّا فِي تَشْرِيكِهِمْ مَعَهُ غَيْرَهُ فِي الْإِلَهِيَّةِ.
Bu, Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, elbette 'Allah' derler” kavlinde geçtiği üzere, Allah'ın kendilerinin yaratıcısı olduğunu itiraf ettikleri yönündeki iddialarını ve Allah'a olan imanlarının yok hükmünde olduğunu iptal etmektir (çürütmektir); çünkü onlar Allah'ın varlığına, ancak ilahlıkta O'na başkasını ortak koşarak inanmaktadırlar.
وَالِاسْتِثْنَاءُ مِنْ عُمُومِ الْأَحْوَالِ، فَجُمْلَةُ وَهُمْ مُشْرِكُونَ حَالٌ مِنْ أَكْثَرُهُمْ.
İstisna, umumî hâllerden yapılmıştır; dolayısıyla { وَهُمْ مُشْرِكُونَ } cümlesi, { أَكْثَرُهُمْ } kelimesinden hâldir.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا تَشْنِيعُ حَالِهِمْ. وَالْأَظْهَرُ أَنْ يَكُونَ هَذَا مِنْ قَبِيلِ تَأْكِيدِ الشَّيْءِ
Bundan maksat onların durumunun çirkinliğini ortaya koymaktır. En zahir olan, bunun bir şeyi
بِمَا يُشْبِهُ ضِدَّهُ عَلَى وَجْهِ التَّهَكُّمِ. وَإِسْنَادُ هَذَا الْحُكْمِ إِلَى أَكْثَرُهُمْ بِاعْتِبَارِ أَكْثَرِ أَحْوَالِهِمْ وَأَقْوَالِهِمْ لِأَنَّهُمْ قَدْ تَصْدُرُ عَنْهُمْ أَقْوَالٌ خَلِيَّةٌ عَنْ ذِكْرِ الشَّرِيكِ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ بَعْضًا مِنْهُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ غَيْرَ مُشْرِكٍ مَعَهُ إِلَهًا آخر.
alay yollu olarak zıddına benzeyen bir şeyle pekiştirmek (te'kîdü'ş-şey' bimâ yüşbihu dıddehu) kabilinden olmasıdır. Bu hükmün { أَكْثَرُهُمْ } (onların çoğu) ifadesine isnat edilmesi, hâllerinin ve sözlerinin çoğunluğu itibarıyladır; zira onların ağzından ortak koşmaktan uzak sözler de çıkabilirdi. Yoksa maksat, onlardan bazılarının O'na başka bir ilah ortak koşmaksızın Allah'a iman ettiği değildir.
[سُورَة يُوسُف (١٢) : آيَة ١٠٧]
[YÛSUF SURESİ (12): AYET 107]
أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غاشِيَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٠٧)
{ أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غاشِيَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٠٧) } “Yoksa onlar, Allah'ın azabından kendilerini kuşatacak bir felaketin gelmesinden veya farkında değillerken kıyametin ansızın başlarına kopmasından güvende mi oldular?” (107)
اعْتِرَاضٌ بِالتَّفْرِيعِ عَلَى مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْجُمْلَتَانِ قَبْلَهُ مِنْ تَفْظِيعِ حَالِهِمْ وَجُرْأَتِهِمْ عَلَى خَالِقِهِمْ وَالِاسْتِمْرَارِ عَلَى ذَلِكَ دُونَ إِقْلَاعٍ، فَكَأَنَّهُمْ فِي إِعْرَاضِهِمْ عَنْ تَوَقُّعِ حُصُولِ غَضَبِ اللَّهِ بِهِمْ آمِنُونَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِهِ فِي الدُّنْيَا أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً فَتَحُولُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ التَّوْبَةِ وَيَصِيرُونَ إِلَى الْعَذَابِ الْخَالِدِ.
Kendisinden önceki iki cümlenin delalet ettiği durumlarının çirkinliği, Yaratıcılarına karşı cüretkârlıkları ve bundan vazgeçmeksizin devam etmeleri üzerine tefri' (sonuç çıkarma) yoluyla gelen bir itirazdır (ara cümledir). Sanki onlar Allah'ın gazabının üzerlerine inmesini beklemekten yüz çevirirken, dünyada O'nun azabından kendilerini kuşatacak bir felaketin gelmesinden veya kıyametin ansızın gelip tevbe etmelerine engel olmasından ve ebedî azaba sürüklenmelerinden emin ve güvende gibidirler.
وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّوْبِيخِ.
Soru (istifham), azarlama ve kınama (tevbîh) amacıyla kullanılmıştır.
وَالْغَشْيُ وَالْغَشَيَانُ: الْإِحَاطَةُ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ وَإِذا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ [سُورَة لُقْمَان: ٣٢] . وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ فِي [سُورَةِ الْأَعْرَافِ: ٥٤] .
Gaşy (الْغَشْيُ) ve gaşeyân (الْغَشَيَانُ): her taraftan kuşatmaktır; nitekim [Lokmân Suresi: 32'de]: { وَإِذا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ } “Onları gölgeler gibi dalgalar sardığı zaman...” buyrulmuştur. [A'râf Suresi: 54'te] Yüce Allah'ın: { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } “Gündüzü gece ile bürüyüp örter” kavlinde de geçmişti.
وَالْغَاشِيَةُ الْحَادِثَةُ الَّتِي تُحِيطُ بِالنَّاسِ. وَالْعَرَبُ يُؤَنِّثُونَ هَذِهِ الْحَوَادِثَ مِثْلَ الطَّامَّةِ وَالصَّاخَّةِ وَالدَّاهِيَةِ وَالْمُصِيبَةِ وَالْكَارِثَةِ وَالْحَادِثَةِ وَالْوَاقِعَةِ وَالْحَاقَّةِ. وَالْبَغْتَةُ: الْفَجْأَةُ.
