وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا إِنْكَارِيٌّ، وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْمُكَذِّبِينَ الْعَائِدُ إِلَيْهِمْ
{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا } ifadesindeki istifham inkârîdir; zamir ise { نَعِدُهُمْ } ifadesindeki zamirin de döndüğü
ضَمِيرُ نَعِدُهُمْ. وَالْكَلَامُ تَهْدِيدٌ لَهُمْ بِإِيقَاظِهِمْ إِلَى مَا دَبَّ إِلَيْهِمْ مِنْ أَشْبَاحِ الِاضْمِحْلَالِ بِإِنْقَاصِ الْأَرْضِ، أَيْ سُكَّانِهَا.
yalanlayıcılara dönmektedir. Bu söz, arzın yani onun ahalisinin eksiltilmesiyle üzerlerine sinsi sinsi gelen yok oluş gölgelerine karşı onları uyandırmak suretiyle kendilerine yöneltilmiş bir tehdittir.
وَالرُّؤْيَةُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بَصَرِيَّةً. وَالْمُرَادُ: رُؤْيَةُ آثَارِ ذَلِكَ النَّقْصِ وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ عِلْمِيَّةً، أَي ألم يعملوا مَا حَلَّ بِأَرْضِي الْأُمَمِ السَّابِقَةِ مِنْ نَقْصِ.
Görmenin (rü'yet) basarî (gözle görme) olması caizdir; kastedilen o eksilmenin izlerini görmektir. İlmî (bilme) anlamında olması da caizdir; yani önceki ümmetlerin yurtlarına gelen eksilmeyi bilmediler mi, demektir.
وَتَعْرِيفُ الْأَرْضَ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، أَيْ نَأْتِي أَيَّةَ أَرْضٍ مِنْ أَرْضِي الْأُمَمِ. وَأُطْلِقَتِ الْأَرْضُ هُنَا عَلَى أَهْلِهَا مَجَازًا، كَمَا فِي قَوْله تَعَالَى: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [سُورَة يُوسُف: ٨٢] بِقَرِينَةِ تَعَلُّقِ النَّقْصِ بِهَا، لِأَنَّ النَّقْصَ لَا يَكُونُ فِي ذَاتِ الْأَرْضِ وَلَا يُرَى نَقْصٌ فِيهَا وَلَكِنَّهُ يَقَعُ فَيِمَنْ عَلَيْهَا. وَهَذَا من بَابُ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكافِرِينَ أَمْثالُها [سُورَة مُحَمَّد: ١٠] .
{ الْأَرْضَ } kelimesindeki harf-i tarif cins içindir; yani ümmetlerin topraklarından herhangi bir toprağa geliriz, demektir. Burada eksilmenin ona taalluk etmesi karinesiyle, Allah Teâlâ'nın: { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } [Yûsuf: 82] kavlinde olduğu gibi arz (yurt/toprak) mecazen ahalisi hakkında kullanılmıştır. Çünkü eksilme arzın bizzat kendisinde olmaz ve onda bir eksilme görülmez; bilakis eksilme onun üzerinde yaşayanlarda meydana gelir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın şu kavli kabilindendir: { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكافِرِينَ أَمْثالُها } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar? Allah onları yerle bir etti; kâfirlere de benzerleri vardır.” [Muhammed: 10].
وَذَهَبَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ إِلَى أَن المُرَاد ب الْأَرْضَ أَرْضُ الْكَافِرِينَ مِنْ قُرَيْشٍ فَيَكُونُ التَّعْرِيفُ لِلْعَهْدِ، وَتَكُونُ الرُّؤْيَةُ بَصَرِيَّةً، وَيَكُونُ ذَلِكَ إيقاظا لَهُم لما غَلَبَ عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ مِنْ أَرْضِ الْعَدُوِّ فَخَرَجَتْ مِنْ سُلْطَانِهِ فَتَنْقُصُ الْأَرْضُ الَّتِي كَانَتْ فِي تَصَرُّفِهِمْ وَتَزِيدُ الْأَرْضُ الْخَاضِعَةُ لِأَهْلِ الْإِسْلَامِ. وَبَنَوْا عَلَى ذَلِكَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ بِالْمَدِينَةِ وَهُوَ الَّذِي حَمَلَ فَرِيقًا عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ سُورَةَ الرَّعْدِ مَدَنِيَّةٌ فَإِذَا اعْتُبِرَتْ مَدَنِيَّةً صَحَّ أَنْ تُفَسَّرَ الْأَطْرَافُ بِطَرَفَيْنِ وَهَمَا مَكَّةُ
