وَالْخَصِيمُ مِنْ صِيَغِ الْمُبَالَغَةِ، أَيْ كَثِيرُ الْخِصَامِ.
el-Hasîm (الْخَصِيمُ) mübalağa kiplerindendir; yani “hasımlığı (düşmanlığı/münakaşası) pek çok olan” demektir.
ومُبِينٌ خَبَرٌ ثَانٍ عَنْ ضَمِيرِ فَإِذا هُوَ، أَيْ فَإِذَا هُوَ مُتَكَلِّمٌ مُفْصِحٌ عَمَّا فِي ضَمِيرِهِ وَمُرَادِهِ بِالْحَقِّ أَو بِالْبَاطِلِ والمنطق بِأَنْوَاعِ الْحُجَّةِ حَتَّى السَّفْسَطَةِ.
{ مُبِينٌ } kelimesi { فَإِذَا هُوَ } cümlesindeki zamirin ikinci haberidir; yani “o, içindekini ve maksadını hakla ya da bâtılla açıkça dile getiren, safsataya varıncaya kadar her türlü delille konuşan kimsedir” demektir.
وَالْمُرَادُ: الْخِصَامُ فِي إِثْبَاتِ الشُّرَكَاءِ، وَإِبْطَالُ الْوَحْدَانِيَّةِ، وَتَكْذِيبُ مَنْ يَدْعُونَ إِلَى التَّوْحِيدِ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ يس
Kastedilen; ortaklar isnat etme, tevhidi iptal etme ve tevhide çağıranları yalanlama konusundaki hasımlıktır. Nitekim Yüce Allah'ın Yâsîn Suresi'ndeki şu buyruğu da buna delalet etmektedir
: أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ وَضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ [سُورَة الْحجر: ٧٧- ٧٨] .
: { أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ } “İnsan, bizim kendisini bir nutfeden yarattığımızı görmedi mi ki hemen apaçık bir hasım kesiliverir? Kendi yaratılışını unutup bize bir misal getirdi: 'Çürümüş gitmiş kemikleri kim diriltecek?' dedi” [Yâsîn Suresi: 77-78].
وَالْإِتْيَانُ بِحَرْفِ (إِذَا) الْمُفَاجِأَةِ اسْتِعَارَةٌ تَبَعِيَّةٌ. اسْتُعِيرَ الْحَرْفُ الدَّالُّ عَلَى مَعْنَى الْمُفَاجَأَةِ لِمَعْنَى تَرَتُّبِ الشَّيْءِ عَلَى غَيْرِ مَا يُظَنُّ أَنْ يَتَرَتَّبَ عَلَيْهِ. وَهَذَا مَعْنًى لَمْ يُوضَعْ لَهُ حَرْفٌ. وَلَا مُفَاجَأَةَ بِالْحَقِيقَةِ هُنَا لِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَفْجَأْهُ ذَلِكَ وَلَا فَجَأَ أَحَدًا، وَلَكِنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُ بِحَيْثُ لَوْ تَدَبَّرَ النَّاظِرُ فِي خَلْقِ الْإِنْسَانِ لَتَرَقَّبَ مِنْهُ الِاعْتِرَافَ بِوَحْدَانِيَّةِ خَالِقِهِ وَبِقُدْرَتِهِ عَلَى إِعَادَةِ خَلْقِهِ، فَإِذَا سَمِعَ مِنْهُ الْإِشْرَاكَ وَالْمُجَادَلَةَ فِي إِبْطَالِ الْوَحْدَانِيَّةِ وَفِي إِنْكَارِ الْبَعْثِ كَانَ كَمَنْ فَجَأَهُ ذَلِكَ. وَلَمَّا كَانَ حَرْفُ الْمُفَاجَأَةِ يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ الْفَجْأَةِ لِلْمُتَكَلِّمِ بِهِ تَعَيَّنَ أَنْ تَكُونَ الْمُفَاجَأَةُ اسْتِعَارَةً تَبَعِيَّةً.
Sürpriz/beklenmedik durum bildiren [müfâcea harfi olan] (izâ / إِذَا) edatının getirilmesi istiâre-i tebeiyyedir. Beklenmedik durum anlamına delalet eden harf, bir şeyin beklenmeyen bir durumun ardından gerçekleşmesi anlamı için ödünç alınmıştır (istiâre edilmiştir). Bu, kendisi için özel bir harf konulmamış bir anlamdır. Burada hakiki anlamda bir sürpriz/ansızın olma durumu yoktur; zira bu durum Allah için beklenmedik olmadığı gibi kimseye de ansızın gelmemiştir. Fakat anlam şudur: Bakan kimse insanın yaratılışını tefekkür etseydi, onun Yaratıcısının birliğini ve yeniden yaratmaya gücünün yettiğini itiraf etmesini beklerdi; fakat ondan şirki, tevhidi geçersiz kılma mücadelesini ve dirilişi inkâr ettiğini işitince, adeta bu durum kendisine ansızın gelmiş gibi olur. Müfâcea harfi, onu kullanan mütekellim için sürpriz bir durumun meydana geldiğine delalet ettiğinden, buradaki müfâceanın istiâre-i tebeiyye olması zorunlu olmuştur.
فَإِقْحَامُ حَرْفِ الْمُفَاجَأَةِ جَعَلَ الْكَلَامَ مُفْهِمًا أَمْرَيْنِ هُمَا: التَّعْجِيبُ مِنْ تَطَوُّرِ الْإِنْسَانِ مِنْ أَمْهَنِ حَالَةٍ إِلَى أَبْدَعِ حَالَةٍ وَهِيَ حَالَةُ الْخُصُومَةِ وَالْإِبَانَةِ النَّاشِئَتَيْنِ عَنِ التَّفْكِيرِ وَالتَّعَقُّلِ، وَالدَّلَالَةِ عَلَى كُفْرَانِهِ النِّعْمَةَ وَصَرْفِهِ مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَيْهِ فِي عِصْيَانِ الْمُنْعِمِ عَلَيْهِ. فَالْجُمْلَةُ فِي حَدِّ ذَاتِهَا تَنْوِيهٌ، وَبِضَمِيمَةِ حَرْفِ الْمُفَاجَأَةِ أُدْمِجَتْ مَعَ التَّنْوِيهِ التَّعْجِيبِ. وَلَوْ قِيلَ: فَهُوَ خَصِيمٌ أَوْ فَكَانَ خَصِيمًا لَمْ يَحْصُلْ هَذَا الْمَعْنى البليغ.
Müfâcea harfinin araya getirilmesi, söze iki anlam kazandırmıştır: Birincisi, insanın en değersiz halden, düşünme ve akletmekten kaynaklanan hasımlık ve meramını beyan etme hali gibi en mükemmel hale dönüşmesine hayret ettirmektir; ikincisi ise insanın nimete nankörlük ettiğine ve kendisine bahşedilen nimeti, nimeti verene isyanda harcadığına delalet etmektir. Cümlenin kendisi bir takdirdir (insanın mertebesine dikkat çekmedir); müfâcea harfinin eklenmesiyle bu takdirin içine taaccüb (hayret) de katılmıştır. Şayet “fe-hüve hasîmun” veya “fe-kâne hasîmen” denseydi, bu beliğ mana elde edilemezdi.
[٥- ٧]
[5-7]
[سُورَة النَّحْل (١٦) : الْآيَات ٥ إِلَى ٧]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 5-7]
وَالْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ فِيها دِفْءٌ وَمَنافِعُ وَمِنْها تَأْكُلُونَ (٥) وَلَكُمْ فِيها جَمالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ (٦) وَتَحْمِلُ أَثْقالَكُمْ إِلى بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بالِغِيهِ إِلاَّ بِشِقِّ الْأَنْفُسِ إِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٧)
{ وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا ۗ لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ وَلَكُمْ فِيهَا جَمَالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ وَتَحْمِلُ أَثْقَالَكُمْ إِلَىٰ بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بَالِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ ۚ إِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ } “Ve hayvanları da yarattı. Onlarda sizin için bir ısınma (aracı) ve birtakım faydalar vardır; onlardan yersiniz de. Akşamleyin getirirken ve sabahleyin salarken onlarda sizin için bir güzellik vardır. Ağırlıklarınızı, ancak canınız çıkarcasına zorlukla varabileceğiniz bir beldeye taşırlar. Şüphesiz Rabbiniz çok şefkatlidir, çok merhametlidir. (5-7)”
يَجُوزُ أَنْ يَعْطِفَ الْأَنْعامَ عَطْفَ الْمُفْرَدِ عَلَى الْمُفْرَدِ عَطْفًا على الْإِنْسانَ [سُورَة النَّحْل: ٤] ، أَيْ خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ وَالْأَنْعَامَ، وَهِيَ أَيْضًا مَخْلُوقَةٌ مِنْ نُطْفَةٍ، فَيَحْصُلُ
{ الْأَنْعَامَ } kelimesini müfredin müfrede atfı olarak { الْإِنْسَانَ } [Nahl Suresi: 4] kelimesine atfetmek caizdir; yani insanı ve hayvanları bir nutfeden yarattı demektir; zira onlar da bir nutfeden yaratılmıştır. Böylece
اعْتِبَارٌ بِهَذَا التَّكْوِينِ الْعَجِيبِ لِشَبَهِهِ بِتَكْوِينِ الْإِنْسَانِ، وَتَكُونُ جُمْلَةُ خَلَقَها بِمُتَعَلِّقَاتِهَا مُسْتَأْنَفَةٌ، فَيَحْصُلُ بِذَلِكَ الِامْتِنَانُ.