Gâşiye (الْغَاشِيَةُ), insanları kuşatan olay/felaket demektir. Araplar bu tür felaketleri; et-tâmme (büyük felaket), es-sâhha (kulakları sağır eden ses), ed-dâhiye (büyük bela), el-musîbet (musibet), el-kârise (felaket), el-hâdise (hadise), el-vâkıa (vuku bulan olay) ve el-hâkka (kesin gerçekleşen) gibi müennes (dişil) yaparlar. Bağte (الْبَغْتَةُ) ise ansızın olmak (el-fec'e) demektir.
وَتَقَدَّمَتْ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً فِي آخِرِ سُورَة الْأَنْعَام [٣١] .
En'âm Suresi'nin başında/ortalarında [31. ayette] Yüce Allah'ın: { حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً } “Nihayet kıyamet ansızın kendilerine gelip çattığı zaman...” kavlinde geçmişti.
[سُورَة يُوسُف (١٢) : آيَة ١٠٨]
[YÛSUF SURESİ (12): AYET 108]
قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحانَ اللَّهِ وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٨)
{ قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحانَ اللَّهِ وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٨) } “De ki: 'İşte bu benim yolumdur. Ben ve bana uyanlar basiret üzere (açık bir delile dayanarak) Allah'a çağırırız. Allah'ı tenzih ederim ve ben ortak koşanlardan değilim.'” (108)
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِلِانْتِقَالِ مِنَ الِاعْتِبَارِ بِدَلَالَةِ نُزُولِ هَذِهِ الْقِصَّةِ لِلنَّبِيِّء ﷺ الْأُمِّيِّ عَلَى صِدْقِ نُبُوءَتِهِ وَصِدْقِهِ فِيمَا جَاءَ بِهِ مِنَ التَّوْحِيدِ إِلَى
Bu kıssanın ümmî olan Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem indirilmesinin onun peygamberliğinin doğruluğuna ve getirdiği tevhid inancında sadık olduğuna delaletinden ibret almaktan;
الِاعْتِبَارِ بِجَمِيعِ مَا جَاءَ بِهِ مِنْ هَذِهِ الشَّرِيعَةِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالسَّبِيلِ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعَارَةِ لِإِبْلَاغِهَا إِلَى الْمَطْلُوبِ وَهُوَ الْفَوْزُ الْخَالِدُ كَإِبْلَاغِ الطَّرِيقِ إِلَى الْمَكَانِ الْمَقْصُودِ لِلسَّائِرِ، وَهِيَ اسْتِعَارَةٌ مُتَكَرِّرَةٌ فِي الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ.
Allah Teâlâ katından bu şeriatla getirdiği her şeyden ibret almaya bir geçiş sağlayan yeni bir başlangıçtır (isti'nâf-ı ibtidâîdir). Bu şeriat, yolun yolcuyu hedeflenen mekâna ulaştırması gibi, talep edilene yani ebedî kurtuluşa ulaştırması sebebiyle istiare yoluyla yol (sebîl) olarak ifade edilmiştir; bu da Kur'an'da ve Arap kelamında tekrarlanan bir istiaredir.
وَالسَّبِيلُ يُؤَنَّثُ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَيُذَكَّرُ أَيْضًا كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٤٦] .
Sebîl (سَبِيل) kelimesi bu ayette olduğu gibi müennes olarak kullanıldığı gibi, A'râf Suresi'nde [146. ayette] Yüce Allah'ın: { وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا } “Doğru yolu görseler onu yol edinmezler” kavlinde daha önce geçtiği üzere müzekker olarak da kullanılır.
وَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْجُمَلِ الْمُتَعَاطِفَةِ.
Cümle, birbirine atfedilen cümleler arasına girmiş bir ara cümle (mûteriza) mahiyetinde bir başlangıç isti'nâfıdır.
وَالْإِشَارَةُ إِلَى الشَّرِيعَةِ بِتَنْزِيلِ الْمَعْقُولِ مَنْزِلَةَ الْمَحْسُوسِ لِبُلُوغِهِ مِنَ الْوُضُوحِ لِلْعُقُولِ حَدًّا لَا يَخْفَى فِيهِ إِلَّا عَمَّنْ لَا يُعَدُّ مُدْرِكًا.
Akıllar için apaçık olma hususunda, ancak idrak sahibi sayılmayan kimselerden başkasına gizli kalmayacak bir dereceye ulaştığından dolayı, akılla kavranan bir şey somut (hissedilen) bir varlık konumuna indirilerek şeriata işaret edilmiştir.
وَمَا فِي جُمْلَةِ هذِهِ سَبِيلِي مِنِ الْإِبْهَامِ قَدْ فسرته جملَة أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى
{ هذِهِ سَبِيلِي } cümlesindeki kapalılığı (ibhamı), { أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى
بَصِيرَةٍ.
بَصِيرَةٍ } “Basiret üzere Allah'a çağırırım” cümlesi açıklamıştır.
وعَلى فِيهِ للاستعلاء الْمجَازِي المُرَاد بِهِ التَّمَكُّن، مثل «على هدى من رَبهم» .
Buradaki { عَلى } harf-i cerri, { عَلى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ } “Rablerinden gelen bir hidayet üzeredirler” ifadesinde olduğu gibi sağlam bir yerleşmeyi (temekkünü) ifade eden mecazi isti'lâ içindir.
وَالْبَصِيرَةُ: فَعِيلَةٌ بِمَعْنَى فَاعِلَةٍ، وَهِيَ الْحُجَّةُ الْوَاضِحَةُ، وَالْمَعْنَى: أَدْعُو إِلَى اللَّهِ بِبَصِيرَةٍ مُتَمَكِّنًا مِنْهَا، وَوَصْفُ الْحُجَّةِ بِبَصِيرَةٍ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ، وَالْبَصِيرُ: صَاحِبُ الْحُجَّةِ لِأَنَّهُ بِهَا صَارَ بَصِيرًا بِالْحَقِيقَةِ. وَمِثْلُهُ وَصْفُ الْآيَةِ بِمُبْصِرَةٍ فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا جاءَتْهُمْ آياتُنا مُبْصِرَةً [سُورَة النَّمْل: ١٣] . وَبِعَكْسِهِ يُوصَفُ الْخَفَاءُ بِالْعَمَى كَقَوْلِهِ: وَآتانِي رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّيَتْ عَلَيْكُمْ [سُورَة هود: ٢٨] .
