Binûn

14- İbrâhîm Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْإِحْصَاءُ: ضَبْطُ الْعَدَدِ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْحَصَا اسْمًا لِلْعَدَدِ، وَهُوَ مَنْقُولٌ مِنَ الْحَصَى، وَهُوَ صِغَارُ الْحِجَارَةِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعُدُونَ الْأَعْدَادَ الْكَثِيرَةَ بِالْحَصَى تَجَنُّبًا لِلْغَلَطِ.

İhsâ (الإحصاء): Sayıyı zapt etmek/sayıp dökmek demektir. Sayı ismi olan el-hasâ (الحصا) kelimesinden türetilmiştir; bu da çakıl taşları anlamına gelen el-hasâ (الحصى) kelimesinden nakledilmiştir. Çünkü onlar yanılmaktan kaçınmak için çok sayıdaki şeyleri çakıl taşlarıyla sayarlardı.

وَجُمْلَةُ إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ تَأْكِيدٌ لِمَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ الْمُسْتَعْمَلِ فِي تَحْقِيقِ تَبْدِيلِ النِّعْمَةِ كُفْرًا، فَلِذَلِكَ فُصِّلَتْ عَنْهَا.

{ إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ } “Şüphesiz insan çok zalimdir, çok nankördür” cümlesi, nimetin nankörlükle değiştirildiğini teyit etmek amacıyla kullanılan inkâri istifhamın manasını pekiştirmektedir; bu sebeple [atıf harfi olmadan] ondan ayrı (fasl ile) getirilmiştir.

وَالْمُرَادُ بِ الْإِنْسانَ صِنْفٌ مِنْهُ، وَهُوَ الْمُتَّصِفُ بِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الْمُؤَكَّدَةِ وَتَأْكِيدِهَا،

{ الْإِنْسانَ } “insan” ile kastedilen onun bir kısmıdır; o da pekiştirilen cümlenin ve pekiştirmesinin muhtevasıyla nitelenen kimsedir,

فَالْإِنْسَانُ هُوَ الْمُشْرِكُ، مِثْلَ الَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا [سُورَة مَرْيَم: ٦٦] ، وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ.

dolayısıyla [buradaki] insan müşriktir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde geçen kimse gibidir: { وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا } “İnsan der ki: 'Öldüğüm zaman sahiden diri olarak mı çıkarılacağım?'” [Meryem Suresi, 66]. Bu, Kur'an'da çokça geçen bir kullanımdır.

وَصِيغَتَا الْمُبَالغَة فِي لَظَلُومٌ كَفَّارٌ اقْتَضَاهُمَا كَثْرَةُ النِّعَمِ الْمُفَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها، إِذْ بِمِقْدَارِ كَثْرَةِ النِّعَمِ يَكْثُرُ كُفْرُ الْكَافِرِينَ بِهَا إِذْ أَعْرَضُوا عَنْ عِبَادَةِ الْمُنْعِمِ وَعَبَدُوا مَا لَا يُغْنِي عَنْهُمْ شَيْئًا، فَأَمَّا الْمُؤْمِنُونَ فَلَا يَجْحَدُونَ نِعَمَ اللَّهِ وَلَا يعْبدُونَ غَيره.

{ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ } “elbette çok zalimdir, çok nankördür” ifadesindeki iki mübalağa sîgasını, { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها } kavlinden anlaşılan nimetlerin çokluğu iktiza etmiştir. Zira nimetlerin çokluğu nispetinde kâfirlerin onlara karşı nankörlüğü de çoğalır; çünkü onlar nimeti verene ibadetten yüz çevirmiş ve kendilerine hiçbir fayda sağlamayan şeylere tapmışlardır. Müminlere gelince, onlar Allah'ın nimetlerini inkâr etmezler ve O'ndan başkasına da ibadet etmezler.

[٣٥، ٣٦]

[35, 36]

[سُورَة إِبْرَاهِيم (١٤) : الْآيَات ٣٥ إِلَى ٣٦]

[İbrâhîm Suresi (14), Ayetler 35-36]

وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ (٣٥) رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٦)

{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ (٣٥) رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٦) } “Hani İbrâhim şöyle demişti: 'Rabbim! Bu şehri güvenli kıl; beni ve çocuklarımı putlara tapmaktan uzak tut! Rabbim! Doğrusu onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar. Artık kim bana uyarsa şüphesiz o bendendir; kim de bana karşı gelirse muhakkak ki Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin.'”

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً [إِبْرَاهِيم: ٢٨] فَإِنَّهُمْ كَمَا بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا أَهْمَلُوا الشُّكْرَ عَلَى مَا بَوَّأَهُمُ اللَّهُ مِنَ النِّعَمِ بِإِجَابَةِ دَعْوَةِ أَبِيهِمْ إِبْرَاهِيمَ- ﵇، وَبَدَّلُوا اقْتِدَاءَهُمْ بِسَلَفِهِمُ الصَّالِحِ اقْتِدَاءً بِأَسْلَافِهِمْ مِنْ أَهْلِ الضَّلَالَةِ، وَبَدَّلُوا دُعَاءَ سَلَفِهِمُ الصَّالِحِ لَهُمْ بِالْإِنْعَامِ عَلَيْهِمْ كُفْرًا بِمَفِيضِ تِلْكَ النِّعَمِ.

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً } [İbrâhîm: 28] cümlesine matuftur. Zira onlar, Allah'ın nimetini nankörlükle değiştirdikleri gibi, babaları İbrâhim'in -aleyhisselâm- duasının kabul edilmesiyle Allah'ın kendilerine bahşettiği nimetlere şükretmeyi de terk etmişler; salih atalarına uymayı dalalet ehli atalarına uymakla değiştirmişler ve salih atalarının kendilerine nimet verilmesi yönündeki duasını, o nimetleri bolca bahşedene karşı nankörlük etmekle değiştirmişlerdir.

وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِأَنِ انْتَقَلَ مِنْ ذِكْرِ النِّعَمِ الْعَامَّةِ لِلنَّاسِ الَّتِي يَدْخُلُ تَحْتَ مِنَّتِهَا أَهْلُ مَكَّةَ بِحُكْمِ الْعُمُومِ إِلَى ذِكْرِ النِّعَمِ الَّتِي خَصَّ اللَّهُ بِهَا أَهْلَ مَكَّةَ. وَغَيَّرَ الْأُسْلُوبَ فِي الِامْتِنَانِ بِهَا إِلَى أُسْلُوبِ الْحِكَايَةِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ لِإِدْمَاجِ التَّنْوِيهِ بِإِبْرَاهِيمَ- ﵇ وَالتَّعْرِيضِ بِذُرِّيَّتِهِ من الْمُشْركين.

Bu cümlenin { اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } cümlesine matuf olması da caizdir; zira genel hüküm gereğince Mekke ehlinin de minneti altına girdiği insanlara yönelik umumi nimetlerin zikrinden, Allah'ın Mekke ehline has kıldığı nimetlerin zikrine geçilmiştir. Bu nimetleri hatırlatmadaki üslup ise İbrâhim'i -aleyhisselâm- övmeyi ve onun müşrik olan soyuna üstü kapalı bir sitemde bulunmayı (ta'rîz) [söze] dahil etmek gayesiyle İbrâhim'den nakletme üslubuna çevrilmiştir.

(وَإِذا) اسْمُ زَمَانٍ مَاضٍ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ شَائِعِ الْحَذْفِ فِي أَمْثَالِهِ، تَقْدِيرُهُ: وَاذْكُرْ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ، زِيَادَةً فِي التَّعْجِيبِ مِنْ شَأْنِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِي مَرَّ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً، فَمَوْقِعُ الْعِبْرَةِ مِنَ الْحَالَيْنِ وَاحِدٌ.

{ وَإِذْ } benzerlerinde hazfedilmesi yaygın olan mahzuf bir fiilin mef'ûlü olarak mansub geçmiş zaman ismidir; takdiri "ve İbrâhim'in söylediği zamanı hatırla" şeklindedir. Bu da { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً } kavlinde geçen müşriklerin durumuna duyulan hayreti artırmak içindir; zira her iki durumdan çıkarılacak ibretin yeri birdir.

ورَبِّ مُنَادَى مَحْذُوفٌ مِنْهُ حَرْفُ النِّدَاءِ. وَأَصْلُهُ (رَبِّي) ، حُذِفَتْ يَاءُ الْمُتَكَلِّمِ تَخْفِيفًا، وَهُوَ كَثِيرٌ فِي الْمُنَادَى الْمُضَافِ إِلَى الْيَاءِ.

{ رَبِّ } nida harfi hazfedilmiş münadadır. Aslı (رَبِّي) olup hafiflik sağlamak için mütekellim yâ'sı hazfedilmiştir; yâ harfine muzaf olan münadada bu çokça görülür.

وَالْبَلَدُ: الْمَكَانُ الْمُعَيَّنُ مِنَ الْأَرْضِ، وَيُطْلَقُ عَلَى الْقَرْيَةِ. وَالتَّعْرِيفُ فِي الْبَلَدَ تَعْرِيفُ الْعَهْدِ لِأَنَّهُ مَعْهُود الْحُضُور. والْبَلَدُ بَدَلٌ مِنَ اسْمِ الْإِشَارَةِ.

