أُمِرَ النَّبِيءُ ﷺ أَنْ يُعْلِنَ لِلْفَرِيقَيْنِ بِأَنَّهُ مَا أُمِرَ إِلَّا بِتَوْحِيدِ اللَّهِ كَمَا فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى:
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, diğer ayette olduğu gibi her iki gruba da sadece Allah'ın birliğini bildirmekle emrolunduğunu ilan etmesi emredildi:
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ [سُورَة آل عمرَان: ٦٤] ، فَمَنْ فَرِحَ بِالْقُرْآنِ فَلْيَزْدَدْ فَرَحًا وَمَنْ أَنْكَرَ بَعْضَهُ فَلْيَأْخُذْ بِمَا لَا يُنْكِرُهُ وَهُوَ عَدَمُ الْإِشْرَاكِ. وَقَدْ كَانَ النَّصَارَى يتبرؤون مِنَ الشِّرْكِ وَيَعُدُّونَ اعْتِقَادَ بُنُوَّةِ عِيسَى- ﵇ غَيْرَ شِرْكٍ.
{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ } “De ki: «Ey Kitap ehli! Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin.»” [Âl-i İmrân Suresi 64]. Dolayısıyla Kur'an ile sevinen kişi sevincini artırsın; onun bir kısmını inkâr eden kişi de inkâr etmediği şeyi, yani şirk koşmamayı alsın. Hristiyanlar şirkten beri duruyor ve İsa aleyhisselam'ın oğulluğuna inanmayı şirk saymıyorlardı.
وَهَذِهِ الْآيَةُ مِنْ مُجَارَاةِ الْخَصْمِ وَاسْتِنْزَالِ طَائِرِ نَفْسِهِ كَيْلَا يَنْفِرَ مِنَ النَّظَرِ. وَبِهَذَا التَّفْسِيرِ يَظْهَرُ مَوْقِعَ جُمْلَةِ قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ بَعْدَ جُمْلَةِ وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ وَأَنَّهَا جَوَابٌ لِلْفَرِيقَيْنِ.
Bu ayet, hasmı idare etmek (müdârât) ve düşünmekten ürkmemesi için onun heyecanını teskin etmek türündendir. Bu tefsir ile { قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ } cümlesinin { وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ } cümlesinden sonra gelmesinin hikmeti ve bunun her iki gruba da bir cevap olduğu ortaya çıkmaktadır.
وَأَفَادَتْ إِنَّما أَنَّهُ لَمْ يُؤْمَرْ إِلَّا بِأَنْ يَعْبُدَ اللَّهَ وَلَا يُشْرِكَ بِهِ، أَيْ لَا بِغَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا عَلَيْهِ الْمُشْرِكُونَ، فَهُوَ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ دَلَّتْ عَلَيْهِ الْقَرِينَةُ.
{ إِنَّما } edatı, onun ancak Allah'a ibadet etmek ve O'na şirk koşmamakla emrolunduğunu, yani müşriklerin üzerinde bulunduğu diğer şeylerle emrolunmadığını ifade etmiştir; bu, karinenin delalet ettiği izafî bir kasrdır (sınırlamadır).
وَلَمَّا كَانَ الْمَأْمُورُ بِهِ مَجْمُوعَ شَيْئَيْنِ: عِبَادَةَ اللَّهِ، وَعَدَمَ الْإِشْرَاكِ بِهِ فِي ذَلِكَ آلَ الْمَعْنَى: أَنِّي مَا أُمِرْتُ إِلَّا بِتَوْحِيدِ اللَّهِ.
Emrolunan şey iki hususun toplamı (Allah'a ibadet etmek ve bunda O'na şirk koşmamak) olunca anlam şu neticeye varmıştır: «Bana ancak Allah'ın birliği emrolundu.»
وَمِنْ بَلَاغَةِ الْجَدَلِ الْقُرْآنِيِّ أَنَّهُ لَمْ يَأْتِ بِذَلِكَ مِنْ أَوَّلِ الْكَلَامِ بَلْ أَتَى بِهِ مُتَدَرِّجًا فِيهِ فَقَالَ: أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ لِأَنَّهُ لَا يُنَازِعُ فِي ذَلِكَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ، ثُمَّ جَاءَ بَعْدَهُ وَلا أُشْرِكَ بِهِ لِإِبْطَالِ إِشْرَاكِ الْمُشْرِكِينَ وَلِلتَّعْرِيضِ بِإِبْطَالِ إِلَهِيَّةِ عِيسَى- ﵇ لِأَنَّ ادِّعَاءَ بُنُوَّتِهِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى يَؤُولُ إِلَى الْإِشْرَاكِ.
Kur'an'ın cedel (tartışma) belagatindendir ki söze doğrudan bununla girmemiş, bilakis aşamalı olarak getirip: { أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ } demiştir; zira bunda ne Ehl-i Kitap'tan ne de müşriklerden hiç kimse çekişmez. Ardından müşriklerin şirkini iptal etmek ve İsa aleyhisselam'ın ilahlığını iptale üstü kapalı işaret etmek (tariz) için { وَلا أُشْرِكَ بِهِ } ifadesini getirmiştir; zira onun Yüce Allah'ın oğlu olduğunu iddia etmek şirke varmaktadır.
وَجُمْلَة إِلَيْهِ أَدْعُوا وَإِلَيْهِ مَآبِ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ، أَيْ أَنْ أَعْبُدَهُ وَأَنْ أَدْعُوَ النَّاسَ إِلَى ذَلِكَ، لِأَنَّهُ لَمَّا أَمُرَ بِذَلِكَ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ اسْتُفِيدَ أَنَّهُ مُرْسَلٌ مِنَ اللَّهِ فَهُوَ مَأْمُورٌ بِالدَّعْوَةِ إِلَيْهِ.
{ إِلَيْهِ أَدْعُوا وَإِلَيْهِ مَآبِ } cümlesi, { إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ } cümlesinin açıklamasıdır; yani «O'na kulluk etmekle ve insanları buna davet etmekle [emrolundum]»; zira bu durum Allah tarafından kendisine emredilince, onun Allah'ın elçisi olduğu ve O'na davet etmekle görevlendirildiği anlaşılmıştır.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ لِلِاخْتِصَاصِ، أَيْ إِلَيْهِ لَا إِلَى غَيْرِهِ أَدْعُو، أَيْ بِهَذَا الْقُرْآنِ، وَإِلَيْهِ لَا إِلَى غَيْرِهِ مَئَابِي، فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ يُرْجِعُونَ فِي مُهِمَّهُمْ إِلَى الْأَصْنَامِ يَسْتَنْصِرُونَهَا وَيَسْتَغِيثُونَهَا، وَلَيْسَ فِي قَوْلِهِ هَذَا مَا يُنْكِرُهُ أَهْلُ الْكِتَابِ إِذْ هُوَ مِمَّا كَانُوا فِيهِ سَوَاءً مَعَ الْإِسْلَامِ. عَلَى أَنَّ قَوْله: وَإِلَيْهِ مَآبِ يَعُمُّ الرُّجُوعَ فِي الْآخِرَةِ وَهُوَ الْبَعْثُ.
Her iki yerde de mecrurun öne alınması ihtisas (has kılma) içindir; yani «bu Kur'an ile başkasına değil yalnız O'na davet ederim ve başkasına değil yalnız O'nadır dönüşüm»; zira müşrikler mühim işlerinde putlara başvurur, onlardan yardım ve medet umarlardı. O'nun bu sözünde Ehl-i Kitap'ın inkâr edeceği bir husus da yoktur, çünkü bu konuda onlar İslam ile eşittiler. Bununla birlikte: { وَإِلَيْهِ مَآبِ } kavli, ahiretteki dönüşü yani dirilişi (ba'sı) da kapsar.
وَهَذَا مِنْ وُجُوهِ الْوِفَاقِ فِي أَصْلِ الدِّينِ بَيْنَ الْإِسْلَامِ وَالْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ.
Bu da dinin aslında İslam, Yahudilik ve Hristiyanlık arasındaki ittifak noktalarındandır.
وَحَذْفُ يَاءِ الْمُتَكَلّم من مآبي كَحَذْفِهَا فِي قَوْلِهِ: عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ مَتابِ [الرَّعْد: ٣٠] ، وَقَدْ مضى قَرِيبا.
Kelimenin aslı olan { مَآبِي } lafzındaki mütekellim yâ'sının hazfedilmesi, az önce geçen: { عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ مَتابِ } [Ra'd 30] kavlindeki hazif gibidir.
[سُورَة الرَّعْد (١٣) : آيَة ٣٧]
[Ra'd Suresi (13), Ayet 37]
وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا واقٍ (٣٧)
{ وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا واقٍ } “İşte böylece biz onu Arapça bir hüküm (hikmet) olarak indirdik. Sana gelen ilimden sonra eğer onların heveslerine uyarsan, Allah'a karşı senin ne bir dostun ne de bir koruyucun olur.” (37)
اعْتِرَاضٌ وَعَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ [الرَّعْد: ٣٦] لَمَّا ذَكَرَ حَالُ تَلَقِّي أَهْلِ الْكِتَابَيْنِ لِلْقُرْآنِ عِنْدَ نُزُولِهِ عَرَّجَ عَلَى حَالِ الْعَرَبِ فِي ذَلِكَ بِطَرِيقَةِ التَّعْرِيضِ بِسُوءِ تَلَقِّي مُشْرِكِيهِ لَهُ مَعَ أَنَّهُمْ أَوْلَى النَّاسِ بِحُسْنِ تَلَقِّيهِ إِذْ نَزَلَ بِلِسَانِهِمْ مُشْتَمِلًا عَلَى مَا فِيهِ صَلَاحُهُمْ وَتَنْوِيرُ عُقُولِهِمْ. وَقَدْ جُعِلَ أَهَمَّ هَذَا الْغَرَضِ التَّنْوِيهُ بِعُلُوِّ شَأْنِ الْقُرْآنِ لَفْظًا معنى. وَأُدْمِجَ فِي ذَلِكَ تَعْرِيضُ بِالْمُشْرِكِينَ مِنَ الْعَرَبِ.
Bu, { وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } [Ra'd 36] cümlesine matuf bir itiraziyedir (ara cümledir). İki kitap ehlinin indirildiği sırada Kur'an'ı karşılama hali zikredilince, Arapların bu konudaki haline geçiş yapılmıştır; bu da müşriklerinin onu kötü karşılamalarına üstü kapalı bir tariz yoluyla yapılmıştır, oysa onların diliyle indiği, ıslahlarını ve akıllarının aydınlanmasını içerdiği için onu güzelce karşılamaya insanların en layık olanı onlardı. Bu maksadın en önemli gayesi, lafız ve mana olarak Kur'an'ın şanının yüceliğini belirtmek kılınmıştır. Bunun içine de Arap müşriklerine bir tariz yerleştirilmiştir.
وَالْقَوْلُ فِي اسْمِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ مِثْلَ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ [سُورَة الرَّعْد: ٣٠] .
