Binûn

16- Nahl Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَضَمِيرُ وَمِنْها عَائِدٌ إِلَى السَّبِيلِ عَلَى اعْتِبَارِ جَوَازِ تَأْنِيثِهِ.

{ وَمِنْهَا } ifadesindeki zamir, müennes olarak kullanılmasının caiz oluşu dikkate alınarak es-Sebîl kelimesine dönmektedir.

وجائِرٌ وَصْفٌ لِ السَّبِيلِ بِاعْتِبَارِ اسْتِعْمَالِهِ مُذَكَّرًا. أَيْ مِنْ جِنْسِ السَّبِيلِ الَّذِي مِنْهُ أَيْضًا قَصْدُ سَبِيلٍ جَائِرٍ غَيْرُ قَصْدٍ.

{ جَائِرٌ } kelimesi ise müzekker olarak kullanılması dikkate alınarak es-Sebîl'in sıfatıdır. Yani içinde doğru yolun da bulunduğu sebil cinsinden, doğru olmayan eğri bir yol da vardır.

وَالْجَائِرُ: هُوَ الْحَائِدُ عَنْ الِاسْتِقَامَةِ. وَكُنِّيَ بِهِ عَنْ طَرِيقٍ غَيْرِ مُوصِّلٍ إِلَى الْمَقْصُودِ، أَيْ إِلَى الْخَيْرِ، وَهُوَ الْمُفْضِي إِلَى ضُرٍّ، فَهُوَ جَائِرٌ بِسَالِكِهِ. وَوَصْفُهُ

Câir (جَائِر), doğruluktan sapan demektir. Bununla maksada, yani hayra ulaştırmayan, aksine zarara götüren yol kastedilmiştir; dolayısıyla o yol, yolcusunu saptırmaktadır. Onun

بِالْجَائِرِ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ. وَلَمْ يُضَفِ السَّبِيلُ الْجَائِرُ إِلَى اللَّهِ لِأَنَّ سَبِيلَ الضَّلَالِ اخْتَرَعَهَا أَهْلُ الضَّلَالَةِ اخْتِرَاعًا لَا يَشْهَدُ لَهُ الْعَقْلُ الَّذِي فَطَرَ اللَّهُ النَّاسَ عَلَيْهِ، وَقَدْ نَهَى اللَّهُ النَّاسَ عَنْ سُلُوكِهَا.

"câir" (sapan/eğri) olarak nitelenmesi mecal-i aklî yoluyladır. Eğri yol Allah'a nispet edilmemiştir; çünkü sapıklık yolunu, Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrî aklın onaylamadığı bir biçimde bizzat sapıklık ehli uydurmuştur ve nitekim Allah da insanları bu yola girmekten nehyetmiştir.

وَجُمْلَةُ وَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ تذييل.

{ وَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ } “Eğer O dileseydi, hepinizi birden doğru yola iletirdi” cümlesi bir fezlekedir (tezyîl).

[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ١٠]

[Nahl Suresi (16), Ayet 10]

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ (١٠)

{ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرَابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ } “Gökten suyu indiren O'dur. Ondan hem size içecek vardır hem de hayvanlarınızı otlattığınız bitkiler.”

اسْتِئْنَافٌ لِذِكْرِ دَلِيلٍ آخَرَ مِنْ مَظَاهِرِ بَدِيعِ خَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى أُدْمِجَ فِيهِ امْتِنَانٌ بِمَا يَأْتِي بِهِ ذَلِكَ الْمَاءُ الْعَجِيبُ مِنَ الْمَنَافِعِ لِلنَّاسِ مِنْ نِعْمَةِ الشَّرَابِ وَنِعْمَةِ الطَّعَامِ لِلْحَيَوَانِ الَّذِي بِهِ قِوَامُ حَيَاةِ النَّاسِ وَلِلنَّاسِ أَنْفُسِهِمْ.

Yüce Allah'ın eşsiz yaratışının tezahürlerinden bir başka delili zikretmek için yapılmış bir başlangıçtır (isti'nâf). Bu delilin içine, bu harikulade suyun insanlar için sağladığı faydalar; yani hem içecek nimeti hem de insanların hayatının devamını sağlayan hayvanlar ile bizzat insanların kendileri için gıda nimeti hatırlatılarak minnet dahil edilmiştir.

وَصِيغَةُ تَعْرِيفِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ وَالْمُسْنَدِ أَفَادَتِ الْحَصْرَ، أَيْ هُوَ لَا غَيْرُهُ. وَهَذَا قَصْرٌ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ، لِأَنَّ الْمُخَاطَبِينَ لَا يُنْكِرُونَ ذَلِكَ وَلَا يَدَّعُونَ لَهُ شَرِيكًا فِي ذَلِكَ، وَلَكِنَّهُمْ لَمَّا عَبَدُوا أَصْنَامًا لَمْ تُنْعِمْ عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ كَانَ حَالُهُمْ كَحَالِ مَنْ يَدَّعِي أَنَّ الْأَصْنَامَ أَنْعَمَتْ عَلَيْهِمْ بِهَذِهِ النِّعَمِ، فَنَزَلُوا مَنْزِلَةَ مَنْ يَدَّعِي الشَّرِكَةَ لِلَّهِ فِي الْخَلْقِ، فَكَانَ الْقَصْرُ قَصْرَ إِفْرَادٍ تَخْرِيجًا لِلْكَلَامِ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ.

Müsnedün ileyh ve müsnedin marife kılınış tarzı hasr (kasıt/sınırlandırma) ifade etmiştir; yani "başkası değil, sadece O'dur". Bu, zahirin gereğine zıt bir kasrdır; çünkü muhataplar bunu inkâr etmemekte ve bunda O'na bir ortak da iddia etmemektedirler. Fakat kendilerine bu nimeti vermemiş olan putlara taptıklarında, durumları putların kendilerine bu nimetleri verdiğini iddia eden kimsenin durumu gibi oldu. Böylece yaratmada Allah'a ortak koşan kimse konumuna indirildiler; dolayısıyla bu kasr, sözün zahirin gereğinin hilafına yönlendirilmesi yoluyla yapılmış bir kasr-ı ifrâd olmuştur.

وَإِنْزَالُ الْمَاءِ مِنَ السَّمَاءِ تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ

Gökten su indirilmesinin anlamı, Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçmişti: { وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ

بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ

بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ } “...ve gökten su indirip onunla size rızık olarak ürünler çıkardı”

فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٢] .

[Bakara Suresi: 22].

وَذَكَرَ فِي الْمَاءِ مِنَّتَيْنِ: الشَّرَابَ مِنْهُ، وَالْإِنْبَاتَ لِلشَّجَرِ وَالزَّرْعِ.

Su konusunda iki nimeti zikretmiştir: Ondan içilmesi ve ağaçlar ile ekinlerin bitirilmesi.

وَجُمْلَةُ لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ صِفَةٌ لِ مَاءً، ولَكُمْ مُتَعَلِّقٌ بِ شَرابٌ قُدِّمَ عَلَيْهِ لِلِاهْتِمَامِ، ومِنْهُ خَبَرٌ مُقَدَّمٌ كَذَلِكَ، وَتَقْدِيمُهُ سَوَّغَ أَنْ يَكُونَ الْمُبْتَدَأُ نَكِرَةً.

{ لَكُمْ مِنْهُ شَرَابٌ } cümlesi { مَاءً } kelimesinin sıfatıdır. { لَكُمْ } ifadesi { شَرَابٌ } kelimesine mütealliktir ve önemine binaen öne geçirilmiştir. { مِنْهُ } de aynı şekilde öne geçmiş haberdir (haber-i mukaddem) ve öne geçmesi mübtedanın nekre olmasını caiz kılmıştır.

وَالشَّرَابُ: اسْمٌ لِلْمَشْرُوبِ، وَهُوَ الْمَائِعُ الَّذِي تَشْتَفُّهُ الشَّفَتَانِ وَتُبْلِغُهُ إِلَى الْحَلْقِ فَيُبْلَعُ دُونَ مَضْغٍ.

Şerâb (شَرَاب), içilen şeyin (meşrûb) ismidir; o da iki dudağın emip boğaza ulaştırdığı ve çiğnenmeksizin yutulan sıvıdır.

وَ (مِنْ) تَبْعِيضَيَّةٌ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْهُ شَجَرٌ نَظِيرُ قَوْلِهِ: مِنْهُ شَرابٌ. وَأُعِيدَ حَرْفُ (مِنْ) بَعْدَ وَاوِ الْعَطْفِ لِأَنَّ حَرْفَ (مِنْ) هُنَا لِلِابْتِدَاءِ، أَوْ لِلسَّبَبِيَّةِ فَلَا يَحْسُنُ عَطْفُ شَجَرٌ عَلَى شَرابٌ.