Beled (الْبَلَد): Yeryüzünün belirlenmiş mekânıdır; karye (kasaba/şehir) için de kullanılır. { الْبَلَدَ } kelimesindeki belirlilik (ahd lam-ı tarifi) ahd-i huzûrîdir, çünkü bilinen ve hazır olandır. { الْبَلَدَ } kelimesi işaret isminden bedeldir.

وَحِكَايَةُ دُعَائِهِ بِدُونِ بَيَانِ الْبَلَدِ إِبْهَامٌ يَرِدُ بَعْدَهُ الْبَيَانُ بِقَوْلِهِ: عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ

Şehrin neresi olduğu açıkça belirtilmeden duasının nakledilmesi bir kapalılıktır (ibhâm) ki bundan sonraki { عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ } kavliyle açıklama (beyân) gelecektir;

[سُورَة إِبْرَاهِيم: ٣٧] ، أَوْ هُوَ حَوَالَةُ عَلَى مَا فِي عِلْمِ الْعَرَبِ مِنْ أَنَّهُ مَكَّةُ. وَقَدْ مَضَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ تَفْسِيرُ نَظِيرِهِ. وَالتَّعْرِيفُ هُنَا لِلْعَهْدِ، وَالتَّنْكِيرُ فِي آيَةِ الْبَقَرَةِ تَنْكِيرُ النَّوْعِيَّةِ، فَهُنَا دَعَا لِلْبَلَدِ بِأَنْ يَكُونَ آمِنًا، وَفِي آيَةِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ دَعَا لِمُشَارٍ إِلَيْهِ أَنْ يَجْعَلَهُ اللَّهُ مِنْ نَوْعِ الْبِلَادِ الْآمِنَةِ، فَمَآلُ الْمُفَادَيْنِ مُتَّحِدٌ.

[İbrâhîm Suresi, 37] yahut bu, Arapların bilgisinde oranın Mekke olduğu malumuna bir havaledir. Bakara Suresi'nde bunun benzerinin tefsiri geçmişti. Buradaki belirlilik ahd içindir; Bakara Suresi'ndeki ayette belirsiz (nekre) gelmesi ise nevi içindir (tenkîr-i nev'iyye). Dolayısıyla burada şehir için güvenli olsun diye dua etmiş; Bakara Suresi'ndeki ayette ise işaret edilen yeri Allah'ın güvenli şehirler nevinden kılması için dua etmiştir. Neticede her iki ifadenin varacağı anlam birdir.

وَاجْنُبْنِي أَمْرٌ مِنَ الثُّلَاثِيِّ الْمُجَرَّدِ، يُقَالُ: جَنَّبَهُ الشَّيْءَ، إِذَا جَعَلَهُ جَانِبًا عَنْهُ، أَيْ بَاعَدَهُ عَنْهُ، وَهِيَ لُغَةُ أَهْلِ نَجْدٍ. وَأَهْلُ الْحِجَازِ يَقُولُونَ: جَنَّبَهُ بِالتَّضْعِيفِ أَوْ أَجْنَبَهُ بِالْهَمْزِ.

{ وَاجْنُبْنِي } sülâsî mücerredden emir sîgasıdır. Bir şeyi ondan bir kenara koyduğunda, yani ondan uzaklaştırdığında "cennebehû eş-şey'e" (جَنَّبَهُ الشَّيْءَ) denir ve bu Necid ehlinin lügatidir. Hicaz ehli ise şedde ile "cennebehû" (جَنَّبَهُ) yahut hemze ile "ecnebehû" (أَجْنَبَهُ) derler.

وَجَاءَ الْقُرْآنُ هُنَا بِلُغَةِ أَهْلِ نَجْدٍ لِأَنَّهَا أَخَفُّ.

Kur'an burada daha hafif olduğu için Necid ehlinin lügatiyle gelmiştir.

وَأَرَادَ بِبَنِيهِ أَبْنَاءَ صُلْبِهِ، وَهُمْ يَوْمَئِذٍ إِسْمَاعِيلُ وَإِسْحَاقُ، فَهُوَ مِنَ اسْتِعْمَالِ الْجَمْعِ فِي التَّثْنِيَةِ، أَوْ أَرَادَ جَمِيعَ نَسْلِهِ تَعْمِيمًا فِي الْخَيْرِ فَاسْتُجِيبَ لَهُ فِي الْبَعْضِ.

Oğulları (benî) ile kendi öz evlatlarını kastetmiştir ki onlar o gün İsmâil ve İshâk'tır; bu da çoğulun ikil yerine kullanılması kabilindendir. Yahut hayırda genelleme yapmak gayesiyle bütün neslini kastetmiştir ve kendisine bir kısmı hakkında icabet edilmiştir.

وَالْأَصْنَامُ: جَمْعُ صَنَمٍ، وَهُوَ صُورَةٌ أَوْ حِجَارَةٌ أَوْ بِنَاءٌ يُتَّخَذُ مَعْبُودًا وَيُدْعَى إِلَهًا.

Emsâm (الْأَصْنَامُ): Sanem (صَنَم) kelimesinin çoğuludur; mabut edinilen ve ilah diye adlandırılan sûret, taş veya yapıdır.

وَأَرَادَ إِبْرَاهِيمُ- ﵇ مِثْلَ وَدٍّ وَسُوَاعٍ وَيَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرٍ، أَصْنَامِ قَوْمِ نُوحٍ.

İbrâhim -aleyhisselâm- Nûh kavminin putları olan Vedd, Süvâ‘, Yegûs, Ye‘ûk ve Nesr gibilerini,

وَمِثْلَ الْأَصْنَامِ الَّتِي عَبَدَهَا قَوْمُ إِبْرَاهِيمَ.

ve kendi kavminin taptığı putlar gibilerini kastetmiştir.

وَإِعَادَةُ النِّدَاءِ فِي قَوْلِهِ: رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لِإِنْشَاءِ التَّحَسُّرِ عَلَى ذَلِكَ.

{ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ } kavlinde nidanın tekrarlanması, bu duruma karşı duyulan teessür ve hasreti dile getirmek (inşâ-i tehassür) içindir.

وَجُمْلَةُ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ تَعْلِيلٌ لِلدَّعْوَةِ بِإِجْنَابِهِ عِبَادَتَهَا بِأَنَّهَا ضَلَالٌ رَاجَ بَيْنَ كَثِيرٍ مِنَ النَّاسِ، فَحَقٌّ لِلْمُؤْمِنَ الضَّنِينِ بِإِيمَانِهِ أَنْ يَخْشَى أَنْ تَجْتَرِفَهُ فِتْنَتُهَا، فَافْتِتَاحُ الْجُمْلَةِ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ لِمَا يُفِيدُهُ حَرْفُ (إِنَّ) فِي هَذَا الْمَقَامِ مِنْ مَعْنَى التَّعْلِيلِ.

{ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ } “Rabbim! Doğrusu onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar” cümlesi, putlara tapmaktan uzak tutulması yönündeki duanın gerekçesidir (ta'lîl); zira putperestlik pek çok insan arasında yaygınlık kazanmış bir sapıklıktır ve imanına titizlenen bir müminin, onun fitnesine kapılmaktan korkması pek yerindedir. Cümlenin tekit harfiyle başlatılması ise, bu makamda { إِنَّ } harfinin ta'lîl (gerekçe bildirme) manası ifade etmesinden ötürüdür.

وَذَلِكَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ خَرَجَ مِنْ بَلَدِهِ أُورَ الْكَلْدَانِيِّينَ إِنْكَارًا عَلَى عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ، فَقَالَ: إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ [سُورَة الصافات: ٩٩] وَقَالَ لِقَوْمِهِ:

Şöyle ki: İbrâhim -aleyhisselâm-, putperestlere tepki göstererek memleketi olan Keldânîlerin Ur şehrinden ayrılmış ve şöyle demiştir: { إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ } “Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O beni doğru yola eriştirecektir” [Sâffât Suresi, 99]. Kavmine de şöyle demiştir:

وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ [سُورَة مَرْيَم: ٤٨] . فَلَمَّا مَرَّ بِمِصْرَ وَجَدَهُمْ يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ ثُمَّ دَخَلَ فِلَسْطِينَ فَوَجَدَهُمْ عَبْدَةَ أَصْنَامٍ، ثُمَّ جَاءَ عَرَبَةَ تِهَامَةَ فَأَسْكَنَ بِهَا زَوْجَهُ فَوَجَدَهَا خَالِيَةً وَوَجَدَ حَوْلَهَا جُرْهُمَ قَوْمًا عَلَى الْفِطْرَةِ وَالسَّذَاجَةِ فَأَسْكَنَ بِهَا هَاجَرَ وَابْنَهُ إِسْمَاعِيلَ- ﵇. ثُمَّ أَقَامَ هُنَالِكَ مَعْلَمَ التَّوْحِيدِ. وَهُوَ بَيْتُ اللَّهِ الْكَعْبَةُ بَنَاهُ هُوَ وَابْنُهُ إِسْمَاعِيلُ، وَأَرَادَ أَنْ يَكُونَ مَأْوَى التَّوْحِيدِ، وَأَقَامَ ابْنُهُ هُنَالِكَ لِيَكُونَ دَاعِيَةً لِلتَّوْحِيدِ. فَلَا جَرَمَ سَأَلَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ بَلَدًا آمِنًا حَتَّى يَسْلَمَ سَاكِنُوهُ وَحَتَّى يَأْوِيَ إِلَيْهِمْ مَنْ إِذَا آوَى إِلَيْهِمْ لَقَّنُوهُ أُصُولَ التَّوْحِيدِ.

{ وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Sizden ve Allah'tan başka taptıklarınızdan uzaklaşıyorum” [Meryem Suresi, 48]. Mısır'a uğradığında onların putlara taptığını gördü; ardından Filistin'e girdi, onların da putperest olduğunu gördü. Sonra Tihâme bölgesindeki Arabah'a geldi ve oraya eşini yerleştirdi; orayı ıssız buldu, çevresinde ise fıtrat ve safiyet üzere olan Cürhüm kavmini buldu. Böylece Hâcer'i ve oğlu İsmâil'i -aleyhisselâm- oraya yerleştirdi. Ardından orada tevhidin simgesini tesis etti; bu da oğlu İsmâil ile birlikte inşa ettiği Allah'ın evi Kâbe'dir. Oranın tevhidin sığınağı olmasını diledi ve tevhidi tebliğ eden biri olsun diye oğlunu orada bıraktı. Şüphesiz bu sebeple oranın güvenli bir şehir olmasını diledi; ta ki sakinleri selamette olsun ve kendilerine sığınan kimselere tevhidin esaslarını telkin edebilsinler.

فَفَرَّعَ عَلَى ذَلِكَ قَوْلَهُ: فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي، أَيْ فَمَنْ تَبِعَنِي مِنَ النَّاسِ فَتَجَنَّبَ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ فَهُوَ مِنِّي، فَدَخَلَ فِي ذَلِكَ أَبُوهُ وَقَوْمُهُ، وَيَدْخُلُ فِيهِ ذُرِّيَّتُهُ لِأَنَّ الشَّرْطَ يَصْلُحُ لِلْمَاضِي وَالْمُسْتَقْبَلِ.

Bunun üzerine { فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي } “Artık kim bana uyarsa şüphesiz o bendendir” kavlini tafri' etmiştir (sonuç olarak bağlamıştır); yani insanlardan kim bana uyar da putlara tapmaktan sakınırsa o bendendir demektir. Buna babası ve kavmi girdiği gibi, şart cümlesi hem geçmiş hem de gelecek için elverişli olduğundan zürriyeti de buna dahildir.

وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنِّي اتِّصَالِيَّةٌ. وَأَصْلُهَا التَّبْعِيضُ الْمَجَازِيُّ، أَيْ فَإِنَّهُ مُتَّصِلٌ بِي اتِّصَالَ الْبَعْضِ بِكُلِّهِ.

{ مِنِّي } kavlindeki { مِنْ } harfi ittisaliyedir (bağlılık bildirir). Aslı mecazi teb'îzdir (kısmîlik bildirme); yani şüphesiz o, parçanın bütününe bağlandığı gibi bana bağlıdır demektir.

وَقَوْلُهُ: وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ تَأَدُّبٌ فِي مَقَامِ الدُّعَاءِ وَنَفْعٌ لِلْعُصَاةِ مِنَ النَّاسِ بِقَدْرِ مَا يَسْتَطِيعُهُ. وَالْمَعْنَى وَمَنْ عَصَانِي أُفَوِّضُ أَمْرَهُ إِلَى رَحْمَتِكَ وَغُفْرَانِكَ. وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ الدُّعَاءُ بِالْمَغْفِرَةِ لِمَنْ عَصَى. وَهَذَا مِنْ غَلَبَةِ الْحِلْمِ عَلَى إِبْرَاهِيمَ- ﵇ وَخَشْيَةٍ مِنَ اسْتِئْصَالِ عُصَاةِ ذُرِّيَّتِهِ. وَلِذَلِكَ مَتَّعَهُمُ اللَّهُ قَلِيلًا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ [سُورَة الْبَقَرَة: ١٢٦] وَقَوْلُهُ: وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ بَلْ مَتَّعْتُ هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى جاءَهُمُ الْحَقُّ وَرَسُولٌ مُبِينٌ [سُورَة الزخرف: ٢٧] . وَسَوْقُ هَذِهِ الدَّعْوَةِ هُنَا لِلتَّعْرِيضِ بِالْمُشْرِكِينَ مِنَ الْعَرَبِ بِأَنَّهُمْ لَمْ يَبَرُّوا بِأَبِيهِمْ إِبْرَاهِيمَ- ﵇.

{ وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Kim de bana karşı gelirse muhakkak ki Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin” kavli, dua makamında bir edep tavrı ve elinden geldiğince asi insanlara bir fayda sağlama gayretidir. Anlamı: "Bana karşı gelenin durumunu Senin rahmetine ve mağfiretine havale ederim" şeklindedir; yoksa maksat isyan eden kimse için bağışlanma dilemek değildir. Bu tutum, İbrâhim'de -aleyhisselâm- hilmin galip gelmesinden ve zürriyetinden olan asilerin kökünün kazınmasından korkmasından ileri gelmektedir. Bu sebeple Allah Teâlâ dünya hayatında onları az bir süre faydalandırmıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli buna işaret etmektedir: { قالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “[Allah] buyurdu ki: 'İnkâr edeni de az bir süre faydalandırır, sonra onu ateş azabına sürüklerim; ne kötü bir varış yeridir orası!'” [Bakara Suresi, 126] ve şu kavli: { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ بَلْ مَتَّعْتُ هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى جاءَهُمُ الْحَقُّ وَرَسُولٌ مُبِينٌ } “Hani İbrâhim babasına ve kavmine: 'Şüphesiz ben sizin taptıklarınızdan uzağım; ancak beni yaratan müstesna, çünkü O beni doğru yola iletecektir' demişti. Ve bunu ardından geleceklere devamlı kalacak bir söz kıldı, umulur ki dönerler diye. Doğrusu bunları da atalarını da kendilerine hak ve apaçık bir elçi gelinceye kadar faydalandırdım” [Zuhruf Suresi, 26-29]. Bu duanın burada zikredilmesi, Arap müşriklerine ataları İbrâhim'e -aleyhisselâm- layık birer evlat olmadıklarını üstü kapalı bir şekilde hatırlatmak (ta'rîz) içindir.

وَإِذْ كَانَ قَوْلُهُ: فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ تَفْوِيضًا لَمْ يَكُنْ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ لِمَنْ يُشْرك بِهِ.

{ فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } kavli bir tefvîz (işi Allah'a havale etme) olduğuna göre, bunda Allah'ın kendisine şirk koşan kimseyi bağışlayacağına dair bir delalet yoktur.

[سُورَة إِبْرَاهِيم (١٤) : آيَة ٣٧]

[İbrâhîm Suresi (14), Ayet 37]

رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ (٣٧)

{ رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ (٣٧) } “Rabbimiz! Gerçekten ben zürriyetimden bir kısmını Senin dokunulmaz kıldığın Beyt'inin (Kâbe'nin) yanında, ekinsiz bir vadiye yerleştirdim. Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılsınlar diye [böyle yaptım]. Artık Sen de insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir ve onları çeşitli meyvelerle rızıklandır, umulur ki şükrederler.”

جُمْلَةُ إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي مُسْتَأْنَفَةٌ لِابْتِدَاءِ دُعَاءٍ آخَرَ. وَافْتُتِحَتْ بِالنِّدَاءِ لِزِيَادَةِ التَّضَرُّعِ. وَفِي كَوْنِ النِّدَاءِ تَأْكِيدًا لِنِدَاءٍ سَابِقٍ ضَرْبٌ مِنَ الرَّبْطِ بَيْنَ الْجُمَلِ الْمُفْتَتَحَةِ بِالنِّدَاءِ رَبْطُ الْمِثْلِ بِمِثْلِهِ.

{ إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي } cümlesi, başka bir duaya başlamak üzere müste'nefedir. Yalvarıp yakarmayı artırmak için nida ile başlatılmıştır. Nidanın önceki bir nidayı tekit etmesinde ise, nida ile başlayan cümleler arasında benzerin benzerine bağlanması türünden bir rabıt (bağ) bulunmaktadır.