{ وَكَذلِكَ } kavlindeki işaret ismi hakkındaki açıklama, { كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ } [Ra'd Suresi 30] kavlinde daha önce geçen açıklama gibidir.
وَضَمِيرُ الْغَائِبِ فِي أَنْزَلْناهُ عَائِدٌ إِلَى بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ فِي قَوْله: يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ.
{ أَنْزَلْناهُ } kelimesindeki gaib zamiri, { يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } kavlindeki { بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } ifadesine dönmektedir.
وَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ مِنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ نَائِبٌ عَنِ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ. وَالتَّقْدِيرُ أَنْزَلْنَاهُ إِنْزَالًا كَذَلِكَ الْإِنْزَالُ.
İşaret isminden oluşan car-mecrur, mef'ûl-i mutlakın naibidir (yerine geçendir). Takdiri: «Onu işte öyle bir indirişle indirdik» şeklindedir.
وحُكْماً عَرَبِيًّا حَالَانِ مِنْ ضَمِيرِ أَنْزَلْناهُ. وَالْحُكْمُ: هُنَا بِمَعْنَى الْحِكْمَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا [سُورَة مَرْيَم: ١٢] . وَجُعِلَ نَفْسُ الْحُكْمِ حَالًا مِنْهُ مُبَالَغَةً.
{ حُكْماً } ve { عَرَبِيًّا } kelimeleri, { أَنْزَلْناهُ } fiilindeki zamirden hâldir. Buradaki hüküm (الْحُكْمُ); { وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا } “Ona henüz çocukken hikmet verdik.” [Meryem Suresi 12] kavlinde olduğu gibi hikmet manasındadır. Hükmün bizzat kendisi, mübalağa amacıyla ondan hâl kılınmıştır.
وَالْمُرَادُ أَنَّهُ ذُو حُكْمٍ، أَيْ حِكْمَةٍ. وَالْحِكْمَةُ تَقَدَّمَتْ.
Maksat onun hüküm, yani hikmet sahibi olmasıdır. Hikmet konusu daha önce geçmişti.
وعَرَبِيًّا حَالٌ ثَانِيَةٌ وَلَيْسَ صِفَةً لِ حُكْماً إِذِ الْحِكْمَةُ لَا تُوصَفُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْأُمَمِ وَإِنَّمَا الْمَعْنَى أَنَّهُ حِكْمَةٌ مُعَبَّرٌ عَنْهَا بِالْعَرَبِيَّةِ. وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ بِلُغَةِ الْعَرَبِ الَّتِي هِيَ أَفْصَحُ اللُّغَاتِ وَأَجْمَلُهَا وَأَسْهَلُهَا، وَفِي ذَلِكَ إِعْجَازُهُ. فَحَصَلَ لِهَذَا الْكِتَابِ كِمَالَانِ: كَمَالٌ مِنْ جِهَةِ مَعَانِيهِ وَمَقَاصِدِهِ وَهُوَ كَوْنُهُ حُكْمًا، وَكَمَالٌ مِنْ جِهَةِ أَلْفَاظِهِ وَهُوَ الْمُكَنَّى عَنْهُ بِكَوْنِهِ عَرَبِيًّا، وَذَلِكَ مَا لَمْ يَبْلُغْ إِلَيْهِ كِتَابٌ قَبْلَهُ لِأَنَّ الْحِكْمَةَ أَشْرَفُ الْمَعْقُولَاتِ فَيُنَاسِبُ شَرَفَهَا أَنْ يَكُونَ إِبْلَاغُهَا بِأَشْرَفِ لُغَةٍ وَأَصْلَحِهَا لِلتَّعْبِيرِ عَنِ الْحِكْمَةِ، قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ [سُورَة الشُّعَرَاء: ١٩٢- ١٩٥] .
{ عَرَبِيًّا } kelimesi ikinci bir hâldir; { حُكْماً } kelimesinin sıfatı değildir, zira hikmet milletlere nispetle nitelenmez; anlam ancak onun Arapça ile ifade edilmiş bir hikmet olmasıdır. Kastedilen, dillerin en fasihi, en güzeli ve en kolayı olan Arap diliyle olmasıdır ki onun mucizeliği (i'câzı) de bundadır. Böylece bu kitap için iki kemal hasıl olmuştur: Biri manaları ve maksatları yönünden kemaldir ki o da hüküm (hikmet) oluşudur; diğeri ise lafızları yönünden kemaldir ki o da Arapça oluşuyla kinaye edilen husustur. Bu, ondan önceki hiçbir kitabın ulaşamadığı bir mertebedir; çünkü hikmet akli şeylerin en şereflisidir, dolayısıyla onun şerefine uygun olan, tebliğinin en şerefli dille ve hikmeti ifade etmeye en elverişli lisanla olmasıdır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ } “Muhakkak ki o, Âlemlerin Rabbinin indirmesidir. Onu Rûhu'l-Emîn (Cebrail), uyarıcılardan olasın diye apaçık Arapça bir lisanla senin kalbine indirmiştir.” [Şuarâ Suresi 192-195].
ثُمَّ فِي كَوْنِهِ عَرَبِيًّا امْتِنَانٌ عَلَى الْعَرَبِ الْمُخَاطَبِينَ بِهِ ابْتِدَاءً بِأَنَّهُ بِلُغَتِهِمْ وَبِأَنَّ فِي ذَلِكَ
Sonra onun Arapça olmasında, ilk muhatap olan Araplara kendi dilleriyle oluşu ve bunda
حُسْنَ سُمْعَتِهِمْ، فَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِأَفْنِ رَأْيِ الْكَافِرِينَ مِنْهُمْ إِذْ لَمْ يَشْكُرُوا هَذِهِ النِّعْمَةَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ كِتاباً فِيهِ ذِكْرُكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ [سُورَة الْأَنْبِيَاء: ١٠] . قَالَ مَالِكٌ:
kendileri için güzel bir şan ve şöhret bulunuşu sebebiyle bir minnet (nimet hatırlatması) vardır. Dolayısıyla bunda, bu nimete şükretmedikleri için içlerindeki kâfirlerin akıl zayıflığına bir tariz yer almaktadır; nitekim Yüce Allah: { لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ كِتاباً فِيهِ ذِكْرُكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Andolsun, size içinde şanınız (öğüdünüz) bulunan bir kitap indirdik. Hâlâ akıllanmayacak mısınız?” [Enbiyâ Suresi 10] buyurmuştur. Mâlik şöyle demiştir:
فِيهِ بَقَاءُ ذِكْرِكُمْ.
«Onda şanınızın kalıcılığı vardır.»
وَجُمْلَةُ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مُعْتَرِضَةٌ، وَاللَّامُ مُوَطِّئَةٌ لِلْقِسْمِ وَضَمِيرُ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ: أَهْواءَهُمْ عَائِدٌ إِلَى مَعْلُومٍ مِنَ السِّيَاقِ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ الَّذِينَ وُجِّهَ إِلَيْهِمُ الْكَلَامُ.
{ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } cümlesi itiraziyedir (ara cümledir). Başındaki lâm (لَ), yemine hazırlık (muvattıe) içindir. { أَهْواءَهُمْ } kavlindeki çoğul zamiri, bağlamdan bilinen kimselere yani kendilerine hitap yöneltilen müşriklere racidir.
وَاتِّبَاعُ أَهْوَائِهِمْ يَحْتَمِلُ السَّعْيَ لِإِجَابَةِ طَلَبَتِهِمْ إِنْزَالَ آيَةٍ غَيْرِ الْقُرْآنِ تَحْذِيرًا مِنْ أَنْ يَسْأَلَ اللَّهُ إِجَابَتَهُمْ لِمَا طَلَبُوهُ كَمَا قَالَ لِنُوحٍ- ﵇ فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ.
Onların heveslerine uymak, Nûh aleyhisselam'a: { فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “Hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme! Şüphesiz ben cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum.” buyurulduğu gibi, istedikleri şeyi Allah'tan talep etmesinden sakındırmak amacıyla Kur'an'dan başka bir mucize indirilmesi yönündeki taleplerini yerine getirmeye çalışması ihtimalini taşır.
وَمَعْنَى مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا بَلَغَكَ وَعُلِّمْتَهُ، فَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِالْمَوْصُولِ الْقُرْآنُ تَنْوِيهًا بِهِ، أَيْ لَئِنْ شَايَعْتَهُمْ فسألتنا آيَة ير الْقُرْآنِ بَعْدَ أَنْ نُزِّلَ عَلَيْكَ الْقُرْآنُ، أَوْ بَعْدَ أَنْ أَعْلَمْنَاكَ أَنَّا غَيْرُ مُتَنَازِلِينَ لِإِجَابَةِ مُقْتَرَحَاتِهِمْ. وَيُحْتَمَلُ اتِّبَاعُ دِينِهِمْ فَإِنَّ دِينَهُمْ أَهْوَاءٌ وَيكون مَا صدق مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ هُوَ دِينُ الْإِسْلَامِ.
{ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } ifadesinin anlamı; sana ulaşan ve sana öğretilen şey demektir. İsmi mevsulden maksadın şanını yüceltmek için Kur'an olması muhtemeldir; yani «sana Kur'an indirildikten sonra yahut onların tekliflerine icabet etmeyeceğimizi sana bildirdikten sonra şayet onlara uyup da Kur'an dışında bir mucize istersen» demektir. Onların dinine uymak olması da muhtemeldir; zira onların dini heveslerden ibarettir ve bu durumda { مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } ifadesinin karşılığı İslam dini olur.
وَالْوَلِيُّ: النَّصِيرُ. وَالْوَاقِي: الْمُدَافِعُ.
Veli (الْوَلِيُّ); yardımcı demektir. Vâkî (الْوَاقِي) ise; müdafaa eden, koruyandır.
وَجُعِلَ نَفْيُ الْوَلِيِّ وَالنَّصِيرِ جَوَابًا لِلشَّرْطِ كِنَايَةً عَنِ الْجَوَابِ، وَهُوَ الْمُؤَاخَذَةُ وَالْعُقُوبَةُ.
Dost ve yardımcının nefyedilmesi, şartın asıl cevabı olan hesaba çekilme ve cezalandırmadan kinaye olarak şartın cevabı kılınmıştır.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا تَحْذِيرُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ أَنْ يَرْكَنُوا إِلَى تَمْوِيهَاتِ الْمُشْرِكِينَ، وَالتَّحْذِيرُ مِنَ الرُّجُوعِ إِلَى دِينِهِمْ تَهْيِيجًا لِتَصَلُّبِهِمْ فِي دِينِهِمْ عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [سُورَة الزمر: ٦٥] ، وَتَأْيِيسُ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الطَّمَعِ فِي مَجِيءِ آيَةٍ تُوَافِقُ مُقْتَرَحَاتِهِمْ.
Bundan maksat; Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Andolsun, sana ve senden öncekilere vahyolunmuştur ki: Eğer şirk koşarsan kesinlikle amelin boşa gider.” [Zümer Suresi 65] buyruğunun üslubu üzere, Müslümanları müşriklerin yanıltmacalarına meyletmekten sakındırmak, kendi dinlerinde sebat göstermelerini teşvik etmek amacıyla onların dinine dönmekten uyarmak ve müşriklerin kendi tekliflerine uygun bir mucizenin gelmesi yönündeki umutlarını boşa çıkarmaktır.