Müfessirlerin çoğu, { الْأَرْضَ } ile kastedilenin Kureyş kâfirlerinin yurdu olduğu görüşüne gitmiştir; buna göre harf-i tarif ahd içindir, görme basarîdir ve bu, Müslümanların düşman topraklarından galip gelip aldıkları ve böylece onların hâkimiyetinden çıkan yerlere karşı onları uyandırmak olur; neticede onların tasarrufundaki topraklar eksilmekte, İslam ehline boyun eğen topraklar ise artmaktadır. Müfessirler bu görüşe dayanarak bu ayetin Medine'de indiği sonucuna varmışlardır; bir grubun Ra'd Suresi'nin Medenî olduğunu söylemesine sevk eden sebep de budur. Sure Medenî kabul edildiğinde «etraf» kelimesinin iki taraf olan Mekke
وَالْمَدِينَةُ فَإِنَّهُمَا طَرَفَا بِلَادِ الْعَرَبِ، فَمَكَّةُ طَرَفُهَا مِنْ جِهَةِ الْيَمَنِ، وَالْمَدِينَةُ طَرَفُ الْبِلَادِ مِنْ جِهَةِ الشَّامِ، وَلَمْ يَزَلْ عَدَدُ الْكُفَّارِ فِي الْبَلَدَيْنِ فِي انْتِقَاصٍ بِإِسْلَامِ كُفَّارِهَا إِلَى أَنْ تمحضت الْمَدِينَة لِلْإِسْلَامِ ثُمَّ تَمَحَّضَتْ مَكَّةُ لَهُ بَعْدَ يَوْمِ الْفَتْحِ.
ve Medine olarak tefsir edilmesi sahih olur. Zira bu ikisi Arap diyarının iki ucudur; Mekke Yemen cihetindeki ucu, Medine ise Şam cihetindeki ucudur. Kâfirlerinin Müslüman olmasıyla bu iki şehirdeki kâfirlerin sayısı durmaksızın azalmış, nihayet Medine tamamen İslam'a teslim olmuş, ardından Fetih gününden sonra Mekke de tamamen İslam'a boyun eğmiştir.
وَأَيًّا مَا كَانَ تَفْسِيرُ الْآيَةِ وَسَبَبُ نُزُولِهَا وَمَكَانُهُ فَهِيَ لِلْإِنْذَارِ بِأَنَّهُمْ صَائِرُونَ إِلَى زَوَالٍ وَأَنَّهُمْ مَغْلُوبُونَ زَائِلُونَ، كَقَوْلِهِ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ: أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها أَفَهُمُ الْغالِبُونَ [سُورَة الْأَنْبِيَاء: ٥١] ، أَيْ مَا هُمُ الْغَالِبُونَ.
Ayetin tefsiri, nüzul sebebi ve mekânı ne olursa olsun, bu ayet onların yok oluşa doğru gittiklerini, mağlup ve zail olacaklarını ihtar etmek içindir; nitekim Enbiyâ Suresi'ndeki diğer ayette şöyle buyrulmuştur: { أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها أَفَهُمُ الْغالِبُونَ } “Görmüyorlar mı ki biz yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz? Galip gelenler onlar mıdır?” [Enbiyâ: 44], yani onlar asla galip gelenler değillerdir.
وَهَذَا إِمْهَالٌ لَهُمْ وَإِعْذَارٌ لَعَلَّهُمْ يَتَدَارَكُونَ أَمْرَهُمْ.
Bu, kendilerine çekidüzen versinler diye onlara mühlet verme ve mazeretlerini ortadan kaldırmadır.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ [سُورَة الرَّعْد: ٤١] عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا مُؤَكِّدَةً لِلْمَقْصُودِ مِنْهَا، وَهُوَ الِاسْتِدْلَالُ عَلَى أَنَّ تَأْخِيرَ الْوَعِيدِ لَا يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِهِ، فَاسْتَدَلَّ عَلَى ذَلِكَ بِجُمْلَةِ وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ ثُمَّ بِجُمْلَةِ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ ثُمَّ بِجُمْلَةِ وَاللَّهُ يَحْكُمُ، لِأَنَّ الْمَعْنَى: أَنَّ مَا حَكَمَ اللَّهُ بِهِ مِنَ الْعِقَابِ لَا يُبْطِلُهُ أَحَدٌ وَأَنَّهُ وَاقِعٌ وَلَوْ تَأَخَّرَ.
{ وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ } [Ra'd: 41] cümlesi, { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا } cümlesine atfedilmiş olup ondan kastedilen manayı pekiştirmektedir; o da tehdidin gecikmesinin onun asılsızlığına delalet etmeyeceğidir. Buna önce { وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ } cümlesiyle, sonra { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ } cümlesiyle, ardından da { وَاللَّهُ يَحْكُمُ } cümlesiyle istidlal edilmiştir. Çünkü mana şudur: Allah'ın hükmettiği cezayı hiç kimse geçersiz kılamaz ve gecikse bile o mutlaka gerçekleşecektir.