وَأُضِيفَ الرَّبُّ هُنَا إِلَى ضَمِيرِ الْجَمْعِ خِلَافًا لِسَابِقِيهِ لِأَنَّ الدُّعَاءَ الَّذِي افْتُتِحَ بِهِ فِيهِ حَظٌّ لِلدَّاعِي وَلِأَبْنَائِهِ. وَلَعَلَّ إِسْمَاعِيلَ- ﵇ حَاضِرٌ مَعَهُ حِينَ الدُّعَاءِ كَمَا تَدُلُّ لَهُ الْآيَةُ الْأُخْرَى

Rab lafzı burada öncekilerin aksine çoğul zamirine muzaf kılınmıştır; çünkü kendisiyle başlanan duada hem dua eden hem de çocukları için bir pay vardır. Nitekim diğer ayetin de delalet ettiği üzere, muhtemelen dua anında İsmâil -aleyhisselâm- da onun yanındaydı:

وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ- إِلَى قَوْلِهِ- وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ [سُورَة الْبَقَرَة: ١٢٧] . وَذَلِكَ مِنْ معنى الشُّكْر الْمَسْئُول هُنَا.

{ وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Hani İbrâhim ve İsmâil Beyt'in temellerini yükseltiyorlardı: 'Rabbimiz! Bizden kabul buyur, şüphesiz Sen hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin'” -şu kavline kadar-: { وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ } “...ve bizi Sana teslim olmuş iki kul kıl” [Bakara Suresi, 127-128]. Bu da burada niyaz edilen şükür manasındandır.

ومِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنْ ذُرِّيَّتِي بِمَعْنَى بَعْضٍ، يَعْنِي إِسْمَاعِيلَ- ﵇، وَهُوَ بَعْضُ ذُرِّيَّتِهِ، فَكَانَ هَذَا الدُّعَاءُ صَدَرَ مِنْ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ بَعْدَ زَمَانٍ مِنْ بِنَاءِ الْكَعْبَةِ وَتَقَرِّي مَكَّةَ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِي دُعَائِهِ هَذَا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ [سُورَة إِبْرَاهِيم: ٣٩] ، فَذَكَرَ إِسْحَاقَ- ﵇.

{ مِنْ ذُرِّيَّتِي } kavlindeki { مِنْ } "bir kısmı" (ba'z) anlamındadır; yani onun zürriyetinin bir kısmı olan İsmâil'dir -aleyhisselâm-. Bu dua, İbrâhim'den -aleyhisselâm- Kâbe'nin inşasından ve Mekke'nin yerleşime açılmasından bir müddet sonra sadır olmuştur; nitekim bu duasında geçen: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } “İhtiyarlık çağımda bana İsmâil'i ve İshâk'ı bağışlayan Allah'a hamdolsun” [İbrâhîm Suresi, 39] kavli de buna delalet eder; zira İshâk'ı -aleyhisselâm- da zikretmiştir.

والواد: الْأَرْضُ بَيْنَ الْجِبَالِ، وَهُوَ وَادِي مَكَّةَ. وغَيْرِ ذِي زَرْعٍ صِفَةٌ، أَيْ بَوَادٍ لَا يَصْلُحُ لِلنَّبْتِ لِأَنَّهُ حِجَارَةٌ، فَإِنَّ كَلِمَةَ ذُو تَدُلُّ عَلَى صَاحِبِ مَا أُضِيفَتْ إِلَيْهِ وَتَمَكُّنِهِ مِنْهُ، فَإِذَا قِيلَ: ذُو مَالٍ، فَالْمَالُ ثَابَتٌ لَهُ، وَإِذَا أُرِيدَ ضِدُّ ذَلِكَ قِيلَ غَيْرُ ذِي كَذَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:

Vâdî (الْوَادِ): Dağlar arasındaki arazidir ki o da Mekke vadisidir. { غَيْرِ ذِي زَرْعٍ } sıfattır; yani taşlık olduğu için bitki yetiştirmeye elverişli olmayan bir vadi demektir. Zira { ذُو } kelimesi, muzaf olduğu şeyin sahibine ve ona yerleşikliğine delalet eder; nitekim "zû mâlin" (ذُو مَالٍ - mal sahibi) dendiğinde malın ona ait olduğu sabittir; bunun zıddı kastedildiğinde ise "gayru zî kezâ" (buna sahip olmayan) denir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

قُرْآناً عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ [سُورَة الزمر: ٢٨] ، أَيْ لَا يَعْتَرِيهِ شَيْءٌ مِنَ الْعِوَجِ. وَلِأَجْلِ هَذَا الِاسْتِعْمَالِ لَمْ يَقُلْ بِوَادٍ لَا يُزْرَعُ أَوْ لَا زَرْعَ بِهِ.

{ قُرْآناً عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ } “Hiçbir eğriliği bulunmayan Arapça bir Kur'an...” [Zümer Suresi, 28]; yani kendisine hiçbir eğrilik arız olmayan demektir. İşte bu kullanımdan ötürü "ekilmeyen bir vadide" (بِوَادٍ لَا يُزْرَعُ) yahut "içinde ekin olmayan bir vadide" (لَا زَرْعَ بِهِ) dememiştir.

وعِنْدَ بَيْتِكَ صِفَةٌ ثَانِيَةٌ لِوَادٍ أَوْ حَالٌ.

{ عِنْدَ بَيْتِكَ } ifadesi, { وَادٍ } için ikinci bir sıfat yahut haldir.

وَالْمُحَرَّمُ: الْمُمَنَّعُ مِنْ تَنَاوُلِ الْأَيْدِي إِيَّاهُ بِمَا يُفْسِدُهُ أَوْ يَضُرُّ أَهْلَهُ بِمَا جَعَلَ اللَّهُ لَهُ فِي نُفُوسِ الْأُمَمِ مِنَ التَّوْقِيرِ وَالتَّعْظِيمِ، وَبِمَا شَاهَدُوهُ مِنْ هَلَكَةِ مَنْ يُرِيدُ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ. وَمَا أَصْحَابُ الْفِيلِ مِنْهُمْ بِبَعِيدٍ.

el-Muharrem (الْمُحَرَّمُ): Allah'ın milletlerin gönüllerine yerleştirdiği saygı ve tazim sebebiyle ve orada zulümle haktan sapmak isteyenlerin helak oluşuna şahit olmaları dolayısıyla, ona zarar verecek veya ehline fenalık dokunduracak ellerin uzanmasından menedilmiş olandır. Fil ashabı da onlardan uzak değildir.

وَعَلَّقَ لِيُقِيمُوا بِ أَسْكَنْتُ، أَيْ عِلَّةُ الْإِسْكَانِ بِذَلِكَ الْوَادِي عِنْدَ ذَلِكَ الْبَيْتِ أَنْ لَا يَشْغَلُهُمْ عَنْ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ فِي ذَلِكَ الْبَيْتِ شَاغِلٌ فَيَكُونَ الْبَيْتُ مَعْمُورًا أَبَدًا.

{ لِيُقِيمُوا } ifadesini { أَسْكَنْتُ } fiiline bağlamıştır; yani o vadide, o Beyt'in yanında iskân etmenin gerekçesi, o Beyt'te namazı ikame etmekten hiçbir meşguliyetin onları alıkoymaması ve böylece Beyt'in ebediyen imar edilmiş olmasıdır.

وَتَوْسِيطُ النِّدَاءِ لِلِاهْتِمَامِ بِمُقَدِّمَةِ الدُّعَاءِ زِيَادَةٌ فِي الضَّرَاعَةِ. وَتَهَيَّأَ بِذَلِكَ أَنْ يُفَرِّعَ عَلَيْهِ الدُّعَاءَ لَهُمْ بِأَنْ يَجْعَلَ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ، لِأَنَّ هِمَّةَ الصَّالِحِينَ فِي إِقَامَةِ الدِّينِ.

Nidanın araya getirilmesi, duanın mukaddimesine önem vermek ve yalvarışta ileri gitmek içindir. Böylece insanların gönüllerini onlara meylettirmesi yönündeki duayı buna bağlamaya zemin hazırlanmıştır; çünkü salih kimselerin gayesi dini ikame etmektir.

وَالْأَفْئِدَةُ: جَمْعُ فُؤَادٍ، وَهُوَ الْقَلْبُ. وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا النَّفْسُ وَالْعَقْلُ.

el-Ef'ide (الْأَفْئِدَةُ): Fuâd (فُؤَاد) kelimesinin çoğuludur ki o da kalptir. Burada kastedilen ise nefis ve akıldır.

وَالْمُرَادُ فَاجْعَلْ أُنَاسًا يَهْوُونَ إِلَيْهِمْ. فَأَقْحَمَ لَفْظَ الْأَفْئِدَةِ لِإِرَادَةِ أَنْ يَكُونَ مَسِيرُ النَّاسِ إِلَيْهِمْ عَنْ شَوْقٍ وَمَحَبَّةٍ حَتَّى كَأَنَّ الْمُسْرِعَ هُوَ الْفُؤَادُ لَا الْجَسَدُ

Kastedilen mana: "İnsanları onlara meyleder kıl" demektir. İnsanların onlara yönelişinin bir şevk ve muhabbetten kaynaklanmasını, hatta sanki koşan kimsenin beden değil de gönül olmasını murat ettiği için gönüller (el-ef'ide) lafzını araya sokmuştur.