ومِنَ الدَّاخِلَةُ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ تَتَعَلَّقُ بِ وَلِيٍّ وواقٍ. ومِنَ الدَّاخِلَةُ عَلَى وَلِيٍّ لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ تَنْصِيصًا عَلَى الْعُمُومِ. وَتَقَدَّمَ الْخِلَافُ بَيْنَ الْجُمْهُورِ وَابْنِ كَثِيرٍ فِي حَذْفِهِمْ يَاءَ واقٍ فِي حَالَتَيِ الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ وَإِثْبَاتِ ابْنِ كَثِيرٍ الْيَاءَ فِي حَالَةِ الْوَقْفِ دُونَ الْوَصْلِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ فِي هَذِهِ السُّورَة [الرَّعْد: ٧] .
Lafzatullah'ın (اللَّهِ) başına gelen { مِنَ } harfi cerri, { وَلِيٍّ } ve { واقٍ } kelimelerine taalluk etmektedir. { وَلِيٍّ } kelimesinin başına gelen { مِنْ } ise olumsuzluğu pekiştirmek ve umum (kapsamlılık) ifade etmek içindir. Cumhur ile İbn Kesîr arasında { واقٍ } kelimesinin vasl (geçiş) ve vakıf (durma) durumlarında yâ (ي) harfinin hazfedilmesi ve İbn Kesîr'in vasl halinde değil yalnızca vakıf halinde yâ harfini sabit tutması hususundaki ihtilaf, bu suredeki Yüce Allah'ın: { وَلِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ } “ve her topluluğun bir yol göstericisi vardır” [Ra'd 7] kavlinde geçmişti.
[٣٨، ٣٩]
[38, 39]
[سُورَة الرَّعْد (١٣) : الْآيَات ٣٨ الى ٣٩]
[Ra'd Suresi (13), Ayetler 38-39]
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ (٣٨) يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ (٣٩)
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ (٣٨) يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ (٣٩) } “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik; onlara da eşler ve çocuklar verdik. Hiçbir peygamberin, Allah’ın izni olmaksızın bir ayet (mucize) getirmesi mümkün değildir. Her ecelin (vaktin) yazılmış bir hükmü (kitabı) vardır. (38) Allah dilediğini siler, dilediğini sabit bırakır. Ana kitap (Ümmü'l-Kitâb) ise O’nun katındadır. (39)”
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ.
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik; onlara da eşler ve çocuklar verdik. Hiçbir peygamberin, Allah’ın izni olmaksızın bir ayet (mucize) getirmesi mümkün değildir.”
هَذَا عَوْدٌ إِلَى الرَّدِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ فِي إِنْكَارِهِمْ آيَةَ الْقُرْآنِ وَتَصْمِيمِهِمْ عَلَى الْمُطَالَبَةِ بِآيَةٍ مِنْ مُقْتَرَحَاتِهِمْ تُمَاثِلُ مَا يُؤْثَرُ مِنْ آيَاتِ مُوسَى وَآيَاتِ عِيسَى-
Bu, müşriklerin Kur'an mucizesini inkâr etmelerine ve Mûsâ ile Îsâ'dan -
عَلَيْهِمَا السَّلَامُ- بِبَيَانِ أَنَّ الرَّسُولَ لَا يَأْتِي بِآيَاتٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ، وَأَنَّ ذَلِكَ لَا يَكُونُ عَلَى مُقْتَرَحَاتِ الْأَقْوَامِ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ، فَالْجُمْلَةُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا [الرَّعْد: ٣٧] .
aleyhimesselâm- nakledilen mucizelerin benzeri teklif ettikleri bir mucizeyi talep etmedeki ısrarlarına; bir peygamberin ancak Allah'ın izniyle mucize getirebileceğini ve bunun kavimlerin keyfi tekliflerine göre olmayacağını açıklayarak verilen bir cevaba dönüştür. Bu husus, { وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Hiçbir peygamberin, Allah’ın izni olmaksızın bir ayet (mucize) getirmesi mümkün değildir” kavlidir. Dolayısıyla bu cümle, { وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا } “İşte böylece biz onu Arapça bir hüküm olarak indirdik” [Ra'd 37] cümlesine matuftur.
وَأُدْمِجَ فِي هَذَا الرَّدِّ إِزَالَةُ شُبْهَةٍ قَدْ تَعْرِضُ أَوْ قَدْ عَرَضَتْ لِبَعْضِ الْمُشْرِكِينَ فَيَطْعَنُونَ أَوْ طعنوا فِي نبوءة مُحَمَّدٍ ﷺ بِأَنَّهُ يَتَزَوَّجُ النِّسَاءَ وَأَنَّ شَأْنَ النَّبِيءِ أَنْ لَا يَهْتَمَّ بِالنِّسَاءِ. قَالَ الْبَغَوِيُّ: رُوِيَ أَنَّ الْيَهُودَ وَقِيلَ إِنَّ الْمُشْرِكِينَ قَالُوا: إِنَّ هَذَا الرَّجُلَ لَيْسَتْ لَهُ هِمَّةٌ إِلَّا فِي النِّسَاءِ اه. فَتَعَيَّنَ إِنْ صَحَّتِ الرِّوَايَةُ فِي سَبَبِ النُّزُولِ أَنَّ الْقَائِلِينَ هُمُ الْمُشْرِكُونَ إِذْ هَذِهِ السُّورَةُ مَكِّيَّةٌ وَلَمْ يَكُنْ لِلْيَهُودِ حَدِيثٌ مَعَ أَهْلِ مَكَّةَ وَلَا كَانَ مِنْهُمْ فِي مَكَّةَ أَحَدٌ. وَلَيْسَ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ هَذَا نَازِلًا عَلَى سَبَبٍ. وَقَدْ تَزَوَّجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ خَدِيجَةَ ثُمَّ سَوْدَةَ- ﵄ فِي مَكَّةَ فَاحْتَمَلَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَالُوا قَالَةَ إِنْكَارٍ تَعَلُّقًا بِأَوْهَنِ أَسْبَابِ الطَّعْنِ فِي النُّبُوءَةِ. وَهَذِهِ شُبْهَةٌ تَعْرِضُ لِلسُّذَّجِ أَوْ لِأَصْحَابِ التَّمْوِيهِ، وَقَدْ يُمَوِّهُ بِهَا الْمُبَشِّرُونَ مِنَ النَّصَارَى عَلَى ضُعَفَاءِ الْإِيمَانِ فَيُفَضِّلُونَ عِيسَى- ﵇ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ بِأَنَّ عِيسَى لَمْ يَتَزَوَّجِ النِّسَاءَ. وَهَذَا لَا يَرُوجُ عَلَى الْعُقَلَاءِ لِأَنَّ تِلْكَ بَعْضُ الْحُظُوظِ الْمُبَاحَةِ لَا تَقْتَضِي تَفْضِيلًا. وَإِنَّمَا التَّفَاضُلُ فِي كُلِّ عَمَلٍ بِمَقَادِيرِ الْكِمَالَاتِ الدَّاخِلَةِ فِي ذَلِكَ الْعَمَلِ. وَلَا يَدْرِي أَحَدٌ الْحِكْمَةَ الَّتِي لِأَجْلِهَا لَمْ يَتَزَوَّجْ عِيسَى- ﵇ امْرَأَةً. وَقَدْ كَانَ يَحْيَى- ﵇ حَصُورًا فَلَعَلَّ عِيسَى- ﵇ قَدْ كَانَ مِثْلَهُ لِأَنَّ اللَّهَ لَا يُكَلِّفُهُ بِمَا يَشُقُّ عَلَيْهِ وَبِمَا لَمْ يُكَلِّفْ بِهِ غَيْرَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ. وَأَمَّا وَصْفُ اللَّهِ يَحْيَى- ﵇ بِقَوْلِهِ: وَحَصُوراً فَلَيْسَ مَقْصُودًا مِنْهُ أَنَّهُ فَضِيلَةٌ وَلَكِنَّهُ أَعْلَمَ أَبَاهُ زَكَرِيَّاءَ- ﵇ بِأَنَّهُ لَا يَكُونُ لَهُ نَسْلٌ لِيَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ أَجَابَ دَعْوَتَهُ فَوَهَبَ لَهُ يَحْيَى- ﵇ كَرَامَةً لَهُ، ثُمَّ قَدَّرَ أَنَّهُ لَا يَكُونُ لَهُ نَسْلٌ إِنْفَاذًا لِتَقْدِيرِهِ فَجَعَلَ امْرَأَتَهُ عَاقِرًا. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ ذَلِكَ فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ. وَقَدْ
Bu redde, bazı müşriklerin zihnine gelebilecek veya gelmiş olan ve peygamberin kadınlarla ilgilenmemesi gerektiği iddiasıyla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine kadınlarla evlendiği gerekçesiyle yöneltebilecekleri veya yöneltmiş oldukları bir şüphenin giderilmesi de dahil edilmiştir. Begavî şöyle demiştir: «Yahudilerin, bir rivayete göre de müşriklerin: 'Bu adamın kadınlardan başka bir derdi yok' dedikleri rivayet edilmiştir.» Nüzul sebebine dair bu rivayet sahih kabul edilirse, bunu söyleyenlerin müşrikler olması zorunludur; zira bu sure Mekkî'dir ve Yahudilerin Mekkelilerle herhangi bir irtibatı olmadığı gibi Mekke'de onlardan kimse de yoktu. Kaldı ki bunun mutlaka bir sebebe binaen inmiş olması gerekmez. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de önce Hatice, ardından Sevde -radıyallâhu anhümâ- ile evlenmişti. Dolayısıyla müşriklerin, peygamberliğe dil uzatmak için en zayıf bahanelere tutunarak inkârcı bir söz söylemiş olmaları muhtemeldir. Bu, saf kimselerin veya yanıltma peşinde olanların zihnine takılan bir şüphedir. Nitekim Hristiyan misyonerler de zayıf imanlı kimseleri yanıltmak için Îsâ aleyhisselam'ın kadınlarla evlenmediğini öne sürerek onu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den üstün tutarlar. Oysa bu durum akıl sahipleri nezdinde bir geçerlilik taşımaz; çünkü bunlar mübah olan dünyevi paylardandır ve bir üstünlük gerektirmez. Üstünlük ancak her amelde, o amelin içerdiği kemal vasıflarının ölçüsüne göredir. Îsâ aleyhisselam'ın hangi hikmetten ötürü evlenmediğini ise hiç kimse bilemez. Yahyâ aleyhisselam da hasûr (kadınlardan uzak duran) idi; muhtemelen Îsâ aleyhisselam da onun gibiydi; zira Allah ona güç yetiremeyeceği ve diğer peygamberlere yüklemediği bir şeyi yüklemez. Allah'ın Yahyâ aleyhisselam'ı { وَحَصُوراً } “kadınlardan uzak duran” ifadesiyle nitelemesine gelince, bundan maksat bunun bizatihi bir fazilet olması değildir; aksine babası Zekeriyyâ aleyhisselam'a, onun soyunun devam etmeyeceğini bildirmektir ki Allah'ın duasını kabul edip ona bir lütuf olarak Yahyâ aleyhisselam'ı bağışladığını, ardından takdirini yerine getirmek üzere onun neslinin olmayacağını takdir buyurup hanımını kısır kıldığını bilsin. Bunun açıklaması Âl-i İmrân Suresi'nin tefsirinde geçmişti. Nitekim
كَانَ لِأَكْثَرِ الرُّسُلِ أَزْوَاجٌ وَلِأَكْثَرِهِمْ ذَرِّيَّةٌ مِثْلَ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَلُوطٍ وَمُوسَى وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَغَيْرِ هَؤُلَاءِ- ﵈.