وَلِذَلِكَ فَجُمْلَةُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَهِيَ الْمُقَيِّدَةُ لِلْفِعْلِ الْمُرَادِ إِذْ هِيَ مَصَبُّ الْكَلَامِ إِذْ لَيْسَ الْغَرَضُ الْإِعْلَامَ بِأَنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ إِذْ لَا يَكَادُ يَخْفَى، وَإِنَّمَا الْغَرَضُ التَّنْبِيهُ إِلَى أَنَّهُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ. وَأَفَادَ نَفْيُ جِنْسِ الْمُعَقِّبِ انْتِفَاءَ كُلِّ مَا مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَكُونَ مُعَقِّبًا مِنْ شَرِيكٍ أَوْ شَفِيعٍ أَوْ دَاعٍ أَوْ رَاغِبٍ أَوْ مُسْتَعْصِمٍ أَوْ مُفْتَدٍ.
Bu sebeple { لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ } cümlesi hâl konumundadır ve kastedilen fiili kayıtlamaktadır; zira sözün odak noktası odur. Çünkü gaye Allah'ın hükmettiğini bildirmek değildir, zira bu pek gizli değildir; gaye ancak O'nun hükmünün peşine düşüp onu bozacak kimsenin bulunmadığına dikkat çekmektir. «Muakkıb» cinsinin nefyedilmesi, ortak, şefaatçi, dua eden, talepte bulunan, sığınan veya fidye veren gibi muakkıb olma vasfını taşıyabilecek her şeyin ortadan kalktığını ifade etmiştir.
وَالْمُعَقِّبُ: الَّذِي يُعْقِبُ عَمَلًا فَيُبْطِلُهُ، مُشْتَقٌّ مِنَ الْعَقِبِ، وَهُوَ اسْتِعَارَةٌ غَلَبَتْ حَتَّى صَارَتْ حَقِيقَةً. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُ مُعَقِّباتٌ [سُورَة الرَّعْد: ١١] فِي هَذِهِ السُّورَةِ، كَأَنَّهُ يَجِيءُ عَقِبَ الَّذِي كَانَ عَمِلَ الْعَمَلَ.
«Muakkıb», bir işin peşinden giderek onu boşa çıkaran kimsedir; topuk/ard (akib) kelimesinden türemiştir. Bu, yaygınlaşarak hakikat haline gelmiş bir istiaredir. Bu surede geçen Allah Teâlâ'nın: { لَهُ مُعَقِّباتٌ } [Ra'd: 11] kavlinde daha önce geçmişti; sanki o işi yapan kimsenin ardından gelmektedir.
وَإِظْهَارُ اسْمِ الْجَلَالَةِ بَعْدَ الْإِضْمَارِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ لِتَرْبِيَةِ الْمَهَابَةِ، وَلِلتَّذْكِيرِ بِمَا يَحْتَوِي عَلَيْهِ الِاسْمُ الْعَظِيمُ مِنْ مَعْنَى الْإِلَهِيَّةِ
{ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ } kavlindeki zamirden sonra lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi, heybet duygusunu yerleştirmek ve bu yüce ismin içerdiği ilahlık
وَالْوَحْدَانِيَّةِ الْمُقْتَضِيَةِ عَدَمَ الْمُنَازِعِ، وَأَيْضًا لِتَكُونَ الْجُمْلَةُ مُسْتَقِلَّةً بِنَفْسِهَا لِأَنَّهَا بِمَنْزِلَةِ الْحِكْمَةِ وَالْمَثَلِ.
ve muhalif kabul etmeyen vahdaniyet manasını hatırlatmak içindir; ayrıca cümlenin hikmet ve darbımesel konumunda olması hasebiyle kendi başına müstakil olması içindir.
وَجُمْلَةُ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ وَاللَّهُ يَحْكُمُ فَتَكُونُ دَلِيلًا رَابِعًا عَلَى أَنَّ وَعْدَهُ وَاقِعٌ وَأَنَّ تَأَخُّرَهُ وَإِنْ طَالَ فَمَا هُوَ إِلَّا سَرِيعٌ بِاعْتِبَارِ تَحَقُّقِ وُقُوعِهِ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ الْحَالِ. وَالْمَعْنَى: يَحْكُمُ غَيْرَ مَنْقُوصٍ حُكْمُهُ وَسَرِيعًا حِسَابُهُ. وَمَآلُ التَّقْدِيرَيْنِ وَاحِدٌ.
{ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ } cümlesinin { وَاللَّهُ يَحْكُمُ } cümlesine atfedilmesi caizdir; bu takdirde O'nun vaadinin vuku bulacağına ve gecikmesi ne kadar uzarsa uzasın gerçekleşmesinin kesinliği bakımından pek yakın olduğuna dair dördüncü bir delil olur. Hâl cümlesine atfedilmesi de caizdir. Mana: «O, hükmü eksiltilmeksizin ve hesabı çabuk olarak hükmeder» demektir. Her iki takdirin varacağı mana birdir.
وَالْحِسَابُ: كِنَايَةٌ عَنِ الْجَزَاءِ وَالسُّرْعَةُ: الْعَجَلَةُ، وَهِيَ فِي كُلِّ شَيْء بِحَسبِهِ.
Hesap, cezadan kinayedir. Sürat ise aceleliktir ve her şeyde kendi durumuna göredir.
[سُورَة الرَّعْد (١٣) : آيَة ٤٢]
[RA'D SURESİ (13): AYET 42]
وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ (٤٢)
{ وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ (٤٢) } “Onlardan öncekiler de tuzak kurmuşlardı. Oysa bütün tuzaklar Allah'a aittir. O, her nefsin ne kazandığını bilir. Kâfirler de yurdun (hayırlı) sonunun kime ait olduğunu yakında bileceklerdir.”
لَمَّا كَانَ قَوْلُهُ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها [سُورَة الرَّعْد:
Allah'ın: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها } “Görmediler mi ki şüphesiz biz yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz” [Ra'd Suresi:
٤١] تَهْدِيدًا وَإِنْذَارًا مِثْلَ قَوْلِهِ: فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها [مُحَمَّد: ١٨] وَهُوَ إِنْذَارٌ بِوَعِيدٍ عَلَى تَظَاهُرِهِمْ بِطَلَبِ الْآيَاتِ وَهُمْ يُضْمِرُونَ التَّصْمِيمَ عَلَى التَّكْذِيبِ وَالِاسْتِمْرَارَ عَلَيْهِ. شُبِّهَ عَمَلُهُمْ بِالْمَكْرِ وَشُبِّهَ بِعَمَلِ الْمُكَذِّبِينَ السَّابِقِينَ كَقَوْلِهِ: مَا آمَنَتْ قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها [سُورَة الْأَنْبِيَاء: ٦] . وَفِي هَذَا التَّشْبِيهِ رَمْزٌ إِلَى أَنَّ عَاقِبَتَهُمْ كَعَاقِبَةِ الْأُمَمِ الَّتِي عَرَفُوهَا. فَنَقْصُ أَرْضِ هَؤُلَاءِ مِنْ أَطْرَافِهَا مِنْ مَكْرِ اللَّهِ بِهِمْ جَزَاءُ مَكْرِهِمْ، فَلِذَلِكَ أُعْقِبَ بِقَوْلِهِ: وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أَيْ كَمَا مَكَرَ هَؤُلَاءِ. فَجُمْلَةُ وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَالٌ أَوْ مُعْتَرِضَةٌ.
tıpkı { فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها } “Kıyametin alametleri şüphesiz gelmiştir” [Muhammed: 18] kavli gibi bir tehdit ve uyarı olunca -ki bu, içlerinde yalanlama kararlılığını ve bunda devam etmeyi gizledikleri halde dış görünüşte mucize talep etmelerine karşı bir tehdit uyarısıdır-, onların bu fiili tuzağa benzetilmiş ve { مَا آمَنَتْ قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها } “Onlardan önce helak ettiğimiz hiçbir belde iman etmemişti” [Enbiyâ: 6] kavlinde olduğu gibi önceki yalanlayıcıların fiiline benzetilmiştir. Bu benzetmede, akıbetlerinin bildikleri ümmetlerin akıbeti gibi olacağına dair bir işaret vardır. Dolayısıyla bunların yurtlarının etrafından eksiltilmesi, tuzaklarının cezası olarak Allah'ın onlara kurduğu tuzaktandır. Bu sebeple onun peşinden: { وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } yani «tıpkı bunların tuzak kurduğu gibi» buyrulmuştur. Buna göre { وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } cümlesi hâl veya itiraziyedir.
وَجُمْلَةُ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها [الرَّعْد: ٤١] وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ [الرَّعْد: ٤١] .
{ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً } cümlesi, { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها } [Ra'd: 41] cümlesi ile { وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ } [Ra'd: 41] cümlesi üzerine bir tefridir (netice beyanıdır).
وَالْمَعْنَى: مَكَرَ هَؤُلَاءِ وَمَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَحَلَّ الْعَذَابُ بِالَّذِينِ مِنْ قَبْلِهِمْ فَمَكَرَ اللَّهُ بِهِمْ وَهُوَ يَمْكُرُ بِهَؤُلَاءِ مَكْرًا عَظِيمًا كَمَا مَكَرَ بِمَنْ قَبْلَهُمْ.