فَلَمَّا ذَكَرَ أَفْئِدَةً لِهَذِهِ النُّكْتَةِ حَسُنَ بَيَانُهُ بِأَنَّهُمْ مِنَ النَّاسِ، فَ مِنْ بَيَانِيَّةٌ لَا تَبْعِيضِيَّةٌ، إِذْ لَا طَائِلَ تَحْتَهُ.

Bu nükteden dolayı { أَفْئِدَةً } kelimesini zikredince, bunların insanlardan olduğunu açıklamak güzel düşmüştür. Dolayısıyla { مِنْ } edatı teb'îz (kısmîlik) için değil, beyaniyye (açıklama) içindir; zira [teb'îz olmasında] bir fayda yoktur.

وَالْمَعْنَى: فَاجْعَلْ أُنَاسًا يَقْصِدُونَهُمْ بِحَبَّاتِ قُلُوبِهِمْ.

Manası: "Birtakım insanları gönülden bir arzuyla onlara yönelen kimseler kıl" demektir.

وَتَهْوِي- مُضَارِعُ هَوَى- بِفَتْحِ الْوَاوِ-: سَقَطَ. وَأُطْلِقَ هُنَا عَلَى الْإِسْرَاعِ فِي الْمَشْيِ اسْتِعَارَةٌ، كَقَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:

{ تَهْوِي }, vâv harfinin fethasıyla havâ (هَوَى - düştü) fiilinin muzarisidir. Burada yürüyüşteki sürate istiare yoluyla ıtlak edilmiştir; İmruu'l-Kays'ın şu sözünde olduğu gibi:

كَجُلْمُودِ صَخْرٍ حَطَّهُ السَّيْلُ مِنْ عَلِ

"Tepeden selin indirdiği kaya parçası gibi..."

وَلِذَلِكَ عُدِّيَ بِاللَّامِ دُونَ عَلَى.

Bu sebeple [tehvî fiili] { عَلَى } yerine { إِلَى } ile geçişli kılınmıştır.

وَالْإِسْرَاعُ: جُعِلَ كِنَايَةً عَنِ الْمَحَبَّةِ وَالشَّوْقِ إِلَى زِيَارَتِهِمْ.

Hızlı yürümek, sevgiden ve onları ziyaret etme arzusundan kinaye kılınmıştır.

وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الدُّعَاءِ تَأْنِيسُ مَكَانِهِمْ بِتَرَدُّدِ الزَّائِرِينَ وَقَضَاءِ حَوَائِجِهِمْ مِنْهُمْ.

Bu duadan maksat, ziyaretçilerin gelip gitmesi ve ihtiyaçlarını onlardan karşılamaları suretiyle bulundukları yerin şenlenmesidir.

وَالتَّنْكِيرُ مُطْلَقٌ يُحْمَلُ عَلَى الْمُتَعَارَفِ فِي عُمْرَانِ الْمُدُنِ وَالْأَسْوَاقِ بِالْوَارِدِينَ، فَلِذَلِكَ لَمْ يُقَيِّدْهُ فِي الدُّعَاءِ بِمَا يَدُلُّ عَلَى الْكَثْرَةِ اكْتِفَاءً بِمَا هُوَ مَعْرُوفٌ.

Belirsizlik (tenkîr) mutlaktır; gelen gidenlerle şehirlerin ve pazarların imarında örfen bilinen duruma hamledilir. Bu sebeple bilinenle yetinerek duada çokluğa delalet eden bir kayıt koymamıştır.

وَمَحَبَّةُ النَّاسِ إِيَّاهُمْ يَحْصُلُ مَعَهَا مَحَبَّةُ الْبَلَدِ وَتَكْرِيرُ زِيَارَتِهِ، وَذَلِكَ سَبَبٌ لِاسْتِئْنَاسِهِمْ بِهِ وَرَغْبَتِهِمْ فِي إِقَامَةِ شَعَائِرِهِ، فَيُؤَوَّلُ إِلَى الدَّعْوَةِ إِلَى الدِّينِ.

İnsanların onları sevmesiyle birlikte beldenin sevilmesi ve ziyaretinin tekrarlanması da hasıl olur. Bu da onların oraya alışmasına ve şiarlarını ikame etmeye rağbet etmelerine sebep teşkil eder; neticede dine davete varır.

وَرَجَاءُ شُكْرِهِمْ دَاخِلٌ فِي الدُّعَاءِ لِأَنَّهُ جُعِلَ تَكْمِلَةً لَهُ تَعَرُّضًا لِلْإِجَابَةِ وَزِيَادَةً فِي الدُّعَاءِ لَهُمْ بِأَنْ يَكُونُوا مِنَ الشَّاكِرِينَ. وَالْمَقْصُودُ: تَوَفُّرُ أَسْبَابِ الِانْقِطَاعِ إِلَى الْعِبَادَةِ وَانْتِفَاءِ مَا يَحُولُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهَا مِنْ فِتْنَةِ الكدح للاكتساب.

Şükretmelerini ummak da duaya dâhildir; çünkü kabul edilmeye vesile olsun ve şükredenlerden olmaları için onlara yönelik duayı artırsın diye duanın tamamlayıcısı kılınmıştır. Maksat; ibadete yoğunlaşma sebeplerinin tam olması ve ibadet ile aralarına girecek maişet temini için didinme meşakkat ve meşguliyetinin bertaraf edilmesidir.

[سُورَة إِبْرَاهِيم (١٤) : آيَة ٣٨]

[İbrâhîm Suresi (14), Ayet 38]

رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ (٣٨)

{ رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ } “Rabbimiz! Şüphesiz Sen, gizlediğimizi de açığa vurduğumuzu da bilirsin. Yerde ve gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz.” (38)

جَاءَ بِهَذَا التَّوَجُّهِ إِلَى اللَّهِ جَامِعًا لِمَا فِي ضَمِيرِهِ، وَفَذْلَكَةً لِلْجُمَلِ الْمَاضِيَةِ لِمَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ مِنْ ذِكْرِ ضَلَالِ كَثِيرٍ مِنَ النَّاسِ، وَذِكْرِ مَنِ اتَّبَعَ دَعْوَتَهُ

Allah'a yönelik bu yakarış, içindeki duyguları toparlayıcı ve geçen cümlelerin bir özeti olarak gelmiştir; zira o cümleler pek çok insanın sapkınlığının zikrini, davetine uyanların zikrini,

وَمَنْ عَصَاهُ، وَذُكِرَ أَنَّهُ أَرَادَ مِنْ إِسْكَانِ أَبْنَائِهِ بِمَكَّةَ رَجَاءَ أَنْ يَكُونُوا حُرَّاسَ بَيْتِ اللَّهِ، وَأَنْ يُقِيمُوا الصَّلَاةَ، وَأَنْ يشكروا النعم المسئولة لَهُمْ. وَفِيهِ تَعْلِيمٌ لِأَهْلِهِ وَأَتْبَاعِهِ بِعُمُومِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى حَتَّى يُرَاقِبُوهُ فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ وَيُخَلِّصُوا النِّيَّةَ إِلَيْهِ.

ve kendisine isyan edenleri ihtiva etmekteydi. Ayrıca çocuklarını Mekke'ye yerleştirmekten maksadının, onların Allah'ın Beyti'nin muhafızları olmaları, namazı ikame etmeleri ve kendilerine istenen nimetlere şükretmeleri umudu olduğu zikredilmişti. Bunda, her durumda O'nu murakabe etmeleri ve niyetlerini O'na halis kılmaları için ehline ve tabiilerine Allah Teâlâ'nın ilminin kuşatıcılığı konusunda bir talim vardır.

وَجُمْلَةُ وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ تَذْيِيلٌ لِجُمْلَةِ إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ، أَيْ تَعْلَمُ أَحْوَالَنَا وَتَعْلَمُ كُلَّ شَيْءٍ. وَلِكَوْنِهَا تَذْيِيلًا أُظْهِرَ فِيهَا اسْمُ الْجَلَالَةِ لِيَكُونَ التَّذْيِيلُ مُسْتَقِلًّا بِنَفْسِهِ بِمَنْزِلَةِ الْمَثَلِ وَالْكَلَام الْجَامِع.

{ وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } cümlesi, { إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ } cümlesinin tezyilidir (tamamlayıcı pekiştirmesidir); yani "Sen bizim hallerimizi de bilirsin, her şeyi de bilirsin" demektir. Tezyil olduğu için, darb-ı mesel ve özlü söz mesabesinde kendi başına müstakil olsun diye lafzatullah açıkça zikredilmiştir.

