وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى هُمْ يَهْتَدُونَ لِمُجَرَّدِ تَقَوِّي الْحُكْمِ، إِذْ لَا يَسْمَحُ الْمَقَامُ بِقَصْدِ الْقَصْرِ وَإِنْ تَكَلَّفَهُ فِي «الْكَشَّاف» .
Yüce Allah'ın { هُمْ يَهْتَدُونَ } buyruğunda müsnedün ileyhin fiilî haberden önce getirilmesi, yalnızca hükmü kuvvetlendirmek içindir; zira Keşşâf [sahibi] zorlama bir tevile gitmiş olsa da, makam hasr (kaside) kastına müsaade etmemektedir.
[١٧، ١٨]
[17, 18]
[سُورَة النَّحْل (١٦) : الْآيَات ١٧ إِلَى ١٨]
[Nahl Suresi (16): 17 - 18. Ayetler]
أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ (١٧) وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٨)
{ أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ (١٧) وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٨) } “Hiç yaratan, yaratmayan gibi olur mu? Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız? (17) Allah'ın nimetini saymaya kalksanız sayamazsınız. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (18)”
بَعْدَ أَنْ أُقِيمَتِ الدَّلَائِلُ عَلَى انْفِرَادِ اللَّهِ بِالْخَلْقِ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى
Yüce Allah'ın şu buyruğundan itibaren yaratmada Allah'ın tekliğine dair deliller ortaya konduktan sonra:
خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ [سُورَة النَّحْل: ٣] وَثَبَتَتِ الْمِنَّةُ وَحُقَّ الشُّكْرُ، فَرَّعَ عَلَى ذَلِكَ هَاتَانِ الْجُمْلَتَانِ لِتَكُونَا كَالنَّتِيجَتَيْنِ لِلْأَدِلَّةِ السَّابِقَةِ إِنْكَارًا عَلَى الْمُشْرِكِينَ. فَالِاسْتِفْهَامُ عَنِ الْمُسَاوَاةِ إِنْكَارِيٌّ، أَيْ لَا يَسْتَوِي مَنْ يَخْلُقُ بِمَنْ لَا يَخْلُقُ. فَالْكَافُ لِلْمُمَاثَلَةِ، وَهِيَ مَوْرِدُ الْإِنْكَارِ حَيْثُ جَعَلُوا الْأَصْنَامَ آلِهَةً شَرِيكَةً لِلَّهِ تَعَالَى. وَمِنْ مَضْمُونِ الصِّلَتَيْنِ يُعْرَفُ أَيُّ الْمَوْصُولَيْنِ أَوْلَى بِالْإِلَهِيَّةِ فَيَظْهَرُ مَوْرِدُ الْإِنْكَارِ.
{ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ } “Gökleri ve yeri hak ile yarattı” [Nahl Suresi: 3]; nimet kesinleşip şükür gerekli olunca, müşrikleri kınamak amacıyla önceki delillerin iki neticesi gibi olsun diye bu iki cümle buna dallandırılmıştır. Eşitliğe dair soru inkârîdir; yani yaratan, yaratmayan ile bir olmaz. Kâf harfi benzerlik içindir ve onların putları Yüce Allah'a ortak ilahlar kılmaları sebebiyle inkârın (kınamanın) odak noktasıdır. İki sıla cümlesinin içeriğinden hangi mevsûlün ilahlığa daha layık olduğu anlaşılır ve böylece inkârın odağı açığa çıkar.
وَحِينَ كَانَ الْمُرَادُ بِمَنْ لَا يَخْلُقُ الْأَصْنَامَ كَانَ إِطْلَاقُ «مَنْ» الْغَالِبَةُ فِي الْعَاقِلِ مُشَاكَلَةً لِقَوْلِهِ أَفَمَنْ يَخْلُقُ.
Yaratmayan ile putlar kastedildiğinde, çoğunlukla akıl sahipleri için kullanılan «men» (مَنْ) edatının [onlar için de] kullanılması, { أَفَمَنْ يَخْلُقُ } buyruğuna müşâkele (lafız uyumu) sağlamak içindir.