Nûh, İbrâhîm, Lût, Mûsâ, Dâvûd, Süleymân ve diğerleri -aleyhimüsselâm- gibi peygamberlerin çoğunun eşleri ve çoğunun da çocukları vardı.
وَالْأَزْوَاجُ: جَمَعُ زَوْجٍ، وَهُوَ مِنْ مُقَابَلَةِ الْجَمْعِ بِالْجَمْعِ، فَقَدْ يَكُونُ لِبَعْضِ الرُّسُلِ زَوْجَةٌ وَاحِدَةٌ مِثْلَ: نُوحٍ وَلُوطٍ- ﵉، وَقَدْ يَكُونُ لِلْبَعْضِ عِدَّةُ زَوْجَاتٍ مِثْلَ:
Ezvâc (الْأَزْوَاجُ); zevc (eş) kelimesinin çoğuludur ve bu, çoğulun çoğulla karşılanması kabilindendir. Zira Nûh ve Lût -aleyhimesselâm- gibi bazı peygamberlerin bir tek eşi varken,
إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ- ﵈.
İbrâhîm, Mûsâ, Dâvûd ve Süleymân -aleyhimüsselâm- gibi bazılarının birden çok eşi olmuştur.
وَلَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ مِنَ الرَّدِّ هُوَ عَدَمُ مُنَافَاةِ اتِّخَاذِ الزَّوْجَةِ لِصِفَةِ الرِّسَالَةِ لَمْ يَكُنْ دَاعٍ إِلَى تَعْدَادِ بَعْضِهِمْ زَوْجَاتٍ كَثِيرَةً.
Bu cevaptan maksat, evlenmenin peygamberlik vasfına aykırı olmadığını göstermek olduğundan, bazılarının çok sayıda hanımının olduğunu tek tek saymaya gerek duyulmamıştır.
وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الزَّوْجِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقُلْنا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٥] .
Zevc (eş) kelimesine dair açıklama, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَقُلْنا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ } “Biz dedik ki: Ey Âdem! Sen ve eşin cennette oturun” [Bakara 35] kavlinde geçmişti.
وَالذُّرِّيَّةُ: النَّسْلُ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٢٤] .
Zürriyet (الذُّرِّيَّةُ); nesil demektir. Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } “[İbrâhim:] 'Soyumdan da [önderler yap]' dedi” [Bakara 124] kavlinde geçmişti.
وَجُمْلَةُ وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ هِيَ الْمَقْصُودُ وَهِيَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ. وَتَرْكِيبُ مَا كانَ يَدُلُّ عَلَى الْمُبَالَغَةِ فِي النَّفْيِ، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: قالَ سُبْحانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [١١٦] . وَالْمَعْنَى: أَنَّ شَأْنَكَ شَأْنُ مَنْ سَبَقَ مِنَ الرُّسُلِ لَا يَأْتُونَ مِنَ الْآيَاتِ إِلَّا بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ.
{ وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } cümlesi asıl kastedilen manadır ve { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ } cümlesine matuftur. { مَا كانَ } terkibi, Mâide (Ukûd) Suresi'nde: { قالَ سُبْحانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ } “[Îsâ] dedi ki: Seni tenzih ederim, hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz” [Mâide 116] kavlinde geçtiği üzere nefiyde (olumsuzlukta) mübalağa ifade eder. Anlamı şudur: Senin durumun da senden önceki peygamberlerin durumu gibidir; onlar da Allah'ın kendilerine verdiğinden başka hiçbir mucize getiremezler.
وَإِذْنُ اللَّهِ: هُوَ إِذْنُ التَّكْوِينِ لِلْآيَاتِ وَإِعْلَامُ الرَّسُولِ بِأَنْ سَتَكُونُ آيَةً، فَاسْتُعِيرَ الْإِتْيَانُ لِلْإِظْهَارِ، وَاسْتُعِيرَ الْإِذْنُ لِلْخَلْقِ وَالتَّكْوِينِ.
Allah'ın izni (إِذْنُ اللَّهِ); mucizelerin yaratılışına dair tekvînî izin ve peygambere bir mucizenin meydana geleceğinin bildirilmesidir. Dolayısıyla getirmek (el-ityân), ortaya koyup izhar etmek anlamında istiare edilmiş; izin (el-izn) ise yaratma ve var etme (tekvîn) anlamında istiare edilmiştir.
لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ (٣٩) .
{ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ (٣٩) } “Her ecelin (vaktin) yazılmış bir hükmü (kitabı) vardır. (38) Allah dilediğini siler, dilediğini sabit bırakır. Ana kitap (Ümmü'l-Kitâb) ise O’nun katındadır. (39)”
تَذْيِيلٌ لِأَنَّهُ أَفَادَ عُمُومَ الْآجَالِ فَشَمِلَ أَجَلَ الْإِتْيَانِ بِآيَةٍ مِنْ قَوْلِهِ: وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ. وَذَلِكَ إِبْطَالٌ لِتَوَهُّمِ الْمُشْرِكِينَ أَنَّ تَأَخُّرَ الْوَعِيدِ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ صِدْقِهِ. وَهَذَا يُنْظِرُ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ [سُورَة العنكبوت: ٥٣] فَقَدَ قَالُوا: اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ الْآيَة [سُورَة الْأَنْفَال: ٣٢] .
Bu bir tezyildir (tamamlayıcı cümledir); çünkü ecellerin genel olduğunu ifade etmiş ve böylece: { وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } kavlindeki mucize getirmenin vaktini de kapsamıştır. Bu ise müşriklerin, vadedilen azabın gecikmesinin onun asılsızlığına delalet ettiği yönündeki vehimlerini çürütmektedir. Bu durum, Yüce Allah'ın: { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ } “Senden azabın çarçabuk gelmesini isterler. Eğer belirlenmiş bir süre (ecel) olmasaydı, azap onlara mutlaka gelirdi” [Ankebût Suresi 53] kavline benzemektedir. Zira onlar: { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ } “Ey Allah! Eğer bu senin katından gelmiş hak bir kitap ise üzerimize gökten taş yağdır...” [Enfâl Suresi 32] ayetini söylemişlerdi.
وَإِذْ قَدْ كَانَ مَا سَأَلُوهُ مِنْ جُمْلَةِ الْآيَاتِ وَكَانَ مَا وَعَدُوهُ آيَةً عَلَى صِدْقِ الرِّسَالَةِ نَاسَبَ أَنْ يُذْكَرَ هُنَا أَنَّ تَأْخِيرَ ذَلِكَ لَا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ حُصُولِهِ، فَإِنَّ لِذَلِكَ آجَالًا أَرَادَهَا اللَّهُ وَاقْتَضَتْهَا حِكْمَتُهُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِخَلْقِهِ وَشُؤُونِهِمْ وَلَكِنَّ الْجَهَلَةَ يَقِيسُونَ تَصَرُّفَاتِ اللَّهِ بِمِثْلِ مَا
Onların istedikleri şeyler mucizeler cümlesinden olduğu ve kendilerine vadedilen [azap] da peygamberliğin doğruluğuna bir delil (mucize) teşkil ettiği için, burada bunun gecikmesinin vuku bulmayacağına delalet etmediğinin zikredilmesi uygun düşmüştür. Çünkü bunun Allah'ın dilediği ve hikmetinin gerektirdiği ecelleri (belirli vakitleri) vardır. O, yarattıklarını ve onların hallerini en iyi bilendir; fakat cahiller Allah'ın tasarruflarını,
تَجْرِي بِهِ تَصَرُّفَاتُ الْخَلَائِقِ.
yaratılmışların tasarruflarının işleyişine kıyas ederler.
وَالْأَجَلُ: الْوَقْتُ الْمُوَقَّتُ بِهِ عَمَلٌ مَعْزُومٌ أَوْ مَوْعُودٌ.
Ecel (الْأَجَلُ); kararlaştırılmış yahut vadedilmiş bir iş için belirlenen vakittir.
وَالْكِتَابُ: الْمَكْتُوبُ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنِ التَّحْدِيدِ وَالضَّبْطِ، لِأَنَّ شَأْنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي يُرَادُ تَحَقُّقُهَا أَنْ تُكْتَبَ لِئَلَّا يُخَالَفَ عَلَيْهَا. وَفِي هَذَا الرَّدِّ تَعْرِيضٌ بِالْوَعِيدِ. وَالْمَعْنَى: لِكُلِّ وَاقِعٍ أَجَلٌ يَقَعُ عِنْدَهُ، وَلِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ، أَيْ تَعْيِينٌ وَتَحْدِيدٌ لَا يَتَقَدَّمُهُ وَلَا يَتَأَخَّرُ عَنهُ.
Kitap (الْكِتَابُ); yazılmış olan demektir ve belirlenip zapt edilmekten kinayedir; çünkü gerçekleşmesi istenen şeylerin adeti, hilafına davranılmasın diye yazılmasıdır. Bu cevapta azap tehdidine (vaîd) bir tariz vardır. Anlamı şudur: Gerçekleşecek her hadisenin vuku bulacağı bir vakti (eceli) vardır; her vaktin de yazılmış bir hükmü yani öne alınamayacak ve geriye bırakılamayacak bir tayini ve sınırı vardır.
وَجُمْلَة يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ جُمْلَةَ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ تَقْتَضِي أَنَّ الْوَعِيدَ كَائِنٌ وَلَيْسَ تَأْخِيرُهُ مُزِيلًا لَهُ. وَلَمَّا كَانَ فِي ذَلِكَ تَأْيِيسٌ لِلنَّاسِ عَقَّبَ بِالْإِعْلَامِ بِأَنَّ التَّوْبَةَ مَقْبُولَةٌ وَبِإِحْلَالِ الرَّجَاءِ مَحَلَّ الْيَأْسِ، فَجَاءَت جملَة يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ احْتِرَاسًا.
{ يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ } cümlesi beyânî istînâftır; çünkü { لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ } cümlesi tehdidin kesinlikle gerçekleşeceğini ve gecikmesinin onu ortadan kaldırmayacağını gerektirmektedir. Bunda insanların ümitsizliğe düşmesi söz konusu olduğundan, tövbenin kabul edileceğini bildirmek ve ümitsizliğin yerine ümidi ikame etmek üzere hemen akabinde { يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ } cümlesi ihtiras (yanlış anlamayı önleme) sadedinde gelmiştir.