[سُورَة إِبْرَاهِيم (١٤) : آيَة ٣٩]

[İbrâhîm Suresi (14), Ayet 39]

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ (٣٩)

{ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ } “İhtiyarlık çağımda bana İsmâil'i ve İshâk'ı bağışlayan Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbim duayı hakkıyla işitendir.” (39)

لَمَّا دَعَا اللَّهُ لِأَهَمِّ مَا يُهِمَّهُ وَهُوَ إِقَامَةُ التَّوْحِيدِ وَكَانَ يَرْجُو إِجَابَةَ دَعْوَتِهِ وَأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِعَجَبٍ فِي أَمْرِ اللَّهِ خَطَرَ بِبَالِهِ نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْهِ بِمَا كَانَ يَسْأَلُهُ وَهُوَ أَنْ وَهَبَ لَهُ وَلَدَيْنِ فِي إِبَّانِ

Kendisini en çok ilgilendiren husus olan tevhidin ikamesi için Allah'a dua edip duasının kabulünü umduğunda ve bunun Allah'ın işinde şaşılacak bir şey olmadığını bildiğinde; daha önce dilediği şey hususunda Allah'ın kendisine olan nimetini, yani

الْكِبَرِ وَحِينَ الْيَأْسِ مِنَ الْوِلَادَةِ فَنَاجَى اللَّهَ فَحَمِدَهُ عَلَى ذَلِكَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ بِأَنَّهُ سُمَيْعُ الدُّعَاءِ، أَيْ مُجِيبٌ، أَيْ مُتَّصِفٌ بِالْإِجَابَةِ وَصْفًا ذَاتِيًّا، تَمْهِيدًا لِإِجَابَةِ دَعْوَتِهِ هَذِهِ كَمَا أَجَابَ دَعْوَتَهُ سَلَفًا. فَهَذَا مُنَاسَبَةُ مَوْقِعِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ بَعْدَ مَا قَبْلَهَا بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ.

ihtiyarlık çağında ve çocuk sahibi olmaktan ümit kesildiği bir vakitte kendisine iki evlat bağışlamış olduğunu hatırladı. Bunun üzerine Allah'a münacatta bulunarak bundan ötürü O'na hamdetti ve daha önce duasını kabul ettiği gibi bu duasını da kabul buyurmasına bir zemin hazırlamak üzere O'nun "Semîu'd-dua", yani icabet eden, icabet vasfı zati bir vasıf olan olduğunu belirterek O'nu övdü. { إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ } kavlinin karinesiyle, bu cümlenin öncesinin ardından gelişindeki münasebet işte budur.

وَاسْمُ الْمَوْصُولِ إِيمَاءٌ إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْحَمْدِ. وعَلَى فِي قَوْلِهِ: عَلَى الْكِبَرِ لِلِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ بِمَعْنَى مَعَ، أَيْ وَهَبَ ذَلِكَ تَعَلِّيًا عَلَى الْحَالَةِ الَّتِي شَأْنُهَا أَنْ لَا تَسْمَحَ بِذَلِكَ. وَلِذَلِكَ يُفَسِّرُونَ عَلَى هَذِهِ بِمَعْنَى مَعَ، أَيْ مَعَ الْكِبَرِ الَّذِي لَا تَحْصُلُ مَعَهُ الْوِلَادَةُ. وَكَانَ عُمْرُ إِبْرَاهِيمَ حِينَ وُلِدَ لَهُ إِسْمَاعِيلُ- ﵉ سِتًّا وَثَمَانِينَ سَنَةً (٨٦) . وَعُمْرُهُ حِينَ وُلِدَ لَهُ إِسْحَاقُ- ﵉ مِائَةَ سَنَةٍ (١٠٠) . وَكَانَ لَا يُولَدُ لَهُ مِنْ قَبْلُ.

İsm-i mevsûl, hamdin bina edildiği gerekçeye ima etmektedir. { عَلَى الْكِبَرِ } kavlindeki { عَلَى } [harf-i ceri], "birlikte/rağmen" (maa) manasında mecazi isti'lâ içindir; yani buna elvermeyecek bir duruma üstün gelerek bunu bağışladı demektir. Bu yüzden buradaki { عَلَى } harfini "ile birlikte" (maa) manasıyla tefsir ederler; yani çocuk doğumunun gerçekleşmediği bir ihtiyarlıkla birlikte demektir. İsmâil -aleyhisselâm- doğduğunda İbrâhim seksen altı (86) yaşındaydı. İshâk -aleyhisselâm- doğduğunda ise yüz (100) yaşındaydı ve daha önce çocuğu olmuyordu.

وَجُمْلَةُ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ تَعْلِيلٌ لِجُمْلَةِ وَهَبَ، أَيْ وَهَبَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ سَمِيعُ الدُّعَاءِ. وَالسَّمِيعُ مُسْتَعْمَلٌ فِي إِجَابَةِ الْمَطْلُوبِ كِنَايَةً، وَصِيغَ

{ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ } cümlesi, { وَهَبَ } fiilinin gerekçesidir; yani bunu bağışladı, çünkü O duayı hakkıyla işitendir. es-Semî' (السَّمِيعُ), istenene icabet etmek manasında kinaye olarak kullanılmıştır ve

بِمِثَالِ الْمُبَالَغَةِ أَوِ الصِّفَةِ الْمُشَبَّهَةِ لِيَدُلَّ عَلَى كَثْرَةِ ذَلِكَ وَأَنَّ ذَلِكَ شَأْنُهُ، فَيُفِيدُ أَنَّهُ وَصْفٌ ذَاتِيٌّ لله تَعَالَى.

bunun çokluğunu ve O'nun şanının bu olduğunu göstermek için mübalağa kalıbı veya sıfat-ı müşebbehe olarak getirilmiştir; böylece bunun Allah Teâlâ için zatî bir sıfat olduğunu ifade eder.

[٤٠، ٤١]

[40, 41]

[سُورَة إِبْرَاهِيم (١٤) : الْآيَات ٤٠ إِلَى ٤١]

[İbrâhîm Suresi (14), Ayetler 40 ila 41]

رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنا وَتَقَبَّلْ دُعاءِ (٤٠) رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ (٤١)

{ رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنا وَتَقَبَّلْ دُعاءِ } “Rabbim! Beni ve zürriyetimden [gelenleri] namazı dosdoğru kılanlardan eyle. Rabbimiz! Duamı kabul buyur.” (40) { رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ } “Rabbimiz! Hesabın görüleceği gün beni, anne babamı ve müminleri bağışla.” (41)

جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ مِنْ تَمَامِ دُعَائِهِ. وَفِعْلُ اجْعَلْنِي مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّكْوِينِ، كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا، أَيِ اجْعَلْنِي فِي الْمُسْتَقْبَلِ مُقِيمَ الصَّلَاةِ.

Duasının tamamlayıcısı olan müstakil (istînâf) bir cümledir. { اجْعَلْنِي } fiili, az önce geçtiği üzere var etme/kılma (tekvîn) anlamında kullanılmıştır; yani gelecekte beni namazı dosdoğru kılan biri kıl demektir.

وَالْإِقَامَةُ: الْإِدَامَةُ، وَتَقَدَّمَ فِي صَدْرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ.

el-İkâme (الْإِقَامَةُ): Devam ettirmektir; Bakara Suresi'nin başında geçmişti.

وَمِنْ ذُرِّيَّتِي صِفَةٌ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ مَعْطُوفٍ عَلَى يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ. وَالتَّقْدِيرُ وَاجْعَلْ مُقِيمِينَ لِلصَّلَاةِ مِنْ ذُرِّيَّتِي.

{ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي }, mütekellim yâ'sına matuf olan mahzuf bir mevsufun sıfatıdır. Takdiri ise şöyledir: "Zürriyetimden de namazı kılanlar var eyle."

ومِنْ ابْتِدَائِيَّةٌ وَلَيْسَتْ لِلتَّبْعِيضِ، لِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ لَا يَسْأَلُ اللَّهَ إِلَّا أَكْمَلَ مَا يُحِبُّهُ لِنَفْسِهِ وَلِذَرِّيَّتِهِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مِنْ لِلتَّبْعِيضِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ اللَّهَ أَعْلَمَهُ بِأَنْ يَكُونَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ فَرِيقٌ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَفَرِيقٌ لَا يُقِيمُونَهَا، أَيْ لَا يُؤْمِنُونَ. وَهَذَا وَجْهٌ ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الدُّعَاءُ تَحْصِيلًا لِحَاصِلٍ، وَهُوَ بَعِيدٌ، وَكَيْفَ وَقَدْ قَالَ: وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ [سُورَة إِبْرَاهِيم: ٣٥] وَلَمْ يَقُلْ: وَمِنْ بَنِيَّ.

{ مِنْ } ibtidâiyye (başlangıç bildiren)dir, teb'îz (kısmîlik) için değildir; çünkü İbrâhim -aleyhisselâm- kendisi ve zürriyeti için sevdiği şeyin en mükemmelinden başkasını Allah'tan istemez. Allah'ın kendisine zürriyetinden bir grubun namaz kılacağını, bir grubun ise kılmayacağını -yani inanmayacağını- bildirmesine binaen { مِنْ } harfinin teb'îz için olması da caizdir. Ancak bu zayıf bir görüştür; zira duanın zaten gerçekleşmiş olanı talep etmek (tahsîlü'l-hâsıl) olmasını gerektirir ki bu uzaktır. Nasıl öyle olsun ki; nitekim: { وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ } “Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut” [İbrâhîm Suresi, 35] buyurmuş, "oğullarımdan bir kısmını" dememiştir.

وَدُعَاؤُهُ بِتَقَبُّلِ دُعَائِهِ ضَرَاعَةٌ بَعْدَ ضَرَاعَةٍ.