Basîret (الْبَصِيرَةُ): fâile (فَاعِلَة) manasında faîle (فَعِيلَة) vezninde olup açık delil (hüccet) demektir. Mana şudur: Delile tam anlamıyla hâkim olarak basiretle Allah'a davet ederim. Hüccetin basiret (gören) olarak nitelenmesi aklî bir mecazdır; basîr (gören) ise hüccet sahibidir, zira o bu delil sayesinde gerçeği görür hale gelmiştir. Neml Suresi'ndeki [13. ayette]: { فَلَمَّا جاءَتْهُمْ آياتُنا مُبْصِرَةً } “Ayetlerimiz kendilerine apaçık (göz açıcı olarak) geldiği zaman...” kavlinde ayetin mübsıra (gören/gösteren) olarak nitelenmesi de böyledir. Bunun aksine kapalılık da Hûd Suresi'ndeki [28. ayette]: { وَآتانِي رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّيَتْ عَلَيْكُمْ } “...ve katından bana bir rahmet vermiş de o size gizli tutulmuşsa (göremez olmuşsanız)...” kavlinde olduğu gibi körlük (amâ) ile nitelenir.
وَضَمِيرُ أَنَا تَأْكِيدٌ لِلضَّمِيرِ الْمُسْتَتر فِي أَدْعُوا، أُتِيَ بِهِ لِتَحْسِينِ الْعَطْفِ بِقَوْلِهِ:
{ أَنَا } zamiri, { أَدْعُوا } fiilindeki gizli zamirin tekitidir;
وَمَنِ اتَّبَعَنِي، وَهُوَ تَحْسِينٌ وَاجِبٌ فِي اللُّغَةِ.
{ وَمَنِ اتَّبَعَنِي } kavliyle yapılacak atfı güzelleştirmek (tahsîn) için getirilmiştir ki bu, dilde vacip olan bir güzelleştirmedir.
وَفِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ أَصْحَابَ النَّبِيءِ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ مَأْمُورُونَ بِأَنْ يَدْعُوا إِلَى الْإِيمَانِ بِمَا يَسْتَطِيعُونَ. وَقَدْ قَامُوا بِذَلِكَ
Ayette, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabının ve ona inanan müminlerin güçleri yettiğince imana davet etmekle emrolunduklarına delalet vardır. Onlar da
بِوَسَائِلِ بَثِّ الْقُرْآنِ وَأَرْكَانِ الْإِسْلَامِ وَالْجِهَادِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. وَقَدْ كَانَتِ الدَّعْوَةُ إِلَى الْإِسْلَامِ فِي صَدْرِ زَمَانِ الْبِعْثَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ وَاجِبًا عَلَى الْأَعْيَانِ
Kur'an'ı, İslam'ın esaslarını yayma ve Allah yolunda cihad etme vasıtalarıyla bunu yerine getirmişlerdir. Muhammedî bi'setin ilk dönemlerinde İslam'a davet, farz-ı ayn idi;
لِقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ «بَلِّغُوا عَنِّي وَلَوْ آيَةً»
nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Benden bir ayet bile olsa tebliğ ediniz” buyurmuştur;
أَيْ بِقَدْرِ الِاسْتِطَاعَةِ. ثُمَّ لَمَّا ظَهَرَ الْإِسْلَامُ وَبَلَغَتْ دَعْوَتُهُ الْأَسْمَاعَ صَارَتِ الدَّعْوَةُ إِلَيْهِ وَاجِبًا عَلَى الْكِفَايَةِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ الْآيَةَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٠٤] .
yani güç nispetinde [tebliğ ediniz]. Daha sonra İslam güçlenip daveti kulaklara ulaşınca, Âl-i İmrân Suresi'nde [104. ayette] geçen Yüce Allah'ın: { وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ } “İçinizden hayra çağıran bir topluluk bulunsun...” ayetinin delalet ettiği üzere ona davet farz-ı kifâye haline geldi.
وَعُطِفَتْ جُمْلَةُ وَسُبْحانَ اللَّهِ على جملَة أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ، أَيْ أَدْعُو إِلَى اللَّهِ وَأُنَزِّهُهُ.
{ وَسُبْحانَ اللَّهِ } cümlesi, { أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ } cümlesine atfedilmiştir; yani "Allah'a çağırırım ve O'nu noksanlıklardan tenzih ederim" demektir.
وَسُبْحَانَ: مَصْدَرُ التَّسْبِيحِ جَاءَ بَدَلًا عَنِ الْفِعْلِ لِلْمُبَالَغَةِ. وَالتَّقْدِيرُ: وَأُسَبِّحُ اللَّهَ سُبْحَانًا، أَيْ أَدْعُو النَّاسَ إِلَى تَوْحِيدِهِ وَطَاعَتِهِ وَأُنَزِّهُهُ عَنِ النَّقَائِصِ الَّتِي يُشْرِكُ بِهَا الْمُشْركُونَ من دُعَاء الشُّرَكَاءِ، وَالْوَلَدِ، وَالصَّاحِبَةِ.
Sübhân (سُبْحَانَ), tesbih masdarı olup mübalağa için fiilin yerine gelmiştir. Takdiri şöyledir: "Allah'ı layıkıyla tesbih ederim." Yani insanları O'nun birliğine ve O'na itaate çağırır, müşriklerin ortaklar edinerek, çocuk ve eş isnat ederek koştukları şirk kusurlarından O'nu tenzih ederim.
وَجُمْلَةُ وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ بِمَنْزِلَةِ التَّذْيِيلِ لِمَا قَبْلَهَا لِأَنَّهَا تَعُمُّ مَا تضمنته.
{ وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } cümlesi, kapsadığı manayı genelleştirdiği için kendisinden önceki ifadenin fezlekesi/tamamlayıcısı (tezyîli) konumundadır.