وَحَقِيقَةُ الْمَحْوِ: إِزَالَةُ شَيْءٍ، وَكَثُرَ فِي إِزَالَةِ الْخَطِّ أَوِ الصُّورَةِ، وَمَرْجِعُ ذَلِكَ إِلَى عَدَمِ الْمُشَاهَدَةِ، قَالَ تَعَالَى: فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ
Mahvın (الْمَحْوِ) hakiki anlamı bir şeyi yok edip silmektir. Çoğunlukla yazının veya suretin silinmesinde kullanılır ve bunun aslı görünmez kılınmaya dayanır. Yüce Allah: { فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ
مُبْصِرَةً [سُورَة الْإِسْرَاء:
مُبْصِرَةً } “Gece ayetini (alametini) silip gündüz ayetini aydınlatıcı kıldık” [İsrâ Suresi:
١٢] . وَيُطْلَقُ مَجَازًا عَلَى تَغْيِيرِ الْأَحْوَالِ وَتَبْدِيلِ الْمَعَانِي كَالْأَخْبَارِ وَالتَّكَالِيفِ وَالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ فَإِنَّ لَهَا نَسَبًا وَمَفَاهِيمَ إِذَا صَادَفَتْ مَا فِي الْوَاقِعِ كَانَتْ مُطَابَقَتُهَا إِثْبَاتًا لَهَا وَإِذَا لَمْ تَطَابِقْهُ كَانَ عَدَمُ مُطَابَقَتِهَا مَحْوًا لِأَنَّهُ إِزَالَة لمدلولاتها.
12] buyurmuştur. Mecazi olarak ise haberler, yükümlülükler (tekâlif), vaat ve tehdit gibi hallerin değiştirilmesi ve anlamların dönüştürülmesi için kullanılır. Zira bunların birer nispet ve kavramı vardır ki şayet vakıaya uyarlarsa bu uygunluk onların ispatı (sabit kılınması) olur; şayet uymazlarsa bu uygunsuzluk onların mahvı (silinmesi) olur; çünkü bu durum onların medlullerini (ifade ettikleri hükümleri) ortadan kaldırmaktadır.
والتثبت: حَقِيقَتُهُ جَعْلُ الشَّيْءِ ثَابِتًا قَارًّا فِي مَكَانٍ، قَالَ تَعَالَى: إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا [سُورَة الْأَنْفَال: ٤٥] . وَيُطْلَقُ مَجَازًا عَلَى أَضْدَادِ مَعَانِي الْمَحْوِ الْمَذْكُورَةِ. فَيَنْدَرِجُ فِي مَا تَحْتَمِلُهُ الْآيَةُ عِدَّةُ مَعَانٍ: مِنْهَا أَنَّهُ يُعْدِمُ مَا يَشَاءُ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ وَيُبْقِي مَا يَشَاءُ مِنْهَا، وَيَعْفُو عَمَّا يَشَاءُ مِنَ الْوَعِيدِ وَيُقْرِرُ، وَيَنْسَخُ مَا يَشَاءُ مِنَ التَّكَالِيفِ وَيُبْقِي مَا يَشَاءُ.
İspatın (veya tesbitin) hakiki anlamı ise bir şeyi bir mekânda sabit ve kararlı kılmaktır. Yüce Allah: { إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا } “Bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin” [Enfâl Suresi 45] buyurmuştur. Mecazi olarak ise mahvın zikredilen manalarının zıtları için kullanılır. Dolayısıyla ayetin ihtiva ettiği manalar arasına pek çok husus girmektedir: Bunlardan biri, Allah'ın varlıklardan dilediğini yok edip dilediğini baki bırakması; tehditlerden (vaîd) dilediğini affedip dilediğini kararlaştırması; mükellefiyetlerden dilediğini nesh edip dilediğini baki kılmasıdır.
وَكُلُّ ذَلِكَ مَظَاهِرٌ لِتَصَرُّفِ حِكْمَتِهِ وَعِلْمِهِ وَقُدْرَتِهِ. وَإِذْ قَدْ كَانَتْ تَعَلُّقَاتُ الْقُدْرَةِ الْإِلَهِيَّةِ جَارِيَةً عَلَى وَفْقِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى كَانَ مَا فِي عِلْمِهِ لَا يَتَغَيَّرُ فَإِنَّهُ إِذَا أَوْجَدَ شَيْئًا كَانَ عَالِمًا أَنَّهُ سَيُوجِدُهُ، وَإِذَا أَزَالَ شَيْئًا كَانَ عَالِمًا أَنَّهُ سَيُزِيلُهُ وَعَالِمًا بِوَقْتِ ذَلِكَ.
Bütün bunlar O'nun hikmet, ilim ve kudret tasarrufunun tezahürleridir. İlâhî kudretin taallukları Yüce Allah'ın ilmine uygun olarak cereyan ettiğine göre, O'nun ilmindeki şey değişmez; zira O, bir şeyi var ettiğinde onu var edeceğini bilmekteydi; bir şeyi ortadan kaldırdığında da onu ortadan kaldıracağını ve bunun vaktini bilmekteydi.
وَأُبْهِمُ الْمَمْحُوُّ وَالْمُثَبَّتُ بِقَوْلِهِ: مَا يَشاءُ لِتَتَوَجَّهَ الْأَفْهَامُ إِلَى تَعَرُّفِ ذَلِكَ وَالتَّدَبُّرِ فِيهِ لِأَن تَحت ذَا الْمَوْصُولِ صُوَرًا لَا تُحْصَى، وَأَسْبَابُ الْمَشِيئَةِ لَا تُحْصَى.
Silinen (memhuvv) ve sabit kılınan (müsbet) hususlar, zihinlerin bunu tanımaya ve üzerinde tefekküre yönelmesi için { مَا يَشاءُ } kavliyle müphem bırakılmıştır; zira bu ismi mevsulün altında sayılamayacak kadar çok suret yer almakta olup dilemenin (meşietin) sebepleri de sayılamayacak kadar çoktur.
وَمِنْ مَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى مَحْوَ الْوَعِيدِ أَنْ يُلْهِمَ الْمُذْنِبِينَ التَّوْبَةَ وَالْإِقْلَاعَ وَيَخْلُقَ فِي قُلُوبِهِمْ دَاعِيَةَ الِامْتِثَالِ. وَمِنْ مَشِيئَةِ التَّثْبِيتِ أَنْ يَصْرِفَ قُلُوبَ قَوْمٍ عَنِ النَّظَرِ فِي تَدَارُكِ أُمُورِهِمْ، وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي الْعَكْسِ مِنْ تَثْبِيتِ الْخَيْرِ وَمَحْوِهِ.
Yüce Allah'ın vaîdi (tehdidi) silme meşieti cümlesinden olarak günahkârlara tövbe etmeyi ve günahtan vazgeçmeyi ilham etmesi ve kalplerinde emre uyma arzusunu yaratması yer alır. Sabit kılma meşieti cümlesinden olarak da bir topluluğun kalplerini durumlarını telafi etmeye bakmaktan çevirmesi yer alır. Hayrın sabit kılınması ve silinmesi hususundaki zıt durum için de aynı şey geçerlidir.
وَمِنْ آثَارِ الْمَحْوِ تَغَيُّرُ إِجْرَاءِ الْأَحْكَامِ عَلَى الْأَشْخَاصِ، فَبَيْنَمَا تَرَى الْمُحَارِبَ مَبْحُوثًا عَنْهُ مَطْلُوبًا لِلْأَخْذِ فَإِذَا جَاءَ تَائِبًا قَبْلَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِ قُبِلَ رُجُوعُهُ وَرُفِعَ عَنْهُ ذَلِكَ الطَّلَبُ، وَكَذَلِكَ إِجْرَاءُ الْأَحْكَامِ عَلَى أَهْلِ الْحَرْبِ إِذَا آمَنُوا وَدَخَلُوا تَحْتَ أَحْكَامِ الْإِسْلَامِ.
Mahvın (silinmenin) eserlerinden biri de şahıslar üzerindeki hükümlerin tatbikinin değişmesidir. Nitekim eşkıyalık yapan (muharib) bir kimse aranıp yakalanması istenirken, ele geçirilmeden önce tövbe ederek gelirse tövbesi kabul edilir ve hakkındaki bu arama kaldırılır. Aynı şekilde harbîlerin iman edip İslam ahkâmının altına girmeleri durumunda haklarındaki hükümlerin tatbiki de böyledir.
وَكَذَلِكَ الشَّأْنُ فِي ظُهُورِ آثَارِ رِضَى اللَّهِ أَوْ غَضَبِهِ عَلَى الْعَبْدِ فَبَيْنَمَا تَرَى
Kulun üzerinde Allah'ın rızasının yahut gazabının eserlerinin ortaya çıkmasında da durum böyledir. Nitekim
أَحَدًا مَغْضُوبًا عَلَيْهِ مَضْرُوبًا عَلَيْهِ الْمَذَلَّةُ لِانْغِمَاسِهِ فِي الْمَعَاصِي إِذَا بِكَ تَرَاهُ قَدْ أَقْلَعَ وَتَابَ فَأَعَزَّهُ اللَّهُ وَنَصَرَهُ.
günahlara daldığı için üzerine gazap edilmiş ve zillet damgası vurulmuş bir kimseyi görürken, bir de bakarsın ki o günahtan vazgeçip tövbe etmiş, Allah da onu aziz kılıp yardım etmiştir.
وَمِنْ آثَارِ ذَلِكَ أَيْضًا تَقْلِيبُ الْقُلُوبِ بِأَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ الْبَغْضَاءَ مَحَبَّةً، كَمَا قَالَتْ هِنْدُ بنت عتبَة للنبيء ﷺ بَعْدَ أَنْ أَسْلَمَتْ: «مَا كَانَ أَهْلُ خِبَاءٍ أَحَبَّ إِلَيَّ أَنْ يُذِلِّوُا مِنْ أَهْلِ خِبَائِكَ وَالْيَوْمَ أَصْبَحْتُ وَمَا أَهْلُ خِبَاءٍ أَحَبَّ إِلَيَّ أَنْ يُعِزُّوا مِنْ أَهْلِ خِبَائِكَ» .
Yine bunun eserlerinden biri de Allah'ın nefreti sevgiye dönüştürerek kalpleri evirip çevirmesidir. Nitekim Hind bint Utbe Müslüman olduktan sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demiştir: «Yeryüzünde çadır halkının alçalmasını senin çadır halkından daha çok istediğim kimse yoktu; bugün ise yeryüzünde çadır halkının aziz olmasını senin çadır halkından daha çok istediğim kimse yoktur.»
وَقَدْ مَحَا اللَّهُ وَعِيدَ مَنْ بَقِيَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ فَرَفَعَ عَنْهُمُ السَّيْفَ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ قَبْلَ أَنْ يَأْتُوا مُسْلِمِينَ، وَلَوْ شَاءَ لَأَمَرَ النَّبِيءَ ﷺ بِاسْتِئْصَالِهِمْ حِينَ دُخُولِهِ مَكَّةَ فَاتِحًا.