وَفُرِّعَ عَلَى إِنْكَارِ التَّسْوِيَةِ اسْتِفْهَامٌ عَنْ عَدَمِ التَّذَكُّرِ فِي انْتِفَائِهَا. فَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ:
Eşit tutmanın inkârına, bu eşitliğin yokluğu üzerinde düşünülmemesi hakkındaki istifham (soru) dallandırılmıştır. Şu buyruktaki istifham:
أَفَلا تَذَكَّرُونَ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِنْكَارِ عَلَى انْتِفَاءِ التَّذَكُّرِ، وَذَلِكَ يَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ الْمُخَاطَبِينَ، فَهُوَ إِنْكَارٌ عَلَى إِعْرَاضِ الْمُشْرِكِينَ عَنِ التَّذَكُّرِ فِي ذَلِكَ.
{ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?”, düşünmenin/hatırlamanın terk edilmesini kınamak için kullanılmıştır. Bu durum muhataplara göre farklılık arz eder; dolayısıyla müşriklerin bu hususta düşünüp öğüt almaktan yüz çevirmelerini kınamadır.
جملَة وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ. وَهِيَ كَالتَّكْمِلَةِ لَهَا لِأَنَّهَا نَتِيجَةٌ لِمَا تَضَمَّنَتْهُ تِلْكَ الْأَدِلَّةُ مِنْ الِامْتِنَانِ كَمَا تَقَدَّمَ. وَهِيَ بِمَنْزِلَةِ التَّذْيِيلِ لِلِامْتِنَانِ لِأَنَّ فِيهَا عُمُومًا يَشْمَلُ النِّعَمَ الْمَذْكُورَةَ وَغَيْرَهَا.
{ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا } cümlesi, { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ } cümlesine matuftur. Daha önce geçtiği üzere, o delillerin ihtiva ettiği nimetleri hatırlatmanın bir neticesi olduğu için onun bir tamamlayıcısı gibidir. Zikredilen ve edilmeyen diğer nimetleri kapsayan bir genelliğe sahip olduğu için de nimetleri hatırlatmanın bir tezyîli (tamamlayıcı fezlekesi) mesabesindedir.
وَهَذَا كَلَامٌ جَامِعٌ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى وَفْرَةِ نِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى النَّاسِ بِحَيْثُ لَا يَسْتَطِيعُ عَدَّهَا الْعَادُّونَ، وَإِذَا كَانَتْ كَذَلِكَ فَقَدْ حَصَلَ التَّنْبِيهُ إِلَى كَثْرَتِهَا بِمَعْرِفَةِ أُصُولِهَا وَمَا يَحْوِيهَا مِنَ الْعَوَالِمِ.
Bu, sayanların sayamayacağı derecede Yüce Allah'ın insanlara olan nimetlerinin çokluğuna dikkat çekmeyi toplayan kapsamlı bir kelamdır. Nimetler böyle olunca, onların esaslarını ve kapsadığı âlemleri bilmek suretiyle çokluklarına dikkat çekilmiş olmaktadır.
وَفِي هَذَا إِيمَاءٌ إِلَى الِاسْتِكْثَارِ مِنَ الشُّكْرِ عَلَى مُجْمَلِ النِّعَمِ، وَتَعْرِيضٌ بِفَظَاعَةِ كُفْرِ مَنْ كَفَرُوا بِهَذَا الْمُنْعِمِ، وَتَغْلِيظُ التَّهْدِيدِ لَهُمْ. وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهَا فِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ.
