[سُورَة إِبْرَاهِيم (١٤) : الْآيَات ٤٤ الى ٤٥]
[İbrâhîm Suresi (14): Ayetler 44-45]
وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ (٤٤) وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ (٤٥)
{ وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ (٤٤) وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ (٤٥) } “İnsanları, kendilerine azabın geleceği günle uyar. O gün zulmedenler şöyle diyecektir: 'Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele de senin davetine uyalım ve peygamberlerin ardınca gidelim.' [Onlara şöyle denir:] 'Daha önce sizin için hiçbir zeval (yok oluş ve son bulma) olmadığına yemin etmemiş miydiniz?' (44) 'Kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz; onlara neler yaptığımız size apaçık belli oldu ve size misaller de vermiştik.' (45)”
وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ.
{ وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ } “İnsanları, kendilerine azabın geleceği günle uyar. O gün zulmedenler şöyle diyecektir: 'Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele de senin davetine uyalım ve peygamberlerin ardınca gidelim.'”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ [إِبْرَاهِيم: ٤٢] ، أَيْ تَسَلَّ عَنْهُمْ وَلَا تَمْلَلْ مِنْ دَعْوَتِهِمْ وَأَنْذِرْهُمْ.
{ وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ } [İbrâhîm: 42] cümlesine matuftur; yani onlar hakkında teselli bul, onları davet etmekten bıkıp usanma ve kendilerini uyar demektir.
وَالنَّاسُ يَعُمُّ جَمِيعَ الْبَشَرِ. وَالْمَقْصُودُ: الْكَافِرُونَ، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ النَّاسَ نَاسًا مَعْهُودِينَ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ.
{ النَّاسَ } kelimesi bütün insanları kapsar. Ancak { يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا } ifadesinin karinesiyle kastedilenler kâfirlerdir. Dilersen { النَّاسَ } kelimesini bilinen belirli insanlar, yani müşrikler olarak da kabul edebilirsin.
ويَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ. مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ ثَانٍ لِ أَنْذِرِ، وَهُوَ مُضَافٌ إِلَى الْجُمْلَةِ. وَفِعْلُ الْإِنْذَارِ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ ثَانٍ عَلَى التَّوَسُّعِ لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى التَّحْذِيرِ، كَمَا
{ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ } ifadesi, { أَنْذِرِ } fiilinin ikinci mef'ulü olarak mansubdur ve cümleye muzaftır. İnzar (uyarma) fiili, sakındırma anlamını içerdiğinden ötürü tevessu' (genişletme) yoluyla ikinci mef'ule geçiş yapar; nitekim
فِي الْحَدِيثِ «مَا مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَنْذَرَ قَوْمَهُ الدَّجَّالَ»
hadiste şöyle buyrulmuştur: «مَا مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَنْذَرَ قَوْمَهُ الدَّجَّالَ» “Hiçbir peygamber yoktur ki kavmini Deccal ile uyarmış olmasın.”
. وَإِتْيَانُ الْعَذَابِ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى وُقُوعِهِ مَجَازًا مُرْسَلًا.
Azabın gelmesi (ityânü'l-azâb) ifadesi, mecaz-ı mürsel yoluyla onun vuku bulması anlamında kullanılmıştır.
وَالْعَذَابُ: عَذَابُ الْآخِرَةِ، أَوْ عَذَابُ الدُّنْيَا الَّذِي هُدِّدَ بِهِ الْمُشْرِكُونَ. والَّذِينَ ظَلَمُوا: الْمُشْرِكُونَ.
Azap; ahiret azabı yahut müşriklerin tehdit edildiği dünya azabıdır. { الَّذِينَ ظَلَمُوا } ise müşriklerdir.
وَطَلَبُ تَأْخِيرِ الْعَذَابِ إِنْ كَانَ مُرَادًا بِهِ عَذَابُ الْآخِرَةِ فَالتَّأْخِيرُ بِمَعْنَى تَأْخِيرِ الْحِسَابِ، أَيْ يَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا: أَرْجِعْنَا إِلَى الدُّنْيَا لِنُجِيبَ دَعْوَتَكَ. وَهَذَا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Azabın ertelenmesi talebinden maksat eğer ahiret azabı ise erteleme, hesabın ertelenmesi manasındadır; yani zalimler: "Senin davetine icabet edelim diye bizi dünyaya geri döndür" derler. Bu, tıpkı Yüce Allah'ın şu kavlindeki gibidir:
رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ [سُورَة الْمُؤْمِنُونَ: ٩٩، ١٠٠] ، فَالتَّأْخِيرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِعَادَةِ إِلَى الْحَيَاةِ الدُّنْيَا مَجَازًا مُرْسَلًا بِعَلَاقَةِ الْأَوَّلِ. وَالرُّسُلُ جَمِيع الرُّسُل الَّذِي جَاءُوهُمْ بِدَعْوَةِ اللَّهِ.
{ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ } “Rabbim! Beni geri döndür, ta ki terk ettiğim dünyada salih amel işleyeyim” [Mü'minûn Suresi, 99-100]. Dolayısıyla erteleme (te'hir) kelimesi, ilk durumla olan alakası sebebiyle mecaz-ı mürsel yoluyla dünya hayatına iade edilme manasında kullanılmıştır. { الرُّسُلَ } ise kendilerine Allah'ın davetiyle gelen bütün peygamberlerdir.
وَإِنَّ حُمِلَ عَلَى عَذَابِ الدُّنْيَا فَالْمَعْنَى: أَنَّ الْمُشْرِكِينَ يَقُولُونَ ذَلِكَ حِينَ يَرَوْنَ ابْتِدَاءَ الْعَذَابِ فِيهِمْ. فَالتَّأْخِيرُ عَلَى هَذَا حَقِيقَةً. وَالرُّسُلُ عَلَى هَذَا الْمَحْمَلِ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْوَاحِدِ
Eğer dünya azabına hamledilirse mana şudur: Müşrikler bunu, azabın kendilerine gelmeye başladığını gördükleri anda söylerler. Bu takdirde te'hir (erteleme) hakiki anlamındadır. Bu yaklaşıma göre { الرُّسُلَ } kelimesi tekil anlamında mecaz olarak kullanılmıştır
مَجَازًا، وَالْمُرَادُ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ.
ve maksat Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir.
وَالْقَرِيبُ: الْقَلِيلُ الزَّمَنِ. شَبَّهَ الزَّمَانَ بِالْمَسَافَةِ، أَيْ أَخِّرْنَا مِقْدَارَ مَا نُجِيبُ بِهِ دَعْوَتَكَ.