[١٠٩، ١١٠]
[109, 110]
[سُورَة يُوسُف (١٢) : الْآيَات ١٠٩ إِلَى ١١٠]
[YÛSUF SURESİ (12): AYETLER 109 İLÂ 110]
وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٠٩) حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا فَنُجِّيَ مَنْ نَشاءُ وَلا يُرَدُّ بَأْسُنا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١١٠)
{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٠٩) حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا فَنُجِّيَ مَنْ نَشاءُ وَلا يُرَدُّ بَأْسُنا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١١٠) } “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını [peygamber olarak] göndermedik. Yeryüzünde dolaşıp da kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna bakmadılar mı? Sakınanlar için ahiret yurdu elbette daha hayırlıdır. Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız? (109) Nihayet peygamberler ümitlerini kesip yalanlandıklarını düşündükleri bir sırada onlara yardımımız geldi; dilediğimiz kimseler kurtarıldı. Azabımız ise suçlu bir topluluktan asla geri çevrilmez. (110)”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَما أَكْثَرُ النَّاسِ [سُورَة يُوسُف: ١٠٣] إِلَخْ. هَاتَانِ الْآيَتَانِ مُتَّصِلٌ مَعْنَاهُمَا بِمَا تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ [سُورَة يُوسُف:
{ وَما أَكْثَرُ النَّاسِ } [Yûsuf Suresi: 103] cümlesi ve devamına atıftır. Bu iki ayetin anlamı, Yüce Allah'ın: { ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ } [Yûsuf Suresi: 102]
١٠٢] إِلَى قَوْلِهِ: إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ [سُورَة يُوسُف: ١٠٤] وَقَوْلِهِ: قُلْ هذِهِ سَبِيلِي الْآيَة [سُورَة يُوسُف: ١٠٨] ، فَإِنَّ تِلْكَ الْآي تَضَمَّنَتِ الْحُجَّةَ
ayetinden { إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ } [Yûsuf Suresi: 104] kavline ve { قُلْ هذِهِ سَبِيلِي } [Yûsuf Suresi: 108] ayetine kadar olan kısımların ihtiva ettiği manalarla bağlantılıdır. Çünkü o ayetler,
عَلَى صدق الرَّسُول- ﵊ فِيمَا جَاءَهُمْ بِهِ، وَتَضَمَّنَتْ أَنَّ الَّذِينَ أَشْرَكُوا غَيْرُ مُصَدِّقِينَهُ عِنَادًا وَإِعْرَاضًا عَنْ آيَاتِ الصِّدْقِ. فَالْمَعْنَى أَنَّ إِرْسَالَ الرُّسُلِ- ﵈ سُنَّةٌ إلهية قديمَة فَلَمَّا ذَا يَجْعَلُ الْمُشْرِكُونَ نُبُوءَتَكَ أَمْرًا مُسْتَحِيلًا فَلَا يُصَدِّقُونَ بِهَا مَعَ مَا قَارَنَهَا مِنْ آيَاتِ الصِّدْقِ فَيَقُولُونَ: أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا. وَهَلْ كَانَ الرُّسُلُ- ﵈ السَّابِقُونَ إِلَّا رِجَالًا مِنْ أَهْلِ الْقُرَى أَوْحَى الله إِلَيْهِم فبمَاذَا امْتَازُوا عَلَيْكَ، فَسَلَّمَ الْمُشْرِكُونَ بِبَعْثَتِهِمْ وَتَحَدَّثُوا بِقِصَصِهِمْ وَأَنْكَرُوا نُبُوءَتَكَ.
Peygamber'in -aleyhisselâm- kendilerine getirdiği hususlardaki doğruluğuna dair delilleri ve şirk koşanların, doğruluk delillerine karşı inatlaşarak ve yüz çevirerek onu tasdik etmediklerini içermektedir. Anlam şudur: Peygamberlerin -aleyhimüsselâm- gönderilmesi kadim bir ilahi sünnettir. O halde müşrikler, getirdiği doğruluk delillerine rağmen senin peygamberliğini neden imkansız bir şey sayıp tasdik etmiyorlar da: "Allah bir insanı mı elçi gönderdi?" diyorlar? Senden önceki peygamberler -aleyhimüsselâm- de Allah'ın kendilerine vahyettiği şehir halkından birer adam değil miydi? Onların sana ne üstünlüğü vardı ki müşrikler onların gönderilişini kabul edip kıssalarını anlattılar da senin peygamberliğini inkar ettiler?
وَرَاءَ هَذَا مَعْنًى آخَرُ مِنَ التَّذْكِيرِ بِاسْتِوَاءِ أَحْوَالِ الرُّسُلِ- ﵈ وَمَا لَقُوهُ مِنْ أَقْوَامِهِمْ فَهُوَ وَعِيدٌ بِاسْتِوَاءِ الْعَاقِبَةِ لِلْفَرِيقَيْنِ.
Bunun arkasında, peygamberlerin -aleyhimüsselâm- durumlarının ve kavimlerinden gördükleri muamelenin birbiriyle aynı olduğunu hatırlatan başka bir mana daha vardır; dolayısıyla bu, her iki grubun akıbetinin de aynı olacağına dair bir tehdittir.
ومِنْ قَبْلِكَ يَتَعَلَّقُ بِ أَرْسَلْنا فَ مِنْ لِابْتِدَاءِ الْأَزْمِنَة فَصَارَ مَا صدق الْقَبْلِ الْأَزْمِنَةَ السَّابِقَةَ، أَيْ مِنْ أَوَّلِ أَزْمِنَةِ الْإِرْسَالِ. وَلَوْلَا وُجُودُ مِنْ لَكَانَ قَبْلِكَ فِي مَعْنَى الصِّفَةِ لِلْمُرْسَلِينَ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِمْ بِفِعْلِ الْإِرْسَالِ.