insanın yaratılışına benzemesi sebebiyle bu hayret verici yaratılıştan ibret alma hasıl olur. { خَلَقَهَا } cümlesi ise müteallıklarıyla birlikte müstenefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olur ve böylece minnet/nimet hatırlatması meydana gelir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفُ الْجُمْلَةِ عَلَى الْجُمْلَةِ، فَيَكُونُ نَصْبُ الْأَنْعامَ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ يُفَسِّرُهُ الْمَذْكُورُ بَعْدَهُ عَلَى طَرِيقَةِ الِاشْتِغَالِ. وَالتَّقْدِيرُ: وَخَلَقَ الْأَنْعَامَ خَلَقَهَا. فَيَكُونُ الْكَلَامُ مُفِيدًا لِلتَّأْكِيدِ لِقَصْدِ تَقْوِيَةِ الْحُكْمِ اهْتِمَامًا بِمَا فِي الْأَنْعَامِ مِنَ الْفَوَائِدِ فَيَكُونُ امْتِنَانًا عَلَى الْمُخَاطَبِينَ، وَتَعْرِيضًا بِهِمْ، فَإِنَّهُمْ كَفَرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ بِخَلْقِهَا فَجَعَلُوا مِنْ نِتَاجِهَا لِشُرَكَائِهِمْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ نَصِيبًا. وَأَيُّ كُفْرَانٍ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يُتَقَرَّبَ بِالْمَخْلُوقَاتِ إِلَى غَيْرِ مَنْ خَلَقَهَا. وَلَيْسَ فِي الْكَلَامِ حَصْرٌ عَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ.
Cümlenin cümleye atfı olması da caizdir; bu durumda { الْأَنْعَامَ } kelimesinin mansub oluşu, iştigâl kuralı gereğince sonrasında zikredilen fiilin açıkladığı gizli bir fiille olur. Takdiri: “Ve-haleka'l-en'âme halekahâ” (ve hayvanları yarattı, onları yarattı) şeklindedir. Böylece söz, hayvanlardaki faydalara verilen önem sebebiyle hükmü pekiştirmek amacıyla tekit ifade eder; bu da muhataplara yönelik bir minnet (nimet hatırlatması) ve onlara bir tariz (dokundurma) olur. Zira onlar, hayvanların yaratılışındaki Allah'ın nimetine nankörlük etmiş, onların yavrularından/ürünlerinden ortaklarına pay ayırmış ve Allah'a da bir pay tayin etmişlerdir. Yaratılmışlarla, onları yaratanın dışındakilere yakınlaşmaya çalışmaktan daha büyük hangi nankörlük olabilir? Her iki takdire göre de sözde bir hasr (kısıtlama) yoktur.
وَجُمْلَةُ لَكُمْ فِيها دِفْءٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوبِ فِي خَلَقَها عَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ إِلَّا أَنَّ الْوَجْهَ الْأَوَّلَ تَمَامُ مُقَابَلَةٍ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ [سُورَة النَّحْل: ٤] مِنْ حَيْثُ حُصُولِ الِاعْتِبَارِ ابْتِدَاءً ثُمَّ التَّعْرِيضِ بِالْكُفْرَانِ ثَانِيًا، بِخِلَافِ الْوَجْهِ الثَّانِي فَإِنَّ صَرِيحَهُ الِامْتِنَانُ، وَيَحْصُلُ الِاعْتِبَارُ بِطَرِيقِ الْكِنَايَةِ مِنْ الِاهْتِمَامِ.
{ لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ } cümlesi her iki takdire göre de { خَلَقَهَا } fiilindeki mansub zamirden hâl konumundadır. Ne var ki birinci vecih, Yüce Allah'ın: { خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ } [Nahl Suresi: 4] ayetiyle tam bir mukabele (karşılıklılık) içindedir; zira önce ibret alma, ardından da nankörlüğe tarizde bulunma hasıl olmaktadır. İkinci vecih ise böyle değildir; onun açık ifadesi minnet (nimet hatırlatması) olup ibret alma hususu öneme binaen kinaye yoluyla hasıl olmaktadır.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ الِاسْتِدْلَالِ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْأَنْعامَ خَلَقَها وَمَا بَعْدَهُ إِدْمَاجٌ لِلِامْتِنَانِ.
Delil getirmeden asıl maksat Yüce Allah'ın: { وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا } “Ve hayvanları da yarattı” buyruğudur; bundan sonrası ise minnetin (nimetin hatırlatılmasının) araya dahil edilmesidir (idmâc).
والْأَنْعامَ: الْإِبِلُ، وَالْبَقَرُ، وَالْغَنَمُ، وَالْمَعِزُ. وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ. وَأَشْهَرُ الْأَنْعَامِ عِنْدَ الْعَرَبِ الْإِبِلُ، وَلِذَلِكَ يَغْلِبُ أَنْ يُطْلَقَ لَفْظُ الْأَنْعَامِ عِنْدَهُمْ عَلَى الْإِبِلِ.
el-En'âm (الْأَنْعَامُ); deve, sığır, koyun ve keçidir. En'âm Suresi'nde geçmişti. Araplar katında en meşhur en'âm devedir; bu sebeple onlarda en'âm lafzı çoğunlukla develer için kullanılır.
وَالْخِطَابُ صَالِحٌ لِشُمُولِ الْمُشْرِكِينَ، وَهُمُ الْمَقْصُودُ ابْتِدَاءً مِنْ الِاسْتِدْلَالِ، وَأَنْ يَشْمَلَ جَمِيعَ النَّاسِ وَلَا سِيَّمَا فِيمَا تَضَمَّنَهُ الْكَلَامُ مِنْ الِامْتِنَانِ.
Hitap, delil getirmede öncelikli muhatap olan müşrikleri kapsamaya elverişli olduğu gibi, özellikle sözün içerdiği nimet hatırlatması hususunda bütün insanları kapsamaya da elverişlidir.
وَفِيهِ الْتِفَاتٌ مِنْ طَرِيقِ الْغَيْبَةِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: عَمَّا يُشْرِكُونَ [سُورَة النَّحْل:
Burada, Yüce Allah'ın: { عَمَّا يُشْرِكُونَ } “ortak koştukları şeylerden” [Nahl Suresi:
٣] بِاعْتِبَارِ بَعْضِ الْمُخَاطَبِينَ.
3] buyruğundaki gaib (üçüncü şahıs) üslubundan, muhatapların bir kısmı dikkate alınarak yapılmış bir iltifat vardır.
وَالدِّفْءُ- بِكَسْرِ الدَّالِ- اسْمٌ لِمَا يُتَدَفَّأُ بِهِ كَالْمِلْءِ وَالْحِمْلِ. وَهُوَ الثِّيَابُ الْمَنْسُوجَةُ مِنْ أَوْبَارِ الْأَنْعَامِ وَأَصْوَافِهَا وَأَشْعَارِهَا تُتَّخَذُ مِنْهَا الْخِيَامُ وَالْمَلَابِسُ.
Dif' (الدِّفْءُ) -dâl harfinin kesresiyle-; mil' ve himl gibi, kendisiyle ısınılan şeyin ismidir. Bu da çadırların ve giysilerin kendisinden yapıldığı, hayvanların yünlerinden, tüylerinden ve kıllarından dokunan elbiselerdir.
فَلَمَّا كَانَتْ تِلْكَ مَادَّةَ النَّسْجِ جُعِلَ الْمَنْسُوجُ كَأَنَّهُ مَظْرُوفٌ فِي الْأَنْعَامِ.
Bunlar dokumanın hammaddesi olunca, dokunan şey sanki hayvanların içindeymiş (onlarda zarflanmış) gibi kabul edilmiştir.
وَخُصَّ الدِّفْءُ بِالذِّكْرِ مِنْ بَيْنِ عُمُومِ الْمَنَافِعِ لِلْعِنَايَةِ بِهِ.
Dif' (ısınma), ona verilen önem sebebiyle genel menfaatler arasından tahsis edilerek zikredilmiştir.
وَعطف مَنافِعُ عَلَى دِفْءٌ مِنْ عَطْفِ الْعَامِّ عَلَى الْخَاصِّ لِأَنَّ أَمْرَ الدِّفْءِ قَلَّمَا تَسْتَحْضِرُهُ الْخَوَاطِرُ.
{ مَنَافِعُ } kelimesinin { دِفْءٌ } kelimesine atfedilmesi, genel olanın özel olana atfı kabilindendir; çünkü ısınma meselesi zihinlerde pek az canlanır.