{ الْقَرِيبُ } az bir zaman demektir. Zaman mesafeye benzetilmiştir; yani "bizi davetine uyabileceğimiz kadar bir süre ertele" demektir.
أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ (٤٥) لَمَّا ذُكِرَ قَبْلَ هَذِهِ الْجُمْلَةِ طَلَبُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ رَبِّهِمْ تَعَيَّنَ أَنَّ الْكَلَامَ الْوَاقِعَ بَعْدَهَا يَتَضَمَّنُ الْجَوَابَ عَنْ طَلَبِهِمْ فَهُوَ بِتَقْدِيرِ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ يُقَالُ لَهُمْ. وَقَدْ عُدِلَ عَنِ الْجَوَابِ بِالْإِجَابَةِ أَوِ الرَّفْضِ إِلَى التَّقْرِيرِ وَالتَّوْبِيخِ لِأَنَّ ذَلِكَ يَسْتَلْزِمُ رَفْضَ مَا سَأَلُوهُ.
{ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ (٤٥) } “'Daha önce sizin için hiçbir zeval (yok oluş ve son bulma) olmadığına yemin etmemiş miydiniz? Kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz; onlara neler yaptığımız size apaçık belli oldu ve size misaller de vermiştik.' (45)” Bu cümleden önce zulmedenlerin Rablerinden talepleri zikredilince, bundan sonraki kelamın onların taleplerine bir cevap içerdiği kesinleşmiş olur; dolayısıyla bu, takdiri "onlara denilir ki" şeklinde olan hazfedilmiş bir sözdür. Cevap, doğrudan kabul veya ret yerine ikrar ettirme ve azarlama şeklinde verilmiştir; çünkü bu durum istedikleri şeyin reddedilmesini zorunlu kılar.
وَافْتُتِحَتْ جُمْلَةُ الْجَوَابِ بِوَاوِ الْعَطْفِ تَنْبِيهًا عَلَى مَعْطُوفٍ عَلَيْهِ مُقَدَّرٍ هُوَ رَفْضُ مَا سَأَلُوهُ، حُذِفَ إِيجَازًا لِأَنَّ شَأْنَ مُسْتَحِقِّ التَّوْبِيخِ أَنْ لَا يعْطى سؤله. التَّقْدِير كَلَّا وَأَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ.. الْخَ.
Cevap cümlesi, takdir edilen bir matuf aleyhe dikkat çekmek üzere atıf vav'ı ile başlatılmıştır; o da istedikleri şeyin reddedilmesidir ve iycâz (kısalık) amacıyla hazfedilmiştir, çünkü azarlanmayı hak eden kimsenin istediğinin verilmemesi gerekir. İfadenin takdiri şöyledir: "Hayır [bu kabul edilmez], daha önce yemin etmemiş miydiniz?..."
وَالزَّوَالُ: الِانْتِقَالُ مِنَ الْمَكَانِ. وَأُرِيدَ بِهِ هُنَا الزَّوَالُ مِنَ الْقُبُورِ إِلَى الْحِسَابِ.
Zeval (الزَّوَالُ): Bir mekândan intikal etmek (ayrılmak) demektir. Burada ise kabirlerden hesaba intikal etmek kastedilmiştir.
وَحُذِفُ مُتَعَلِّقُ زَوالٍ لِظُهُورِ الْمُرَادِ، قَالَ تَعَالَى: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ [سُورَة النَّحْل: ٣٨] .
Kastedilen mana açık olduğu için { زَوالٍ } lafzının müteallakı (bağlantısı) hazfedilmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ } “'Allah ölen kimseyi diriltmez' diye var güçleriyle Allah'a yemin ettiler” [Nahl Suresi, 38].
وَجُمْلَةُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ أَقْسَمْتُمْ. وَلَيْسَتْ عَلَى تَقْدِيرِ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ وَلذَلِك لم يسْرع فِيهَا طَرِيقُ ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ فَلَمْ يَقُلْ: مَا لَنَا مِنْ زَوَالٍ، بَلْ جِيءَ بِضَمِيرِ الْخِطَابِ الْمُنَاسِبِ لِقَوْلِهِ: أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ.
{ مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ } cümlesi, { أَقْسَمْتُمْ } cümlesinin açıklamasıdır (beyânıdır). Hazfedilmiş bir söz takdiri üzerinde değildir; bundan dolayı mütekellim (birinci şahıs) zamiri yolu tercih edilmemiş ve "bizim için bir zeval yoktur" denmeyip, { أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ } kavline uygun düşen muhatap zamiri getirilmiştir.
وَهَذَا الْقَسَمُ قد يكون صادر مِنْ جَمِيعِ الظَّالِمِينَ حِينَ كَانُوا فِي الدُّنْيَا لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَتَلَقَّوْنَ تَعَالِيمَ وَاحِدَةً فِي الشِّرْكِ يَتَلَقَّاهَا الْخَلَفُ عَنْ سَلَفِهِمْ.
Bu yemin, dünyadayken bütün zalimlerden sadır olmuş olabilir; zira onlar şirk hususunda sonrakilerin öncekilerden devraldığı tek bir öğretiyi benimsiyorlardı.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ صَادِرًا مِنْ مُعْظَمِ هَذِهِ الْأُمَمِ أَوْ بَعْضِهَا وَلَكِنَّ بَقِيَّتَهُمْ مُضْمِرُونَ لِمَعْنَى هَذَا الْقَسَمِ.
Bunun bu ümmetlerin çoğundan veya bir kısmından sadır olmuş olması, geri kalanlarının da bu yeminin manasını içlerinde gizlemiş olmaları da caizdir.
وَكَذَلِكَ الْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَإِنَّهُ يَعُمُّ جَمِيعَ أُمَمِ الشِّرْكِ عَدَا الْأُمَّةِ الْأُولَى مِنْهُمْ. وَهَذَا مِنْ تَخْصِيصِ الْعُمُومِ بِالْعَقْلِ إِذْ لَا بُدَّ أَنْ تَكُونَ الْأُمَّةُ الْأُولَى مِنْ أَهْلِ الشِّرْكِ لَمْ تَسْكُنْ فِي مَسَاكِنِ مُشْرِكِينَ.