{ مِنْ قَبْلِكَ } ifadesi { أَرْسَلْنا } fiiline taalluk etmektedir. { مِنْ } zamanın başlangıcı içindir; böylece "kablin" (önceki) masadakı geçmiş zamanlar, yani peygamber gönderme zamanlarının başı olmuştur. Şayet { مِنْ } olmasaydı, { قَبْلِكَ }, gönderme fiilinin delalet ettiği elçilerin sıfatı anlamında olurdu.
وَالرِّجَالُ: اسْمُ جِنْسٍ جَامِدٌ لَا مَفْهُومَ لَهُ. وَأُطْلِقَ هُنَا مُرَادًا بِهِ أُنَاسًا
Ricâl (الرِّجَالُ) ise kendisinden mefhum çıkarılamayan (mefhum-ı muhalifi olmayan) camid bir cins ismidir. Burada genel olarak insanlar kastedilerek mutlak anlamda kullanılmıştır;
كَقَوْلِهِ- ﷺ «وَرَجُلٌ ذَكَرَ اللَّهَ خَالِيًا فَفَاضَتْ عَيْنَاهُ»
nitekim Peygamber'in -sallallâhu aleyhi ve sellem-: “...ve tenhada Allah'ı zikredip de gözleri yaşla dolup taşan bir adam...” buyruğunda olduğu gibi.
، أَيْ إِنْسَانٌ أَوْ شَخْصٌ، فَلَيْسَ الْمُرَادُ الِاحْتِرَازَ عَنِ الْمَرْأَةِ. وَاخْتِيرَ هُنَا دُونَ غَيْرِهِ لِمُطَابَقَتِهِ الْوَاقِعَ فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ يُرْسِلْ رُسُلًا مِنَ النِّسَاءِ لِحِكْمَةِ قَبُولِ قِيَادَتِهِمْ فِي نُفُوسِ الْأَقْوَامِ إِذِ الْمَرْأَةُ مُسْتَضْعَفَةٌ عِنْدَ الرِّجَالِ دُونَ الْعَكْسِ أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِ قَيْسِ بْنِ عَاصِمٍ حِينَ تَنَبَّأَتْ سِجَاحِ:
Yani bir insan veya bir şahıs demektir; dolayısıyla maksat kadını dışarıda bırakmak (ihtiraz) değildir. Burada başka bir kelime değil de bu kelimenin seçilmesi, vakıaya uygunluğundandır. Zira Allah, kavimlerin nefislerinde liderliklerini kabul etme hikmetine binaen kadınlardan peygamber göndermemiştir; çünkü kadın erkeklerin nezdinde zayıf görülür, aksi ise geçerli değildir. Secâh peygamberlik iddia ettiğinde Kays b. Âsım'ın şu sözünü görmez misin:
أَضْحَتْ نَبِيئَتُنَا أُنْثَى نُطِيفُ بِهَا ... وَأَصْبَحَتْ أَنْبِيَاءُ النَّاسِ ذُكْرَانَا
Bizim peygamberimiz etrafında dolaştığımız bir kadın oldu, ... İnsanların peygamberleri ise erkeklerdi.
وَلَيْسَ تَخْصِيصُ الرِّجَالِ وَأَنَّهُمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى لِقَصْدِ الِاحْتِرَازِ عَنِ النِّسَاءِ وَمِنْ أَهْلِ الْبَادِيَةِ وَلَكِنَّهُ لِبَيَانِ الْمُمَاثَلَةِ بَيْنَ مَنْ سَلَّمُوا بِرِسَالَتِهِمْ وَبَيْنَ مُحَمَّدٍ- ﷺ حِينَ قَالُوا:
Erkeklerin ve onların şehir halkından oluşunun tahsis edilmesi, kadınları ve çöl halkını dışarıda bırakmak kastıyla değil; bilakis risaletini kabul ettikleri kimseler ile Muhammed -sallallâhu aleyhi ve sellem- arasındaki benzerliği açıklamak içindir; zira onlar şöyle demişlerdi:
فَلْيَأْتِنا بِآيَةٍ كَما أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٥] وقالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى [الْقَصَص: ٤٨] ، أَيْ فَمَا كَانَ مُحَمَّدٌ- ﷺ بِدْعًا مِنَ الرُّسُلِ حَتَّى تُبَادِرُوا بِإِنْكَارِ رِسَالَتِهِ وَتُعْرِضُوا عَنِ النَّظَرِ فِي آيَاتِهِ.
{ فَلْيَأْتِنا بِآيَةٍ كَما أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ } “...Öncekilere gönderildiği gibi o da bize bir mucize getirsin” [Enbiyâ: 5] ve { وقالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى } “Musa'ya verilenin bir benzeri ona da verilmeli değil miydi? dediler” [Kasas: 48]. Yani Muhammed -sallallâhu aleyhi ve sellem- peygamberler içinde nevzuhur/türedi biri değildir ki onun risaletini hemencecik inkara kalkışasınız ve ayetleri üzerinde düşünmekten yüz çeviresiniz.
فَالْقَصْرُ إِضَافِيٌّ، أَيْ لَمْ يَكُنِ الرُّسُلُ- ﵈ قَبْلَكَ مَلَائِكَةً أَوْ مُلُوكًا مِنْ
Buradaki hasr/kasr izafîdir; yani senden önceki peygamberler -aleyhimüsselâm- melekler yahut
مُلُوكِ الْمُدُنِ الْكَبِيرَةِ فَلَا دَلَالَةَ فِي الْآيَةِ عَلَى نَفْيِ إِرْسَالِ رَسُولٍ مِنْ أَهْلِ الْبَادِيَةِ مِثْلَ خَالِدِ بْنِ سِنَانٍ الْعَبْسِيِّ، وَيَعْقُوبَ- ﵇ حِينَ كَانَ سَاكِنًا فِي الْبَدْوِ كَمَا تَقَدَّمَ.
büyük şehirlerin hükümdarlarından değillerdi. Dolayısıyla ayette, Hâlid b. Sinân el-Absî gibi ve daha önce geçtiği üzere çölde ikamet ettiği sıradaki Ya'kûb -aleyhisselâm- gibi çöl halkından bir peygamber gönderilmesinin nefyedildiğine dair bir delalet yoktur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ، يُوحَى- بِتَحْتِيَّةٍ وَبِفَتْحِ الْحَاءِ- مَبْنِيًّا لِلنَّائِبِ، وَقَرَأَهُ حَفْصٌ بِنُونٍ عَلَى أَنَّهُ مَبْنِيٌّ لِلْفَاعِلِ وَالنُّونُ نُونُ الْعَظَمَةِ.