ثُمَّ عُطِفَ الْأَكْلُ مِنْهَا لِأَنَّهُ مِنْ ذَوَاتِهَا لَا مِنْ ثَمَرَاتِهَا.
Ardından onlardan yeme hususu atfedilmiştir; zira yemek onların ürünlerinden değil, bizzat kendilerindendir.
وَجُمْلَةُ وَلَكُمْ فِيها جَمالٌ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ لَكُمْ فِيها دِفْءٌ.
{ وَلَكُمْ فِيهَا جَمَالٌ } cümlesi, { لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ } cümlesine matuftur.
وَجُمْلَةُ وَمِنْها تَأْكُلُونَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ لَكُمْ فِيها دِفْءٌ. وَهَذَا امْتِنَانٌ بِنِعْمَةِ تَسْخِيرِهَا لِلْأَكْلِ مِنْهَا وَالتَّغَذِّي، وَاسْتِرْدَادِ الْقُوَّةِ لِمَا يَحْصُلُ مِنْ تَغْذِيَتِهَا.
{ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ } cümlesi, { لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ } cümlesine matuftur. Bu, onlardan beslenmek ve gıdalarından elde edilen şeyle kuvveti geri kazanmak üzere hayvanların boyun eğdirilmesi nimetini hatırlatmadır.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْها تَأْكُلُونَ للاهتمام، لأَنهم شَدِيد وَالرَّغْبَة فِي أَكْلِ اللُّحُومِ، وَلِلرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ. وَالْإِتْيَانُ بِالْمُضَارِعِ فِي تَأْكُلُونَ لِأَنَّ ذَلِكَ مِنَ الْأَعْمَالِ الْمُتَكَرِّرَةِ.
Yüce Allah'ın: { وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ } buyruğunda mecrurun öne alınması, ete karşı aşırı istek duymaları sebebiyle ihtimam (önem verme) ve fasılaya riayet içindir. { تَأْكُلُونَ } fiilinin muzari getirilmesi ise bunun tekrarlanan işlerden olması sebebiyledir.
وَالْإِرَاحَةُ: فِعْلُ الرَّوَاحِ، وَهُوَ الرُّجُوعُ إِلَى الْمَعَاطِنِ، يُقَالُ: أَرَاحَ نِعَمَهُ إِذَا أَعَادَهَا بَعْدَ السُّرُوحِ.
İrâha (الإِرَاحَةُ); revâh (akşam vakti dönme) eylemidir ki bu da ağıllara/sulak yerlere dönmektir. Otlatmaya saldıktan sonra hayvanlarını geri getirdiğinde “erâha ne'amehû” (hayvanlarını akşamleyin geri getirdi) denir.
وَالسُّرُوحُ: الْإِسَامَةُ، أَيِ الْغُدُوُّ بِهَا إِلَى الْمَرَاعِي. يُقَالُ: سَرَحَهَا- بِتَخْفِيفِ الرَّاءِ- سَرَحًا وَسُرُوحًا، وَسَرَّحَهَا- بِتَشْدِيدِ الرَّاءِ- تَسْرِيحًا.
Surûh (السُّرُوحُ); isâme (otlatmaya çıkarma)dir, yani sabahleyin onları meralara götürmektir. Râ harfinin şeddesiz haliyle “serehahâ serhan ve surûhen” ve şeddeli haliyle “serrahahâ tesrîhan” denir.
وَتَقْدِيمُ الْإِرَاحَةِ عَلَى التَّسْرِيحِ لِأَنَّ الْجَمَالَ عِنْدَ الْإِرَاحَةِ أَقْوَى وَأَبْهَجُ، لِأَنَّهَا تُقْبِلُ حِينَئِذٍ مَلْأَى الْبُطُونِ حَافِلَةَ الضُّرُوعِ مَرِحَةً بِمَسَرَّةِ الشِّبَعِ وَمَحَبَّةِ الرُّجُوعِ إِلَى مَنَازِلِهَا مِنْ مَعَاطِنَ وَمَرَابِضَ.
Akşam dönüşünün (irâha) sabah gidişinden (tesrîh) önce zikredilmesi, akşam dönüşündeki güzelliğin daha güçlü ve daha neşeli olmasındandır; zira o vakitte karınları doymuş, memeleri sütle dolmuş, tokluğun sevinci ve barındıkları ağıllara dönmenin arzusuyla neşe içinde gelirler.
وَالْإِتْيَانُ بِالْمُضَارِعِ فِي تُرِيحُونَ وتَسْرَحُونَ لِأَنَّ ذَلِكَ مِنَ الْأَحْوَالِ الْمُتَكَرِّرَةِ.
{ تُرِيحُونَ } ve { تَسْرَحُونَ } fiillerinin muzari getirilmesi, bunun tekrarlanan durumlardan olması sebebiyledir.
وَفِي تَكَرُّرِهَا تَكَرُّرُ النِّعْمَةِ بِمَنَاظِرِهَا.
Bu durumların tekrarlanmasında, onların bu güzel manzaralarıyla nimetin tekrarlanması vardır.
وَجُمْلَةُ وَتَحْمِلُ أَثْقالَكُمْ مَعْطُوفَةٌ عَلَى وَلَكُمْ فِيها جَمالٌ فَهِيَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ أَيْضًا. وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى أَشْهَرِ الْأَنْعَامِ عِنْدَهُمْ وَهِيَ الْإِبِلُ، كَقَوْلِهَا
{ وَتَحْمِلُ أَثْقَالَكُمْ } cümlesi { وَلَكُمْ فِيهَا جَمَالٌ } cümlesine matuftur; dolayısıyla o da hâl konumundadır. Zamir ise onların nezdinde en meşhur hayvan türü olan deveye racidir; nitekim [kadının]
فِي قِصَّةِ أُمِّ زَرْعٍ «رَكِبَ شَرِيًّا وَأَخَذَ خَطِيًّا فَأَرَاحَ عَلَيَّ نَعَمًا ثَرِيًّا» ، فَإِنَّ النَّعَمَ الَّتِي تُؤْخَذُ بِالرُّمْحِ هِيَ الْإِبِلُ لِأَنَّهَا تُؤْخَذُ بِالْغَارَةِ.
Ümmü Zer' kıssasındaki: “Serkeş bir ata bindi, Hattî mızrağını aldı ve bana pek çok deve getirdi” sözünde olduğu gibidir; zira mızrakla elde edilen 'ne'am' develerdir, çünkü onlar baskınla ele geçirilir.
وَضَمِيرُ وَتَحْمِلُ عَائِدٌ إِلَى بَعْضِ الْأَنْعَامِ بِالْقَرِينَةِ. وَاخْتِيَارُ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ بِتَكَرُّرِ ذَلِكَ الْفِعْلِ.
{ وَتَحْمِلُ } fiilindeki zamir, karine gereği hayvanların bir kısmına (develere) racidir. Muzari fiilin seçilmesi ise o fiilin tekrarlanması sebebiyledir.
وَالْأَثْقَالُ: جَمْعُ ثَقَلٍ- بِفَتْحَتَيْنِ- وَهُوَ مَا يَثْقُلُ عَلَى النَّاسِ حَمْلُهُ بِأَنْفُسِهِمْ.
el-Eskâl (الْأَثْقَالُ); iki fetha ile sekalin (ثَقَل) çoğuludur ve insanların bizzat kendilerinin taşıması ağır gelen şeylerdir.
وَالْمُرَادُ بِ بَلَدٍ جنس الْبَلَد الَّذِي يَرْتَحِلُونَ إِلَيْهِ كَالشَّامِ وَالْيَمَنِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى أَهْلِ الْحِجَازِ، وَمِنْهُمْ أَهْلُ مَكَّةَ فِي رِحْلَةِ الصَّيْفِ وَالشِّتَاءِ وَالرِّحْلَةِ إِلَى الْحَجِّ.
{ بَلَدٍ } kelimesinden maksat; Hicaz halkı ve dolayısıyla yaz ve kış yolculuğu ile hac yolculuğunda Mekke ehli için Şam ve Yemen gibi yolculuk ettikleri belde cinsidir.
وَقَدْ أَفَادَ وَتَحْمِلُ أَثْقالَكُمْ مَعْنَى تَحْمِلُكُمْ وَتُبَلِّغُكُمْ، بِطَرِيقَةِ الْكِنَايَةِ الْقَرِيبَةِ مِنَ التَّصْرِيحِ. وَلِذَلِكَ عَقَّبَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَمْ تَكُونُوا بالِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ.
{ وَتَحْمِلُ أَثْقَالَكُمْ } ifadesi, sarahate yakın bir kinaye yoluyla “sizi taşırlar ve ulaştırırlar” anlamını ifade etmiştir. Bu sebeple hemen peşinden Yüce Allah'ın: { لَمْ تَكُونُوا بَالِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ } “ancak canınız çıkarcasına zorlukla varabileceğiniz” buyruğu getirilmiştir.