Aynı şekilde { وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz” kavlindeki hitap da, ilk ümmet hariç bütün şirk ümmetlerini kapsar. Bu da umumun akıl ile tahsis edilmesidir; zira şirk ehlinden olan ilk ümmetin başka müşriklerin yurtlarında oturmamış olması zorunludur.
وَالْمُرَادُ بِالسُّكْنَى: الْحُلُولُ، وَلِذَلِكَ عُدِّيَ بِحَرْفِ الظَّرْفِيَّةِ خِلَافًا لِأَصْلِ فِعْلِهِ الْمُتَعَدِّي
Süknâdan (oturmaktan) maksat: İkamet etmek/konaklamaktır. Bu sebeple bizzat geçişli olan asıl fiilinin aksine zarfiyet harfiyle (fî / فِي ile) geçişli kılınmıştır.
بِنَفْسِهِ. وَكَانَ الْعَرَبُ يَمُرُّونَ عَلَى دِيَارِ ثَمُودَ فِي رِحْلَتِهِمْ إِلَى الشَّامِ ويحطون الرّحال هُنَا لَك، وَيَمُرُّونَ عَلَى دِيَارِ عَادٍ فِي رِحْلَتِهِمْ إِلَى الْيَمَنِ.
Araplar Şam'a yaptıkları yolculukta Semûd kavminin yurtlarına uğrar, develerinin yüklerini orada indirirlerdi; Yemen'e yaptıkları yolculukta da Âd kavminin yurtlarına uğrarlardı.
وَتَبَيُّنُ مَا فَعَلَ اللَّهُ بِهِمْ مِنَ الْعِقَابِ حَاصِلٌ مِنْ مُشَاهَدَةِ آثَارِ الْعَذَابِ مِنْ خَسْفٍ وَفَنَاءِ اسْتِئْصَالٍ.
Allah'ın onlara ceza olarak ne yaptığının apaçık belli olması ise yere batırma ve kökünü kurutarak yok etme gibi azap kalıntılarının müşahede edilmesiyle hasıldır.
وَضَرْبِ الْأَمْثَالِ بِأَقْوَالِ الْمَوَاعِظِ عَلَى أَلْسِنَةِ الرُّسُلِ- ﵈، وَوَصْفِ الْأَحْوَالِ الْخَفِيَّةِ.
Misaller verilmesi (darb-ı emsal) de peygamberlerin -aleyhimüsselâm- dillerindeki vaaz sözleri ve gizli hallerin nitelenmesi yoluyladır.
وَقَدْ جَمَعَ لَهُمْ فِي إِقَامَةِ الْحُجَّةِ بَيْنَ دَلَائِلِ الْآثَارِ وَالْمُشَاهَدَةِ وَدَلَائِل الموعظة..
Hüccetin ortaya konulmasında onlar için kalıntıların ve gözlemin delilleri ile vaazın delilleri bir araya getirilmiştir.
[سُورَة إِبْرَاهِيم (١٤) : آيَة ٤٦]
[İbrâhîm Suresi (14): Ayet 46]
وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ (٤٦)
{ وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ (٤٦) } “Onlar tuzaklarını kurmuşlardı. Oysa onların tuzakları yüzünden dağlar yerinden oynayacak olsa bile, kurdukları tuzak Allah'ın katındadır [hükmü ve cezası O'na aittir].” (46)
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفَ خَبَرٍ عَلَى خَبَرٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا مِنَ النَّاسَ فِي قَوْلِهِ:
Bir haberin diğer bir habere atfı olması caiz olduğu gibi,
وَأَنْذِرِ النَّاسَ، أَيْ أَنْذِرْهُمْ فِي حَالِ وُقُوعِ مَكْرِهِمْ.
{ وَأَنْذِرِ النَّاسَ } kavlindeki { النَّاسَ } lafzından hâl olması da caizdir; yani "onları tuzak kurdukları halde uyar" demektir.
وَالْمَكْرُ: تَبْيِيتُ فِعْلِ السُّوءِ بِالْغَيْرِ وَإِضْمَارُهُ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٥٤] ، وَفِي قَوْلِهِ: أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٩٩] .
Mekr: Başkasına gizlice kötülük tasarlamak ve bunu içinde saklamaktır. Âl-i İmrân Suresi'ndeki { وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ } “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu” [Âl-i İmrân Suresi, 54] ve A'râf Suresi'ndeki { أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ } “Onlar Allah'ın tuzağından güvende mi oldular?” [A'râf Suresi, 99] kavillerinde geçmişti.
وَانْتَصَبَ مَكْرَهُمْ الْأَوَّلُ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ لِفِعْلِ مَكَرُوا لِبَيَانِ النَّوْعِ، أَيِ الْمَكْرَ الَّذِي اشْتَهَرُوا بِهِ، فَإِضَافَةُ مَكْرٍ إِلَى ضَمِيرِ هُمْ مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى فَاعِلِهِ.
İlk { مَكْرَهُمْ } lafzı, türünü açıklamak üzere { مَكَرُوا } fiilinin mef'ûl-i mutlakı olarak mansub kılınmıştır; yani "kendisiyle meşhur oldukları tuzağı kurdular" demektir. Dolayısıyla { مَكْرَ } lafzının "hum" (هُمْ) zamirine izafeti, masdarın failine izafetidir.
وَكَذَلِكَ إِضَافَةُ مَكْرٍ الثَّانِي إِلَى ضَمِيرِ هُمْ.
İkinci { مَكْرُ } lafzının "hum" zamirine izafeti de aynı şekildedir.
وَالْعِنْدِيَّةُ إِمَّا عِنْدِيَّةُ عِلْمٍ، أَيْ وَفِي عِلْمِ اللَّهِ مَكْرهمْ، فَهُوَ تعري بِالْوَعِيدِ وَالتَّهْدِيدِ بِالْمُؤَاخَذَةِ بِسُوءِ فِعْلِهِمْ، وَإِمَّا عِنْدِيَّةُ تَكْوِينِ مَا سُمِّيَ بِمَكْرِ اللَّهِ وَتَقْدِيرُهُ فِي إِرَادَةِ اللَّهِ فَيَكُونُ وَعِيدًا بِالْجَزَاءِ عَلَى مَكْرِهِمْ.