Allah, Mekke halkından geriye kalanların üzerindeki tehdidi silmiş, onlar henüz Müslüman olarak gelmeden önce Mekke'nin fethi günü üzerlerindeki kılıcı kaldırmıştır. Dileseydi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir fatih olarak Mekke'ye girdiğinde onların kökünü kazımasını emrederdi.
وَبِهَذَا يَتَحَصَّلُ أَنَّ لَفْظَ مَا يَشاءُ عَامٌّ يَشْمَلُ كُلَّ مَا يَشَاؤُهُ اللَّهُ تَعَالَى وَلَكِنَّهُ مُجْمَلٌ فِي مَشِيئَةِ اللَّهِ بِالْمَحْوِ وَالْإِثْبَاتِ، وَذَلِكَ لَا تَصِلُ الْأَدِلَّةُ الْعَقْلِيَّةُ إِلَى بَيَانِهِ، وَلَمْ يَرِدْ فِي الْأَخْبَارِ الْمَأْثُورَةِ مَا يُبَيِّنُهُ إِلَّا الْقَلِيلُ عَلَى تَفَاوُتٍ فِي صِحَّةِ أَسَانِيدِهِ. وَمِنَ الصَّحِيحِ فِيمَا وَرَدَ مِنْ ذَلِكَ
Buradan anlaşıldığı üzere { مَا يَشاءُ } lafzı, Yüce Allah'ın dilediği her şeyi kapsayan umumi bir lafızdır; ancak Allah'ın mahv (silme) ve ispat (sabit kılma) konusundaki meşieti hususunda mücmeldir. Akli deliller bunu açıklamaya yetmez; nakledilen rivayetlerde de senetlerinin sıhhatindeki farklılıklarla birlikte bunu açıklayan pek az şey varit olmuştur. Bu konuda varit olan sahih rivayetlerden biri de
قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ: «إِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ حَتَّى مَا يَكُونُ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا إِلَّا ذِرَاعٌ فَيَسْبِقُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ فَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ فَيَدْخُلُهَا. وَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ حَتَّى مَا يَكُونُ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا إِلَّا ذِرَاعٌ فَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَيَدْخُلُهَا»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur: «Sizden biriniz cennet ehlinin ameliyle amel eder de nihayet kendisiyle cennet arasında sadece bir arşın mesafe kalır; derken kader (yazı) onun önüne geçer, o da cehennem ehlinin ameliyle amel eder ve oraya girer. Yine sizden biriniz cehennem ehlinin ameliyle amel eder de nihayet kendisiyle cehennem arasında sadece bir arşın mesafe kalır; derken [kader onun önüne geçer de] cennet ehlinin ameliyle amel eder ve oraya girer.»
. وَالَّذِي يَلُوحُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ مَا فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَا يَقْبَلُ مَحْوًا، فَهُوَ ثَابِتٌ وَهُوَ قَسِيمٌ لِمَا يَشَاءُ اللَّهُ مَحْوَهُ.
. Ayetin anlamından anlaşılan şudur ki: Ümmü'l-Kitâb'da bulunan şeyler silinmeyi (mahvı) kabul etmez; dolayısıyla o sabittir ve Allah'ın silmeyi dilediği şeyin mukabilidir (diğer kısmıdır).
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَا فِي أُمِّ الْكِتَابِ هُوَ عَيْنُ مَا يَشَاءُ اللَّهُ مَحْوَهُ أَوْ إِثْبَاتَهُ سَوَاءً كَانَ تَعْيِينًا بِالْأَشْخَاصِ أَوْ بِالذَّوَاتِ أَوْ بِالْأَنْوَاعِ وَسَوَاءً كَانَتِ الْأَنْوَاعُ مِنَ الذَّوَاتِ أَوْ مِنَ الْأَفْعَالِ، وَأَنَّ جُمْلَةَ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ أَفَادَتْ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَطَّلِعُ عَلَيْهِ أَحَدٌ.
Ümmü'l-Kitâb'da bulunan şeyin, gerek şahıslar, zatlar veya neviler olarak belirlensin gerekse bu neviler zatlardan veya fiillerden olsun, Allah'ın silmeyi veya sabit kılmayı dilediği şeyin ta kendisi olması ve { وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ } cümlesinin buna hiç kimsenin muttali olamayacağını ifade etmesi de caizdir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ مُرَادًا بِهِ الْكُتَّابُ الَّذِي كُتِبَتْ بِهِ الْآجَالُ وَهُوَ قَوْلُهُ: لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ، وَأَنَّ الْمَحْوَ فِي غَيْرِ الْآجَالِ.
{ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ } kavlinden maksadın ecellerin yazıldığı kitap olması -ki bu { لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ } kavlidir- ve mahvın eceller dışındaki şeylerde geçerli olması da caizdir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أُمُّ الْكِتَابِ مُرَادًا بِهِ عِلْمُ اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ يَمْحُو وَيُثْبِتُ وَهُوَ عَالِمٌ بِأَنَّ الشَّيْءَ سَيُمْحَى أَوْ يُثْبَتُ.
Ümmü'l-Kitâb'dan maksadın Yüce Allah'ın ilmi olması da caizdir; yani O siler ve sabit kılar; bununla birlikte O, o şeyin silineceğini veya sabit kalacağını zaten bilmektedir.
وَفِي تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيءَ ﷺ يَقُولُ:
Kurtubî'nin tefsirinde İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim:
«يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ إِلَّا السَّعَادَةَ وَالشَّقَاوَةَ وَالْمَوْتَ» . وَرُوِيَ مِثْلُهُ عَنْ مُجَاهِدٍ
«Allah saadet (mutluluk/kurtuluş), şekavet (bedbahtlık/hüsran) ve ölüm müstesna dilediğini siler ve dilediğini sabit bırakır.» Mücâhid'den de benzeri rivayet edilmiştir.
. وَرُوِيَ عَنِ ابْن عَبَّاس يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ إِلَّا أَشْيَاءَ الْخَلْقَ- بِفَتْحِ الْخَاءِ وَسُكُونِ اللَّامِ- وَالْخُلُقَ- بِضَمِّ الْخَاءِ وَاللَّامِ- وَالْأَجَلَ وَالرِّزْقَ وَالسَّعَادَةَ وَالشَّقَاوَةَ، وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ الَّذِي لَا يَتَغَيَّرُ مِنْهُ شَيْءٌ. قُلْتُ: وَقَدْ تَفَرَّعَ عَلَى هَذَا قَوْلُ الْأَشْعَرِيِّ: إِنَّ السَّعَادَةَ وَالشَّقَاوَةَ لَا يَتَبَدَّلَانِ خِلَافًا لِلْمَاتُرِيدِيِّ.
. İbn Abbâs'tan da şöyle rivayet edilmiştir: «Allah -hâ'nın fethası ve lâm'ın sükûnu ile- halk (yaratılış), -hâ ve lâm'ın dammesi ile- huluk (huy/karakter), ecel, rızık, saadet ve şekavet gibi şeyler müstesna dilediğini siler ve sabit bırakır; kendisinden hiçbir şeyin değişmeyeceği Ümmü'l-Kitâb ise O'nun katındadır.» Ben [İbn Âşûr] derim ki: Eş'arî'nin, Mâtürîdî'nin aksine saadetin ve şekavetin değişmeyeceği yönündeki görüşü bu anlayıştan türemiştir.
وَعَنْ عُمَرَ وَابْنِ مَسْعُودٍ مَا يَقْتَضِي أَنَّ السَّعَادَةَ وَالشَّقَاوَةَ يَقْبَلَانِ الْمَحْوَ وَالْإِثْبَاتَ.
Ömer ve İbn Mes'ûd'dan ise saadet ve şekavetin silinmeyi ve sabit kılınmayı kabul ettiğini gerektiren rivayetler gelmiştir.
فَإِذَا حُمِلَ الْمَحْوُ عَلَى مَا يَجْمَعُ مَعَانِيَ الْإِزَالَةِ، وَحُمِلَ الْإِثْبَاتُ عَلَى مَا يَجْمَعُ مَعَانِيَ الْإِبْقَاءِ، وَإِذَا حُمِلَ مَعْنَى أُمُّ الْكِتابِ عَلَى مَعْنَى مَا لَا يَقْبَلُ إِزَالَةَ مَا قُرِّرَ أَنَّهُ حَاصِلٌ أَوْ أَنَّهُ مَوْعُودٌ بِهِ وَلَا يَقْبَلُ إِثْبَاتَ مَا قُرِّرَ انْتِفَاؤُهُ، سَوَاءٌ فِي ذَلِكَ الْأَخْبَارُ وَالْأَحْكَامُ، كَانَ مَا فِي أُمِّ الْكِتَابِ قَسِيمًا لِمَا يُمْحَى وَيُثْبَتُ.
Mahv giderme anlamlarını kapsayan manaya, ispat baki kılma anlamlarını kapsayan manaya; Ümmü'l-Kitâb'ın anlamı da gerek haberlerde gerek hükümlerde olsun, vuku bulacağı veya vadolunduğu kararlaştırılan şeyin giderilmesini ve yokluğu kararlaştırılan şeyin sabit kılınmasını kabul etmeyen manaya hamledilirse, Ümmü'l-Kitâb'da olanlar silinen ve sabit kılınan şeylerin mukabili (diğer kısmı) olur.
وَإِذَا حُمِلَ عَلَى أَنَّ مَا يَقْبَلُ الْمَحْوَ وَالْإِثْبَاتَ مَعْلُومٌ لَا يَتَغَيَّرُ عِلْمُ اللَّهِ بِهِ كَانَ مَا فِي أُمِّ الْكِتَابِ تَنْبِيهًا على أَن التغييرات الَّتِي تَطْرَأُ عَلَى الْأَحْكَامِ أَوْ عَلَى الْأَخْبَارِ مَا هِيَ إِلَّا تغييرات مُقَرَّرَةٌ مِنْ قَبْلُ وَإِنَّمَا كَانَ الْإِخْبَارُ عَنْ إِيجَادِهَا أَوْ عَنْ إِعْدَامِهَا مُظْهِرًا لِمَا اقْتَضَتْهُ الْحِكْمَةُ الْإِلَهِيَّةُ فِي وَقْتٍ مَا.
Eğer mahvı ve ispatı kabul eden şeylerin malum olduğuna ve Allah'ın bu konudaki ilminin değişmeyeceğine hamledilirse, Ümmü'l-Kitâb'da olanlar; hükümlere veya haberlere arız olan değişikliklerin önceden kararlaştırılmış değişikliklerden ibaret olduğuna, onların var edilmesi veya yok edilmesine dair haber vermenin ise yalnızca ilâhî hikmetin belirli bir vakitte gerektirdiği şeyi açığa vurmaktan ibaret olduğuna bir dikkat çekme niteliğinde olur.