وَجُمْلَةُ لَمْ تَكُونُوا بالِغِيهِ صِفَةٌ لِ بَلَدٍ، وَهِيَ مُفِيدَةٌ مَعْنَى الْبُعْدِ، لِأَنَّ بُلُوغَ الْمُسَافِرِ إِلَى بَلَدٍ بِمَشَقَّةٍ هُوَ مِنْ شَأْنِ الْبَلَدِ الْبَعِيدِ، أَيْ لَا تَبْلُغُونَهُ بِدُونِ الْأَنْعَامِ الْحَامِلَةِ أَثْقَالَكُمْ.
{ لَمْ تَكُونُوا بَالِغِيهِ } cümlesi { بَلَدٍ } kelimesinin sıfatıdır ve uzaklık manası ifade eder; zira yolcunun bir beldeye meşakkatle varması, uzak beldelerin özelliğidir; yani ağırlıklarınızı taşıyan hayvanlar olmadan oraya varamazdınız demektir.
وَالشِّقُّ- بِكَسْرِ الشِّينِ- فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ: الْمَشَقَّةُ. وَالْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ. وَالْمَشَقَّةُ:
Şın harfinin kesresiyle eş-Şıkk (الشِّقُّ) cumhurun kıraatinde meşakkat demektir. Bâ (بِ) harfi mülâbese içindir. Meşakkat ise
التَّعَبُ الشَّدِيدُ.
şiddetli yorgunluktur.
وَمَا بَعْدَ أَدَاةِ الِاسْتِثْنَاءِ مُسْتَثْنًى مِنْ أَحْوَالٍ لِضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ.
İstisna edatından sonrası, muhatap zamirinin hallerinden yapılmış bir istisnadır.
وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ- بِفَتْحِ الشِّينِ- وَهُوَ لُغَةٌ فِي الشِّقِّ الْمَكْسُورِ الشِّينِ.
Ebû Ca'fer şın harfinin fethasıyla { إِلَّا بِشَقِّ الْأَنْفُسِ } şeklinde okumuştur ki bu, şını kesreli olan “şıkk” kelimesinin bir lehçe söylenişidir.
وَقَدْ نَفَتِ الْجُمْلَةُ أَنْ يَكُونُوا بَالِغَيْهِ إِلَّا بِمَشَقَّةٍ، فَأَفَادَ ظَاهِرُهَا أَنَّهُمْ كَانُوا يَبْلُغُونَهُ بِدُونِ الرَّوَاحِلِ بِمَشَقَّةٍ وَلَيْسَ مَقْصُودًا، إِذْ كَانَ الْحَمْلُ عَلَى الْأَنْعَامِ مُقَارِنًا لِلْأَسْفَارِ بِالِانْتِقَالِ إِلَى الْبِلَادِ الْبَعِيدَةِ، بَلِ الْمُرَادُ: لَمْ تَكُونُوا بَالِغَيْهِ لَوْلَا الْإِبِلُ أَوْ بِدُونِ الْإِبِلِ، فَحُذِفَ لِقَرِينَةِ السِّيَاقِ.
Cümle onların oraya meşakkat olmaksızın ulaşmalarını nefyetmiştir. Cümlenin zahiri, binek hayvanları olmaksızın da oraya meşakkatle ulaşabilecekleri anlamını verir ki kastedilen bu değildir; zira hayvanlara yük vurmak uzak beldelere yapılan yolculukların ayrılmaz bir parçasıydı. Aksine murad şudur: “Develer olmasaydı veya develer olmadan oraya ulaşamazdınız”; bu da bağlam karinesi sebebiyle hazfedilmiştir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ تَعْلِيلٌ لِجُمْلَةِ وَالْأَنْعامَ خَلَقَها، أَيْ خَلَقَهَا لِهَذِهِ الْمَنَافِع لِأَنَّهُ رؤوف رَحِيم بكم.
{ إِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ } cümlesi, { وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا } cümlesinin gerekçesidir (ta'lildir); yani O, size karşı çok şefkatli ve çok merhametli olduğu için hayvanları bu faydalar amacıyla yarattı demektir.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٨]
[Nahl Suresi (16), Ayet 8]
وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨)
{ وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Binmeniz ve bir zinet olsun diye atları, katırları ve merkepleri de [yarattı]. O, sizin bilmediğiniz daha nice şeyleri de yaratır.”
وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً.
{ وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً } “Binmeniz ve bir zinet olsun diye atları, katırları ve merkepleri de [yarattı].”
وَالْخَيْلَ مَعْطُوفٌ عَلَى وَالْأَنْعامَ خَلَقَها [سُورَة النَّحْل: ٥] . فَالتَّقْدِيرُ: وَخَلَقَ الْخَيْلَ.
{ وَالْخَيْلَ } kelimesi, [Nahl Suresi: 5'teki] { وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا } ifadesine matuftur. Takdiri ise şöyledir: [ve haleka'l-hayle] (Atları da yarattı).
وَالْقَوْلُ فِي مَنَاطِ الِاسْتِدْلَالِ وَمَا بَعْدَهُ مِنْ الِامْتِنَانِ وَالْعِبْرَةُ فِي كُلٍّ كَالْقَوْلِ فِيمَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ فِيها دِفْءٌ الْآيَةَ.
Delil getirme noktası ve ardından gelen minnet ile her birindeki ibret hakkındaki açıklama, daha önce Yüce Allah'ın: { وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ } ayetinde geçen açıklama gibidir.
وَالْفِعْلُ الْمَحْذُوفُ يَتَعَلَّقُ بِهِ لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً، أَيْ خَلَقَهَا اللَّهُ لِتَكُونَ مَرَاكِبَ لِلْبَشَرِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمْ تَكُنْ فِي وُجُودِهَا فَائِدَةٌ لِعُمْرَانِ الْعَالَمِ.
{ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً } ifadesi, mahzuf (gizli) olan bu fiile taalluk eder; yani Allah onları insanlara binek olsunlar diye yaratmıştır. Şayet bu olmasaydı, onların varlığında âlemin imarı açısından bir fayda bulunmazdı.
وَعَطْفُ وَزِينَةً بِالنَّصْبِ عَطْفًا عَلَى شِبْهِ الْجُمْلَةِ فِي لِتَرْكَبُوها، فَجُنِّبَ قَرْنُهُ بِلَامِ التَّعْلِيلِ مِنْ أَجْلِ تَوَفُّرِ شَرْطِ انْتِصَابِهِ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ لِأَجْلِهِ، لِأَنَّ فَاعِلَهُ وَفَاعِلَ عَامِلِهِ وَاحِدٌ، فَإِنَّ عَامِلَهُ فِعْلُ خَلَقَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْأَنْعامَ خَلَقَها إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ فَذَلِكَ كُلُّهُ مَفْعُولٌ بِهِ لِفِعْلِ خَلَقَها.
{ وَزِينَةً } lafzının mansub olarak { لِتَرْكَبُوهَا } içindeki şibh-i cümleye atfedilmesi durumunda, mefulün lieclih olarak nasb edilme şartı sağlandığı için ta'lil lâmı (sebep bildiren lâm) ile bitiştirilmekten kaçınılmıştır. Çünkü onun faili ile amilinin faili birdir; zira onun amili, Yüce Allah'ın { وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا } buyruğundan { وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ } buyruğuna kadar geçen { خَلَقَ } fiilidir; bütün bunlar { خَلَقَهَا } fiilinin mefulü bihidir.
وَلَا مِرْيَةَ فِي أَنَّ فَاعِلَ جَعَلَهَا زِينَةً هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ أَنَّهَا فِي ذَاتِهَا زِينَةً، أَيْ خَلَقَهَا تُزَيِّنُ الْأَرْضَ، أَوْ زَيَّنَ بِهَا الْأَرْضَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ [سُورَة الْملك: ٥] .
Onları zinet kılan failin Yüce Allah olduğunda şüphe yoktur; çünkü kastedilen, onların bizzat kendilerinin birer zinet oluşudur; yani Allah onları yeryüzünü süslesinler diye yaratmış veya Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ } [Mülk Suresi: 5] buyruğunda olduğu gibi yeryüzünü onlarla süslemiştir.
وَهَذَا النَّصْبُ أَوْضَحُ دَلِيلٍ عَلَى أَنَّ الْمَفْعُولِ لِأَجْلِهِ مَنْصُوبٌ عَلَى تَقْدِيرِ لَامِ التَّعْلِيلِ.
Bu nasb hali, mefulün lieclihin ta'lil lâmının takdiriyle mansub olduğuna dair en açık delildir.
وَهَذَا وَاقِعٌ مَوْقِعَ الِامْتِنَانِ فَكَانَ مُقْتَصِرًا عَلَى مَا يَنْتَفِعُ بِهِ الْمُخَاطَبُونَ الْأَوَّلُونَ فِي عَادَتِهِمْ.
Bu da bir minnet makamında vaki olmuştur; dolayısıyla ilk muhatapların adetleri üzere faydalandıkları şeylerle sınırlandırılmıştır.