İndiyyet (katında olma durumu), ya ilim indiyyetidir; yani onların tuzakları Allah'ın ilmindedir; bu takdirde kötü fiillerinden ötürü cezalandırılacaklarına dair bir tehdit ve uyarıdır. Yahut Allah'ın tuzağı olarak isimlendirilen şeyin meydana getirilmesi ve Allah'ın iradesinde takdir edilmesidir; bu takdirde ise kurdukları tuzağa karşılık ceza verileceğine dair bir tehdit olur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ لِتَزُولَ- بِكَسْرِ اللَّامِ وَبِنَصْبِ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ بَعْدَهَا- فَتَكُونُ (إِنْ) نَافِيَةً وَلَامُ لِتَزُولَ لَامَ الْجُحُودِ، أَيْ وَمَا كَانَ مَكْرُهُمْ زَائِلَةً مِنْهُ الْجِبَالُ، وَهُوَ اسْتِخْفَافٌ بِهِمْ، أَيْ لَيْسَ مَكْرُهُمْ بِمُتَجَاوِزِ مَكْرِ أَمْثَالِهِمْ، وَمَا هُوَ بِالَّذِي تَزُولُ مِنْهُ الْجِبَالُ. وَفِي هَذَا تَعْرِيضٌ بِأَنَّ الرَّسُولَ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ يُرِيدُ الْمُشْرِكُونَ الْمَكْرَ بِهِمْ لَا يُزَعْزِعُهُمْ مَكْرُهُمْ لِأَنَّهُمْ كَالْجِبَالِ الرَّوَاسِي.
Cumhur { لِتَزُولَ } kelimesini -lâm'ın kesresi ve sonrasındaki muzari fiilin nasbı ile- okumuştur. Bu durumda { إِنْ } nâfiye (olumsuzluk edatı), { لِتَزُولَ } kelimesindeki lâm ise lâm-ı cuhûd (olumsuzluğu pekiştiren lâm) olur; yani "onların tuzakları yüzünden dağlar zail olacak (yıkılacak) değildi" demektir. Bu ise onları hafife almaktır; yani onların tuzağı benzerlerinin tuzağını aşamaz ve dağları yerinden oynatacak nitelikte de değildir. Bunda, müşriklerin kendilerine tuzak kurmak istedikleri Resulullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- ve Müslümanların, sarsılmaz dağlar gibi oldukları için bu tuzaklardan sarsılmayacaklarına dair bir ima (ta'riz) vardır.
وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَحْدَهُ- بِفَتْحِ اللَّامِ الْأُولَى- مِنْ لِتَزُولَ وَرَفْعِ اللَّامِ الثَّانِيَةِ عَلَى أَنْ
Yalnızca Kisâî ise { لِتَزُولَ } lafzındaki birinci lâm'ın fethası ve ikinci lâm'ın ref'i ile okumuştur; bu kıraate göre
تَكُونَ إِنْ مُخَفَّفَةً مِنْ إِنْ الْمُؤَكِّدَةِ وَقَدْ أَكْمَلَ إِعْمَالَهَا، وَاللَّامُ فَارِقَةٌ بَيْنَهَا وَبَيْنَ النَّافِيَةِ، فَيَكُونُ الْكَلَامُ إِثْبَاتًا لِزَوَالِ الْجِبَالِ مِنْ مَكْرِهِمْ، أَيْ هُوَ
{ إِنْ }, tekit edatı olan "inne"den hafifletilmiş (muhaffefe) olur ve ameli tam olarak işletilmiştir; lâm ise bununla nâfiye (olumsuzluk) arasına giren fârika lâmıdır. Böylece söz, onların tuzağı sebebiyle dağların zeval bulmasını ispat edici olur; yani
مَكْرٌ عَظِيمٌ لَتَزُولُ مِنْهُ الْجِبَالُ لَوْ كَانَ لَهَا أَنْ تَزُولَ، أَيْ جَدِيرَةٌ، فَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى الْجَدَارَةِ وَالتَّأَهُّلِ لِلزَّوَالِ لَوْ كَانَتْ زَائِلَةً.
şayet dağların zeval bulması mümkün olsaydı neredeyse onların tuzağından zeval bulacağı derecede büyük bir tuzaktır; yani buna layık ve müstahaktır. Dolayısıyla bu ifade, eğer zail olacak olsalardı zeval bulmaya layık ve elverişli olma anlamında kullanılmıştır.
وَهَذَا مِنَ الْمُبَالَغَةِ فِي حُصُولِ أَمْرٍ شَنِيعٍ أَوْ شَدِيدٍ فِي نَوْعِهِ عَلَى نَحْوِ قَوْله تَعَالَى: يكَاد السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا [سُورَة مَرْيَم: ٩٠] .
Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi, çirkin veya kendi türünde şiddetli bir işin meydana gelmesindeki mübalağa kabilindendir: { تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا } “Neredeyse bundan dolayı gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecektir” [Meryem Suresi, 90].
[سُورَة إِبْرَاهِيم (١٤) : آيَة ٤٧]
[İbrâhîm Suresi (14): Ayet 47]
فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ (٤٧)
{ فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ (٤٧) } “Sakın Allah'ın, peygamberlerine verdiği sözden cayacağını sanma! Şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir, intikam alandır.” (47)
تَفْرِيعٌ عَلَى جَمِيعِ مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ [إِبْرَاهِيم: ٤٢] . وَهَذَا مَحَلُّ التسلية. وَالْخطاب للنبيء ﷺ. وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهُ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ:
{ وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ } “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma” [İbrâhîm Suresi, 42] kavlinden itibaren geçenlerin tamamına bir tefri'dir (bağlantılı bir sonuçtur). Burası teselli makamıdır. Hitap Nebi -sallallâhu aleyhi ve sellem-'edir. Benzeri az önce şu kavlin tefsirinde geçmişti:
وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ، لِأَنَّ تَأْخِيرَ مَا وَعَدَ الله رَسُوله- ﵊ مِنْ إِنْزَالِ الْعِقَابِ بِأَعْدَائِهِ يُشْبِهُ حَالَ الْمُخْلِفِ وَعْدَهُ، فَلِذَلِكَ نُهِيَ عَنْ حُسْبَانِهِ.
{ وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ } “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma”; zira Allah'ın, Resulü'ne -aleyhisselâm- düşmanlarına azap indirme konusundaki vaadini ertelemesi, vaadinden cayan kimsenin haline benzediği için böyle sanmaktan nehyedilmiştir.
وَأُضِيفَ مُخْلِفَ إِلَى مَفْعُولِهِ الثَّانِي وَهُوَ وَعْدِهِ وَإِنْ كَانَ الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ هُوَ الْأَصْلُ فِي التَّقْدِيمِ وَالْإِضَافَةُ إِلَيْهِ لِأَنَّ الِاهْتِمَامَ بِنَفْيِ إِخْلَافِ الْوَعْدِ أَشَدُّ، فَلِذَلِكَ قَدَّمَ وَعْدِهِ عَلَى رُسُلَهُ.