وأُمُّ الْكِتابِ لَا مَحَالَةَ شَيْءٌ مُضَافٌ إِلَى الْكِتَابِ الَّذِي ذُكِرَ فِي قَوْلِهِ: لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ. فَإِنَّ طَرِيقَةَ إِعَادَةِ النَّكِرَةِ بِحَرْفِ التَّعْرِيفِ أَنْ تَكُونَ
{ أُمُّ الْكِتابِ } şüphesiz, { لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ } kavlinde zikredilen kitaba muzaf olan bir şeydir. Çünkü nekire (belirsiz) bir kelimenin harf-i tarif ile (belirli kılınarak) tekrar edilmesi kuralı gereğince,
الْمُعَادَةُ عَيْنَ الْأُولَى بِأَنْ يُجْعَلَ التَّعْرِيفُ تَعْرِيفَ الْعَهْدِ، أَيْ وَعِنْدَهُ أُمُّ ذَلِكَ الْكِتَابِ، وَهُوَ كِتَابُ الْأَجَلِ.
tekrar edilen lafız, tarifin ahd için kılınmasıyla birincinin aynısı olur; yani «O'nun katında o kitabın, ki o da ecel kitabıdır, aslı (ümmü) vardır» demektir.
فَكَلِمَةُ أُمُّ مُسْتَعْمَلَةٌ مَجَازًا فِيمَا يُشْبِهُ الْأُمَّ فِي كَوْنِهَا أَصْلًا لِمَا تُضَافُ إِلَيْهِ أُمُّ لِأَنَّ الْأُمَّ يَتَوَلَّدُ مِنْهَا الْمَوْلُودُ فَكَثُرَ إِطْلَاقُ أُمِّ الشَّيْءِ عَلَى أَصْلِهِ، فَالْأُمُّ هَنَا مُرَادٌ بِهِ مَا هُوَ أَصْلٌ لِلْمَحْوِ وَالْإِثْبَاتِ اللَّذَيْنِ هُمَا مِنْ مَظَاهِرَ قَوْلِهِ: لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ، أَيْ لِمَا مَحْوُ وَإِثْبَاتُ الْمَشِيئَاتِ مَظَاهِرُ لَهُ وَصَادِرَةٌ عَنْهُ، فَأُمُّ الْكِتَابِ هُوَ عِلْمُ اللَّهِ تَعَالَى بِمَا سَيُرِيدُ مَحْوَهُ وَمَا سَيُرِيدُ إِثْبَاتَهُ كَمَا تَقَدَّمَ.
«Ümm» kelimesi, kendisine izafe edildiği şeyin aslı olma bakımından anneye benzeyen şey hakkında mecazen kullanılmıştır. Çünkü çocuk anneden doğar; bu sebeple bir şeyin aslına «ümm» denilmesi yaygınlaşmıştır. Dolayısıyla buradaki «ümm» ile, { لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ } “Her ecelin bir yazısı vardır” kavlinin tezahürlerinden olan silme ve sabit kılmanın aslı olan şey kastedilmektedir; yani iradelerin silinmesi ve sabit kılınmasının kendisinin tezahürleri ve kendisinden kaynaklandığı şey kastedilmektedir. Ümmü'l-Kitâb ise, daha önce geçtiği üzere, Allah Teâlâ'nın neyi silmeyi ve neyi sabit kılmayı irade edeceğine dair ilmidir.
وَالْعِنْدِيَّةُ عِنْدِيَّةُ الِاسْتِئْثَارِ بِالْعِلْمِ وَمَا يَتَصَرَّفُ عَنْهُ، أَيْ وَفِي مِلْكِهِ وَعِلْمِهِ أُمُّ الْكِتَابِ لَا يَطَّلِعُ عَلَيْهَا أَحَدٌ. وَلَكِنَّ النَّاسَ يَرَوْنَ مَظَاهِرَهَا دُونَ اطِّلَاعٍ عَلَى مَدَى ثَبَاتِ تِلْكَ الْمَظَاهِرِ وَزَوَالِهَا، أَيْ أَنَّ اللَّهَ الْمُتَصَرِّفُ بِتَعْيِينِ الْآجَالِ وَالْمَوَاقِيتِ فَجَعَلَ لِكُلِّ أَجَلٍ حَدًّا مُعِينًا، فَيَكُونُ أَصْلُ الْكِتَابِ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ بِمَعْنَى كُلِّهِ وَقَاعِدَتِهِ.
«İndiyyet» (katında olma), ilme ve ondan kaynaklanan tasarruflara tek başına sahip olma anlamındaki indiyyettir; yani kimsenin muttali olamayacağı Ümmü'l-Kitâb O'nun mülkünde ve ilmindedir. Ancak insanlar, o tezahürlerin kalıcılık veya yok oluş derecesine muttali olmaksızın sadece onların tezahürlerini görürler. Yani Allah, ecelleri ve vakitleri tayin ederek tasarruf edendir ve her ecele belirli bir sınır koymuştur. Bu tefsire göre kitabın aslı (ümmü), onun bütünü ve kaidesi anlamına gelir.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ التَّعْرِيفُ فِي الْكِتابِ الَّذِي أُضِيفَ إِلَيْهِ أُمُّ أَصْلُ مَا يُكْتَبُ، أَيْ يُقَدَّرُ فِي عِلْمِ اللَّهِ مِنَ الْحَوَادِثِ فَهُوَ الَّذِي لَا يُغَيَّرُ، أَيْ يَمْحُو مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ فِي الْأَخْبَارِ مِنْ وَعْدٍ وَوَعِيدٍ، وَفِي الْآثَارِ مِنْ ثَوَابٍ وَعِقَابٍ، وَعِنْدَهُ ثَابِتُ التَّقَادِيرِ كُلِّهَا غَيْرِ مُتَغَيِّرَةٍ.
«Ümm» kelimesinin kendisine izafe edildiği { الْكِتابِ } kelimesindeki harf-i tarifin, yazılan şeyin yani hadiselerden Allah'ın ilminde takdir edilenlerin aslı olması da muhtemeldir; işte değişmeyen şey odur. Yani vaad ve tehdit türünden haberlerde, sevap ve ceza türünden eserlerde dilediğini siler ve dilediğini sabit kılar; takdirlerin tamamının değişmez olan aslı ise O'nun katındadır.
وَالْعِنْدِيَّةُ عَلَى هَذَا عِنْدِيَّةُ الِاخْتِصَاصِ، أَيِ الْعِلْمُ، فَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يَمْحُو مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ فِيمَا يُبَلِّغُ إِلَى النَّاسِ وَهُوَ يَعْلَمُ مَا سَتَكُونُ عَلَيْهِ الْأَشْيَاءُ وَمَا تَسْتَقِرُّ عَلَيْهِ، فَاللَّهُ يَأْمُرُ النَّاسَ بِالْإِيمَانِ وَهُوَ يَعْلَمُ مَنْ سَيُؤْمِنُ مِنْهُمْ وَمَنْ لَا يُؤْمِنُ فَلَا يَفْجَؤُهُ حَادِثٌ. وَيَشْمَلُ ذَلِكَ نَسْخَ الْأَحْكَامِ التَّكْلِيفِيَّةِ فَهُوَ يُشَرِّعُهَا لِمَصَالِحَ ثُمَّ يَنْسَخُهَا لِزَوَالِ أَسْبَابِ شَرْعِهَا وَهُوَ فِي حَالِ شَرْعِهَا يعلم أَنَّهَا آئلة إِلَى أَنْ تُنْسَخَ.
Buna göre «indiyyet», ihtisas yani ilim indiyyetidir. Mana şöyledir: O, insanlara tebliğ ettiği şeylerde dilediğini siler ve dilediğini sabit kılar; bununla birlikte O, eşyanın ne hale geleceğini ve ne şekilde karar kılacağını bilmektedir. Allah insanlara imanı emreder, içlerinden kimin iman edeceğini ve kimin iman etmeyeceğini de bilir; dolayısıyla O'na hiçbir hadise ansızın ve beklenmedik şekilde gelmez. Bu durum teklifi hükümlerin neshini de kapsar. Zira O, bu hükümleri maslahatlar için teşri kılar, sonra teşri kılınma sebepleri ortadan kalkınca onları nesheder; üstelik onları teşri kıldığı anda da onların neshedileceğini bilmektedir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَيُثْبِتُ- بِتَشْدِيدِ الْمُوَحَّدَةِ- مِنْ ثَبَّتَ الْمُضَاعَفِ. وَقَرَأَهُ
Cumhur, { وَيُثْبِتُ } kelimesini müdaaf olan «sebbete» fiilinden hareketle -bir noktalı bā harfinin şeddesiyle- okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım ve Ya'kūb ise
ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَعَاصِمٌ، وَيَعْقُوبُ وَيُثْبِتُ- بِسُكُونِ الْمُثَلَّثَةِ وَتَخْفِيف الْمُوَحدَة-.
üç noktalı s̱ā harfinin sükûnu ve bir noktalı bā harfinin şeddesiz oluşuyla { وَيُثْبِتُ } şeklinde okumuşlardır.
[سُورَة الرَّعْد (١٣) : آيَة ٤٠]
[RA'D SURESİ (13): AYET 40]
وَإِنْ مَا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ (٤٠)
{ وَإِنْ مَا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ (٤٠) } “Onlara vadettiğimiz şeylerin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de sana düşen ancak tebliğ etmektir, hesap görmek ise bize aittir.”
عُطِفَ على جملَة يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ [الرَّعْد: ٣٩] بِاعْتِبَارِ مَا تُفِيدُهُ مِنْ إِبْهَامِ مُرَادِ اللَّهِ فِي آجَالِ الْوَعِيدِ وَمَوَاقِيتِ إِنْزَالِ الْآيَاتِ، فَبَيَّنَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ لَيْسَ مَأْمُورًا بِالِاشْتِغَالِ بِذَلِكَ وَلَا بِتَرَقُّبِهِ وَإِنَّمَا هُوَ مُبَلِّغٌ عَنِ اللَّهِ لِعِبَادِهِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا يُحَاسِبُ بِهِ عِبَادَهُ سَوَاءٌ شَهِدَ النَّبِيءُ ﷺ ذَلِكَ أَمْ لَمْ يَشْهَدْهُ.
[Bu ayet], tehdit ecelleri ve ayetlerin indirilme vakitleri hususunda Allah'ın muradının müphemliğini ifade etmesi bakımından { يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ } [Ra'd: 39] cümlesine atfedilmiştir. Bu cümle, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bununla meşgul olmakla ve onu gözetlemekle emrolunmadığını, onun yalnızca Allah'tan kullarına tebliğ eden bir elçi olduğunu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem buna şahit olsun ya da olmasın, kullarını ne ile hesaba çekeceğini Allah'ın bildiğini açıklamıştır.
وَجَعَلَ التَّوَفِّيَ كِنَايَةً عَنْ عَدَمِ رُؤْيَةِ حُلُولِ الْوَعِيدِ بِقَرِينَةِ مُقَابَلَتِهِ بُقُولِهِ: نُرِيَنَّكَ.