وَقَدِ اقْتَصَرَ عَلَى مِنَّةِ الرُّكُوبِ عَلَى الْخَيْلِ وَالْبِغَالِ وَالْحَمِيرِ وَالزِّينَةِ، وَلَمْ يَذْكُرِ الْحَمْلَ عَلَيْهَا كَمَا قَالَ فِي شَأْنِ الْأَنْعَامِ وَتَحْمِلُ أَثْقالَكُمْ [سُورَة النَّحْل: ٧] ، لِأَنَّهُمْ لَمْ تَكُنْ مِنْ
Atlara, katırlara ve merkeplere binme ve [onların] bir zinet olma nimetiyle yetinmiş; davarlar hakkında [Nahl Suresi: 7'de] { وَتَحْمِلُ أَثْقَالَكُمْ } buyurduğu gibi bunlara yük vurulmasını zikretmemiştir; çünkü onların
عَادَتِهِمْ الْحَمْلُ عَلَى الْخَيْلِ وَالْبِغَالِ وَالْحَمِيرِ، فَإِنَّ الْخَيْلَ كَانَتْ تُرْكَبُ لِلْغَزْوِ وَلِلصَّيْدِ، وَالْبِغَالُ تُرْكَبُ لِلْمَشْي وَالْغَزْوِ. وَالْحَمِيرُ تُرْكَبُ لِلتَّنَقُّلِ فِي الْقُرَى وَشِبْهِهَا.
âdetlerinde atlara, katırlara ve merkeplere yük yüklemek yoktu. Nitekim atlara savaş ve av için binilir, katırlara yolculuk ve savaş için binilir, merkeplere ise köyler ve benzeri yerler arasında gidip gelmek için binilirdi.
وَفِي حَدِيثِ الْبُخَارِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ أَنَّهُ قَالَ «جِئْتُ عَلَى حِمَارِ أَتَانٍ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُصَلِّي بِالنَّاسِ»
Buhârî'deki hadiste İbn Abbas'tan [radıyallâhu anhuma] Veda Haccı hakkında rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] insanlara namaz kıldırırken dişi bir merkebin üzerinde geldim...”
الْحَدِيثَ.
hadisi [zikretti].
وَكَانَ أَبُو سَيَّارَةَ يُجِيزُ بِالنَّاسِ مِنْ عَرَفَةَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ عَلَى حِمَارٍ وَقَالَ فِيهِ:
Ebû Seyyâre de Câhiliye döneminde bir merkep üzerinde Arafat'tan insanlara geçiş izni verirdi ve bu hususta şöyle demiştir:
خَلُّوا السَّبِيلَ عَنْ أَبِي سَيَّارَهْ ... وَعَنْ مَوَالِيهِ بَنِي فَزَارَهْ
Ebû Seyyâre'nin yolunu açın ... ve onun azatlıları olan Benî Fezâre'nin de.
حَتَّى يُجِيزَ رَاكِبًا حِمَارَهْ ... مُسْتَقْبِلَ الْكَعْبَةِ يَدْعُو جَارَهْ
Merkebine binmiş olarak geçiş izni verinceye kadar ... Kâbe'ye yönelmiş, komşusunu çağırırken.
فَلَا يَتَعَلَّقُ الِامْتِنَانُ بِنِعْمَةٍ غَيْرِ مُسْتَعْمَلَةٍ عِنْدَ الْمُنْعَمِ عَلَيْهِمْ، وَإِنْ كَانَ الشَّيْءُ الْمُنْعَمُ بِهِ قَدْ تَكُونُ لَهُ مَنَافِعُ لَا يَقْصِدُهَا الْمُخَاطَبُونَ مِثْلُ الْحَرْثِ بِالْإِبِلِ وَالْخَيْلِ وَالْبِغَالِ وَالْحَمِيرِ، وَهُوَ مِمَّا يَفْعَلُهُ الْمُسْلِمُونَ وَلَا يُعْرَفُ مُنْكِرٌ عَلَيْهِمْ.
Dolayısıyla kendilerine nimet verilen kimselerin nezdinde kullanılmayan bir nimetle minnet bağı kurulmaz. Her ne kadar kendisiyle nimet verilen şeyin, Müslümanların yaptığı ve kimsenin kendilerini kınamadığı bilinen develer, atlar, katırlar ve merkeplerle tarla sürmek gibi muhatapların hedeflemediği faydaları bulunabilse de;
أَوْ مَنَافِعُ لَمْ يَتَفَطَّنْ لَهَا الْمُخَاطَبُونَ مِثْلُ مَا ظَهَرَ مِنْ مَنَافِعِ الْأَدْوِيَةِ فِي الْحَيَوَانِ مِمَّا لَمْ يَكُنْ مَعْرُوفًا لِلنَّاسِ مِنْ قَبْلُ، فَيَدْخُلُ كُلُّ ذَلِكَ فِي عُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً
veya daha önce insanlarca bilinmeyen hayvanlardaki ilaç faydalarının ortaya çıkması gibi muhatapların farkına varmadığı faydalar [olsa da], bütün bunlar Yüce Allah'ın Bakara Suresi'ndeki [29] { هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً }
فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٩] ، فَإِنَّهُ عُمُومٌ فِي الذَّوَاتِ يَسْتَلْزِمُ عُمُومَ
buyruğunun umumuna dahildir; zira bu zatlardaki bir umumilik olup
الْأَحْوَالِ عَدَا مَا خَصَّصَهُ الدَّلِيلُ مِمَّا فِي آيَةِ الْأَنْعَامِ [١٤٥] قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ الْآيَةَ.
En'âm Suresi'ndeki [145] { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ } ayetinde olduğu gibi delilin tahsis ettikleri müstesna olmak üzere durumların (ahvâlin) da umumiliğini gerektirir.
وَبِهَذَا يُعْلَمُ أَنْ لَا دَلِيلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى تَحْرِيمِ أَكَلِ لُحُومِ الْخَيْلِ وَالْبِغَالِ وَالْحَمِيرِ لِأَنَّ أَكْلَهَا نَادِرُ الْخُطُورِ بِالْبَالِ لِقِلَّتِهِ، وَكَيْفَ وَقَدْ أَكَلَ الْمُسْلِمُونَ لُحُومَ الْحُمُرِ فِي غَزْوَةِ خَيْبَرَ بِدُونِ أَنْ يَسْتَأْذِنُوا النَّبِيءَ ﷺ كَانُوا فِي حَالَةِ اضْطِرَارٍ، وَآيَةُ سُورَةِ النَّحْلِ يَوْمَئِذٍ مَقْرُوءَةٌ مُنْذُ سِنِينَ كَثِيرَةٍ فَلَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِمْ أَحَدٌ وَلَا أَنْكَرَهُ النَّبِيءُ ﷺ.
Bununla anlaşılır ki bu ayette atların, katırların ve merkeplerin etlerinin yenilmesinin haram kılındığına dair bir delil yoktur; çünkü bunların yenilmesi, azlığından ötürü akla nadiren gelen bir durumdur. Nasıl olmasın ki Müslümanlar Hayber Gazvesi'nde zaruret halinde bulundukları için Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] izin almaksızın evcil eşek etlerini yemişlerdi; halbuki Nahl Suresi'nin ayeti o gün uzun yıllardır okunmaktaydı, fakat ne kimse onları kınamış ne de Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] bunu reddetmişti.
كَمَا
Nitekim
جَاءَ فِي الصَّحِيحِ: أَنَّهُ أُتِيَ فَقِيلَ لَهُ: أُكِلَتِ الْحُمُرُ، فَسَكَتَ، ثُمَّ أُتِيَ فَقِيلَ:
Sahih'te geçtiğine göre: Kendisine gelinip: “Eşekler yenildi” denildi, o sustu. Sonra gelinip:
أُكِلَتِ الْحُمُرُ فَسَكَتَ. ثُمَّ أُتِيَ فَقِيلَ: أُفْنِيَتِ الْحُمُرُ فَنَادَى مُنَادِي النَّبِيءِ صَلَّى اللَّهُِِ
“Eşekler yenildi” denildi, o yine sustu. Sonra gelinip: “Eşekler tüketildi” denilince Peygamber'in [sallallâhu
عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يَنْهَيَانِكُمْ عَنْ أَكْلِ لُحُومِ الْحُمُرِ. فَأُهْرِقَتِ الْقُدُورُ
aleyhi ve sellem] münadisi: “Allah ve Resûlü evcil eşeklerin etlerini yemenizi yasaklamaktadır” diye seslendi. Bunun üzerine tencereler döküldü.
. وَأَنَّ الْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ سَوَاءٌ فِي أَنَّ الْآيَةَ لَا تَشْمَلُ حُكْمَ أَكْلِهَا. فَالْمَصِيرُ فِي جَوَازِ أَكْلِهَا وَمَنْعِهِ إِلَى أَدِلَّةٍ أُخْرَى.
Ayetin bunların etlerinin yenilmesi hükmünü kapsamaması noktasında atlar, katırlar ve merkepler eşittir. Dolayısıyla bunların yenilmesinin cevazı ve menedilmesi hususunda başka delillere başvurulur.