Her ne kadar öne alınması ve kendisine izafe edilmesi asıl olan birinci mef'ûl olsa da, { مُخْلِفَ } lafzı ikinci mef'ûlü olan { وَعْدِهِ } lafzına izafe edilmiştir; zira vaatten caymanın nefyedilmesine gösterilen ehemmiyet daha güçlüdür, bu sebeple { وَعْدِهِ } lafzı { رُسُلَهُ } lafzının önüne geçirilmiştir.
ورُسُلَهُ جَمْعٌ مُرَاد بِهِ النَّبِي ﷺ لَا مَحَالَةَ، فَهُوَ جَمْعٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْوَاحِدِ مَجَازًا.
{ رُسُلَهُ } lafzı bir çoğuldur ve bununla kesin olarak Nebi -sallallâhu aleyhi ve sellem- kastedilmiştir; dolayısıyla bu, mecaz yoluyla tekil için kullanılmış bir çoğuldur.
وَهَذَا تثبيت للنبيء ﷺ بِأَنَّ اللَّهَ مُنْجِزٌ لَهُ مَا وَعَدَهُ مِنْ نَصْرِهِ عَلَى الْكَافِرِينَ بِهِ. فَأَمَّا وَعْدُهُ لِلرُّسُلِ السَّابِقِينَ فَذَلِكَ أَمْرٌ قَدْ تَحَقَّقَ فَلَا يُنَاسِبُ أَنْ يَكُونَ مُرَادًا مِنْ ظَاهِرِ جَمْعِ رُسُلَهُ.
Bu, Nebi -sallallâhu aleyhi ve sellem-'e, Allah'ın kendisini inkâr edenlere karşı vadettiği zaferi gerçekleştireceğine dair bir tesbittir (güven ve sebat vermedir). Önceki peygamberlere olan vaadine gelince; o zaten gerçekleşmiş bir durumdur, dolayısıyla { رُسُلَهُ } çoğulunun zahirinden bunun kastedilmiş olması münasip düşmez.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ عَنْ حُسْبَانِهِ مُخْلِفَ وَعْدَهُ.
{ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ } cümlesi, O'nun vaadinden cayacağının sanılmasından nehyedilmesinin gerekçesidir (ta'lîlidir).
وَالْعِزَّةُ: الْقُدْرَةُ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ مُوجِبَ إِخْلَافِ الْوَعْدِ مُنْتَفٍ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ إِخْلَافَ الْوَعْدِ يَكُونُ إِمَّا عَنْ عَجْزٍ وَإِمَّا عَنْ عَدَمِ اعْتِيَادِ الْمَوْعُودِ بِهِ، فَالْعِزَّةُ
İzzet, kudret demektir. Mana şudur: Vaatten caymayı gerektiren durum Allah Teâlâ hakkında nefyedilmiştir; zira vaatten caymak ya acizlikten ya da vadolunan şeyin itiyat edilmemesinden (önemsenmemesinden) kaynaklanır. Dolayısıyla izzet,
تَنْفِي الْأَوَّلَ وَكَوْنُهُ صَاحِبَ انْتِقَامٍ يَنْفِي الثَّانِي. وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ تَذْيِيلٌ أَيْضًا وَبِهَا تمّ الْكَلَام.
birinciyi nefyeder; intikam sahibi olması da ikinciyi nefyeder. Bu cümle aynı zamanda bir tezyildir ve söz bununla tamamlanmıştır.
[٤٨- ٥١]
[48-51]
[سُورَة إِبْرَاهِيم (١٤) : الْآيَات ٤٨ إِلَى ٥١]
[İbrâhîm Suresi (14): Ayetler 48 ila 51]
يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ (٤٨) وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (٤٩) سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ (٥٠) لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٥١)
{ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ (٤٨) وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (٤٩) سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ (٥٠) لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٥١) } “O gün yer başka bir yere, gökler de [başka göklere] dönüştürülür; [insanlar] Vâhid [tek] ve Kahhâr [her şeye mutlak galip] olan Allah'ın huzuruna çıkarlar. (48) O gün suçluları zincirlere vurulmuş görürsün. (49) Gömlekleri katrandandır, yüzlerini de ateş bürür. (50) [Bütün bunlar] Allah'ın herkese kazandığının karşılığını vermesi içindir. Şüphesiz Allah, hesabı pek çabuk görendir. (51)”
اسْتِئْنَافٌ لِزِيَادَةِ الْإِنْذَارِ بِيَوْمِ الْحِسَابِ، لِأَنَّ فِي هَذَا تَبْيِينَ بَعْضِ مَا فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ مِنَ الْأَهْوَالِ فَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ مُتَعَلِّقًا بِقَوْلِهِ: سَرِيعُ الْحِسابِ قُدِّمَ عَلَيْهِ
Hesap günüyle ilgili uyarıyı artırmak için bir istînâftır; zira bunda o gündeki dehşetlerin bir kısmının beyanı vardır. Dolayısıyla { يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ } ifadesini, { سَرِيعُ الْحِسابِ } kavline müteallik kılabilirsin ki onun
لِلِاهْتِمَامِ بِوَصْفِ مَا يَحْصُلُ فِيهِ، فَجَاءَ عَلَى هَذَا النَّظْمِ لِيَحْصُلَ مِنَ التَّشْوِيقِ إِلَى وَصْفِ هَذَا الْيَوْمِ لِمَا فِيهِ مِنَ التَّهْوِيلِ.
önüne, o günde gerçekleşecek şeylerin vasfedilmesine gösterilen ehemmiyet sebebiyle geçirilmiştir; böylece içerdiği korku ve dehşetten ötürü bu günün vasfına karşı bir iştiyak oluşması için bu dizilişle gelmiştir.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهُ مُتَعَلِّقًا بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: اذْكُرْ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ، وَتَجْعَلُ جُمْلَةَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ عَلَى هَذَا تَذْيِيلًا.
Onu takdiri "Yerin değiştirileceği günü hatırla" şeklinde olan mahzuf bir fiile müteallik kılman ve bu takdire göre { إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } cümlesini tezyil yapman da caizdir.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهُ مُتَعَلِّقًا بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ. وَالتَّقْدِيرُ يَجْزِي اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ.. الْخَ.