Min (مِنْ) teb'îziyyedir (parça bildirir). Yüce Allah'ın { وَمِنْهُ شَجَرٌ } buyruğu, { مِنْهُ شَرَابٌ } buyruğunun benzeridir. Atıf vavından sonra min (مِنْ) harfinin tekrarlanması, buradaki min (مِنْ) harfinin ibtida (başlangıç) veya sebebiyet için olması sebebiyledir; bu yüzden { شَجَرٌ } kelimesinin { شَرَابٌ } üzerine atfedilmesi uygun düşmemiştir.

وَالشَّجَرُ: يُطْلَقُ عَلَى النَّبَاتِ ذِي السَّاقِ الصُّلْبَةِ، وَيُطْلَقُ عَلَى مُطْلَقِ الْعُشْبِ وَالْكَلَأِ تَغْلِيبًا.

Şecer (شَجَر) kelimesi, sert gövdeli bitkiye dendiği gibi, tağlîb yoluyla mutlak anlamda ot ve meraya da denir.

وَرُوعِيَ هَذَا التَّغْلِيبُ هُنَا لِأَنَّهُ غَالِبُ مَرْعَى أَنْعَامِ أَهْلِ الْحِجَازِ لِقِلَّةِ الْكَلَأِ فِي أَرْضِهِمْ، فَهُمْ يَرْعَوْنَ الشَّعَارِي وَالْغَابَاتِ.

Bu tağlîb burada gözetilmiştir; çünkü Hicaz halkının arazilerinde otlakların azlığı sebebiyle davarlarının otladığı yerler çoğunlukla böyledir; onlar çalı çırpı ve koruluklarda otlatırlar.

وَفِي حَدِيثِ «ضَالَّةُ الْإِبِلِ تَشْرَبُ الْمَاءَ وَتَرْعَى الشّجر حَتَّى يأتيا رَبُّهَا»

Hadiste de şöyle buyrulmuştur: “Yitik deve suyu içer, sahibi gelinceye kadar da ağaçtan/ottan otlar.”

. وَمِنَ الدَّقَائِقِ الْبَلَاغِيَّةِ الْإِتْيَانُ بِحَرْفِ (فِي) الظَّرْفِيَّةِ، فَالْإِسَامَةُ فِيهِ تَكُونُ بِالْأَكْلِ مِنْهُ وَالْأَكْلُ مِمَّا تَحْتَهُ مِنَ الْعُشْبِ.

Zarflık bildiren fî (فِي) harfinin getirilmesi de belağat inceliklerindendir; zira onda otlatmak, hem ondan yemeyi hem de onun altında bulunan otlardan yemeyi ifade eder.

وَالْإِسَامَةُ: إِطْلَاقُ الْإِبِلِ لِلسَّوْمِ وَهُوَ الرَّعْيُ. يُقَالُ: سَامَتِ الْمَاشِيَةُ فَهِيَ سَائِمَةٌ وأسامها ربّها.

İsâme (إِسَامَة), develeri savm için, yani otlamak üzere salıvermektir. Denilir ki: "Sâmeti'l-mâşiyetü fe-hiye sâimetün ve esâmehe rabbühâ" (Hayvan yayıldı, o saimedir; sahibi de onu otlağa saldı).

[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ١١]

[Nahl Suresi (16), Ayet 11]

يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنابَ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (١١)

{ يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “Onunla sizin için ekinler, zeytinler, hurmalıklar, üzüm bağları ve her türlü meyveden bitirir. Şüphesiz bunda, düşünen bir topluluk için bir ibret vardır.”

جُمْلَةُ يُنْبِتُ حَالٌ مِنْ ضمير أَنْزَلَ [سُورَة النَّحْل: ١٠] ، أَيْ يُنْبِتُ اللَّهُ لَكُمْ.

{ يُنْبِتُ } cümlesi, { أَنْزَلَ } fiilinin zamirinden hâldir [Nahl Suresi: 10]; yani "Allah sizin için bitirir".

وَإِنَّمَا لَمْ يُعْطَفْ هَذَا على الْجُمْلَة لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ [سُورَة النَّحْل: ١٠] لِأَنَّهُ لَيْسَ مِمَّا يَحْصُلُ بِنُزُولِ الْمَاءِ وَحْدَهُ بَلْ لَا بُدَّ مَعَه من زَرْعٌ وغرس.

Bunun { لَكُمْ مِنْهُ شَرَابٌ } [Nahl Suresi: 10] cümlesine atfedilmemesi, yalnızca suyun inmesiyle meydana gelen şeylerden olmayıp, onunla birlikte ekim ve dikimin de zorunlu olmasındandır.

وَهَذَا الإنبات مِنْ دَلَائِلِ عَظِيمِ الْقُدْرَةِ الرَّبَّانِيَّةِ، فَالْغَرَضُ مِنْهُ الِاسْتِدْلَالُ مَمْزُوجًا

Bu bitirme (inbât), ilahî kudretin büyüklüğünün delillerindendir. Dolayısıyla bundan maksat,

بِالتَّذْكِيرِ بِالنِّعْمَةِ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: لَكُمْ عَلَى وِزَانِ مَا

nimetin hatırlatılmasıyla meczolmuş bir istidlaldir (delil getirmedir); nitekim { لَكُمْ } “sizin için” buyruğu buna delalet etmektedir, tıpkı

تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

Yüce Allah'ın daha önce geçen şu buyruklarında olduğu gibi:

وَالْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ فِيها دِفْءٌ [سُورَة النَّحْل: ٥] الْآيَةَ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها [سُورَة النَّحْل: ٨] الْآيَةَ.

{ وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ } “Hayvanları da yarattı; onlarda sizin için bir ısınma vardır...” [Nahl Suresi: 5] ayeti ve Yüce Allah'ın { وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا } “Binmeniz için atları, katırları ve merkepleri de...” [Nahl Suresi: 8] ayeti.

وَأُسْنِدَ الْإِنْبَاتُ إِلَى اللَّهِ لِأَنَّهُ الْمُلْهِمُ لِأَسْبَابِهِ وَالْخَالِقُ لِأُصُولِهِ تَنْبِيهًا لِلنَّاسِ عَلَى دَفْعِ غُرُورِهِمْ بِقُدْرَةِ أَنْفُسِهِمْ، وَلِذَلِكَ قَالَ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ لِكَثْرَةِ مَا تَحْتَ ذَلِكَ مِنَ الدَّقَائِقِ.

Bitirme fiili Allah'a isnad edilmiştir; çünkü sebeplerini ilham eden ve asıllarını yaratan O'dur. Bu, insanların kendi güçlerine aldanışlarını bertaraf etmeye yönelik bir uyarıdır. Bu sebepledir ki, bunun altında yatan pek çok incelik dolayısıyla { إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “Şüphesiz bunda, düşünen bir topluluk için bir ibret vardır” buyurmuştur.

وَذِكْرُ الزَّرْعِ وَالزَّيْتُونِ وَمَا مَعَهُمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ فِي سُورَة الْأَنْعَام.

Ekinin, zeytinin ve beraberindekilerin zikri, En‘âm Suresi'nde defalarca geçmişti.

والتفكّر تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٥٠] .

Tefekkür konusu, En‘âm Suresi'nde Yüce Allah'ın { قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ } “De ki: Kör ile gören bir olur mu? Hiç düşünmüyor musunuz?” [50] buyruğunda geçmişti.

وَإِقْحَامُ لَفْظِ «قَوْمٍ» لِلدَّلَالَةِ على أَن التفكّر مِنْ سَجَايَاهُمْ، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

“Kavm” (قَوْم) lafzının araya getirilmesi, tefekkürün onların seciyelerinden (tabiatlarından) olduğuna delalet etmek içindir; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçtiği gibi:

لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] .

{ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “...akleden bir topluluk için deliller vardır” [Bakara Suresi: 164].

وَمِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ عَطْفٌ عَلَى الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ، أَيْ وَيُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ من كل الثَّمَرَاتِ مِمَّا لَمْ يُذْكَرْ هُنَا.

{ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ } ifadesi { الزَّرْعَ } ve { الزَّيْتُونَ } üzerine matuftur; yani "Burada zikredilmeyen diğer bütün meyvelerden de sizin için onunla bitirir".

وَالتَّعْرِيفُ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ. وَالْمُرَادُ: أَجْنَاسُ ثَمَرَاتِ الْأَرْضِ الَّتِي يُنْبِتُهَا الْمَاءُ، وَلِكُلِّ قَوْمٍ مِنَ النَّاسِ ثَمَرَاتُ أَرْضِهِمْ وَجَوِّهِمْ. ومِنْ تَبْعِيضِيَّةٌ قُصِدَ مِنْهَا تَنْوِيعُ الِامْتِنَانِ عَلَى كُلِّ قَوْمٍ بِمَا نَالَهُمْ مِنْ نِعَمِ الثَّمَرَاتِ. وَإِنَّمَا لَمْ تَدْخُلْ عَلَى الزَّرْعِ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ لِأَنَّهَا مِنَ الثَّمَرَاتِ الَّتِي تَنْبُتُ فِي كُلِّ مَكَانٍ.