فَأَمَّا الْخَيْلُ وَالْبِغَالُ فَفِي جَوَازِ أَكْلِهَا خِلَافٌ قَوِيٌّ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَجُمْهُورُهُمْ أَبَاحُوا أَكْلَهَا. وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَأَبِي يُوسُفَ وَمُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ وَالظَّاهِرِيِّ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ وَعَطَاءٍ وَالزُّهْرِيِّ وَالنَّخَعِيِّ وَابْنِ جُبَيْرٍ.
Atlar ve katırlara gelince, bunların etlerinin yenilmesinin cevazı hususunda ilim ehli arasında güçlü bir ihtilaf vardır; cumhurları bunların yenilmesini mubah görmüştür. Bu, Şâfiî, Ahmed, Ebû Yûsuf, Muhammed b. el-Hasen ve Zâhirî'nin görüşüdür; ayrıca İbn Mes'ûd, Esmâ bint Ebî Bekir, Atâ, Zührî, Nehaî ve İbn Cübeyr'den de rivayet edilmiştir.
وَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ: يَحْرُمُ أَكْلُ لُحُومِ الْخَيْلِ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَاحْتَجَّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً، وَلَوْ كَانَتْ مُبَاحَةَ الْأَكْلِ لَامْتَنَّ بِأَكْلِهَا كَمَا امْتَنَّ فِي الْأَنْعَامِ بِقَوْلِهِ: وَمِنْها تَأْكُلُونَ [سُورَة النَّحْل: ٥] . وَهُوَ دَلِيلٌ لَا يَنْهَضُ بِمُفْرَدِهِ. فَيُجَابُ عَنْهُ بِمَا قَرَّرْنَا مِنْ جَرَيَانِ الْكَلَامِ عَلَى مُرَاعَاةِ عَادَةِ الْمُخَاطَبِينَ بِهِ. وَقَدْ ثَبَتَتْ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ أَكَلُوا لُحُومَ الْخَيْلِ فِي زَمَنِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَعَلِمَهُ. وَلَكِنَّهُ كَانَ نَادِرًا فِي عَادَتِهِمْ.
Mâlik ve Ebû Hanîfe ise at etlerinin yenilmesinin haram olduğunu söylemişlerdir; bu görüş İbn Abbas'tan da rivayet edilmiştir. Delil olarak Yüce Allah'ın: { لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً } buyruğunu göstermişler ve şöyle demişlerdir: “Şayet yenilmesi mubah olsaydı, davarlar hakkında [Nahl Suresi: 5'te] { وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ } buyurarak minnet ettiği gibi onun yenilmesiyle de minnet ederdi.” Fakat bu, tek başına ayakta kalamayacak bir delildir. Buna, sözün muhatapların âdetlerini gözeterek cereyan ettiğine dair ortaya koyduğumuz kural ile cevap verilir. Nitekim Müslümanların Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] zamanında ve onun bilgisi dahilinde at eti yediklerine dair pek çok hadis sabit olmuştur; ancak bu onların âdetinde nadir bir durumdu.
وَعَنْ مَالِكٍ ﵁ رِوَايَةٌ بِكَرَاهَةِ لُحُومِ الْخَيْلِ وَاخْتَارَ ذَلِكَ الْقُرْطُبِيُّ.
Mâlik'ten [radıyallâhu anh] at etlerinin mekruh olduğuna dair bir rivayet de gelmiş olup Kurtubî bu görüşü tercih etmiştir.
وَأَمَّا الْحَمِيرُ فَقَدْ ثَبَتَ أَكْلُ الْمُسْلِمِينَ لُحُومَهَا يَوْمَ خَيْبَرَ. ثُمَّ نُهُوا عَنْ ذَلِكَ كَمَا فِي الْحَدِيثِ الْمُتَقَدِّمِ. وَاخْتُلِفَ فِي مَحْمَلِ ذَلِكَ، فَحَمَلَهُ الْجُمْهُورُ عَلَى التَّحْرِيمِ لِذَاتِ الْحَمِيرِ.
Merkeplere gelince, Müslümanların Hayber günü onların etlerini yedikleri sabittir. Daha sonra yukarıda geçen hadiste olduğu gibi bundan nehyedilmişlerdir. Bunun yorumunda ihtilaf edilmiş olup cumhur bunu eşeğin bizzat kendisinin haramlığına hamletmiştir.
وَحَمَلَهُ بَعْضُهُمْ عَلَى تَأْوِيلِ أَنَّهَا كَانَتْ حُمُولَتُهُمْ يَوْمَئِذٍ فَلَوِ اسْتَرْسَلُوا عَلَى أَكْلِهَا لَانْقَطَعُوا بِذَلِكَ الْمَكَانِ فَآبُوا رِجَالًا وَلَمْ يَسْتَطِيعُوا حَمْلَ أَمْتِعَتِهِمْ. وَهَذَا رَأْيُ فَرِيقٍ مِنَ السَّلَفِ. وَأَخَذَ فَرِيقٌ مِنَ السَّلَفِ بِظَاهِرِ النَّهْيِ فَقَالُوا بِتَحْرِيمِ أَكْلِ لُحُومِ الْحُمُرِ الْإِنْسِيَّةِ لِأَنَّهَا مَوْرِدُ النَّهْيِ وَأَبْقَوُا الْوَحْشِيَّةَ عَلَى الْإِبَاحَةِ الْأَصْلِيَّةِ. وَهُوَ قَول جُمْهُور الْأَئِمَّة مَالِكٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ
Bir kısmı ise bunu, o gün binek ve yük hayvanları olmaları ve şayet onları yemeye devam etselerdi o yerde mahsur kalıp yaya olarak dönecekleri ve eşyalarını taşıyamayacakları teviline hamletmiştir; bu, Selef'ten bir grubun görüşüdür. Selef'ten diğer bir grup ise nehyin zahirini esas alarak evcil eşek etlerinin yenilmesinin haram olduğunu söylemişlerdir; zira nehyin varid olduğu yer bunlardır; yabani eşekleri (yaban eşeğini) ise asıl olan mubahlık üzere bırakmışlardır. Bu, imamların cumhurunun; Mâlik, Ebû Hanîfe
وَالشَّافِعِيِّ- ﵃ وَغَيْرِهِمْ.
ve Şâfiî'nin [radıyallâhu anhum] ve diğerlerinin görüşüdür.
وَفِي هَذَا إِثْبَاتُ حُكْمٍ تَعَبُّدِيٍّ فِي التَّفْرِقَةِ وَهُوَ مِمَّا لَا يَنْبَغِي الْمَصِيرُ إِلَيْهِ فِي الِاجْتِهَادِ إِلَّا بِنَصٍّ لَا يَقْبَلُ التَّأْوِيلَ كَمَا بَيَّنَّاهُ فِي كِتَابِ «مَقَاصِدِ الشَّرِيعَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ» .
Bunda, tefrik hususunda taabbüdî bir hükmün ispatı vardır ki bu, “Makâsıdü'ş-Şerîati'l-İslâmiyye” adlı kitabımızda açıkladığımız üzere, tevil kabul etmeyen bir nass bulunmadıkça içtihatta başvurulmaması gereken bir durumdur.
عَلَى أَنَّهُ لَا يُعْرَفُ فِي الشَّرِيعَةِ أَنْ يُحَرَّمَ صِنْفٌ إِنْسِيٌّ لِنَوْعٍ مِنَ الْحَيَوَانِ دُونَ وَحْشِيِّهِ.
Kaldı ki şeriatte, bir hayvan türünün yabanisi hariç tutularak evcil cinsinin haram kılınması bilinen bir uygulama değildir.
وَأَمَّا الْبِغَالُ فَالْجُمْهُورُ عَلَى تَحْرِيمِهَا. فَأَمَّا مَنْ قَالَ بِحُرْمَةِ أَكْلِ الْخَيْلِ فَلِأَنَّ الْبِغَالَ صِنْفٌ مركّب من نوين مُحَرَّمَيْنِ، فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ أَكْلُهُ حَرَامًا. وَمَنْ قَالَ بِإِبَاحَةِ أَكْلِ الْخَيْلِ فَلِتَغْلِيبِ تَحْرِيمِ أَحَدِ النَّوْعَيْنِ الْمُرَكَّبِ مِنْهُمَا وَهُوَ الْحَمِيرُ عَلَى تَحْلِيلِ النَّوْعِ الْآخَرِ وَهُوَ الْخَيْلُ. وَعَنْ عَطَاءٍ أَنَّهُ رَآهَا حَلَالًا.
Katırlara gelince, cumhur bunların haram olduğu görüşündedir. Atların yenilmesinin haram olduğunu söyleyenlere göre katır, iki haram türden mürekkep bir cinstir; dolayısıyla yenilmesinin haram olması kaçınılmazdır. Atların yenilmesinin mubah olduğunu söyleyenlere göre ise, kendisinden meydana geldiği iki türden birinin haramlığı (yani eşek), diğer türün helalliğine (yani at) galebe çalmıştır. Atâ'dan ise katırın helal olduğu rivayet edilmiştir.