Mana şöyledir: Bunlar da tuzak kurdu, onlardan öncekiler de tuzak kurdu; neticede öncekilerin başına azap indi ve Allah onlara tuzak kurdu. O, öncekilere kurduğu gibi bunlara da büyük bir tuzak kurmaktadır.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ فِي قَوْلِهِ: فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً لِلِاخْتِصَاصِ، أَيْ لَهُ لَا لِغَيْرِهِ، لِأَنَّ مَكْرَهُ لَا يَدْفَعُهُ دَافِعٌ فَمَكْرُ غَيْرِهِ كَلَا مَكْرٍ بِقَرِينَةِ أَنَّهُ أَثْبَتَ لَهُمْ مَكْرًا بُقُولِهِ: وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ
{ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً } kavlinde mecrûrun öne geçirilmesi ihtisas içindir; yani başkasına değil yalnızca O'na aittir. Çünkü O'nun tuzağını savuşturacak hiçbir güç yoktur; bu sebeple başkasının tuzağı yok hükmündedir. Nitekim { وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } kavliyle onlara da bir tuzak isnat etmesi bu mananın karinesidir.
. وَهَذَا بِمَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ.
Bu durum, Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ } “Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır” kavli anlamındadır.
وَأَكَّدَ مَدْلُولَ الِاخْتِصَاصِ بِقَوْلِهِ: جَمِيعاً وَهُوَ حَالٌ مِنَ الْمَكْرِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فِي [سُورَةِ يُونُسَ: ٤] .
İhtisasın medlûlünü, «el-mekr» kelimesinden hâl olan { جَمِيعاً } kavliyle pekiştirmiştir. Bu husus, Yûnus Suresi'ndeki [Yûnus: 4] Allah Teâlâ'nın: { إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً } “Hepinizin dönüşü O'nadır” kavlinde daha önce geçmişti.
وَإِنَّمَا جُعِلَ جَمِيعُ الْمَكْرِ لِلَّهِ بِتَنْزِيلِ مَكْرِ غَيْرِهِ مَنْزِلَةَ الْعَدَمِ، فَالْقَصْرُ فِي قَوْلِهِ: فَلِلَّهِ الْمَكْرُ ادِّعَائِيٌّ، وَالْعُمُومُ فِي قَوْلِهِ: جَمِيعاً تَنْزِيلِيٌّ.
Bütün tuzakların Allah'a ait kılınması, O'ndan başkasının tuzağının yok hükmünde sayılması sebebiyledir. Dolayısıyla { فَلِلَّهِ الْمَكْرُ } kavlindeki kasr (sınırlandırma) iddiaîdir; { جَمِيعاً } kavlindeki umum (kapsayıcılık) ise tenzîlîdir (hükmen öyledir).
وَجُمْلَةُ يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ بِمَنْزِلَةِ الْعِلَّةِ لِجُمْلَةِ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً، لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ مِنْ ظَاهِرِ الْكَسْبِ وَبَاطِنِهِ كَانَ مَكْرُهُ أَشَدَّ مِنْ مَكْرِ كُلِّ نَفْسٍ لِأَنَّهُ لَا يَفُوتُهُ شَيْءٌ مِمَّا تُضْمِرُهُ النُّفُوسُ مِنَ الْمَكْرِ فَيَبْقَى بَعْضُ مَكْرِهِمْ دُونَ مُقَابَلَةٍ بِأَشَدَّ مِنْهُ فَإِنَّ الْقَوِيَّ الشَّدِيدَ الَّذِي لَا يَعْلَمُ الْغُيُوبَ قَدْ يَكُونُ عِقَابُهُ أَشَدَّ وَلَكِنَّهُ قَدْ يَفُوقُهُ الضَّعِيفُ بِحِيلَتِهِ.
{ يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ } “O, her nefsin ne kazandığını bilir” cümlesi, { فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً } cümlesinin illet (gerekçe)si konumundadır. Çünkü O, her nefsin kazandığı şeylerin açığını da gizlisini de bildiği için O'nun tuzağı her nefsin tuzağından daha çetindir. Zira nefislerin gizlediği tuzaklardan hiçbir şey O'nun gözünden kaçmaz ki onların tuzaklarından bir kısmı daha çetiniyle karşılık görmeden kalsın. Çünkü gaybları bilmeyen güçlü ve çetin birinin cezalandırması daha şiddetli olabilir, fakat zayıf kimse hilesiyle ona üstün gelebilir.
وَجُمْلَةُ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً.
{ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ } “Kâfirler, yurdun sonunun (akıbetinin) kime ait olduğunu yakında bileceklerdir” cümlesi, { فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً } cümlesi üzerine matuftur.
وَالْمُرَادُ بِالْكَافِرِ الْجِنْسُ، أَيِ الْكُفَّارُ، وعُقْبَى الدَّارِ تَقَدَّمَ آنِفًا، أَيْ سَيَعْلَمُ عُقْبَى الدَّارِ لِلْمُؤْمِنِينَ لَا لِلْكَافِرِينَ، فَالْكَلَامُ تَعْرِيضٌ بِالْوَعِيدِ.
«El-Kâfir» ile cins kastedilmiştir, yani kâfirlerdir. «Ukbe'd-dâr» ise az önce geçmişti; yani yurdun sonunun kâfirlere değil müminlere ait olduğunu bilecektir. Dolayısıyla bu söz tehdit içeren bir tarizdir (üstü kapalı ifadedir).
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَسَيَعْلَمُ الْكَافِرُ بِإِفْرَادِ الْكَافِرِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ، وَعَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ. وَالْمُفْرَدُ وَالْجَمْعُ سَوَاءٌ فِي الْمُعَرَّفِ بلام الْجِنْس.
Cumhur, «el-kâfir» kelimesini tekil olarak: { وَسَيَعْلَمُ الْكَافِرُ } şeklinde okumuştur. İbn Âmir, Âsım, Hamza, Kisâî ve Halef ise çoğul sığasıyla: { وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ } şeklinde okumuşlardır. Cins lâmı ile belirlilik kazanan kelimelerde tekil ile çoğul birdir (aynı anlama gelir).
[سُورَة الرَّعْد (١٣) : آيَة ٤٣]
[Ra'd Suresi (13), Ayet 43]
وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ (٤٣)
{ وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ (٤٣) } “İnkâr edenler: «Sen peygamber olarak gönderilmiş biri değilsin» derler. De ki: «Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında Kitap ilmi bulunanlar yeter.»”
عَطْفٌ عَلَى مَا تَضَمَّنَتْهُ جُمْلَةُ وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ [الرَّعْد: ٤٢] مِنْ التَّعْرِيضِ بِأَنَّ قَوْلَهُمْ: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ [سُورَة الْأَنْعَام: ٣٧] ضَرْبٌ مِنَ الْمَكْرِ بِإِظْهَارِهِمْ
{ وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } [Ra'd: 42] cümlesinin içerdiği; onların { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “Ona Rabbinden bir mucize indirilmeli değil miydi?” [En'âm: 37] şeklindeki sözlerinin, dışarıdan gösterdikleri şey sebebiyle bir tür tuzak olduğuna dair tariz üzerine atfedilmiştir;
أَنَّهُمْ يَتَطَلَّبُونَ الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ ﷺ، مُظْهِرِينَ أَنَّهُمْ فِي شكّ من صدقه وهم يبطنون التصميم على التَّكْذِيب. فَذكرت هَذِه الْآيَة أَنهم قَدْ أَفْصَحُوا تَارَاتٍ بِمَا أَبْطَنُوهُ فَنَطَقُوا بِصَرِيحِ التَّكْذِيبِ وَخَرَجُوا مِنْ طَوْرِ الْمَكْرِ إِلَى طَوْرِ الْمُجَاهَرَةِ بِالْكُفْرِ فَقَالُوا: لَسْتَ مُرْسَلًا.
[şöyle ki] onlar içlerinde yalanlama kararlılığını gizledikleri halde, onun doğruluğundan şüphe içindeymiş gibi davranarak Resul'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) doğruluğuna delalet eden mucizeler talep ediyorlardı. Bu ayet ise, onların içlerinde gizledikleri şeyi zaman zaman açıkça ortaya koyduklarını, açık bir yalanlama ile konuştuklarını ve tuzak kurma aşamasından inkârı açıkça ilan etme aşamasına geçip: { لَسْتَ مُرْسَلًا } “Sen peygamber olarak gönderilmiş biri değilsin” dediklerini zikretmiştir.
وَقَدْ حُكِيَ قَوْلُهُمْ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَكَرُّرِ ذَلِكَ مِنْهُمْ وَلِاسْتِحْضَارِ حَالِهِمْ الْعَجِيبَةِ مِنَ الِاسْتِمْرَارِ عَلَى التَّكْذِيبِ بَعْدَ أَنْ رَأَوْا دَلَائِلَ الصِّدْقِ، كَمَا عَبَّرَ بِالْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ [سُورَة هود: ٣٨] وَقَوْلِهِ: يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ [سُورَة هود: ١١] .