Buradaki harf-i tarif cins içindir. Murad edilen ise suyun bitirdiği yeryüzü meyvelerinin cinsleridir; her bir insan topluluğunun kendi arazisinin ve ikliminin meyveleri vardır. Min (مِنْ) ise teb'îziyyedir (parça bildirir); bununla her topluluğa nail oldukları meyve nimetleriyle farklı farklı minnetlerde bulunmak (nimeti hatırlatmak) kastedilmiştir. Ekin ve ona matuf olanların başına min gelmeyişi ise, bunların her yerde yetişen ürünlerden olması sebebiyledir.

وَجُمْلَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ تَذْيِيلٌ.

{ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “Şüphesiz bunda, düşünen bir topluluk için bir ibret vardır” cümlesi bir fezlekedir (tezyîl).

وَالْآيَةُ: الدَّلَالَةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى الْمُبْدِعُ الْحَكِيمُ. وَتِلْكَ هِيَ إِنْبَاتُ أَصْنَافٍ مُخْتَلِفَةٍ مِنْ مَاءٍ وَاحِدٍ، كَمَا قَالَ: تسقى بِمَاءٍ وَاحِدٍ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [٤] .

Âyet (آيَة), Yüce Allah'ın eşsiz yaratıcı (Mubdi‘) ve Hakîm olduğuna dair delildir. Bu da tek bir sudan çeşitli türlerin bitirilmesidir; nitekim Ra‘d Suresi'nde { تُسْقَى بِمَاءٍ وَاحِدٍ } “Hepsi bir tek su ile sulanır” [4] buyurmuştur.

وَنِيطَتْ دَلَالَةُ هَذِهِ بِوَصْفِ التَّفْكِيرِ لِأَنَّهَا دَلَالَةٌ خَفِيَّةٌ لِحُصُولِهَا بِالتَّدْرِيجِ. وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ لَمْ يَهْتَدُوا بِمَا فِي ذَلِكَ مِنْ دَلَالَةٍ عَلَى تَفَرُّدِ اللَّهِ بِالْإِلَهِيَّةِ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَتَفَكَّرُونَ.

Bu delil tefekkür vasfına bağlanmıştır, çünkü aşama aşama meydana geldiğinden gizli bir delildir. Bu aynı zamanda, bunda Allah'ın ilahlıkta tek olduğuna dair delili görüp doğru yolu bulamayan müşriklerin düşünmeyen bir topluluk olduğuna yönelik üstü kapalı bir eleştiridir (ta‘rîz).

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يُنْبِتُ بِيَاءِ الْغَيْبَةِ. وَقَرَأَهُ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بنُون العظمة.

Cumhûr { يُنْبِتُ } kelimesini gaib yâ'sı ile (yunbitu) okumuştur. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise azamet nûn'u ile (nunbitu / Biz bitiririz) okumuştur.

[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ١٢]

[Nahl Suresi (16), Ayet 12]

وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (١٢)

{ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “Geceyi, gündüzü, güneşi ve ayı sizin hizmetinize verdi. Yıldızlar da O'nun emriyle boyun eğdirilmiştir. Şüphesiz bunda, aklını kullanan bir topluluk için deliller vardır.” (12)

آيَاتٌ أُخْرَى عَلَى دَقِيقِ صُنْعِ اللَّهِ تَعَالَى وَعِلْمِهِ مَمْزُوجَةٌ بِامْتِنَانٍ.

Yüce Allah'ın ince sanatına ve ilmine delalet eden, minnetle (nimetleri hatırlatmayla) kaynaşmış diğer delillerdir.

وَتَقَدَّمَ مَا يُفَسِّرُ هَذِهِ الْآيَةَ فِي صَدْرِ سُورَةِ يُونُسَ. وَتَسْخِيرُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ فِي أَوَائِلِ سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٥٤] وَفِي أَوَائِلِ سُورَةِ الرَّعْدِ وَفِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ.

Bu ayeti açıklayan hususlar Yûnus Suresi'nin başında geçmişti. Bu varlıkların boyun eğdirilip hizmete verilmesi (teshîri) ise A‘râf Suresi'nin başlarında [54] geçen { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Güneşi, ayı ve yıldızları da emrine amade kılmıştır. İyi bilin ki, yaratma ve emir O'nundur” buyruğunda, ayrıca Ra‘d Suresi'nin başlarında ve İbrâhîm Suresi'nde açıklanmıştı.

وَهَذَا انْتِقَالٌ لِلِاسْتِدْلَالِ بِإِتْقَانِ الصُّنْعِ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ الصَّانِعِ وَعِلْمِهِ، وَإِدْمَاجٌ بَيْنَ الِاسْتِدْلَالِ وَالِامْتِنَانِ. وَنِيطَتِ الدَّلَالَاتُ بِوَصْفِ الْعَقْلِ لِأَنَّ أَصْلَ الْعَقْلِ كَافٍ فِي الِاسْتِدْلَالِ بِهَا عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ وَالْقُدْرَةِ، إِذْ هِيَ دَلَائِلُ بَيِّنَةٌ وَاضِحَةٌ حَاصِلَةٌ بِالْمُشَاهَدَةِ كُلَّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ.

Bu, sanatın sağlam ve kusursuz oluşundan Sanatkâr'ın birliğine ve ilmine delil getirmeye bir geçiştir ve delil getirme ile nimeti hatırlatma arasında bir mezcediştir (kaynaştırmadır). Deliller akıl vasfına bağlanmıştır; zira her gün ve gece müşahede yoluyla elde edilen açık ve seçik deliller oldukları için aklın aslı, bunlarla [Allah'ın] birliğine ve kudretine delil getirmeye yeterlidir.

وَتَقَدَّمَ وَجْهُ إِقْحَامِ لَفْظِ (قَوْمٍ) آنِفًا، وَأَنَّ الْجُمْلَةَ تَذْيِيلٌ.

“Kavm” (قَوْم) lafzının araya getirilme gerekçesi ve bu cümlenin bir tezyîl (fezleke) olduğu az önce geçmişti.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ جَمِيعَ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ مَنْصُوبَةً عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ لِفِعْلِ «سَخَّرَ» . وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ بِالرَّفْعِ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَرَفَعَ مُسَخَّراتٌ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ عَنْهَا. فَنُكْتَةُ اخْتِلَافِ الْإِعْرَابِ الْإِشَارَةُ إِلَى الْفَرْقِ بَيْنَ التَّسْخِيرَيْنِ. وَقَرَأَ حَفْصٌ بِرَفْعِ النُّجُومُ ومُسَخَّراتٌ. وَنُكْتَةُ اخْتِلَافِ الْأُسْلُوبِ الْفَرْقُ بَيْنَ التَّسْخِيرَيْنِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْأَوَّلَ وَاضِحٌ وَالْآخَرَ خَفِيٌّ لِقِلَّةِ مَنْ يَرْقُبُ حَرَكَاتِ النُّجُومِ.

Cumhûr, bu isimlerin tamamını { سَخَّرَ } fiilinin mef‘ûlü olarak mansûb okumuştur. İbn Âmir ise { وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ } şeklinde mübteda olarak merfû, { مُسَخَّرَاتٌ } lafzını da onların haberi olarak merfû okumuştur. İrab farklılığının inceliği, iki teshîr (hizmete verme) arasındaki farka işaret etmektir. Hafs ise { النُّجُومُ } ve { مُسَخَّرَاتٌ } kelimelerini merfû okumuştur. Üslup farklılığının inceliği; birinci teshîrin açık olması, ikincisinin ise yıldızların hareketlerini gözlemleyenlerin azlığından ötürü gizli kalması bakımından iki teshîr arasındaki farktır.

وَالْمُرَادُ بِأَمْرِهِ أَمْرُ التَّكْوِينِ لِلنِّظَامِ الشَّمْسِيِّ الْمَعْرُوفِ.

{ بِأَمْرِهِ } “O'nun emriyle” ifadesinden murad, bilinen güneş sistemi için geçerli olan tekvînî emirdir (yaratma buyruğudur).