{ نُرِيَنَّكَ } kavliyle olan mukabelesi karinesiyle vefat ettirme, tehdidin gerçekleştiğini görmemenin kinayesi kılınmıştır.
وَالْمَعْنَى: مَا عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلَاغُ سَوَاءً رَأَيْتَ عَذَابَهُمْ أَمْ لَمْ تَرَهُ.
Mana şudur: Onların azabını görsen de görmesen de sana düşen sadece tebliğdir.
وَفِي الْإِتْيَانِ بِكَلِمَةِ بَعْضَ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُ يَرَى الْبَعْضَ. وَفِي هَذَا إِنْذَارٌ لَهُمْ بِأَنَّ الْوَعِيدَ نَازِلٌ بِهِمْ وَلَوْ تَأَخَّرَ وَأَنَّ هَذَا الدِّينَ يَسْتَمِرُّ بَعْدَ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ الْوَعِيدُ الَّذِي أَمَرَ بِإِبْلَاغِهِ وَاقِعًا وَلَوْ بَعْدَ وَفَاتِهِ فَبِالْأَوْلَى أَنْ يَكُونَ شَرْعُهُ الَّذِي لِأَجْلِهِ جَاءَ وَعِيدُ الْكَافِرِينَ بِهِ شَرْعًا مُسْتَمِرًّا بَعْدَهُ، ضَرُورَةَ أَنَّ الْوَسِيلَةَ لَا تَكُونُ مِنَ الْأَهَمِّيَّةِ بِأَشَدَّ مِنَ الْمَقْصِدِ الْمَقْصُودَةِ لِأَجْلِهِ.
{ بَعْضَ } kelimesinin getirilmesinde, onun bir kısmını göreceğine bir ima vardır. Bunda, tehdit gecikse bile mutlaka başlarına geleceğine ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra da bu dinin devam edeceğine dair onlara bir uyarı vardır. Çünkü tebliğ etmekle emrolunduğu tehdit vefatından sonra bile gerçekleşecekse, inkâr edenlere yönelik tehdidin uğruna geldiği şeriatının kendisinden sonra devam eden bir şeriat olması evleviyetle gerekir. Zira vesilenin, kendisi için hedeflenen maksattan daha önemli olamayacağı açıktır.
وَتَأْكِيدُ الشَّرْطِ بِنُونِ التَّوْكِيدِ وَمَا الْمَزِيدَةِ بَعْدَ إِنْ الشَّرْطِيَّةِ مُرَادٌ مِنْهُ تَأْكِيدُ الرَّبْطِ
Şartın tekit nûnu ile ve şart edatı olan { إِنْ }'den sonraki zâid { مَا } ile tekit edilmesinden maksat, bu şart ile onun cevabı olan
بَيْنَ هَذَا الشَّرْطِ وَجَوَابِهِ وَهُوَ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ. عَلَى أَنَّ نُونَ التَّوْكِيدِ لَا يَقْتَرِنُ بِهَا فِعْلُ الشَّرْطِ إِلَّا إِذَا زِيدَتْ مَا بَعْدَ إِنْ الشَّرْطِيَّةِ فَتَكُونُ إِرَادَةُ التَّأْكِيدِ مُقْتَضِيَةً لِاجْتِلَابِ مُؤَكِّدَيْنِ، فَلَا يَكُونُ ذَلِكَ إِلَّا لِغَرَضِ تَأْكِيدٍ قَوِيٍّ.
{ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ } arasındaki irtibatı pekiştirmektir. Kaldı ki şart fiili, şart edatı olan { إِنْ }'den sonra { مَا } zâid kılınmadıkça tekit nûnuna bitişmez. Dolayısıyla tekit iradesi iki pekiştiricinin bir araya getirilmesini gerektirmiştir; bu da ancak güçlü bir tekit gayesiyle olur.
وَقَدْ أرى الله نبيئه بَعْضَ مَا تَوَّعَدَ بِهِ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْهَلَاكِ بِالسَّيْفِ يَوْمَ بَدْرٍ وَيَوْمَ الْفَتْحِ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ وَغَيْرَهَا مِنْ أَيَّامِ الْإِسْلَامِ فِي حَيَاةِ النَّبِيءِ ﷺ وَلَمْ يُرِهِ بَعْضَهُ مِثْلَ عَذَابِ أَهْلِ الرِّدَّةِ فَإِنَّ مُعْظَمَهُمْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الْمُبْطِنِينَ الْكُفْرَ مِثْلَ: مُسَيْلِمَةَ الْكَذَّابِ.
Allah Teâlâ, müşrikleri tehdit ettiği kılıçla helak edilmenin bir kısmını Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hayatta olduğu dönemde Bedir günü, Fetih günü, Huneyn günü ve İslam'ın diğer günlerinde Peygamberine göstermiştir; irtidat ehlinin azabı gibi bir kısmını ise ona göstermemiştir. Çünkü onların çoğu, Müseylimetü'l-Kezzâb gibi küfrü gizleyen yalanlayıcılardandı.
وَفِي الْآيَةِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الْعَذَابَ الَّذِي يَحِلُّ بِالْمُكَذِّبِينَ لِرَسُولِهِ ﷺ عَذَابٌ قَاصِرٌ عَلَى الْمُكَذِّبِينَ لَا يُصِيبُ غَيْرَ الْمُكَذِّبِ لِأَنَّهُ اسْتِئْصَالٌ بِالسَّيْفِ قَابِلٌ لِلتَّجْزِئَةِ وَاخْتِلَافُ الْأَزْمَانِ رَحْمَةٌ مِنَ اللَّهِ بِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ.
Ayette, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlayanların başına gelen azabın yalnızca yalanlayanlara has olduğuna, yalanlamayan kimseye isabet etmeyeceğine dair bir ima vardır. Çünkü bu, kısımlara ayrılabilen kılıçla kökünü kazımadır; zamanların farklılığı ise Allah'tan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetine bir rahmettir.
وعَلى فِي قَوْلِهِ: عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الْإِيجَابِ وَالْإِلْزَامِ، وَهُوَ فِي الْأَوَّلِ حَقِيقَةٌ وَفِي الثَّانِي مُجَازٌ فِي الْوُجُوبِ لِلَّهِ بِالْتِزَامِهِ بِهِ.
{ عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ } kavlindeki { عَلَى } harfi, vacip kılma ve ilzam etme anlamında kullanılmıştır; bu harf birincisinde hakikat, ikincisinde ise Allah'ın kendi üzerine vacip kılmasıyla O'nun için vacip olması anlamında mecazdır.
وَإِنَّمَا لِلْحَصْرِ، وَالْمَحْصُورُ فِيهِ هُوَ الْبَلَاغُ لِأَنَّهُ الْمُتَأَخِّرُ فِي الذِّكْرِ مِنَ الْجُمْلَةِ الْمَدْخُولَةِ لِحَرْفِ الْحَصْرِ، وَالتَّقْدِيرُ: عَلَيْكَ الْبَلَاغُ لَا غَيْرُهُ مِنْ إِنْزَالِ الْآيَاتِ أَوْ مِنْ تَعْجِيلِ الْعَذَابِ، وَلِهَذَا قَدَّمَ الْخَبَرَ عَلَى الْمُبْتَدَأِ لِتَعْيِينِ الْمَحْصُورِ فِيهِ.
{ إِنَّمَا } hasr (sınırlandırma) içindir; mahsûr (kendisine sınırlandırılan) ise tebliğdir. Çünkü hasr edatının dahil olduğu cümlede zikri sonra gelendir. Takdiri şöyledir: Sana düşen ancak tebliğdir; ayet indirmek veya azabı acele getirmek gibi başka bir şey değildir. Bu sebeple mahsûru tayin etmek için haber mübtedanın önüne geçirilmiştir.
وَجُمْلَةُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ عَلَيْكَ الْبَلاغُ فَهِيَ مَدْخُولَةٌ فِي الْمَعْنَى لِحَرْفِ الْحَصْرِ. وَالتَّقْدِيرُ: وَإِنَّمَا عَلَيْنَا الْحِسَابُ، أَيْ مُحَاسَبَتُهُمْ عَلَى التَّكْذِيبِ لَا غَيْرَ الْحِسَابِ مِنْ إِجَابَة مقترحاتهم.
{ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ } cümlesi { عَلَيْكَ الْبَلاغُ } cümlesine matuftur, dolayısıyla mana bakımından hasr edatının kapsamına dahildir. Takdiri şöyledir: Hesap görmek, yani onların tekliflerine icabet etmek değil, yalanlamalarından ötürü onları hesaba çekmek ancak bize aittir.
[سُورَة الرَّعْد (١٣) : آيَة ٤١]
[RA'D SURESİ (13): AYET 41]
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٤١)
{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٤١) } “Görmediler mi ki biz yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz? Allah hükmeder; O'nun hükmünün peşine düşüp onu bozacak hiçbir güç yoktur. Ve O, hesabı pek çabuk görendir.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ [الرَّعْد: ٤٠] الْمُتَعَلِّقَةِ بِجُمْلَةِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ. عُقِّبَتْ بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ لِإِنْذَارِ الْمُكَذِّبِينَ بِأَنَّ مَلَامِحَ نَصْرِ النَّبِيءِ ﷺ قَدْ لَاحَتْ وَتَبَاشِيرُ ظَفَرِهِ قَدْ طَلَعَتْ لِيَتَدَبَّرُوا فِي
{ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ } cümlesiyle irtibatlı olan { وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ } [Ra'd: 40] cümlesine atfedilmiştir. Yalanlayanlara, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zafer alametlerinin belirdiğini ve galibiyet müjdelerinin doğduğunu ihtar edip kendi durumları hakkında düşünsünler diye bu cümlenin ardından getirilmiştir.
أَمْرِهِمْ، فَكَانَ تَعْقِيبُ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ لِلِاحْتِرَاسِ مِنْ أَنْ يَتَوَهَّمُوا أَنَّ الْعِقَابَ بَطِيءٌ وَغَيْرُ وَاقِعٍ بِهِمْ. وَهِيَ أَيْضًا بِشَارَةٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ بِأَّنَ اللَّهَ مُظْهِرُ نَصْرِهِ فِي حَيَاتِهِ وَقَدْ جَاءَتْ أَشْرَاطُهُ، فَهِيَ أَيْضًا احْتِرَاسٌ مِنْ أَنْ يَيْأَسَ النَّبِيءُ ﷺ مِنْ رُؤْيَةِ نَصْرِهِ مَعَ عِلْمِهِ بِأَنَّ اللَّهَ مُتِمٌّ نُورَهُ بِهَذَا الدِّينِ.
Matufun aleyhin bu cümleyle takip ettirilmesi, azabın yavaş işlediğini ve başlarına gelmeyeceğini vehmetmelerini engellemek (ihtirâs) içindir. Bu aynı zamanda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Allah'ın bu dinle nurunu tamamlayacağını bilmekle birlikte, O'nun kendi hayatında da zaferini aşikar edeceğine ve bunun alametlerinin geldiğine dair bir müjdedir; dolayısıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zaferini görmekten ümit kesmesini engelleme (ihtirâs) amacı da taşır.