Bunda nimetlerin bütününe bolca şükretmeye bir işaret, bu Nimet Verici'ye karşı nankörlük edenlerin küfrünün çirkinliğini ima ve onlara yönelik tehdidi ağırlaştırma vardır. Benzeri İbrâhîm Suresi'nde geçmişti.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ اسْتِئْنَافٌ عَقَّبَ بِهِ تَغْلِيظَ الْكُفْرِ وَالتَّهْدِيدِ عَلَيْهِ تَنْبِيهًا عَلَى تَمَكُّنِهِمْ مِنْ تَدَارُكِ أَمْرِهِمْ بِأَنْ يُقْلِعُوا عَنِ الشِّرْكِ، وَيَتَأَهَّبُوا لِلشُّكْرِ بِمَا يُطِيقُونَ، عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ مِنْ تَعْقِيبِ الزَّوَاجِرِ بِالرَّغَائِبِ كَيْلَا يَقْنَطَ الْمُسْرِفُونَ.
{ إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } cümlesi, haddi aşanların ümitsizliğe düşmemesi için Kur'an'ın caydırıcı uyarıların ardından rağbet ettirici vaatleri getirme âdeti üzere; şirkten vazgeçip güçleri yettiğince şükre hazırlanmak suretiyle durumlarını telafi etmeye imkânları olduğuna dikkat çekmek amacıyla, küfrün ağırlığının ve buna dair tehdidin ardından gelen bir istînâftır (yeni başlangıç cümlesidir).
وَقَدْ خُولِفَ بَيْنَ خِتَامِ هَذِهِ الْآيَةِ وَخِتَامِ آيَةِ سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ، إِذْ وَقع هُنَا لَك وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ [سُورَة إِبْرَاهِيم: ٣٤] لِأَنَّ تِلْكَ جَاءَتْ فِي سِيَاقِ وَعِيدٍ وَتَهْدِيدٍ عَقِبَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً [سُورَة إِبْرَاهِيم: ٢٨] فَكَانَ الْمُنَاسِبُ لَهَا تَسْجِيلَ ظُلْمِهِمْ وَكُفْرِهِمْ بِنِعْمَةِ اللَّهِ.
Bu ayetin sonu ile İbrâhîm Suresi'ndeki ayetin sonu arasında farklılık gözetilmiştir; zira orada şöyle vaki olmuştur: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ } “Allah'ın nimetini saymaya kalksanız sayamazsınız. Şüphesiz insan çok zalimdir, çok nankördür” [İbrâhîm Suresi: 34]. Çünkü o ayet, Yüce Allah'ın { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا } “Allah'ın nimetini küfürle değiştirenleri görmedin mi?” [İbrâhîm Suresi: 28] buyruğunun akabinde bir tehdit ve azap vaadi bağlamında gelmiştir; bu sebeple ona uygun olan, onların zulmünü ve Allah'ın nimetine karşı nankörlüğünü tescil etmekti.
وَأَمَّا هَذِهِ الْآيَةُ فَقَدْ جَاءَتْ خِطَابًا لِلْفَرِيقَيْنِ كَمَا كَانَتِ النِّعَمُ الْمَعْدُودَةُ عَلَيْهِمْ مُنْتَفِعًا بِهَا
Bu ayet ise, kendilerine sayılan nimetlerden her ikisi de yararlandığı gibi,
كِلَاهُمَا.
iki zümreye birden bir hitap olarak gelmiştir.
ثُمَّ كَانَ مِنَ اللَّطَائِفِ أَنْ قُوبِلَ الْوَصْفَانِ اللَّذَانِ فِي آيَةِ سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ بِوَصْفَيْنِ هُنَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ تِلْكَ النِّعَمَ كَانَتْ سَبَبًا لِظُلْمِ الْإِنْسَانِ وَكُفْرِهِ وَهِيَ سَبَبٌ لِغُفْرَانِ اللَّهِ وَرَحْمَتِهِ. وَالْأَمْرُ فِي ذَلِكَ مَنُوطٌ بِعَمَل الْإِنْسَان.