وَقَدْ أَبْدَى الْفَخْرُ فِي كِتَابِ «دُرَّةِ التَّنْزِيلِ» وَجْهًا لِلْفَرْقِ بَيْنَ إِفْرَادِ آيَةً فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى وَالثَّالِثَةِ وَبَيْنَ جَمْعِ آيَاتٍ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ: بِأَنَّ مَا ذُكِرَ

Fahruddîn er-Râzî, “Dürretü't-Tenzîl” adlı kitabında birinci ve üçüncü seferde { آيَةً } şeklinde tekil, ikinci seferde ise { آيَاتٍ } şeklinde çoğul getirilmesi arasındaki farkın gerekçesini şöyle açıklamıştır: Birinci

أَوَّلًا وَثَالِثًا يَرْجِعُ إِلَى مَا نَجَمَ مِنَ الْأَرْضِ، فَجَمِيعُهُ آيَةٌ وَاحِدَةٌ تَابِعَةٌ لِخَلْقِ الْأَرْضِ وَمَا تَحْتَوِيهِ (أَيْ وَهُوَ كُلُّهُ ذُو حَالَةٍ وَاحِدَةٍ وَهِيَ حَالَةُ النَّبَاتِ فِي الْأَرْضِ فِي الْأَوَّلِ وَحَالَةٌ وَاحِدَةٌ وَهِيَ حَالَةُ الذَّرْءِ فِي التَّنَاسُلِ فِي الْحَيَوَانِ فِي الْآيَةِ الثَّالِثَةِ) وَأَمَّا مَا ذُكِرَ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ فَإِنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى اخْتِلَافِ أَحْوَالِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالْكَوَاكِبِ، وَفِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا نِظَامٌ يَخُصُّهُ وَدَلَائِلُ تُخَالِفُ دَلَائِلَ غَيْرِهِ، فَكَانَ مَا ذُكِرَ فِي ذَلِكَ مَجْمُوعُ آيَاتٍ (أَيْ لِأَنَّ بَعْضَهَا أَعْرَاضٌ كَاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَبَعْضَهَا أَجْرَامٌ لَهَا أَنْظِمَةٌ مُخْتَلِفَةٌ ودلالات مُتعَدِّدَة) .

ve üçüncüde zikredilenler yeryüzünden biten/çıkan şeylere dönüktür; dolayısıyla bunların hepsi yeryüzünün yaratılışına ve ihtiva ettiği şeylere bağlı tek bir delildir (yani ilki yeryüzündeki bitkilerin durumu olmak üzere hepsi tek bir durumdur, üçüncü ayetteki ise hayvanlardaki üreme suretiyle yaratılma durumu olan tek bir durumdur). İkinci seferde zikredilen ise güneş, ay ve gezegenlerin durumlarının farklılığına dönüktür; bunların her birinin kendine has bir nizamı ve diğerininkiyle farklılık arz eden delilleri vardır. Bu sebeple orada zikredilenler bir deliller topluluğu (âyât) olmuştur (yani bir kısmı gece ve gündüz gibi arazlar, bir kısmı ise farklı nizamları ve çok sayıda delilleri bulunan cisimlerdir).

[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ١٣]

[Nahl Suresi (16), Ayet 13]

وَما ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٣)

{ وَمَا ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوَانُهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ } “Yeryüzünde sizin için rengârenk yarattığı şeyleri de [hizmetinize verdi]. Şüphesiz bunda, düşünüp öğüt alan bir topluluk için bir ibret vardır.” (13)

عَطْفٌ عَلَى اللَّيْلَ وَالنَّهارَ [سُورَة النَّحْل: ١٢] ، أَيْ وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ. وَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى دَقِيقِ الصُّنْعِ وَالْحِكْمَةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ. وأومئ إِلَى مَا فِيهِ مِنْ مِنَّةٍ بِقَوْلِهِ لَكُمْ.

{ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ } [Nahl Suresi: 12] üzerine matuftur; yani "Sizin için yeryüzünde yaratıp yaydığı şeyleri de sizin hizmetinize verdi" demektir. Yüce Allah'ın { مُخْتَلِفاً أَلْوَانُهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ } buyruğu gereğince bu, ince bir sanata ve hikmete delildir. { لَكُمْ } “sizin için” buyruğuyla da onda bulunan nimete ima edilmiştir.

وَالذَّرْءُ: الْخَلْقُ بِالتَّنَاسُلِ وَالتَّوَلُّدُ بِالْحَمْلِ وَالتَّفْرِيخِ، فَلَيْسَ الْإِنْبَاتُ ذَرْءًا، وَهُوَ شَامِلٌ لِلْأَنْعَامِ وَالْكُرَاعِ (وَقَدْ مَضَتِ الْمِنَّةُ بِهِ) وَلِغَيْرِهَا مِثْلِ كِلَابِ الصَّيْدِ وَالْحِرَاسَةِ، وَجَوَارِحِ الصَّيْدِ، وَالطُّيُورِ، وَالْوُحُوشِ الْمَأْكُولَةِ، وَمِنَ الشَّجَرِ وَالنَّبَاتِ.

Zer' (الذَّرْءُ); üreme yoluyla yaratmak, gebelik ve kuluçka ile doğurup çoğaltmaktır; dolayısıyla bitkilerin bitirilmesi zer' değildir. Bu kelime davarları ve at/katır/eşek türünü (ki bununla yapılan minnet daha önce geçmişti), ayrıca av ve bekçi köpekleri, avcı kuşlar ve yırtıcılar, yenilen vahşi hayvanlar, ağaç ve bitki gibi diğer varlıkları da kapsar.

وَزِيدَ هُنَا وَصْفُ اخْتِلَافِ أَلْوَانِهِ وَهُوَ زِيَادَةٌ لِلتَّعْجِيبِ وَلَا دَخْلَ لَهُ فِي الِامْتِنَانِ، فَهُوَ كَقَوْلِه تَعَالَى: تسقى بِماءٍ واحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَغَرابِيبُ سُودٌ وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِي سُورَةِ فَاطِرٍ [٢٧] . وَبِذَلِكَ صَارَ هَذَا آيَةً مُسْتَقِلَّةً فَلِذَلِكَ ذَيَّلَهُ بِجُمْلَةِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ، وَلِكَوْنِ مَحَلِّ الِاسْتِدْلَالِ هُوَ اخْتِلَافُ الْأَلْوَانِ مَعَ اتِّحَادِ أَصْلِ الذَّرْءِ أُفْرِدَتِ الْآيَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً.

Burada renklerinin farklı olması vasfı eklenmiştir; bu, hayranlık uyandırmak (ta‘cîb) için bir ziyadeliktir, nimet hatırlatmasıyla (imtinan) bir ilgisi yoktur. Bu durum tıpkı Yüce Allah'ın Ra‘d Suresi'ndeki { تُسْقَى بِمَاءٍ وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ } “Hepsi bir tek su ile sulanır; ama yemişlerinde onların bir kısmını diğerine üstün kılarız” [4] buyruğu ile Fâtır Suresi'ndeki { وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا وَغَرَابِيبُ سُودٌ وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعَامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ } “Dağlardan da beyaz, kırmızı, muhtelif renklerde yollar ve simsiyah yollar vardır. İnsanlardan, hareket eden canlılardan ve davarlardan da böyle muhtelif renklerde olanlar vardır” [27-28] buyruğu gibidir. Böylelikle bu bağımsız bir ayet (delil) haline gelmiş, bu yüzden de sonuna { إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ } cümlesi bir fezleke olarak getirilmiştir. Delil getirme mahalli, zer'in aslı bir olmakla birlikte renklerin farklılığı olduğundan Yüce Allah'ın { إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً } buyruğundaki “âyet” kelimesi tekil getirilmiştir.

وَالْأَلْوَانُ: جَمْعُ لَوْنٍ. وَهُوَ كَيْفِيَّةٌ لِسُطُوحِ الْأَجْسَامِ مُدْرَكَةٌ بِالْبَصَرِ تَنْشَأُ مِنَ امْتِزَاجِ بَعْضِ الْعَنَاصِرِ بِالسَّطْحِ بِأَصْلِ الْخِلْقَةِ أَوْ بِصَبْغِهَا بِعُنْصُرٍ ذِي لَوْنٍ مَعْرُوفٍ. وَتَنْشَأُ مِنَ اخْتِلَاطِ عُنْصُرَيْنِ فَأَكْثَرَ أَلْوَانٌ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا لَوْنُها فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٩] .

Elvân (الْأَلْوَانُ), levn (لَوْن) kelimesinin çoğuludur. O, cisimlerin yüzeylerinde görme duyusuyla idrak edilen bir niteliktir; yaratılışın aslında bazı elementlerin yüzeyle karışmasından veya bilinen renge sahip bir elementle boyanmasından meydana gelir. İki veya daha fazla elementin karışmasından ise sonsuz renkler doğar. Bu husus Bakara Suresi'ndeki { قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا } “Bizim için Rabbine dua et de renginin ne olduğunu bize açıklasın” [69] ayetinde geçmişti.

وَنِيطَ الِاسْتِدْلَالُ بِاخْتِلَافِ الْأَلْوَانِ بِوَصْفِ التَّذَكُّرِ لِأَنَّهُ اسْتِدْلَالٌ يَحْصُلُ بِمُجَرَّدِ تَذَكُّرِ الْأَلْوَانِ الْمُخْتَلِفَةِ إِذْ هِيَ مَشْهُورَةٌ.