Cumhur, { يُوحَى } kelimesini -ye ile ve ha harfinin fethasıyla- meçhul (mefulü hedeflenmiş) olarak okumuştur. Hafs ise faili için bina edilmiş olarak nun ile okumuştur; buradaki nun azamet nunudur.
وَتَفْرِيعُ قَوْلِهِ: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ عَلَى مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ جُمْلَةُ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا مِنَ الْأُسْوَةِ، أَيْ فَكَذَّبَهُمْ أَقْوَامُهُمْ مِنْ قَبْلِ قَوْمِكَ مِثْلَ مَا كَذَّبَكَ قَوْمُكَ وَكَانَتْ عَاقِبَتُهُمُ الْعِقَابَ. أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْأَقْوَامِ السَّابِقِينَ، أَيْ فَيَنْظُرُوا آثَارَ آخِرِ أَحْوَالِهِمْ مِنَ الْهَلَاكِ وَالْعَذَابِ فَيَعْلَمُ قَوْمُكَ أَنَّ عَاقِبَتَهُمْ عَلَى قِيَاسِ عَاقِبَةِ الَّذِينَ كَذَّبُوا الرُّسُلَ قَبْلَهُمْ، فَضَمِيرُ يَسِيرُوا عَائِدٌ عَلَى مَعْلُومٍ مِنَ الْمَقَامِ الدَّالِّ عَلَيْهِ وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ [سُورَة يُوسُف: ١٠٨] .
{ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ } kavlinin, { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالاً } cümlesinin delalet ettiği örnek alma (üsve) manası üzerine tefrii şöyledir: Yani senin kavminden önceki kavimler de, kavminin seni yalanladığı gibi onları yalanlamışlardı ve sonları azap olmuştu. Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki önceki kavimlerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar; yani helak ve azaptan ibaret olan son hallerinin kalıntılarına baksınlar da kavmin, kendi akıbetlerinin kendilerinden önceki peygamberleri yalanlayanların akıbetine kıyasla olacağını bilsin. { يَسِيرُوا } kelimesindeki zamir, { وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } [Yûsuf Suresi: 108] ifadesinin delalet ettiği makamdan bilinen kimselere dönmektedir.
وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ. فَإِنَّ مَجْمُوعَ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ سَارُوا فِي الْأَرْضِ فَرَأَوْا عَاقِبَةَ الْمُكَذِّبِينَ مِثْلَ عَادٍ وَثَمُودَ.
İstifham inkâridir. Zira haklarında konuşulanların tamamı yeryüzünde dolaşmış ve Âd ile Semûd gibi yalanlayanların akıbetini görmüşlerdir.
وَهَذَا التَّفْرِيعُ اعْتِرَاضٌ بِالْوَعِيدِ وَالتَّهْدِيدِ.
Bu tefri', tehdit ve korkutma içeren bir itiraz (ara cümle) niteliğindedir.
وكَيْفَ اسْتِفْهَامٌ مُعَلِّقٌ لِفِعْلِ النَّظَرِ عَنْ مَفْعُولِهِ.
{ كَيْفَ } ise nazar (bakma/görme) fiilini mefulünden alıkoyan (ta'lik eden) bir istifhamdır.
وَجُمْلَةُ وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَبَرٌ. مَعْطُوفَةٌ عَلَى الِاعْتِرَاضِ فَلَهَا حُكْمُهُ، وَهُوَ اعْتِرَاضٌ بِالتَّبْشِيرِ وَحُسْنِ الْعَاقِبَةِ لِلرُّسُلِ- ﵈ وَمَنْ آمَنَ بِهِمْ وَهُمُ الَّذِينَ اتَّقَوْا. وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِسَلَامَةِ عَاقِبَةِ الْمُتَّقِينَ فِي الدُّنْيَا. وَتَعْرِيضٌ أَيْضًا بِأَنَّ دَارَ الْآخِرَةِ أَشَدُّ أَيْضًا عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْعَاقِبَةِ الَّتِي كَانَتْ فِي الدُّنْيَا فَحَصَلَ إِيجَازٌ بِحَذْفِ جملتين.
{ وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ } cümlesi bir haberdir. İtiraza (ara cümleye) atfedilmiş olup onun hükmünü taşır; bu da peygamberler -aleyhimüsselâm- ve onlara iman edenler -ki onlar takva sahipleridir- için müjde ve güzel akıbet içeren bir itirazdır. Aynı zamanda takva sahiplerinin dünyadaki akıbetinin selametine dair bir tarizdir (üstü kapalı ifadedir). Ve yine ahiret yurdunun, kendilerinden öncekilere dünyada uğradıkları akıbetten çok daha şiddetli olacağına dair bir tarizdir; böylece iki cümlenin hazfedilmesiyle bir îcaz (özlü anlatım) meydana gelmiştir.
وَإِضَافَة لَدارُ إِلَى الْآخِرَةِ مِنْ إِضَافَةِ الْمَوْصُوفِ إِلَى الصِّفَةِ مِثْلَ «يَا نِسَاءَ الْمُسْلِمَاتِ» فِي الْحَدِيثِ.