Onu, { لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ } kavlinin delalet ettiği mahzuf bir fiile müteallik kılman da mümkündür; takdiri: "Allah yerin değiştirileceği gün herkese kazandığının karşılığını verir..." şeklindedir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ تَذْيِيلٌ أَيْضًا.
{ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } cümlesi de bir tezyildir.
وَالتَّبْدِيلُ: التَّغْيِيرُ فِي شَيْءٍ إِمَّا بِتَغْيِيرِ صِفَاتِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ [سُورَة الْفرْقَان: ٧٠] ، وَقَوْلِكَ: بَدَّلْتُ الْحَلْقَةَ خَاتَمًا وَإِمَّا بِتَغْيِيرِ ذَاتِهِ وَإِزَالَتِهَا بِذَاتٍ أُخْرَى، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها [سُورَة النِّسَاء: ٥٦] ، وَقَوْلِهِ: وَبَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَواتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ [سُورَة سبأ: ١٦] .
Tebdîl: Bir şeydeki değişikliktir; bu ya sıfatlarının değiştirilmesiyle olur—Allah Teâlâ'nın { فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ } “İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” [Furkân Suresi, 70] kavli ve senin "Halkayı yüzükle değiştirdim" demen gibi—ya da bizzat kendisinin değiştirilip yerine başka bir zatın getirilmesiyle olur; Allah Teâlâ'nın { بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها } “Onları başka derilerle değiştirdik” [Nisâ Suresi, 56] ve { وَبَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَواتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ } “Onların iki bahçesini buruk yemişli iki bahçeyle değiştirdik” [Sebe' Suresi, 16] kavilleri gibi.
وَتَبْدِيلُ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: إِمَّا بِتَغْيِيرِ الْأَوْصَافِ الَّتِي كَانَتْ لَهَا وَإِبْطَالِ النُّظُمِ الْمَعْرُوفَةِ فِيهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَإِمَّا بِإِزَالَتِهَا وَوِجْدَانِ أَرْضٍ وَسَمَاوَاتٍ أُخْرَى فِي الْعَالَمِ الْأُخْرَوِيِّ. وَحَاصِلُ الْمَعْنَى اسْتِبْدَالُ الْعَالَمِ الْمَعْهُودِ بِعَالَمٍ جَدِيدٍ.
Kıyamet günü yerin ve göklerin değiştirilmesi: Ya sahip oldukları vasıfların değiştirilmesi ve dünya hayatında bilinen düzenlerinin bozulup iptal edilmesiyle olur ya da bunların tamamen ortadan kaldırılıp ahiret aleminde başka bir yer ve göklerin var edilmesiyle olur. Anlamın özü, bilinen alemin yeni bir alemle değiştirilmesidir.
وَمَعْنَى وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ مِثْلُ مَا ذُكِرَ فِي قَوْلِهِ: وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً [سُورَة إِبْرَاهِيم: ٢١] . وَالْوَصْفُ بِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ لِلرَّدِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ أَثْبَتُوا لَهُ شُرَكَاءً وَزَعَمُوا أَنَّهُمْ يُدَافِعُونَ عَنْ أَتْبَاعِهِمْ. وَضَمِيرُ بَرَزُوا عَائِدٌ إِلَى مَعْلُومٍ مِنَ السِّيَاقِ، أَيْ وَبَرَزَ النَّاسُ أَوْ بَرَزَ الْمُشْرِكُونَ.
{ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ } ifadesinin anlamı, { وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً } “Hepsi Allah'ın huzuruna çıktılar” [İbrâhîm Suresi, 21] kavlinde zikredilen gibidir. { الْواحِدِ الْقَهَّارِ } vasfı, O'na ortaklar koşan ve bu ortakların kendi taraftarlarını savunacağını iddia eden müşriklere bir reddiyedir. { بَرَزُوا } fiilindeki zamir bağlamdan bilinen bir merciye racidir; yani "insanlar huzura çıktılar" veya "müşrikler huzura çıktılar" demektir.
وَالتَّقْرِينُ: وَضْعُ اثْنَيْنِ فِي قَرْنٍ، أَيْ حَبْلٍ.
Takrîn: İki şeyi bir karanda, yani bir ipte bir araya getirmektir (bağlamaktır).
وَالْأَصْفَادُ جَمْعُ صِفَادٍ بِوَزْنِ كِتَابٍ، وَهُوَ الْقَيْدُ وَالْغُلُّ.
Asfâd, kitâb veznindeki "sıfâd" kelimesinin çoğuludur; o da bukağı ve pranga demektir.
وَالسَّرَابِيلُ: جَمْعُ سِرْبَالٍ وَهُوَ الْقَمِيصُ. وَجُمْلَةُ سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ حَالٌ مِنَ الْمُجْرِمِينَ.
Serâbîl, gömlek anlamına gelen "sirbâl" kelimesinin çoğuludur. { سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ } cümlesi suçlulardan (el-Mücrimîn) bir hâldir.
وَالْقَطِرَانُ: دَهْنٌ مِنْ تَرْكِيبٍ كِيمْيَاوِيٍّ قَدِيمٍ عِنْدَ الْبَشَرِ يَصْنَعُونَهُ مِنْ إِغْلَاءِ شَجَرِ الْأَرْزِ وَشَجَرِ السَّرْوِ وَشَجَرِ الْأُبْهُلِ- بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَالْهَاءِ وَبَيْنَهُمَا مُوَحَّدَةٌ سَاكِنَةٌ- وَهُوَ شَجَرٌ مِنْ فَصِيلَةِ الْعَرْعَرِ. وَمِنْ شَجَرِ الْعَرْعَرِ بِأَنْ تُقْطَعَ الْأَخْشَابُ وَتُجْعَلَ فِي قُبَّةٍ مَبْنِيَّةٍ عَلَى بَلَاطٍ سَوِيٍّ
Katran: İnsanlar nezdinde kadim kimyasal bir terkip olan bir yağdır; sedir ağacı, servi ağacı ve ardıç türünden bir ağaç olan ebhel (أُبْهُل) ağacının -hemze ve he'nin zammesiyle ve ikisi arasında sâkin bir bâ ile- ve ardıç ağacının kaynatılmasıyla üretilir. Şöyle ki odunlar kesilir ve düz bir zemin üzerine inşa edilmiş bir kubbenin içine konur,
وَفِي الْقُبَّةِ قَنَاةٌ إِلَى خَارِجٍ. وَتُوقَدُ النَّارُ حَوْلَ تِلْكَ الْأَخْشَابِ فَتَصْعَدُ الْأَبْخِرَةُ مِنْهَا وَيَسْرِي مَاءُ الْبُخَارِ فِي الْقَنَاةِ فَتَصُبُّ فِي إِنَاءٍ آخَرَ مَوْضُوعٍ تَحْتَ الْقَنَاة فيتجمع منهماء أَسْوَدُ يعلوه زبد خاثر أَسْوَدُ. فَالْمَاءُ يُعْرَفُ بِالسَّائِلِ وَالزَّبَدُ يُعْرَفُ بِالْبَرْقِيِّ. وَيُتَّخَذُ لِلتَّدَاوِي مِنَ الْجَرَبِ لِلْإِبِلِ وَلِغَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا هُوَ مَوْصُوفٌ فِي كُتُبِ الطِّبِّ وَعِلْمِ الْأَقْرَبَاذِينِ.