Renklerin farklılığı ile delil getirme tezekkür (hatırlayıp düşünme) vasfına bağlanmıştır; çünkü bu, zaten meşhur oldukları için farklı renklerin sadece hatırlanmasıyla hâsıl olan bir delil getirmedir.

وَإِقْحَامُ لَفْظِ (قَوْمٍ) وَكَوْنُ الْجُمْلَةِ تَذْيِيلًا تَقَدَّمَ آنِفًا.

“Kavm” (قَوْم) lafzının araya getirilmesi ve cümlenin fezleke (tezyîl) oluşu az önce geçmişti.

وَأَبْدَى الْفَخْرُ فِي «دُرَّةِ التَّنْزِيلِ» وَجْهًا لِاخْتِلَافِ الْأَوْصَافِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ [سُورَة النَّحْل: ١١] وَقَوْلِهِ: لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ [سُورَة النَّحْل: ١٢] وَقَوْلِهِ: لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ: بِأَنَّ ذَلِكَ لِمُرَاعَاةِ اخْتِلَافِ شِدَّةِ الْحَاجَةِ إِلَى قُوَّةِ التَّأَمُّلِ بِدَلَالَةِ الْمَخْلُوقَاتِ النَّاجِمَةِ عَنِ الْأَرْضِ يحْتَاج إِلَى التفكر، وَهُوَ إِعْمَالُ النَّظَرِ الْمُؤَدِّي إِلَى الْعِلْمِ. وَدَلَالَةُ مَا ذَرَأَهُ فِي الْأَرْضِ مِنَ الْحَيَوَانِ مُحْتَاجَةٌ إِلَى مَزِيدِ تَأَمُّلٍ فِي التَّفْكِيرِ لِلِاسْتِدْلَالِ عَلَى اخْتِلَافِ أَحْوَالِهَا وَتَنَاسُلِهَا وَفَوَائِدِهَا، فَكَانَتْ بحاجة إِلَى التذكّر، وَهُوَ التَّفَكُّرُ مَعَ تَذَكُّرِ أَجْنَاسِهَا

Fahruddîn er-Râzî, “Dürretü't-Tenzîl” adlı eserinde Yüce Allah'ın { لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } [Nahl Suresi: 11], { لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } [Nahl Suresi: 12] ve { لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ } buyruklarındaki vasıfların farklılığına şu gerekçeyi göstermiştir: Bu, derin tefekkür gücüne olan ihtiyacın derecelerinin farklılığını gözetmek içindir; yeryüzünden biten yaratılmışların delaleti tefekküre muhtaçtır ki bu da ilme ulaştıran düşünce ameliyesidir. Yeryüzünde yaratıp yaydığı hayvanların delaleti ise onların durumlarının, üremelerinin ve faydalarının farklılığına delil getirmek için daha fazla düşünce emeğine muhtaçtır; bu yüzden tezekküre (hatırlayıp düşünmeye) muhtaç olmuştur ki o da cinslerini

وَاخْتِلَافِ خَصَائِصِهَا. وَأَمَّا دَلَالَةُ تَسْخِيرِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْعَوَالِمِ الْعُلْوِيَّةِ فَلِأَنَّهَا أَدَقُّ وَأَحْوَجُ إِلَى التَّعَمُّقِ. عَبَّرَ عَنِ الْمُسْتَدِلِّينَ عَلَيْهَا بِأَنَّهُمْ يَعْقِلُونَ، وَالتَّعَقُّلُ هُوَ أَعْلَى أَحْوَالِ الِاسْتِدْلَال اه.

ve özelliklerinin farklılığını hatırlamakla birlikte yapılan tefekkürdür. Gece, gündüz ve yüce âlemlerin hizmete verilmesinin delaletine gelince, bu daha dakik ve daha fazla derinleşmeye muhtaç olduğu için, bunlardan delil çıkaranlar { يَعْقِلُونَ } “akıllarını kullanırlar” şeklinde ifade edilmiştir; taakkul (aklını kullanmak) ise delil getirme hallerinin en üstünüdür.

[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ١٤]

[Nahl Suresi (16), Ayet 14]

وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها وَتَرَى الْفُلْكَ مَواخِرَ فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٤)

{ وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيًّاً وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها وَتَرَى الْفُلْكَ مَواخِرَ فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “İçinden taze et yiyesiniz ve takınacağınız süs eşyası çıkarasınız diye denizi hizmetinize veren O'dur. Gemilerin orada suları yara yara gittiğini görürsün. Bu da O'nun lütfundan aramanız ve şükretmeniz içindir.” (14)

الْقَوْلُ فِي هَذَا الِاسْتِدْلَالِ وَإِدْمَاجُ الِامْتِنَانِ فِيهِ كَالْقَوْلِ فِيمَا سَبَقَ.

Bu delil getirme ve onda nimetin hatırlatılmasının mezcedilmesi (kaynaştırılması) hakkındaki açıklama, öncekilerdeki gibidir.

وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى تَسْخِيرِ الْفُلْكِ فِي الْبَحْرِ وَتَسْخِيرِ الْأَنْهَارِ فِي أَثْنَاءِ سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ.

Gemilerin denizde ve nehirlerin hizmete verilmesine dair açıklama İbrâhîm Suresi'nin ortalarında geçmişti.

وَمِنْ تَسْخِيرِ الْبَحْرِ خَلْقُهُ عَلَى هَيْئَةٍ يُمْكِنُ مَعَهَا السَّبْحُ وَالسَّيْرُ بِالْفُلْكِ، وَتَمْكِينُ السَّابِحِينَ وَالْمَاخِرِينَ مِنْ صَيْدِ الْحِيتَانِ الْمَخْلُوقَةِ فِيهِ وَالْمُسَخَّرَةِ لِحِيَلِ الصَّائِدِينَ. وَزِيدَ فِي الِامْتِنَانِ أَنَّ لَحْمَ صَيْدِهِ طَرِيٌّ.

Denizin boyun eğdirilmesinden (teshîrinden) biri de onun yüzmeye ve gemilerle yol almaya imkân verecek bir biçimde yaratılması, yüzenlerin ve gemi sürenlerin denizde yaratılan ve avcıların tuzaklarına boyun eğdirilen balıkları avlamalarına imkân tanınmasıdır. Nimetin hatırlatılmasına, avlanan etin taze olduğu da eklenmiştir.

وَ (مِنْ) ابْتِدَائِيَّةٌ، أَيْ تَأْكُلُوا لَحْمًا طَرِيًّا صَادِرًا مِنَ الْبَحْرِ.

{ مِنْ } ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir); yani "denizden çıkan taze bir et yiyesiniz" demektir.

وَالطَّرِيُّ: ضِدُّ الْيَابِسِ. وَالْمَصْدَرُ: الطَّرَاوَةُ. وَفِعْلُهُ: طَرُوَ، بِوَزْنِ خَشُنَ.

Tarî (الطَّرِيُّ), kurunun zıddıdır (tazedir). Mastarı tarâvet (الطَّرَاوَةُ), fiili ise haşune (خَشُنَ) vezninde tarue (طَرُوَ) şeklindedir.

وَالْحِلْيَةُ: مَا يَتَحَلَّى بِهِ النَّاسُ، أَيْ يَتَزَيَّنُونَ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [١٧] . وَذَلِكَ اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ فَاللُّؤْلُؤُ يُوجَدُ فِي بَعْضِ الْبِحَارِ مِثْلِ الْخَلِيجِ الْفَارِسِيِّ، وَالْمَرْجَانُ يُوجِدُ فِي جَمِيعِ الْبِحَارِ وَيَكْثُرُ وَيَقِلُّ. وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ عَلَى اللُّؤْلُؤِ فِي سُورَةِ الْحَجِّ، وَفِي سُورَة الرحمان. وَيَأْتِي الْكَلَامُ عَلَى الْمَرْجَانِ فِي سُورَةِ الرَّحْمَنِ.

Hilye (الْحِلْيَةُ), insanların onunla süslendiği, yani takındığı şeylerdir. Ra‘d Suresi'ndeki { ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ } “bir süs eşyası yapmak için” [17] buyruğunda geçmişti. Bunlar inci ve mercandır; inci Basra Körfezi gibi bazı denizlerde bulunur, mercan ise bütün denizlerde çok veya az miktarda bulunur. İnci hakkındaki açıklama Hac Suresi'nde ve Rahmân Suresi'nde gelecektir. Mercan hakkındaki açıklama da Rahmân Suresi'nde gelecektir.

وَالِاسْتِخْرَاجُ: كَثْرَةُ الْإِخْرَاجِ، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ لِلتَّأْكِيدِ مِثْلُ: اسْتَجَابَ لِمَعْنَى أَجَابَ.

İstihrâc (الِاسْتِخْرَاجُ), çokça çıkarmaktır; sîn (س) ve tâ (ت) harfleri, ecâbe (أَجَابَ) anlamındaki isticâbe (اسْتَجَابَ) gibi tekit içindir.