{ لَدارُ } kelimesinin { الْآخِرَةِ } kelimesine izafeti, hadisteki “Ey Müslüman kadınlar” ifadesinde olduğu gibi mevsun sıfata izafeti türündendir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كثير، وَأَبُو عَمْرو، وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَيَعْقُوبُ:
Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım'dan Hafs, Ebû Ca‘fer ve Ya‘kûb,
أَفَلا تَعْقِلُونَ بِتَاءِ الْخِطَابِ عَلَى الِالْتِفَاتِ، لِأَنَّ الْمُعَانِدِينَ لَمَّا جَرَى ذِكْرُهُمْ وَتَكَرَّرَ صَارُوا كَالْحَاضِرِينَ فَالْتُفِتْ إِلَيْهِمْ بِالْخِطَابِ. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِيَاءِ الْغَيْبَةِ عَلَى نَسَقِ مَا قَبْلَهُ.
{ أَفَلا تَعْقِلُونَ } ifadesini iltifat yoluyla hitap te'siyle okumuşlardır; zira inatçılar anılıp bu tekrar edildikçe hazır bulunan kimseler gibi olmuşlar ve onlara hitaba dönülmüştür (iltifat yapılmıştır). Geriye kalanlar ise kendisinden öncekilerin akışına uygun olarak gayb ye'si ile okumuşlardır.
وحَتَّى مِنْ قَوْلِهِ: حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ ابْتِدَائِيَّةٌ، وَهِيَ عَاطِفَةٌ جملَة إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ عَلَى جُمْلَةِ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ بِاعْتِبَارِ أَنَّهَا
{ حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ } kavlindeki { حَتَّى } ibtidâiyyedir; { إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ } cümlesini,
حُجَّةٌ عَلَى الْمُكَذِّبِينَ، فَتَقْدِيرُ الْمَعْنَى: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا يُوحَى إِلَيْهِمْ فَكَذَّبَهُمُ الْمُرْسَلُ إِلَيْهِمْ وَاسْتَمَرُّوا عَلَى التَّكْذِيبِ حَتَّى إِذَا اسْتَيْئَسَ الرُّسُلُ إِلَى آخِرِهِ، فَإِنَّ إِذَا اسْمُ زَمَانٍ مُضَمَّنٌ مَعْنَى الشَّرْطِ فَهُوَ يَلْزَمُ الْإِضَافَةَ إِلَى جُمْلَةٍ تُبَيِّنُ الزَّمَان، وَجُمْلَة اسْتَيْأَسَ مُضَافٌ إِلَيْهَا إِذَا، وَجُمْلَةُ جاءَهُمْ نَصْرُنا جَوَابُ إِذَا لِأَنَّ هَذَا التَّرْتِيبَ فِي الْمَعْنَى هُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ جَلْبِ إِذَا فِي مِثْلِ هَذَا التَّرْكِيبِ. وَالْمُرَادُ بِالرُّسُلِ- ﵈ غَيْرُ الْمُرَادِ بِ رِجالًا، فَالتَّعْرِيفُ فِي الرُّسُلِ- ﵈ تَعْرِيفُ الْعَهْدِ الذِّكْرِيِّ وَهُوَ مِنَ الْإِظْهَارِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِإِعْطَاءِ الْكَلَامِ اسْتِقْلَالًا بِالدَّلَالَةِ اهْتِمَامًا بِالْجُمْلَةِ.
yalanlayanlara karşı bir hüccet olması itibarıyla { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ } cümlesine atfetmektedir. Anlamın takdiri şöyledir: Senden önce de kendilerine vahyolunan adamlardan başkasını göndermedik; kendilerine gönderilenler onları yalanladılar ve nihayet peygamberler ümitlerini kesinceye kadar yalanlamaya devam ettiler... Zira { إِذَا }, şart manası içeren bir zaman ismidir ve zamanı açıklayan bir cümleye muzâf olması zorunludur. { اسْتَيْأَسَ } cümlesi { إِذَا }'nın muzâfun ileyhidir; { جاءَهُمْ نَصْرُنا } cümlesi ise { إِذَا }'nın cevabıdır; çünkü bu tür terkiplerde { إِذَا } getirilmesinden maksat anlamdaki bu tertiptir. Peygamberler -aleyhimüsselâm- ile kastedilen, { رِجالًا } ile kastedilenden başkasıdır. Dolayısıyla { الرُّسُلِ } [kelimesindeki] belirteç (ahd-i zikrî belirtecidir) ve cümleye önem atfedilerek söze delalet yönünden bağımsızlık kazandırmak maksadıyla zamir makamında açık isim getirilmesi (ızhâr) kabilindendir.
وَآذَنَ حَرْفُ الْغَايَةِ بِمَعْنًى مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ جُمْلَةُ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا بِمَا قُصِدَ بِهَا مِنْ مَعْنَى قَصْدِ الْأُسْوَةِ بِسَلَفِهِ مِنَ الرُّسُلِ- ﵈. وَالْمَعْنَى: فَدَامَ تَكْذِيبُهُمْ وَإِعْرَاضُهُمْ وَتَأَخَّرَ تَحْقِيقُ مَا أَنْذَرُوهُمْ بِهِ مِنَ الْعَذَابِ حَتَّى اطْمَأَنُّوا بِالسَّلَامَةِ وَسَخِرُوا بِالرُّسُلِ وَأَيِسَ الرُّسُلُ- ﵈ مِنْ إِيمَان قَومهمْ.
Gaye harfi [olan hattâ], { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالاً } cümlesinin, geçmiş peygamberleri -aleyhimüsselâm- örnek alma kastından ibaret olan delalet ettiği mahzuf bir manayı bildirmiştir. Anlam şudur: Onların yalanlamaları ve yüz çevirmeleri devam etti, kendilerini uyardıkları azabın gerçekleşmesi gecikti; öyle ki esenlik içinde olduklarına kanaat getirdiler, peygamberlerle alay ettiler ve peygamberler -aleyhimüsselâm- kavimlerinin iman etmesinden ümitlerini kestiler.
واسْتَيْأَسَ مُبَالَغَةٌ فِي يَئِسَ، كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ [سُورَة يُوسُف: ٨٧] .
{ اسْتَيْأَسَ } kelimesi, az önce { وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ } [Yûsuf Suresi: 87] ayetinde geçtiği üzere ye's (ümit kesme) manasında mübalağadır.