kubbede dışarıya doğru bir kanal bulunur. Bu odunların etrafında ateş yakılır, onlardan buharlar yükselir ve buharın suyu kanalda akarak kanalın altına yerleştirilmiş başka bir kaba dökülür; böylece oradan üzerinde koyu siyah bir köpük bulunan siyah bir su toplanır. Bu suya "sâil", köpüğe ise "berkî" denir. Develerdeki uyuzun tedavisinde ve tıp ile farmakoloji kitaplarında nitelenen diğer alanlarda kullanılır.
وَجُعِلَتْ سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ لِأَنَّهُ شَدِيدُ الْحَرَارَةِ فَيُؤْلِمُ الْجِلْدَ الْوَاقِعَ هُوَ عَلَيْهِ، فَهُوَ لِبَاسُهُمْ قَبْلَ دُخُولِ النَّارِ ابْتِدَاءً بِالْعَذَابِ حَتَّى يَقَعُوا فِي النَّارِ-.
Gömleklerinin katrandan kılınması, onun son derece sıcak olması ve temas ettiği deriye acı vermesi sebebiyledir; bu, ateşe düşene kadar azabın başlangıcı olarak ateşe girmeden önceki elbiseleridir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ مُسْتَأْنَفَةٌ، إِمَّا لِتَحْقِيقِ أَنَّ ذَلِكَ وَاقِعٌ كَقَوْلِهِ: إِنَّما تُوعَدُونَ لَصادِقٌ وَإِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ [سُورَة الذاريات: ٥، ٦] ، وَإِمَّا اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ.
{ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } cümlesi istînâfiyedir; ya { إِنَّما تُوعَدُونَ لَصادِقٌ وَإِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ } “Şüphesiz size vadedilen kesinlikle doğrudur ve ceza mutlaka gerçekleşecektir” [Zâriyât Suresi, 5-6] kavlinde olduğu gibi bunun vuku bulacağını tahkik etmek içindir, yahut da iptidâî bir istînâftır.
وَأُخِّرَتْ إِلَى آخَرِ الْكَلَامِ لِتَقْدِيمِ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ إِذَا قُدِّرَ مَعْمُولًا لَهَا كَمَا ذَكرْنَاهُ آنِفا.
Az önce zikrettiğimiz üzere, şayet { يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ } ifadesi ona ma'mûl takdir edilirse, onun öne geçirilmesi sebebiyle sözün sonuna tehir edilmiştir.
[سُورَة إِبْرَاهِيم (١٤) : آيَة ٥٢]
[İbrâhîm Suresi (14): Ayet 52]
هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ (٥٢)
{ هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ (٥٢) } “Bu [Kur'an], insanlara bir tebliğdir; hem onunla uyarılsınlar, hem O'nun tek bir ilah olduğunu bilsinler, hem de akıl sahipleri düşünüp öğüt alsınlar diye [gönderilmiştir].” (52)
الْإِشَارَةُ إِلَى الْكَلَامِ السَّابِقِ فِي السُّورَةِ كُلِّهَا مِنْ أَيْنَ ابْتَدَأْتَهُ أَصَبْتَ مُرَادَ الْإِشَارَةِ، وَالْأَحْسَنُ أَنْ يَكُونَ لِلسُّورَةِ كُلِّهَا.
İşaret, surenin tamamında daha önce geçen kelâmadır; nereden başlatırsan başlat işaretten kastedileni isabet ettirmiş olursun, ancak surenin tamamına raci olması en güzelidir.
وَالْبَلَاغُ اسْمُ مَصْدَرِ التَّبْلِيغِ، أَيْ هَذَا الْمِقْدَارُ مِنَ الْقُرْآنِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ تَبْلِيغٌ لِلنَّاسِ كُلِّهِمْ.
Belâğ (بَلاغ), tebliğ kelimesinin masdar ismidir; yani Kur'an'ın bu suredeki miktarı bütün insanlar için bir tebliğdir.
وَاللَّامُ فِي لِلنَّاسِ هِيَ الْمَعْرُوفَةُ بِلَامِ التَّبْلِيغِ، وَهِيَ الَّتِي تَدْخُلُ عَلَى اسْمِ مَنْ يَسْمَعُ قَوْلًا أَوْ مَا فِي مَعْنَاهُ.
{ لِلنَّاسِ } lafzındaki lâm, lâm-ı tebliğ olarak bilinen lâm'dır; bu da bir sözü veya söz anlamındaki bir şeyi işiten kimsenin isminin başına gelen lâm'dır.
وَعَطْفُ وَلِيُنْذَرُوا عَلَى بَلاغٌ عَطْفٌ عَلَى كَلَامٍ مُقَدَّرٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ لَفَظُ بَلاغٌ، إِذْ لَيْسَ فِي الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهُ مَا يَصْلُحُ لِأَنْ يُعْطَفُ هَذَا عَلَيْهِ فَإِنَّ وُجُودَ لَامِ الْجَرِّ مَعَ وُجُودِ وَاوِ الْعَطْفِ مَانِعٌ مِنْ جَعْلِهِ عَطْفًا عَلَى الْخَبَرِ، لِأَنَّ الْمَجْرُورَ إِذا وَقع خبر عَنِ الْمُبْتَدَأِ اتَّصَلَ بِهِ مُبَاشَرَةً دُونَ عَطْفٍ إِذْ هُوَ بِتَقْدِيرِ كَائِنٍ أَوْ مُسْتَقِرٍّ، وَإِنَّمَا تُعْطَفُ الْأَخْبَارُ إِذَا كَانَتْ أَوْصَافًا.