Onların bu sözü, kendilerinden bu tutumun tekrarlandığını göstermek ve doğruluk delillerini gördükten sonra bile yalanlamayı sürdürmelerindeki şaşılacak hâllerini zihinde canlandırmak için muzari sığasıyla nakledilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ } “Gemiyi yapıyordu” [Hûd: 38] kavlinde ve: { يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ } “Lût kavmi hakkında bizimle mücadele ediyordu” [Hûd: 74] kavlinde de muzari ile ifade edilmiştir.
وَلَمَّا كَانَتْ مَقَالَتُهُمْ الْمَحْكِيَّةُ هُنَا صَرِيحَةً لَا مُوَارَبَةَ فِيهَا أُمِرَ الرَّسُولُ ﷺ بِجَوَابٍ لَا جِدَالَ فِيهِ وَهُوَ تَحْكِيمُ اللَّهِ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ.
Burada nakledilen sözleri üstü kapalı olmayan apaçık bir söz olduğu için Resul'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) tartışma içermeyen bir cevap vermesi, yani kendisi ile onlar arasında Allah'ı hakem kılması emredilmiştir.
وَقَدْ أَمر الرَّسُول- ﵊ بِأَنْ يُجِيبَهُمْ جَوَابَ الْوَاثِقِ بِصِدْقِهِ الْمُسْتَشْهِدِ عَلَى ذَلِكَ بِشَهَادَةِ الصِّدْقِ مِنْ إِشْهَادِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِشْهَادِ الْعَالِمِينَ بِالْكُتُبِ وَالشَّرَائِعِ.
Resul (aleyhisselâm), doğruluğundan emin olan ve buna Allah Teâlâ'yı ve kitapları ve şeriatları bilenleri şahit tutarak hakikatin şahitliğini getiren bir kimsenin cevabıyla onlara karşılık vermekle emrolunmuştur.
وَلَمَّا كَانَتِ الشَّهَادَة للرسول- ﵊ بِالصِّدْقِ شَهَادَةً عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ كَاذِبُونَ جُعِلَتِ الشَّهَادَةُ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ.
Resul'ün (aleyhisselâm) doğruluğuna yapılan şahitlik, aynı zamanda inkâr edenlerin yalancı olduklarına dair aleyhlerinde bir şahitlik olduğu için şahitlik onunla onlar arasında kılınmıştır.
وَإِشْهَادُ اللَّهِ فِي مَعْنَى الْحَلِفِ عَلَى الصِّدْقِ كَقَوْلِ هُودٍ- ﵇ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ [هود: ٥٤] .
Allah'ı şahit tutmak, Hûd'un (aleyhisselâm): { إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ } “Ben Allah'ı şahit tutuyorum” [Hûd: 54] kavlinde olduğu gibi doğruluğa yemin etme anlamındadır.
وَالْبَاءُ الدَّاخِلَةُ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ الَّذِي هُوَ فَاعِلُ كَفى فِي الْمَعْنَى لِلتَّأْكِيدِ
Mana bakımından «kefâ» fiilinin faili olan lafza-i celâle dahil olan bâ harf-i ceri tekit içindir.
وَأَصْلُ التَّرْكِيبِ: كَفَى اللَّهُ. وشَهِيداً حَالٌ لَازِمَةٌ أَوْ تَمْيِيزٌ، أَيْ كَفَى اللَّهُ مِنْ جِهَةِ الشَّاهِدِ.
Terkibin aslı: «Kefallâhu»dur. { شَهِيداً } ise lâzım hâl (ayrılmaz durum belirteci) veya temyizdir; yani «şahitlik yönünden Allah yeter» demektir.
وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ مَعْطُوفٌ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ.
{ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } kavli, lafza-i celâle matuftur.
وَالْمَوْصُولُ فِي وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ جِنْسُ مَنْ يَتَّصِفُ بِالصِّلَةِ.
{ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } kavlindeki ism-i mevsûl ile sıla vasfını taşıyanların cinsi kastedilmiş olabilir.
وَالْمَعْنَى: وَكُلُّ مَنْ عِنْدَهُمْ عِلْمُ الْكِتَابِ. وَإِفْرَادُ الضَّمِيرِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ عِنْدَ لِمُرَاعَاةِ لَفْظِ مَنْ. وَتَعْرِيفُ الْكِتابِ تَعْرِيفٌ لِلْعَهْدِ، وَهُوَ التَّوْرَاةُ، أَيْ وَشَهَادَةُ عُلَمَاءِ الْكِتَابِ.
Mana şöyledir: Yanında Kitap ilmi bulunan herkes. «'İnde» edatının muzâfun ileyhi olan zamirin tekil kılınması «men» lafzını gözetmek içindir. «El-Kitâb» kelimesindeki belirlilik ahid içindir ve o Tevrat'tır; yani «Kitap âlimlerinin şahitliği de [yeter]» demektir.