وَاللُّبْسُ: جَعْلُ الثَّوْبِ وَالْعِمَامَةِ وَالْمَصُوغِ عَلَى الْجَسَدِ. يُقَالُ: لُبْسُ التَّاجِ، وَلُبْسُ الْخَاتَمِ، وَلُبْسُ الْقَمِيصِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٢٦] .

Lübs (اللُّبْسُ); elbiseyi, sarığı ve takıyı bedene takıp giymektir. “Tâcın giyilmesi (takılması)”, “yüzüğün takılması” ve “gömleğin giyilmesi” denir. Bu husus A‘râf Suresi'ndeki { قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاساً } “Size elbise indirdik” [26] ayetinde geçmişti.

وَإِسْنَادُ لِبَاسِ الْحِلْيَةِ إِلَى ضَمِيرِ جَمْعِ الذُّكُورِ تَغْلِيبٌ، وَإِلَّا فَإِنَّ غَالِبَ الْحِلْيَةِ يَلْبَسُهَا النِّسَاءُ عَدَا الْخَوَاتِيمِ وَحِلْيَةِ السُّيُوفِ.

Süs eşyasını takınmanın müzekker çoğul zamirine isnad edilmesi tağlîb yoluyladır (çoğunluğu esas almadır); zira yüzükler ve kılıç süslemeleri hariç takıların çoğunu kadınlar takınır.

وَجُمْلَةُ وَتَرَى الْفُلْكَ مَواخِرَ فِيهِ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْجُمَلِ الْمُتَعَاطِفَةِ مَعَ إِمْكَانِ الْعَطْفِ

{ وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ } cümlesi, atıf yapma imkânı bulunmakla birlikte, birbiri ardınca gelen matuf cümleler arasına girmiş bir itiraziyyedir (ara cümledir);

لِقَصْدِ مُخَالَفَةِ الْأُسْلُوبِ لِلتَّعْجِيبِ مِنْ تَسْخِيرِ السَّيْرِ فِي الْبَحْرِ بِاسْتِحْضَارِ الْحَالَةِ الْعَجِيبَةِ بِوَاسِطَةِ فِعْلِ الرُّؤْيَةِ. وَهُوَ يُسْتَعْمَلُ فِي التَّعْجِيبِ كَثِيرًا بِصِيَغٍ كَثِيرَةٍ نَحْوَ: وَلَو ترى، وأ رَأَيْت، وَمَاذَا تَرَى. وَاجْتِلَابُ فِعْلِ الرُّؤْيَةِ فِي أَمْثَالِهِ يُفِيدُ الْحَثَّ عَلَى مَعْرِفَةِ ذَلِكَ. فَهَذَا النَّظْمُ لِلْكَلَامِ لِإِفَادَةِ هَذَا الْمَعْنَى وَلَوْلَاهَا لَكَانَ الْكَلَامُ هَكَذَا: وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ فِي فُلْكٍ مَوَاخِرَ.

bunun gayesi, görme (rü'yet) fiili vasıtasıyla o hayret verici hali zihinde canlandırarak denizde yol almanın boyun eğdirilmesine karşı hayret uyandırmak (ta‘cîb) maksadıyla üslubu değiştirmektir. Görme fiili ta‘cîb için pek çok sîgada çokça kullanılır: { وَلَوْ تَرَى } “Bir görsen”, { أَرَأَيْتَ } “Gördün mü?” ve { مَاذَا تَرَى } “Ne dersin (görüşün nedir)?” gibi. Bu tür yerlerde görme fiilinin getirilmesi, bunu bilmeye teşvik anlamı taşır. Kelamın bu şekilde dizilmesi bu manayı ifade etmek içindir; aksi takdirde söz şöyle olurdu: “Süs eşyası çıkarasınız ve suları yaran gemiler içinde O'nun lütfundan arayasınız diye”.

وَعَطْفُ وَلِتَبْتَغُوا عَلَى وَتَسْتَخْرِجُوا لِيَكُونَ مِنْ جُمْلَةِ النِّعَمِ الَّتِي نَشَأَتْ عَنْ حِكْمَةِ تَسْخِيرِ الْبَحْرِ. وَلَمْ يُجْعَلْ عِلَّةً لِمَخْرِ الْفُلْكِ كَمَا جُعِلَ فِي سُورَةِ فَاطِرٍ [١٢] وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَواخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ لِأَنَّ تِلْكَ لَمْ تُصَدَّرْ بِمِنَّةِ تَسْخِيرِ الْبَحْرِ بَلْ جَاءَتْ فِي غَرَضٍ آخَرَ.

{ وَلِتَبْتَغُوا } ifadesinin { وَتَسْتَخْرِجُوا } üzerine matuf kılınması, denizin hizmete verilmesi hikmetinden doğan nimetler cümlesinden olması içindir. Fâtır Suresi'nde [12] geçen { وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَوَاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “O'nun lütfundan arayasınız diye gemilerin orada suları yara yara gittiğini görürsün” ayetinde olduğu gibi gemilerin suları yarmasının gerekçesi (illeti) kılınmamıştır; çünkü oradaki ayet denizin teshîri nimetiyle başlamamış, bilakis başka bir maksat için gelmiştir.

وَأُعِيدَ حَرْفُ التَّعْلِيلِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ لِأَجْلِ الْبُعْدِ بِسَبَبِ الْجُمْلَةِ الْمُعْتَرِضَةِ.

Yüce Allah'ın { وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } buyruğundaki ta‘lîl (gerekçe bildiren lâm) harfi, ara cümle sebebiyle mesafe uzadığı için tekrar edilmiştir.

وَالِابْتِغَاءُ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ: التِّجَارَةُ كَمَا عَبَّرَ عَنْهَا بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٩٨] .

Allah'ın lütfundan aramak (ibtigâ), Bakara Suresi'ndeki { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir lütuf (kazanç) aramanızda sizin için bir sakınca yoktur” [198] ayetinde ifade edildiği gibi ticarettir.

وَعَطْفُ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ عَلَى بَقِيَّةِ الْعِلَلِ لِأَنَّهُ مِنَ الْحِكَمِ الَّتِي سَخَّرَ اللَّهُ بِهَا الْبَحْرَ لِلنَّاسِ حَمْلًا لَهُمْ عَلَى الِاعْتِرَافِ لِلَّهِ بِالْعُبُودِيَّةِ وَنَبْذَهُمْ إشراك غير ربّه فِيهَا. وَهُوَ تَعْرِيضٌ بالذين أشركوا.

{ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } ifadesinin diğer illetler üzerine atfedilmesi, insanları Allah'a kulluğu itiraf etmeye ve bunda Rablerinden başkasını ortak koşmayı bırakmaya sevk etmek üzere Allah'ın denizi onlar için hizmete vermesindeki hikmetlerden olması sebebiyledir. Bu aynı zamanda şirk koşanlara yönelik üstü kapalı bir eleştiridir (ta‘rîz).

[١٥، ١٦]

[15, 16]

[سُورَة النَّحْل (١٦) : الْآيَات ١٥ إِلَى ١٦]

[Nahl Suresi (16), Ayetler 15-16]

وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَأَنْهاراً وَسُبُلاً لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥) وَعَلاماتٍ وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ (١٦)

{ وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَأَنْهَاراً وَسُبُلاً لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥) وَعَلَامَاتٍ وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ } “Sizi sarsmasın diye yeryüzüne sabit dağlar, doğru yolu bulasınız diye de ırmaklar ve yollar koydu. (15) [Daha nice] işaretler de [koydu]. Onlar yıldızla da yollarını bulurlar.” (16)

انْتِقَالٌ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ وَالِامْتِنَانِ بِمَا عَلَى سَطْحِ الْأَرْضِ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي فِي وُجُودِهَا لُطْفٌ بِالْإِنْسَانِ. وَهَذِهِ الْمَخْلُوقَاتُ لَمَّا كَانَتْ مَجْعُولَةً كَالتَّكْمِلَةِ لِلْأَرْضِ وَمَوْضُوعَةً عَلَى ظَاهِرِ سَطْحِهَا عَبَّرَ عَنْ خَلْقِهَا وَوَضْعِهَا بِالْإِلْقَاءِ الَّذِي هُوَ رَمْيُ شَيْءٍ عَلَى الْأَرْضِ. وَلَعَلَّ خَلْقَهَا كَانَ مُتَأَخِّرًا عَنْ خَلْقِ الْأَرْضِ، إِذْ لَعَلَّ الْجِبَالَ انْبَثَقَتْ بِاضْطِرَابَاتٍ أَرْضِيَّةٍ كَالزِّلْزَالِ الْعَظِيمِ ثُمَّ حَدَثَتِ الْأَنْهَارُ بِتَهَاطُلِ الْأَمْطَارِ. وَأَمَّا السُّبُلُ وَالْعَلَامَاتُ فَتَأَخُّرُ وَجُودِهَا ظَاهِرٌ، فَصَارَ خَلْقُ هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ شَبِيهًا بِإِلْقَاءِ شَيْءٍ فِي شَيْءٍ بَعْدَ تَمَامِهِ.