وَالْخَيْلُ: اسْمُ جَمْعٍ لَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ عَلَى الْأَصَحِّ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
el-Hayl (الْخَيْل), en sahih görüşe göre kendi lafzından tekili olmayan bir ism-i cemdir (topluluk ismidir). Bu kelime daha önce Yüce Allah'ın:
وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٤] .
Âl-i İmrân Suresi'ndeki [14] { وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ } buyruğunda geçmişti.
والْبِغالَ: جَمْعُ بَغْلٍ. وَهُوَ اسْمٌ لِلذَّكَرِ وَالْأُنْثَى مِنْ نَوْعِ أُمِّهِ مِنَ الْخَيْلِ وَأَبُوهُ مِنَ الْحَمِيرِ. وَهُوَ مِنَ الْأَنْوَاعِ النَّادِرَةِ وَالْمُتَوَلِّدَةِ مِنْ نَوْعَيْنِ. وَعَكْسُهُ الْبِرْذَوْنُ، وَمِنْ خَصَائِصِ الْبِغَالِ عُقْمُ أُنْثَاهَا بِحَيْثُ لَا تَلِدُ.
el-Bigâl (الْبِغَال) ise bağl (katır) kelimesinin çoğuludur. Annesi at, babası eşek olan türün erkeği ve dişisi için kullanılan bir isimdir. İki ayrı türden türeyen nadir türlerdendir. Bunun tersi [yani babası at, annesi eşek olan] ise el-birzevndir. Katırların özelliklerinden biri, dişisinin kısır olması ve doğuramamasıdır.
والْحَمِيرَ: جَمْعُ تَكْسِيرِ حِمَارٍ وَقَدْ يُجْمَعُ عَلَى أَحْمِرَةٍ وَعَلَى حُمُرٍ. وَهُوَ غَالِبٌ لِلذَّكَرِ مِنَ النَّوْعِ، وَأَمَّا الْأُنْثَى فَأَتَانٌ. وَقَدْ رُوعِيَ فِي الْجَمْعِ التَّغْلِيبُ.
el-Hamîr (الْحَمِير) ise hımârın (merkep/eşek) cemi mükesseridir (kuralsız çoğuludur); ah mire ve humur şeklinde de çoğulu yapılabilir. Türün erkeği için galip olarak kullanılır, dişisine ise etân denir. Çoğulda tağlîb kuralı gözetilmiştir.
وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ.
{ وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Ve [O,] bilmediğiniz nice şeyleri yaratır.”
اعْتِرَاضٌ فِي آخِرِ الْكَلَامِ أَوْ فِي وَسَطِهِ عَلَى مَا سَيَأْتِي.
İleride geleceği üzere, kelamın sonunda veya ortasında yer alan bir itiraziyedir (ara cümledir).
ويَخْلُقُ مُضَارِعٌ مُرَادٌ بِهِ زَمَنُ الْحَالِ لَا الِاسْتِقْبَالِ، أَيْ هُوَ الْآنَ يَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ أَيُّهَا النَّاسُ مِمَّا هُوَ مَخْلُوقٌ لِنَفْعِهِمْ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ بِهِ، فَكَمَا خَلَقَ لَهُمُ الْأَنْعَامَ وَالْكُرَاعَ خَلَقَ لَهُمْ وَيَخْلُقُ لَهُمْ خَلَائِقَ أُخْرَى لَا يَعْلَمُونَهَا
{ يَخْلُقُ } muzari bir fiil olup bununla gelecek zaman değil, şimdiki zaman kastedilmiştir; yani O şu anda da, ey insanlar, kendileri için yaratılmış olup da farkında olmadığınız ve bilmediğiniz şeyleri yaratmaktadır. Nitekim onlara davarları ve binek hayvanlarını yarattığı gibi,
الْآنَ، فَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ مَا هُوَ غَيْرُ مَعْهُودٍ أَوْ غَيْرُ مَعْلُومٍ لِلْمُخَاطَبِينَ وَهُوَ مَعْلُومٌ عِنْدَ أُمَمٍ أُخْرَى كَالْفِيلِ عِنْدَ الْحَبَشَةِ وَالْهُنُودِ، وَمَا هُوَ غَيْرُ مَعْلُومٍ لِأَحَدٍ ثُمَّ يَعْلَمُهُ النَّاسُ مِنْ بَعْدُ مِثْلُ دَوَابِّ الْجِهَاتِ الْقُطْبِيَّةِ كَالْفُقْمَةِ وَالدُّبِّ الْأَبْيَضِ، وَدَوَابِّ الْقَارَّةِ الْأَمْرِيكِيَّةِ الَّتِي كَانَتْ مَجْهُولَةً لِلنَّاسِ فِي وَقْتِ نُزُولِ الْقُرْآنِ، فَيَكُونُ الْمُضَارِعُ مُسْتَعْمَلًا فِي الْحَالِ لِلتَّجْدِيدِ، أَيْ هُوَ خَالِقٌ وَيَخْلُقُ.
şu anda bilmedikleri başka varlıkları da onlar için yaratmış ve yaratmaktadır. Habeşliler ve Hintliler nezdindeki fil gibi muhataplarca alışılmamış veya bilinmeyen fakat başka milletlerce bilinen şeyler ile fok ve kutup ayısı gibi kutup bölgelerinin hayvanları ve Kur'an'ın inişi vaktinde insanlarca bilinmeyen Amerika kıtasının hayvanları gibi hiç kimse tarafından bilinmeyip sonradan bilinecek olan şeyler de buna dahildir. Dolayısıyla muzari fiil teceddüt (yenilenme ve devamlılık) için şimdiki zamanda kullanılmıştır; yani O yaratıcıdır ve yaratmaktadır.
وَيَدْخُلُ فِيهِ كَمَا قِيلَ مَا يَخْلُقُهُ اللَّهُ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ فِي الْجَنَّةِ، غَيْرَ أَنَّ ذَلِكَ خَاصٌّ
Denildiği gibi, Allah'ın cennette yarattığı mahlukat da buna dahildir; ancak bu sadece müminlere mahsustur.
بِالْمُؤْمِنِينَ، فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ غَيْرُ مَقْصُودٍ مِنْ سِيَاقِ الِامْتِنَانِ الْعَامِّ لِلنَّاسِ الْمُتَوَسَّلِ بِهِ إِلَى إِقَامَةِ الْحُجَّةِ عَلَى كَافِرِي النِّعْمَةِ.
Dolayısıyla nimeti inkâr edenlere karşı delil ikame etmeye vesile kılınan, insanlara yönelik genel minnet bağlamında bunun kastedilmemiş olduğu zahirdir.
فَالَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ مُعْجِزَاتِ الْقُرْآنِ الْغَيْبِيَّةِ الْعِلْمِيَّةِ، وَأَنَّهَا إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ سَيُلْهِمُ الْبَشَرَ اخْتِرَاعَ مَرَاكِبَ هِيَ أَجْدَى عَلَيْهِمْ مِنَ الْخَيْلِ وَالْبِغَالِ وَالْحَمِيرِ، وَتِلْكَ الْعَجَلَاتُ الَّتِي يَرْكَبُهَا الْوَاحِدُ وَيُحَرِّكُهَا بِرِجْلَيْهِ وَتُسَمَّى (بِسِكْلَاتٍ) ، وَأَرْتَالُ السِّكَكِ الْحَدِيدِيَّةِ، وَالسَّيَّارَاتُ الْمُسَيَّرَةُ بِمُصَفَّى النِّفْطِ وَتُسَمَّى (أُطُومُوبِيلَ) ، ثُمَّ الطَّائِرَاتُ الَّتِي تَسِيرُ بِالنِّفْطِ الْمُصَفَّى فِي الْهَوَاءِ. فَكُلُّ هَذِهِ مَخْلُوقَاتٌ نَشَأَتْ فِي عُصُورٍ مُتَتَابِعَةٍ لَمْ يَكُنْ يَعْلَمُهَا مَنْ كَانُوا قَبْلَ عَصْرِ وُجُودِ كُلٍّ مِنْهَا.
Bana zahir olan şudur ki bu ayet Kur'an'ın gaybî ve ilmî mucizelerindendir ve Allah'ın insanlara atlardan, katırlardan ve merkeplerden daha yararlı binekler icat etmelerini ilham edeceğine bir işarettir. Bunlar da kişinin bindiği ve ayaklarıyla hareket ettirdiği “bisiklet” adı verilen tekerlekli vasıtalar, demiryolu trenleri, “otomobil” adı verilen arıtılmış petrolle çalışan arabalar ve ardından havada arıtılmış petrolle hareket eden uçaklardır. Bütün bunlar, her birinin var olduğu çağdan öncekilerin bilmediği, birbirini takip eden çağlarda ortaya çıkmış mahlukattır.