وَتَقَدَّمَ أَيْضًا قِرَاءَةُ الْبَزِّيِّ بِخِلَافٍ عَنْهُ بِتَقْدِيمِ الْهَمْزَةِ عَلَى الْيَاءِ. فَهَذِهِ أَرْبَعُ كَلِمَاتٍ فِي هَذِهِ السُّورَةِ خَالَفَ فِيهَا الْبَزِّيُّ رِوَايَةً عَنْهُ.
Yine el-Bezzî'nin kendisinden gelen bir rivayet farklılığıyla hemzeyi ye'den önce okuduğu da geçmişti. İşte bunlar bu surede el-Bezzî'nin kendisinden gelen bir rivayete göre [diğer kurrâya] muhalefet ettiği dört kelimedir.
وَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنْ عُرْوَةَ أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ- ﵂: «أَكُذِّبُوا أَمْ كُذِبُوا- أَيْ بِالْخَفِيفِ أَمْ بِالشَّدِّ- قَالَتْ: كُذِّبُوا- أَيْ بِالشَّدِّ- قَالَ: فَقَدِ اسْتَيْقَنُوا أَنَّ قَوْمَهُمْ كَذَّبُوهُمْ فَمَا هُوَ بِالظَّنِّ فَهِيَ قَدْ كُذِبُوا- أَيْ بِالتَّخْفِيفِ-، قَالَتْ: مَعَاذَ اللَّهِ لَمْ يَكُنِ الرُّسُلُ- ﵈ تَظُنُّ ذَلِكَ بِرَبِّهَا وَإِنَّمَا هُمْ أَتْبَاعُ الَّذِينَ آمَنُوا وَصَدَّقُوا فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْبَلَاءُ وَاسْتَأْخَرَ النَّصْرُ حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ- ﵈ مِنْ إِيمَانِ مَنْ كَذَّبَهُمْ مِنْ قَوْمِهِمْ، وَظَنَّتِ الرُّسُلُ- ﵈ أَنَّ أَتْبَاعَهُمْ مُكَذِّبُوهُمُ» اه. وَهَذَا الْكَلَامُ مِنْ عَائِشَةَ- ﵂ رَأْيٌ لَهَا فِي التَّفْسِيرِ وَإِنْكَارُهَا أَنْ تَكُونَ كُذِبُوا مُخَفَّفَةً إِنْكَارٌ يَسْتَنِدُ بِمَا يَبْدُو مِنْ عَوْدِ الضَّمَائِرِ إِلَى أَقْرَبِ مَذْكُورٍ وَهُوَ الرُّسُلُ، وَذَلِكَ لَيْسَ بِمُتَعَيِّنٍ، وَلَمْ تَكُنْ عَائِشَةُ قَدْ بَلَغَتْهَا رِوَايَةُ كُذِبُوا بِالتَّخْفِيفِ.
Sahîh-i Buhârî'de Urve'den rivayet edildiğine göre o, Âişe'ye -radıyallâhu anhâ-: «{ أَكُذِّبُوا } şeklinde mi yoksa { كُذِبُوا } şeklinde mi -yani şeddeli mi yoksa şeddesiz mi?- okunur» diye sormuş; Âişe: «{ كُذِّبُوا } -yani şeddeli-» demiştir. Urve: «Onlar kavimlerinin kendilerini yalanladığından kesinlikle emindiler, bu bir zan değildir; dolayısıyla bu { قَدْ كُذِبُوا } -yani şeddesiz- olmalıdır» demiştir. Âişe şöyle demiştir: «Hâşâ! Peygamberler -aleyhimüsselâm- Rableri hakkında böyle bir zanda bulunmazlar. Aksine onlar [kendilerine] iman edip tasdik eden tâbilerdir; onların üzerindeki bela uzayıp yardım gecikince, nihayet peygamberler -aleyhimüsselâm- kavimlerinden kendilerini yalanlayanların iman etmesinden ümitlerini kestiler ve peygamberler -aleyhimüsselâm- kendilerine uyanların da kendilerini yalanlayacağını sandılar.» Âişe'nin -radıyallâhu anhâ- bu sözü, tefsirde kendi görüşüdür ve onun { كُذِبُوا } kelimesinin şeddesiz olmasını inkar etmesi, zamirlerin en yakın zikredilen merciye, yani elçilere dönüyor gibi görünmesine dayanmaktadır; ancak bu zorunlu bir durum değildir ve şeddesiz olarak { كُذِبُوا } rivayeti Âişe'ye ulaşmamış olabilir.
وَتَفْرِيعُ فَنُنْجِي مَنْ نَشَاءُ عَلَى جاءَهُمْ نَصْرُنا لِأَنَّ نَصْرَ الرُّسُلِ- ﵈ هُوَ تَأْيِيدُهُمْ بِعِقَابِ الَّذِينَ كَذَّبُوهُمْ بِنُزُولِ الْعَذَابِ وَهُوَ الْبَأْسُ، فَيُنْجِي اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَا يَرُدُّ الْبَأْسَ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ.
{ فَنُنْجِي مَنْ نَشَاءُ } ifadesinin { جاءَهُمْ نَصْرُنا } kavline tefrii şundandır: Çünkü peygamberlerin -aleyhimüsselâm- yardıma mazhar olması, onları yalanlayanların cezalandırılmasıyla, yani azabın -ki o ye'stir (şiddetli azaptır)- inmesiyle desteklenmeleridir; böylece Allah iman edenleri kurtarır ve azabı suçlu topluluktan geri çevirmez.
وَالْبَأْسُ: هُوَ عَذَابُ الْمُجْرِمِينَ الَّذِي هُوَ نصر للرسل- ﵈..
Be's (الْبَأْسُ): Peygamberler -aleyhimüsselâm- için yardım niteliğinde olan, mücrimlere yönelik azaptır.
وَالْقَوْمُ الْمُجْرِمُونَ: الَّذِينَ كَذَّبُوا الرُّسُلَ.
Mücrim kavim ise peygamberleri yalanlayan kimselerdir.