Varlığında insana bir lütuf bulunan, yer yüzeyindeki muazzam yaratılmışlarla delil getirmeye ve nimeti hatırlatmaya bir geçiştir. Bu yaratılmışlar yeryüzü için bir tamamlayıcı gibi kılındığından ve onun yüzeyinin üzerine konulduğundan, bunların yaratılması ve konulması, bir şeyi yeryüzüne fırlatıp atmak demek olan “ilka” (إلقاء) lafzıyla ifade edilmiştir. Muhtemelen bunların yaratılışı yeryüzünün yaratılışından daha sonradır; zira dağlar belki de büyük bir deprem gibi yer hareketleriyle fışkırmış, sonra da yağmurların sağanak halinde yağmasıyla nehirler oluşmuştur. Yollar ve işaret levhalarına (alametlere) gelince, bunların varlığının sonradan olduğu açıktır. Dolayısıyla bu dördünün yaratılması, bir şeyin tamamlanmasından sonra onun içine bir şey fırlatıp atmaya benzemiştir.

وَلَعَلَّ أَصْلَ تَكْوِينِ الْجِبَالِ كَانَ مِنْ شَظَايَا رَمَتْ بِهَا الْكَوَاكِبُ فَصَادَفَتْ سَطْحَ

Dağların oluşumunun aslı, belki de gök cisimlerinin fırlattığı ve yeryüzünün yüzeyine

الْأَرْضِ، كَمَا أَنَّ الْأَمْطَارَ تَهَاطَلَتْ فَكَوَّنَتِ الْأَنْهَارَ فَيَكُونُ تَشْبِيهُ حُصُولِ

isabet eden parçalardan kaynaklanmıştır; nitekim yağmurlar da sağanak halinde yağarak nehirleri oluşturmuştur. Dolayısıyla bu ikisinin

هَذَيْنِ بِالْإِلْقَاءِ بَيِّنًا. وَإِطْلَاقُهُ عَلَى وَضْعِ السُّبُلِ وَالْعَلَامَاتِ تَغْلِيبٌ. وَمِنْ إِطْلَاقِ الْإِلْقَاءِ عَلَى الْإِعْطَاءِ وَنَحْوِهِ قَوْله تَعَالَى: أَأُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنا [سُورَة الْقَمَر: ٢٥] .

meydana gelişinin “ilka”ya benzetilmesi açıktır. Yolların ve işaretlerin konulması için “ilka” lafzının kullanılması ise tağlîb yoluyladır. İlka kelimesinin “vermek” ve benzeri anlamlarda kullanımına Yüce Allah'ın şu buyruğu örnek gösterilebilir: { أَأُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنَا } “Aramızdan vahiy ona mı verildi?” [Kamer Suresi: 25].

ورَواسِيَ جَمْعُ رَاسٍ. وَهُوَ وَصْفٌ مِنَ الرَّسْوِ- بِفَتْحِ الرَّاءِ وَسُكُونِ السِّينِ-.

Ravâsî (رَوَاسِي), râsî (رَاسٍ) kelimesinin çoğuludur. O, rânın fethası ve sînin sükûnu ile rasv (الرَّسْو) kökünden bir sıfattır.

وَيُقَالُ- بِضَمِّ الرَّاءِ وَالسِّينِ مُشَدَّدَةً وَتَشْدِيدِ الْوَاوِ-. وَهُوَ الثَّبَاتُ وَالتَّمَكُّنُ فِي الْمَكَانِ، قَالَ تَعَالَى: وَقُدُورٍ راسِياتٍ [سُورَة سبأ: ١٣] .

Rânın zammesi, sînin şeddesi ve vâvın şeddesiyle [russüvv] şeklinde de söylenir. Bu, mekânda sabit olmak ve yerleşmektir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ } “ve sabit kazanlar” [Sebe Suresi: 13].

وَيُطْلَقُ عَلَى الْجَبَلِ رَاسٍ بِمَنْزِلَةِ الْوَصْفِ الْغَالِبِ. وَجَمْعُهُ عَلَى زِنَةِ فَوَاعِلَ عَلَى خِلَافِ الْقِيَاسِ. وَهُوَ مِنَ النَّوَادِرِ مِثْلُ عَوَاذِلَ وَفَوَارِسَ. وَتَقَدَّمَ بَعْضُ الْكَلَامِ عَلَيْهِ فِي أَوَّلِ الرَّعْدِ.

Galip sıfat makamında dağa da râsî (رَاسٍ) denir. Bunun fevâıl (فَوَاعِل) vezninde çoğul yapılması kıyasa aykırıdır; avâzil (عَوَاذِل) ve fevâris (فَوَارِس) gibi nadirattandır (istisnai kullanımlardandır). Buna dair bazı açıklamalar Ra‘d Suresi'nin başında geçmişti.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ تَعْلِيلٌ لِإِلْقَاءِ الرَّوَاسِي فِي الْأَرْضِ. وَالْمَيْدُ:

Yüce Allah'ın { أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ } buyruğu, sabit dağların yeryüzüne konulmasının gerekçesidir (ta‘lîldir). Meyd (الْمَيْدُ) ise

الِاضْطِرَابُ. وَضَمِيرُ تَمِيدَ عَائِدٌ إِلَى الْأَرْضِ بِقَرِينَةِ قَرْنِهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: بِكُمْ، لِأَنَّ الْمَيْدَ إِذَا عُدِّيَ بِالْبَاءِ عُلِمَ أَنَّ الْمَجْرُورَ بِالْبَاءِ هُوَ الشَّيْءُ الْمُسْتَقِرُّ فِي الظَّرْفِ الْمَائِدِ، وَالِاضْطِرَابُ يُعَطِّلُ مَصَالِحَ النَّاسِ وَيُلْحِقُ بِهِمْ آلَامًا.

çalkalanmak, sarsılmaktır. { تَمِيدَ } fiilinin zamiri, { بِكُمْ } buyruğuyla bitişik olması karinesiyle yeryüzüne dönmektedir; zira meyd fiili bâ (بِ) ile geçişli kılındığında, bâ ile mecrur olan şeyin sallanan kabın (zarfın) içinde yerleşmiş olan şey olduğu anlaşılır. Çalkalanıp sarsılmak ise insanların işlerini aksatır ve onlara acı verir.

وَلَمَّا كَانَ الْمَقَامُ مَقَامَ امْتِنَانٍ عُلِمَ أَنَّ الْمُعَلَّلَ بِهِ هُوَ انْتِفَاءُ الْمَيْدِ لَا وُقُوعُهُ. فَالْكَلَامُ جَارٍ عَلَى حَذْفٍ تَقْتَضِيهِ الْقَرِينَةُ، وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ وَكَلَامِ الْعَرَبِ، قَالَ عَمْرُو بْنُ كُلْثُومٍ:

Makam minnet (nimetleri hatırlatma) makamı olduğu için, gerekçelendirilen şeyin sarsılmanın gerçekleşmesi değil, sarsılmanın giderilmesi olduğu anlaşılmıştır. Dolayısıyla söz, karinenin gerektirdiği bir hazif (gizleme/düşürme) üzere cereyan etmektedir. Kur'an'da ve Arap kelamında bunun benzeri çoktur; nitekim Amr b. Kulsûm şöyle demiştir:

فَعَجَّلْنَا الْقِرَى أَنْ تَشْتُمُونَا أَرَادَ أَنْ لَا تَشْتُمُونَا. فَالْعِلَّةُ هِيَ انْتِفَاءُ الشَّتْمِ لَا وُقُوعُهُ. وَنُحَاةُ الْكُوفَةِ يُخَرِّجُونَ أَمْثَالَ ذَلِكَ عَلَى حَذْفِ حَرْفِ النَّفْيِ بَعْدَ أَنْ. وَالتَّقْدِيرُ: لِأَنْ لَا تَمِيدَ بِكُمْ وَلِئَلَّا تَشْتُمُونَا، وَهُوَ الظَّاهِرُ. وَنُحَاةُ الْبَصْرَةِ يُخَرِّجُونَ مِثْلَهُ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ بَيْنَ الْفِعْلِ الْمُعَلَّلِ وأَنْ.

“Bizi yermeyesiniz diye ziyafeti acele sunduk.” [Şair burada] “Bizi yermeyesiniz diye” anlamını kastetmiştir. Dolayısıyla illet (gerekçe), yermenin gerçekleşmesi değil, yermenin bulunmamasıdır. Kûfe dilcileri bunun benzerlerini, { أَنْ } edatından sonra nefy (olumsuzluk) harfinin hazfedilmesi şeklinde açıklar. Takdiri şöyledir: “Sizi sarsmasın diye [لِأَنْ لَا تَمِيدَ بِكُمْ]” ve “bizi yermeyesiniz diye [وَلِئَلَّا تَشْتُمُونَا]”; zahir olan da budur. Basra dilcileri ise benzerini, gerekçelendirilen fiil ile { أَنْ } arasında bir muzafın hazfedilmesiyle açıklar.