وَذَلِكَ أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا قَبْلَ هِجْرَةِ النَّبِيءِ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ يَسْتَظْهِرُونَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ بِمَجِيءِ النَّبِيءِ الْمُصَدِّقِ لِلتَّوْرَاةِ.
Bu da Yahudilerin, Nebi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye hicretinden önce Tevrat'ı doğrulayan bir peygamberin geleceğini söyleyerek müşriklere karşı üstünlük taslamalarından ötürüdür.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ مُعَيَّنًا، فَهُوَ وَرَقَةُ بْنُ نَوْفَلٍ إِذْ عَلِمَ أَهْلُ مَكَّةَ أَنَّهُ شَهِدَ بِأَنَّ مَا أُوحِيَ بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ هُوَ النَّامُوسُ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَى مُوسَى-
«Yanında Kitap ilmi bulunan» ile belirli bir şahsın kastedilmiş olması da muhtemeldir; bu kişi Varaka b. Nevfel'dir. Nitekim Mekkeliler onun, Resulullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) vahyedilen şeyin Musa'ya indirilen Nâmûs (Cebrail) olduğuna şahitlik ettiğini biliyorlardı-
﵇ كَمَا فِي حَدِيثِ بَدْءِ الْوَحْيِ فِي الصَّحِيحِ. وَكَانَ وَرَقَةُ مُنْفَرِدًا بِمَعْرِفَةِ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ. وَقَدْ كَانَ خبر قَوْله للنبيء ﷺ مَا قَالَهُ مَعْرُوفًا عِنْدَ قُرَيْشٍ.
-(aleyhisselâm) Sahih'teki vahyin başlangıcı hadisinde geçtiği gibi-. Varaka, Tevrat ve İncil bilgisine sahip olmakla temayüz etmişti. Onun Nebi'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) söylediği sözlerin haberi de Kureyş nezdinde bilinmekteydi.
فَالتَّعْرِيفُ فِي الْكِتابِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ الْمُنْحَصِرِ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ.
Buna göre «el-Kitâb» kelimesindeki belirlilik, Tevrat ve İncil'e hasredilmiş cins belirliliğidir.
وَقِيلَ: أُرِيدَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ الَّذِي آمَنَ بِالنَّبِيءِ ﷺ فِي أَوَّلِ مَقْدَمِهِ الْمَدِينَةَ.
Bununla, Medine'ye ilk gelişinde Nebi'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) iman eden Abdullah b. Selâm'ın kastedildiği de söylenmiştir.
وَيُبْعِدُهُ أَنَّ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ كَمَا تَقَدَّمَ.
Ancak surenin daha önce belirtildiği üzere Mekkî olması bu ihtimali uzak kılmaktadır.
وَوَجْهُ شَهَادَةِ عُلَمَاءِ الْكِتَابِ بِرِسَالَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وِجْدَانُهُمُ الْبِشَارَةَ بِنَبِيءٍ خَاتَمٍ لِلرُّسُلِ ﷺ، وَوِجْدَانُهُمْ مَا جَاءَ فِي الْقُرْآنِ مُوَافِقًا لِسُنَنِ الشَّرَائِعِ الْإِلَهِيَّةِ وَمُفَسِّرًا لِلرُّمُوزِ الْوَارِدَةِ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ فِي صِفَةِ النَّبِيءِ ﷺ الْمُصَدَّقِ الْمَوْعُودِ بِهِ. وَلِهَذَا الْمَعْنَى كَانَ التَّعْبِيرُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ
Kitap âlimlerinin Hz. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğine şahitlik etmelerinin vechi (gerekçesi), peygamberlerin sonuncusu olan bir Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) müjdesini bulmaları ve Kur'an'da gelenlerin ilahi şeriatların esaslarına uygun olduğunu, Tevrat ve İncil'de vaat edilen doğrulayıcı Nebi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) vasıflarına dair yer alan remizleri açıklayıcı nitelikte olduğunu görmeleridir. Bu anlamdan ötürü bu ayette { مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } “Yanında Kitap ilmi bulunan kimse” ifadesi kullanılmış,
دُونَ أَهْلِ الْكِتَابِ لِأَنَّ تَطْبِيقَ ذَلِكَ لَا يُدْرِكُهُ إِلَّا عُلَمَاؤُهُمْ. قَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ [سُورَة الشُّعَرَاء: ٩٧] .
«Ehl-i Kitap» denilmemiştir; çünkü bunu tatbik edip kavramayı ancak onların âlimleri kavrayabilir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğulları âlimlerinin onu bilmesi onlar için bir delil değil midir?” [Şuarâ: 197].