{ وَلِيُنْذَرُوا } kavlinin { بَلاغٌ } lafzına atfedilmesi, { بَلاغٌ } lafzının delalet ettiği mukadder bir söze atıftır; zira ondan önceki cümlede buna atfedilmeye elverişli bir unsur yoktur. Çünkü cer lâm'ının atıf vâv'ı ile birlikte bulunması, onun habere atfedilmesine engeldir; nitekim mecrur, mübtedanın haberi olarak geldiğinde "kâinun" veya "müstekırrun" takdirinde olduğu için atıfsız olarak doğrudan ona bağlanır. Haberler ancak sıfat oldukları takdirde atfedilirler.
وَالتَّقْدِيرُ هَذَا بَلَاغٌ لِلنَّاسِ لِيَسْتَيْقِظُوا مِنْ غَفْلَتِهِمْ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ.
Takdiri: "Bu, gafletlerinden uyansınlar ve onunla uyarılsınlar diye insanlara bir tebliğdir" şeklindedir.
وَاللَّامُ فِي وَلِيُنْذَرُوا لَامُ كَيْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ قَرِيبٌ مِنْ نَظْمِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٩٢] .
{ وَلِيُنْذَرُوا } kavlindeki lâm, sebep bildiren lâm-ı key'dir. Bu ayetin nazmının bir benzeri En'âm Suresi'ndeki şu ayette geçmişti: { وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها } “Bu indirdiğimiz, kendinden öncekileri doğrulayan mübarek bir kitaptır; [bu kitap] şehirlerin anasını [Mekke'yi] ve çevresindekileri uyarasın diye [indirilmiştir]” [En'âm Suresi, 92].
وَالْمَعْنَى وَلِيَعْلَمُوا مِمَّا ذُكِرَ فِيهِ مِنَ الْأَدِلَّةِ مَا اللَّهُ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ، أَيْ مَقْصُورٌ عَلَى الْإِلَهِيَّةِ الْمُوَحَّدَةِ. وَهَذَا قَصْرٌ مَوْصُوفٌ عَلَى صِفَةٍ وَهُوَ إِضَافِيٌّ، أَيْ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَتَجَاوَزُ تِلْكَ الصِّفَةَ إِلَى صِفَةِ التَّعَدُّدِ بِالْكَثْرَةِ أَوِ التَّثْلِيثِ، كَقَوْلِهِ: إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ [سُورَة النِّسَاء: ١٧١] .
Mana şudur: İçinde zikredilen delillerden Allah'ın ancak tek bir ilah olduğunu, yani uluhiyetinin birliğe hasredildiğini bilsinler diyedir. Bu, mevsun sıfata kasredilmesidir (kasr-ı mevsûf ale's-sıfat) ve izafîdir; yani Allah Teâlâ'nın bu sıfatı aşıp çokluk veya teslis gibi birden fazla olma sıfatına geçmeyeceğidir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ } “Allah ancak tek bir ilahtır; O, çocuğu olmaktan münezzehtir” [Nisâ Suresi, 171].
وَالتَّذَكُّرُ: النَّظَرُ فِي أَدِلَّةِ صدق الرَّسُول- ﵊ وَوُجُوبُ اتِّبَاعِهِ، وَلِذَلِكَ خُصَّ بِذَوِي الْأَلْبَابِ تَنْزِيلًا لِغَيْرِهِمْ مَنْزِلَةَ مَنْ لَا عُقُولَ لَهُمْ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا [سُورَة الْفرْقَان: ٤٤] .
Tezekkür: Resul'ün -aleyhisselâm- doğruluğunun delillerini ve ona tabi olmanın gerekliliğini düşünmektir; bundan dolayı da başkaları akılsız kimseler mesabesine indirilerek { إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا } “Onlar ancak hayvanlar gibidir, hatta yolca daha da sapıktırlar” [Furkân Suresi, 44] akıl sahiplerine tahsis edilmiştir.
وَقَدْ رُتِّبَتْ صِفَاتُ الْآيَاتِ الْمُشَارِ إِلَيْهَا بِاسْمِ الْإِشَارَةِ عَلَى تَرْتِيبٍ عَقْلِيٍّ بِحَسْبِ حُصُولِ بَعْضِهَا عَقِبَ بَعْضٍ، فَابْتُدِئَ بِالصِّفَةِ الْعَامَّةِ وَهِيَ حُصُولُ التَّبْلِيغِ. ثُمَّ مَا يَعْقُبُ حُصُولُ التَّبْلِيغِ مِنَ الْإِنْذَارِ ثُمَّ مَا يَنْشَأُ عَنْهُ مِنَ الْعِلْمِ بِالْوَحْدَانِيَّةِ لِمَا فِي خِلَالِ هَذِهِ السُّورَةِ مِنَ الدَّلَائِلِ. ثُمَّ بِالتَّذْكِيرِ فِي مَا جَاءَ بِهِ ذَلِكَ الْبَلَاغُ وَهُوَ تَفَاصِيلُ الْعِلْمِ وَالْعَمَلِ. وَهَذِهِ الْمَرَاتِبُ هِيَ جَامع حِكْمَة مِمَّا جَاءَ بِهِ الرَّسُولُ ﷺ مُوَزَّعَةً عَلَى مَنْ بَلَّغَ إِلَيْهِمْ. وَيَخْتَصُّ الْمُسْلِمُونَ بِمَضْمُونِ قَوْلِهِ: وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ.
İşaret ismiyle işaret edilen ayetlerin sıfatları, birbirinin ardı sıra meydana gelişlerine göre aklî bir tertip üzere sıralanmıştır; önce genel olan sıfatla, yani tebliğin gerçekleşmesiyle başlanmıştır. Sonra tebliğin gerçekleşmesini takip eden uyarı, ardından bu surenin içerdiği deliller sayesinde bundan doğan vahdaniyet (birlik) ilmi, daha sonra da bu tebliğin getirdiği şeylerin, yani ilim ve amelin ayrıntılarının hatırlanması zikredilmiştir. Bu mertebeler, Resulullah'ın -sallallâhu aleyhi ve sellem- getirdiği hikmetlerin bir toplamı olup kendilerine tebliğ edilenlere paylaştırılmıştır. Müslümanlar ise { وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ } “hem de akıl sahipleri düşünüp öğüt alsınlar” kavlinin muhtevasına mahsusturlar.