تَقْدِيرُهُ: كَرَاهِيَةَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ.

Bunun takdiri şöyledir: “Sizi sarsmasını kerih görerek / istemeyerek [كَرَاهِيَةَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ]”.

وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي أَشَارَتْ إِلَيْهِ الْآيَةُ مَعْنًى غَامِضٌ. وَلَعَلَّ اللَّهَ جَعَلَ نُتُوءَ الْجِبَالِ عَلَى سَطْحِ الْأَرْضِ مُعَدَّلًا لِكُرَوِيَّتِهَا بِحَيْثُ لَا تَكُونُ بِحَدٍّ مِنَ الْمَلَاسَةِ يُخَفِّفُ حَرَكَتَهَا فِي الْفَضَاءِ تَخْفِيفًا يُوجِبُ شِدَّةَ اضْطِرَابِهَا.

Ayetin işaret ettiği bu mana, kapalı (derin) bir manadır. Muhtemeldir ki Allah, yeryüzünün uzaydaki hareketini şiddetli bir sarsıntıya yol açacak derecede hafifletecek bir pürüzsüzlükte olmaması için, yeryüzünün yüzeyindeki dağ çıkıntılarını onun küreselliğini dengeleyici kılmıştır.

وَنِعْمَةُ الْأَنْهَارِ عَظِيمَةٌ، فَإِنَّ مِنْهَا شَرَابَهُمْ وَسَقْيَ حَرْثِهِمْ، وَفِيهَا تَجْرِي سُفُنُهُمْ لِأَسْفَارِهِمْ.

Nehirler nimeti de pek büyüktür; zira insanların içme suları ve ekinlerini sulamaları nehirlerdendir, yolculukları için gemileri de nehirlerde yüzer.

وَلِهَذِهِ الْمِنَّةِ الْأَخِيرَةِ عَطَفَ عَلَيْهَا وَسُبُلًا جَمْعُ سَبِيلٍ. وَهُوَ الطَّرِيقُ الَّذِي يُسَافَرُ فِيهِ بَرًّا.

Bu son nimet dolayısıyla, sebîl (سَبِيل) kelimesinin çoğulu olan { وَسُبُلًا } “yollar” lafzı ona atfedilmiştir. Sebîl ise karada yolculuk yapılan yoldur.

وَجُمْلَةُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ مُعْتَرِضَةٌ، أَيْ رَجَاءَ اهْتِدَائِكُمْ. وَهُوَ كَلَامٌ مُوَجَّهٌ يَصْلُحُ لِلِاهْتِدَاءِ إِلَى الْمَقَاصِدِ فِي الْأَسْفَارِ مِنْ رَسْمِ الطُّرُقِ وَإِقَامَةِ الْمَرَاسِي عَلَى الْأَنْهَارِ وَاعْتِبَارِ الْمَسَافَاتِ. وَكُلُّ ذَلِكَ مِنْ جَعْلِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ ذَلِكَ حَاصِلٌ بِإِلْهَامِهِ. وَيَصْلُحُ لِلِاهْتِدَاءِ إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ وَهُوَ دِينُ التَّوْحِيدِ، لِأَنَّ فِي تِلْكَ الْأَشْيَاءِ دَلَالَةً عَلَى الْخَالِقِ الْمُتَوَحِّدِ بِالْخَلْقِ.

{ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } cümlesi itiraziyye (ara cümle) olup, “doğru yolu bulmanız ümidiyle” anlamındadır. Bu, yolculuklarda yolların belirlenmesi, nehirler üzerinde iskeleler kurulması ve mesafelerin hesaplanması gibi hedeflere yön bulmaya elverişli, çok yönlü bir ifadedir. Bunların hepsi Yüce Allah'ın yaratması ve düzenlemesiyledir; çünkü bunlar O'nun ilhamıyla hâsıl olmuştur. Aynı zamanda bu ifade, hak dine, yani tevhid dinine hidayet bulmaya da elverişlidir; zira bu şeylerde yaratmada tek olan Yaratıcı'ya dair bir delalet vardır.

وَالْعَلَامَاتُ: الْأَمَارَاتُ الَّتِي أَلْهَمَ اللَّهُ النَّاسَ أَنْ يَضَعُوهَا أَوْ يَتَعَارَفُوهَا لِتَكُونَ دَلَالَةً عَلَى الْمَسَافَاتِ وَالْمَسَالِكِ الْمَأْمُونَةِ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ فَتَتْبَعُهَا السَّابِلَةُ.

Alâmât (الْعَلَامَاتُ) ise; yolcuların onları takip etmesi için karada ve denizde güvenli mesafelere ve yollara işaret olsun diye Allah'ın insanlara koymalarını veya aralarında belirlemelerini ilham ettiği işaretlerdir.

وَجُمْلَةُ وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ، لِأَنَّهَا فِي مَعْنَى: وَهَدَاكُمْ بِالنَّجْمِ فَأَنْتُمْ تَهْتَدُونَ بِهِ. وَهَذِهِ مِنَّةٌ بِالِاهْتِدَاءِ فِي اللَّيْلِ لِأَنَّ السَّبِيلَ وَالْعَلَامَاتِ إِنَّمَا تَهْدِي فِي النَّهَارِ، وَقَدْ يَضْطَرُّ السَّالِكُ إِلَى السَّيْرِ لَيْلًا فَمَوَاقِعُ النُّجُومِ عَلَامَاتٌ لِاهْتِدَاءِ النَّاسِ السَّائِرِينَ لَيْلًا تعرف بهَا السَّمَوَات، وَأَخَصُّ مَنْ يَهْتَدِي بِهَا الْبَحَّارَةُ لِأَنَّهُمْ لَا يَسْتَطِيعُونَ الْإِرْسَاءَ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ فَهُمْ مُضْطَرُّونَ إِلَى السَّيْرِ لَيْلًا، وَهِيَ هِدَايَةٌ عَظِيمَةٌ فِي وَقْتِ ارْتِبَاكِ الطَّرِيقِ عَلَى السَّائِرِ، وَلِذَلِكَ قَدَّمَ الْمُتَعَلِّقُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَبِالنَّجْمِ تَقْدِيمًا يُفِيدُ الِاهْتِمَامَ، وَكَذَلِكَ بِالْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هُمْ يَهْتَدُونَ.

{ وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ } cümlesi, { وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ } cümlesine matuftur; zira bu cümle “ve yıldızla size yol gösterdi, siz de onunla yol buluyorsunuz” manasındadır. Bu, geceleyin yol bulma nimetidir; çünkü yol ve işaretler ancak gündüzün yol gösterir. Yolcu bazen geceleyin yürümek zorunda kalabilir; dolayısıyla yıldızların konumları, gece yolculuk yapan insanların yön bulması için birer işarettir, yönler onlarla bilinir. Yıldızlarla yön bulanların başında ise denizciler gelir; zira onlar her gece demir atamazlar ve gece de seyretmek mecburiyetindedirler. Bu, yolcunun yolunu şaşırdığı anda pek büyük bir kılavuzluktur. Bundan dolayı Yüce Allah'ın { وَبِالنَّجْمِ } buyruğundaki müteallak (bağlantılı öge), önem ifade etmek üzere öne alınmıştır; aynı şekilde { هُمْ يَهْتَدُونَ } buyruğundaki fiilî müsned de böyledir.

وَعَدَلَ عَنِ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَة التفاتا يومىء إِلَى فَرِيقٍ خَاصٍّ وَهُمُ السَّيَّارَةُ وَالْمَلَّاحُونَ فَإِنَّ هِدَايَتَهُمْ بِهَذِهِ النُّجُومِ لَا غَيْرَ.

Hitaptan gayba (üçüncü şahsa) iltifat yapılarak dönülmüştür; bu da özel bir zümreye, yani yolculara ve denizcilere işaret eder, zira onların yol bulması yalnızca bu yıldızlarladır.

وَالتَّعْرِيفُ فِي «النَّجْمِ» تَعْرِيفُ الْجِنْسِ. وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ النُّجُومُ الَّتِي تَعَارَفَهَا النَّاسُ لِلِاهْتِدَاءِ بِهَا مِثْلُ الْقُطْبِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي [سُورَةِ الْأَنْعَامِ: ٩٧] .

«en-Necm» kelimesindeki belirlilik takısı cins içindir. Bundan maksat, Kutup Yıldızı gibi insanların yön bulmak için aralarında bildikleri yıldızlardır. Bu konu Yüce Allah'ın { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا } “O, yıldızları sizin için yaratandır ki böylece onlarla yol bulasınız” buyruğunda [En'âm Suresi: 97] geçmişti.