وَإِلْهَامُ اللَّهِ النَّاسَ لِاخْتِرَاعِهَا هُوَ مُلْحَقٌ بِخَلْقِ اللَّهِ، فَاللَّهُ هُوَ الَّذِي أَلْهَمَ الْمُخْتَرِعِينَ مِنَ الْبَشَرِ بِمَا فَطَرَهُمْ عَلَيْهِ مِنَ الذَّكَاءِ وَالْعِلْمِ وَبِمَا تَدَرَّجُوا فِي سُلَّمِ الْحَضَارَةِ وَاقْتِبَاسِ بَعْضِهِمْ مِنْ بَعْضٍ إِلَى اخْتِرَاعِهَا، فَهِيَ بِذَلِكَ مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ الْكُلَّ من نعْمَته.
Allah'ın bunları icat etmeyi insanlara ilham etmesi de Allah'ın yaratmasına ilhaktır. Çünkü insanlardan mucitleri, fıtratlarına yerleştirdiği zekâ ve ilim ile medeniyet basamaklarında ilerlemeleri ve birbirlerinden istifade etmeleri yoluyla bunları icat etmeye ilham eden Allah'tır. Dolayısıyla bunlar Yüce Allah'ın mahlukudur; çünkü her şey O'nun nimetindendir.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٩]
[Nahl Suresi (16), Ayet 9]
وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ وَمِنْها جائِرٌ وَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ (٩)
{ وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ وَمِنْهَا جَائِرٌ وَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ } “Doğru yolu göstermek Allah'a aittir; o yolların bazısı da eğridir. Eğer O dileseydi, hepinizi birden doğru yola iletirdi.”
جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ.. اقْتَضَتِ اعْتِرَاضَهَا مُنَاسَبَةُ الِامْتِنَانِ بِنِعْمَةِ تَيْسِيرِ الْأَسْفَارِ بِالرَّوَاحِلِ وَالْخَيْلِ وَالْبِغَالِ وَالْحَمِيرِ.
[Bu ayet] bir ara cümledir (cümle-i mu‘tarıza). Araya girmesini, binek develeri, atlar, katırlar ve merkepler vasıtasıyla yolculukların kolaylaştırılması nimetini hatırlatma (imtinan) münasebeti gerektirmiştir.
فَلَمَّا ذُكِرَتْ نِعْمَةُ تَيْسِيرِ السَّبِيلِ الْمُوَصِّلَةِ إِلَى الْمَقَاصِدِ الْجُثْمَانِيَّةِ ارْتَقَى إِلَى التَّذْكِيرِ بِسَبِيلِ الْوُصُولِ إِلَى الْمَقَاصِدِ الرَّوْحَانِيَّةِ وَهُوَ سَبِيلُ الْهُدَى، فَكَانَ تَعَهُّدُ اللَّهِ بِهَذِهِ السَّبِيلِ نِعْمَةً أَعْظَمَ مِنْ تَيْسِيرِ الْمَسَالِكِ الْجُثْمَانِيَّةِ لِأَنَّ سَبِيلَ الْهُدَى تَحْصُلُ بِهِ السَّعَادَة الأبدية. وَهَذِه السَّبِيلُ هِيَ مَوْهِبَةُ الْعَقْلِ الْإِنْسَانِيِّ الْفَارِقِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، وَإِرْسَالُ الرُّسُلِ لِدَعْوَةِ النَّاسِ إِلَى الْحَقِّ، وَتَذْكِيرُهُمْ بِمَا يَغْفُلُونَ عَنْهُ، وَإِرْشَادُهُمْ إِلَى مَا لَا تَصِلُ إِلَيْهِ عُقُولُهُمْ أَوْ تَصِلُ إِلَيْهِ بِمَشَقَّةٍ عَلَى خَطَرٍ مِنَ التورّط فِي بيّنات الطَّرِيقِ.
Maddi/cismani hedeflere ulaştıran yolların kolaylaştırılması nimeti zikredilince, manevi hedeflere ulaştıran yola, yani hidayet yoluna dikkat çekmeye geçildi. Allah'ın bu yolu [göstermeyi] taahhüt etmesi, cismani yolların kolaylaştırılmasından daha büyük bir nimettir; zira hidayet yoluyla ebedî mutluluk elde edilir. Bu yol ise; hak ile batılı ayırt eden insan aklı lütfu, insanları hakka davet etmek, gaflete düştükleri şeyleri kendilerine hatırlatmak ve akıllarının erişemediği yahut yol ayrımlarında bocalamak tehlikesiyle ancak zahmetle erişebileceği hususlara onları irşad etmek üzere elçilerin gönderilmesidir.
فَالسَّبِيلُ: مَجَازٌ لِمَا يَأْتِيهِ النَّاسُ مِنَ الْأَعْمَالِ مِنْ حَيْثُ هِيَ مُوَصِّلَةٌ إِلَى دَارِ الثَّوَابِ أَوْ دَارِ الْعِقَابِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: قُلْ هذِهِ سَبِيلِي [سُورَة يُوسُف: ١٠٨] . وَيَزِيدُ هَذِهِ الْمُنَاسبَة بَيَانا أَنه لِمَا شَرَحْتُ دَلَائِلُ التَّوْحِيدِ نَاسَبَ التَّنْبِيهَ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ طَرِيقٌ لِلْهُدَى، وَإِزَالَةٌ لِلْعُذْرِ، وَأَنَّ مِنْ بَيْنِ الطُّرُقِ الَّتِي يَسْلُكُهَا النَّاسُ طَرِيقَ ضَلَالٍ وَجَوْرٍ.
Sebil (سَبِيل) kelimesi, sevap yurduna veya azap yurduna ulaştırması bakımından insanların yaptığı ameller için bir mecazdır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي } “De ki: İşte bu benim yolumdur.” [Yûsuf Suresi: 108]. Bu münasebeti daha da açıklığa kavuşturan husus şudur: Tevhid delilleri açıklanınca, bunun bir hidayet yolu olduğuna, mazereti ortadan kaldırdığına ve insanların tuttuğu yollar arasında sapıklık ve eğrilik yolunun da bulunduğuna dikkat çekmek uygun düşmüştür.
وَقَدِ اسْتُعِيرَ لِتَعَهُّدِ اللَّهِ بِتَبْيِينِ سَبِيلِ الْهُدَى حَرْفُ عَلَى الْمُسْتَعَارُ كَثِيرًا فِي الْقُرْآنِ وَكَلَامُ الْعَرَبِ لِمَعْنَى التَّعَهُّدِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ عَلَيْنا لَلْهُدى. شَبَّهَ الْتِزَامَ هَذَا الْبَيَانِ
Allah'ın hidayet yolunu açıklama taahhüdü için, Kur'an'da ve Arap kelamında taahhüt anlamında çokça istiare yoluyla kullanılan ‘alâ (عَلَى) edatı istiare edilmiştir; nitekim Yüce Allah { إِنَّ عَلَيْنَا لَلْهُدَى } “Şüphesiz doğru yolu göstermek Bize aittir” buyurmuştur. Bu beyanın lüzumunu
وَالتَّعَهُّدِ بِهِ بِالْحَقِّ الْوَاجِب عَلَى الْمَحْقُوقِ بِهِ.
ve taahhüt edilmesini, hak sahibine karşı ifası zorunlu olan bir hakka benzetmiştir.
وَالْقَصْدُ: اسْتِقَامَةُ الطَّرِيقِ. وَقَعَ هُنَا وَصْفًا لِلسَّبِيلِ مِنْ قَبِيلِ الْوَصْفِ بِالْمَصْدَرِ، لِأَنَّهُ يُقَالُ: طَرِيقٌ قَاصِدٌ، أَي مُسْتَقِيم، وَطَرِيق قصد، وَذَلِكَ أَقْوَى فِي الْوَصْفِ بِالِاسْتِقَامَةِ كَشَأْنِ الْوَصْفِ بِالْمَصَادِرِ، وَإِضَافَةُ قَصْدُ إِلَى السَّبِيلِ مِنْ إِضَافَةِ الصِّفَةِ إِلَى الْمَوْصُوفِ، وَهِيَ صِفَةٌ مُخَصِّصَةٌ لِأَنَّ التَّعْرِيفَ فِي السَّبِيلِ لِلْجِنْسِ. وَيَتَعَيَّنُ تَقْدِيرُ مُضَافٍ لِأَنَّ الَّذِي تَعَهَّدَ اللَّهُ بِهِ هُوَ بَيَانُ السَّبِيلِ لَا ذَاتُ السَّبِيلِ.
Kasd (قَصْد), yolun dosdoğru olması demektir. Burada masdar ile niteleme kabilinden sebil kelimesine sıfat olmuştur. Çünkü hem doğru/müstakim anlamında "tarîkun kâsidun" hem de "tarîkun kasdun" denir. Masdarlarla nitelemede olduğu gibi bu kullanım, istikamet ile nitelemede daha güçlüdür. Kasd kelimesinin es-Sebîl kelimesine tamlanması ise sıfatın mevsufa izafeti türündendir. Bu tahsis edici bir sıfattır, zira es-Sebîl kelimesindeki harf-i tarif cins içindir. Ayrıca takdiri bir muzafın varlığı zorunludur; çünkü Allah'ın taahhüt ettiği şey yolun bizzat kendisi değil, yolun açıklanmasıdır (beyanıdır).