Duanın kabul edilmesi yönündeki duası, yakarış üstüne yakarıştır.

وَحُذِفَتْ يَاءُ الْمُتَكَلِّمِ فِي دُعاءِ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ تَخْفِيفًا كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِلَيْهِ مَتابِ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [٣٠] .

Cumhurun kıraatinde { دُعاءِ } kelimesindeki mütekellim yâ'sı, Ra'd Suresi'ndeki { وَإِلَيْهِ مَتابِ } [30] kavlinde geçtiği gibi tahfif amacıyla hazfedilmiştir.

وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَحَمْزَةُ بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ سَاكِنَةً.

İbn Kesîr, Ebû Amr ve Hamza ise yâ harfini sakin olarak sabit bırakarak okumuşlardır.

ثُمَّ دَعَا بِالْمَغْفِرَةِ لِنَفْسِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَلِوَالِدَيْهِ مَا تَقَدَّمَ مِنْهُ وَمِنَ الْمُؤْمِنِينَ قَبْلَ نُبُوءَتِهِ وَمَا اسْتَمَرَّ عَلَيْهِ أَبُوهُ بَعْدَ دَعْوَتِهِ مِنَ الشِّرْكِ، أَمَّا أُمُّهُ فَلَعَلَّهَا تُوُفِّيَتْ

Sonra kendisi, müminler ve anne babası için; peygamberliğinden önce kendisinden ve müminlerden sadır olanlar ile babasının davetinden sonra da devam ettirdiği şirk sebebiyle mağfiret diledi. Annesine gelince, muhtemelen peygamberliğinden

قَبْلَ نُبُوءَتِهِ. وَهَذَا الدُّعَاءُ لِأَبَوَيْهِ قَبْلَ أَنْ يَتَبَيَّنَ لَهُ أَنَّ أَبَاهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ كَمَا فِي آيَةِ سُورَةِ بَرَاءَةٍ.

önce vefat etmişti. Anne babası için yaptığı bu dua, Berâe (Tevbe) Suresi'ndeki ayette geçtiği üzere babasının Allah düşmanı olduğu kendisine ayan olmadan önceydi.

وَمَعْنَى يَقُومُ الْحِسابُ: يَثْبُتُ. اسْتُعِيرَ الْقِيَامُ لِلثُّبُوتِ تَبَعًا لِتَشْبِيهِ الْحِسَابِ بِإِنْسَانٍ قَائِمٍ، لِأَنَّ حَالَةَ الْقِيَامِ أَقْوَى أَحْوَالِ الْإِنْسَانِ إِذْ هُوَ انْتِصَابٌ لِلْعَمَلِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: قَامَتِ الْحَرْبُ عَلَى سَاقٍ، إِذَا قَوِيَتْ وَاشْتَدَّتْ. وَقَوْلُهُمْ: تَرَجَّلَتِ الشَّمْسُ، إِذَا قَوِيَ ضَوْءُهَا، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ويُقِيمُونَ الصَّلاةَ فِي أَوَّلِ سُورَة الْبَقَرَة [٤] .

{ يَقُومُ الْحِسابُ } ifadesinin manası: Sabit olur/başlar demektir. Kıyam (ayağa kalkma), hesabın ayakta duran bir insana benzetilmesine bağlı olarak sübut için istiare edilmiştir; çünkü ayakta durma hali, insanın en güçlü halidir, zira işe koyulmadır. Nitekim Arapların savaş şiddetlenip kızıştığında "kâmeti'l-harbu alâ sâkın" (قَامَتِ الْحَرْبُ عَلَى سَاقٍ - savaş bacak üzerinde dikildi/kızıştı) ve güneşin ışığı güçlendiğinde "teracceleti'ş-şemsu" (تَرَجَّلَتِ الشَّمْسُ) demeleri de bu kabildendir. Bu husus, Bakara Suresi'nin başındaki: { ويُقِيمُونَ الصَّلاةَ } [4] kavlinde geçmişti.

[٤٢، ٤٣]

[42, 43]

[سُورَة إِبْرَاهِيم (١٤) : الْآيَات ٤٢ إِلَى ٤٣]

[İbrâhîm Suresi (14), Ayetler 42 ila 43]

وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلاً عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ (٤٢) مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ (٤٣)

{ وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلاً عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ } “Sakın Allah'ı, zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma! O, onları ancak gözlerin dehşetten donup kalacağı bir güne erteler.” (42) { مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ } “Başlarını dikerek koşarlar; bakışları kendilerine dönmez ve kalpleri bomboştur.” (43)

عَطْفٌ عَلَى الْجُمَلِ السَّابِقَةِ، وَلَهُ اتِّصَالٌ بِجُمْلَةِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ [سُورَة إِبْرَاهِيم: ٣٠] الَّذِي هُوَ وَعِيدٌ لِلْمُشْرِكِينَ وَإِنْذَارٌ لَهُمْ بِأَنْ لَا يَغْتَرُّوا بِسَلَامَتِهِمْ وَأَمْنِهِمْ تَنْبِيهًا لَهُمْ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ مَتَاعٌ قَلِيلٌ زَائِلٌ، فَأَكَّدَ ذَلِكَ الْوَعِيدَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، مَعَ إِدْمَاجِ تَسْلِيَةِ الرَّسُول- ﵊ عَلَى مَا يَتَطَاوَلُونَ بِهِ مِنَ النِّعْمَةِ وَالدَّعَةِ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ التَّفْرِيعُ فِي قَوْلِهِ فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ [سُورَة إِبْرَاهِيم: ٤٧] . وَفِي مَعْنَى الْآيَةِ قَوْلُهُ: وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا [سُورَة المزمل: ١١] .

Önceki cümlelere matuftur ve müşrikler için bir tehdit, selamet ve güvenliklerine aldanmamaları yönünde bir uyarı ve bunun gelip geçici az bir menfaat olduğuna dikkat çekme mahiyetinde olan: { قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ } “De ki: 'Yararlanın bakalım, şüphesiz varacağınız yer ateştir!'” [İbrâhîm Suresi, 30] cümlesiyle irtibatlıdır. İşte bu ayetle o tehdit pekiştirilmiş, bununla beraber: { فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ } “Sakın Allah'ın, peygamberlerine verdiği sözden cayacağını sanma!” [İbrâhîm Suresi, 47] kavlindeki bağlaçtan da anlaşıldığı üzere, onların sahip oldukları nimet ve refahla böbürlenmelerine karşı Resul'e -aleyhisselâm- bir teselli de araya katılmıştır. Şu ayet de bu ayetin anlamındadır: { وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا } “Beni o nimet sahibi yalanlayıcılarla baş başa bırak ve onlara biraz mühlet tanı.” [Müzzemmil Suresi, 11].

وَبِاعْتِبَارِ مَا فِيهِ مِنْ زِيَادَةِ مَعْنَى التَّسْلِيَةِ وَمَا انْضَمَّ إِلَيْهِ مِنْ وَصْفِ فَظَاعَةِ حَالِ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ الْحَشْرِ حَسُنَ اقْتِرَانُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ بِالْعَاطِفِ وَلَمْ تُفْصَلْ.

İçerdiği ilave teselli manası ve buna eklenen müşriklerin haşir günündeki durumunun vahameti vasfı göz önüne alındığında, bu cümlenin atıf harfiyle bağlanması güzel düşmüş, önceki cümleden fasl edilmemiştir (ayrı bırakılmamıştır).

وَصِيغَةُ لَا تَحْسَبَنَّ ظَاهِرُهَا نَهْيٌ عَنْ حُسْبَانِ ذَلِكَ. وَهَذَا النَّهْيُ كِنَايَةٌ عَنْ إِثْبَاتِ وَتَحْقِيقِ ضِدِّ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ فِي الْمَقَامِ الَّذِي مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُثِيرَ لِلنَّاسِ ظَنَّ وُقُوعِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ لِقُوَّةِ الْأَسْبَابِ الْمُثِيرَةِ لِذَلِكَ. وَذَلِكَ أَنَّ إِمْهَالَهُمْ وَتَأْخِيرَ

{ لَا تَحْسَبَنَّ } sîgası, zahiri itibarıyla böyle sanmaktan bir nehiydir (yasaklamadır). Bu nehiy, onu tetikleyen sebeplerin güçlü olması sebebiyle insanların zihninde nehyedilen şeyin vuku bulduğu zannını uyandırmaya müsait bir makamda, nehyedilen şeyin zıddını ispat ve tekit etmekten kinayedir. Zira onlara mühlet verilmesi ve cezalarının geciktirilmesi,

عُقُوبَتِهِمْ يُشْبِهُ حَالَةَ الْغَافِلِ عَنْ أَعْمَالِهِمْ، أَيْ تَحَقَّقْ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِغَافِلٍ، وَهُوَ كِنَايَةٌ ثَانِيَةٌ عَنْ لَازِمِ عَدَمِ الْغَفْلَةِ وَهُوَ الْمُؤَاخَذَةُ، فَهُوَ

onların amellerinden gafil olan kimsenin durumuna benzer; yani Allah'ın gafil olmadığını kesin olarak bil demektir. Bu da gafletin bulunmayışının zorunlu neticesi olan cezalandırmadan (muâhaze) ikinci bir kinayedir; dolayısıyla o...

كِنَايَةٌ بِمَرْتَبَتَيْنِ، ذَلِكَ لِأَنَّ النَّهْيَ عَن الشَّيْء يَأْذَن بِأَنَّ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ بِحَيْثُ يَتَلَبَّسُ بِهِ الْمُخَاطَبُ، فَنَهْيُهُ عَنْهُ تَحْذِيرٌ مِنَ التَّلَبُّسِ بِهِ بِقَطْعِ النَّظَرِ عَنْ تَقْدِيرِ تَلَبُّسِ الْمُخَاطَبِ بِذَلِكَ الْحُسْبَانِ. وَعَلَى هَذَا الِاسْتِعْمَالِ جَاءَتِ الْآيَةُ سَوَاءً جَعَلْنَا الْخِطَابَ لِكُلِّ مَنْ يَصِحَّ أَنْ يُخَاطَبَ فَيدْخل فِيهِ النَّبِي- ﵊ أَمْ جَعَلْنَاهُ لِلنَّبِيِّ ابْتِدَاءً وَيَدْخُلُ فِيهِ أُمَّتُهُ.

iki dereceli bir kinayedir. Zira bir şeyden nehyetmek, nehyedilen şeyin muhataba bulaşabileceğini bildirir; dolayısıyla muhatabın o zanna kapıldığı varsayımından bağımsız olarak, onu bundan nehyetmek o duruma düşmekten sakındırmaktır. İster hitabı kendisine hitap edilmesi caiz olan herkes için kılıp içine Peygamber -aleyhisselâm- da dahil olsun, isterse doğrudan doğruya Peygamber'e kılıp ümmeti de onun kapsamına girsin, ayet bu kullanım üzere gelmiştir.

وَنَفْيِ الْغَفْلَةِ عَنِ اللَّهِ لَيْسَ جَارِيًا عَلَى صَرِيحِ مَعْنَاهُ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَظُنُّهُ مُؤْمِنٌ بَلْ هُوَ كِنَايَةٌ عَنِ النَّهْيِ عَنِ اسْتِعْجَالِ الْعَذَابِ لِلظَّالِمِينَ. وَمِنْهُ جَاءَ مَعْنَى التَّسْلِيَةِ لِلرَّسُولِ ﷺ.

Allah'tan gafletin nefyedilmesi (olumsuzlanması) sarih anlamı üzere carî değildir; zira hiçbir mümin bunu zannetmez. Aksine bu, zalimler için azabın çabuklaştırılmasını istemekten men etmeye yönelik bir kinayedir. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem için teselli anlamı da buradan gelmektedir.

وَالْغَفْلَةُ: الذُّهُولُ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٥٦] .

Gaflet (الْغَفْلَةُ), zühûl (dalgınlık, unutma ve habersiz olma) demektir; nitekim En'âm Suresi'nde geçen: { وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ } “Biz onların okuduklarından gerçekten habersizdik” [En'âm Suresi, 156] kavlinde geçmişti.

وَالْمُرَادُ بِالظُّلْمِ هُنَا الشِّرْكُ، لِأَنَّهُ ظُلْمٌ لِلنَّفْسِ بِإِيقَاعِهَا فِي سَبَبِ الْعَذَابِ الْمُؤْلِمِ، وَظُلْمٌ لِلَّهِ بِالِاعْتِدَاءِ عَلَى مَا يَجِبُ لَهُ مِنَ الِاعْتِرَافِ بِالْوَحْدَانِيَّةِ. وَيَشْمَلُ ذَلِكَ مَا كَانَ مِنَ الظُّلْمِ دُونَ الشِّرْكِ مِثْلَ ظُلْمِ النَّاسِ بِالِاعْتِدَاءِ عَلَيْهِمْ أَوْ حِرْمَانِهِمْ حُقُوقَهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ غَيْرُ غَافِلٍ عَنْ ذَلِكَ. وَلِذَلِكَ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ هِيَ تَسْلِيَةٌ لِلْمَظْلُومِ وَتَهْدِيدٌ لِلظَّالِمِ.

Buradaki zulümden maksat şirktir; çünkü şirk, insanı elem verici azabın sebebine sürüklemekle nefse yapılmış bir zulüm, Allah'ın birliğini ikrar etme konusundaki hakkına tecavüz etmekle de Allah'a yapılmış bir zulümdür. İnsanlara saldırmak veya onları haklarından mahrum etmek gibi şirk dışındaki zulümleri de kapsar; zira Allah bundan da gafil değildir. Nitekim Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: "Bu, mazlum için bir teselli, zalim için ise bir tehdittir."

وَقَوْلُهُ: فِيهِ الْأَبْصارُ مَبْنِيَّة لِجُمْلَةِ وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا الْخَ.

{ فِيهِ الْأَبْصارُ } kavli, { وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا } “Sakın Allah'ı gafil sanma...” cümlesinin üzerine bina edilmiştir.

وَشُخُوصُ الْبَصَرِ: ارْتِفَاعُهُ كَنَظَرِ الْمَبْهُوتِ الْخَائِفِ.

Şuhûsu'l-basar (شُخُوصُ الْبَصَرِ): Şaşkına dönmüş ve korkmuş kimsenin bakışı gibi gözün dikilip kalmasıdır.

وأل فِي الْأَبْصارُ لِلْعُمُومِ، أَيْ تَشْخَصُ فِيهِ أَبْصَارُ النَّاسِ مِنْ هَوْلِ مَا يَرَوْنَ. وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ مُشَاهَدَةُ هَوْلِ أَحْوَالِ الظَّالِمِينَ.

{ الْأَبْصارُ } kelimesindeki "el-" (ال) takısı umum (kapsayıcılık) içindir; yani gördükleri şeyin dehşetinden insanların gözleri dikilip kalır demektir. Zalimlerin hallerinin dehşetini müşahede etmek de bu cümlenin kapsamındadır.

وَالْإِهْطَاعُ: إِسْرَاعُ الْمَشْيِ مَعَ مَدِّ الْعُنُقِ كَالْمُتَخَتِّلِ، وَهِيَ هَيْئَةُ الْخَائِفِ.

İhtâ' (الْإِهْطَاعُ): Bir şeyi gizlice gözetleyen/avına sinsice yaklaşan kimse gibi boynunu uzatarak hızlı yürümektir; bu da korkan kimsenin duruşudur.

وَإِقْنَاعُ الرَّأْسِ: طَأْطَأَتُهُ مِنَ الذُّلِّ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ قَنَعَ مِنْ بَابِ مَنَعَ إِذَا تَذَلَّلَ.

İknâu'r-re's (إِقْنَاعُ الرَّأْسِ): Zilletten ötürü başı öne eğmektir. Bu kelime, "mene'a" (مَنَعَ) babından boyun eğip zillet gösterdiğinde kullanılan "kane'a" (قَنَعَ) kökünden türetilmiştir.

ومُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ حَالَانِ.

{ مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ } ifadeleri iki hâldir (durum bildiren ögedir).

وَجُمْلَةُ لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ أَيْضًا. وَالطَّرْفُ: تَحَرُّكُ جَفْنِ الْعَيْنِ.

{ لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ } cümlesi de yine hâl konumundadır. Tarf (الطَّرْفُ), göz kapağının hareketidir (göz kırpmasıdır).

وَمَعْنَى لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ، أَيْ لَا يَعُودُ إِلَى مُعْتَادِهِ، أَيْ لَا يَسْتَطِيعُونَ تَحْوِيلَهُ. فَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ هَوْلِ مَا شَاهَدُوهُ بِحَيْثُ يَبْقُونَ نَاظِرِينَ إِلَيْهِ لَا تُطْرَفُ أَعْيُنُهُمْ.

{ لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ } ifadesinin manası; kendilerine geri dönmez, yani mutad haline dönmez, başka bir yere çeviremezler demektir. Bu, gördükleri şeyin dehşetinden ötürü gözlerini dahi kırpamadan ona bakakalacaklarından kinayedir.

وَقَوْلُهُ: وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ تَشْبِيهٌ بَلِيغٌ، إِذْ هِيَ كَالْهَوَاءِ فِي الْخُلُوِّ مِنَ الْإِدْرَاكِ لِشِدَّةِ الْهَوْلِ.

{ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ } kavli beliğ bir teşbihtir; zira dehşetin şiddetinden dolayı kalpleri idrakten yoksun olma hususunda boşluk gibidir.

وَالْهَوَاءُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: الْخَلَاءُ. وَلَيْسَ هُوَ الْمَعْنَى الْمُصْطَلَحُ عَلَيْهِ فِي عِلْمِ الطِّبِّ وَعِلْمِ الْهَيْئَةِ.

Hevâ (الْهَوَاءُ) kelimesi Arap kelamında: Boşluk (halâ) demektir. Tıp ve astronomi (hey'et) ilmindeki terim manası değildir.

[٤٤، ٥٥]

[44, 45]