Sonra, İbrâhîm Suresi'nin ayetindeki iki sıfatın ({ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ } “çok zalimdir, çok nankördür”) burada iki sıfatla ({ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”) karşılanması inceliklerdendir; bu, söz konusu nimetlerin insanın zulmüne ve küfrüne sebep olduğu gibi, Allah'ın bağışlamasına ve rahmetine de sebep olduğuna bir işarettir. Bu konudaki durum ise insanın ameline bağlıdır.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ١٩]
[Nahl Suresi (16): 19. Ayet]
وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَما تُعْلِنُونَ (١٩)
{ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَمَا تُعْلِنُونَ (١٩) } “Allah gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilir. (19)”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ [سُورَة النَّحْل: ١٧] . فَبَعْدَ أَنْ أَثْبَتَ أَنَّ اللَّهَ مُنْفَرِدٌ بِصِفَةِ الْخَلْقِ دُونَ غَيْرِهِ بِالْأَدِلَّةِ العديدة ثمَّ باستنتاج ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ انْتَقَلَ هُنَا إِلَى إِثْبَاتِ أَنَّهُ مُنْفَرِدٌ بِعُمُومِ الْعِلْمِ.
{ أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ } [Nahl Suresi: 17] cümlesine matuftur. Allah'ın yaratma sıfatında başkası değil sadece Kendisinin tek olduğunu pek çok delille ve ardından { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ } buyruğuyla bunu neticelendirerek ispat ettikten sonra, burada ilmin kapsamlılığında da O'nun tek olduğunu ispata geçmiştir.
وَلَمْ يُقَدَّمْ لِهَذَا الْخَبَرِ اسْتِدْلَالٌ وَلَا عُقِّبَ بِالدَّلِيلِ لِأَنَّهُ مِمَّا دَلَّتْ عَلَيْهِ أَدِلَّةُ الِانْفِرَادِ بِالْخَلْقِ، لِأَنَّ خَالِقَ أَجْزَاءِ الْإِنْسَانِ الظَّاهِرَةِ وَالْبَاطِنَةِ يَجِبُ لَهُ أَنْ
Bu haberin öncesinde bir delillendirme yapılmamış, ardına da bir delil eklenmemiştir; çünkü bu, yaratmada tek olmanın delillerinin gösterdiği hususlardandır. Zira insanın zahirî ve bâtınî uzuvlarını yaratanın,
يَكُونُ عَالِمًا بِدَقَائِقِ حَرَكَاتِ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ وَهِيَ بَيْنَ ظَاهِرٍ وَخَفِيٍّ، فَلِذَلِكَ قَالَ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَما تُعْلِنُونَ.
açık ve gizli olan bu uzuvların en ince hareketlerini de bilmesi zorunludur. İşte bu sebeple şöyle buyurmuştur: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَمَا تُعْلِنُونَ } “Allah gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilir”.
وَالْمُخَاطَبُ هُنَا هُمُ الْمُخَاطَبُونَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَلا تَذَكَّرُونَ [سُورَة النَّحْل: ١٧] .
Buradaki muhataplar, Yüce Allah'ın { أَفَلَا تَذَكَّرُونَ } [Nahl Suresi: 17] buyruğundaki muhataplardır.
وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِالتَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ بِأَنَّ اللَّهَ مُحَاسِبُهُمْ عَلَى كُفْرِهِمْ.
Bunda, Allah'ın küfürlerinden dolayı onları hesaba çekeceğine dair bir tehdit ve azap vaadi iması vardır.
وَفِيهِ إِعْلَامٌ بِأَنَّ أَصْنَامَهُمْ بِخِلَافِ ذَلِكَ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ تَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ فَإِنَّهُ يُفِيدُ الْقَصْرَ لِرَدِّ دَعْوَى الشَّرِكَةِ.
Yine bunda, müsnedün ileyhin fiilî haberden önce getirilmesinin delalet ettiği üzere putlarının böyle olmadığına dair bir bildirim vardır; zira bu [takdim], şirk iddiasını reddetmek için hasr (kaside) ifade eder.
وَقَرَأَ حَفْصٌ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ فِيهِمَا، وَهُوَ الْتِفَاتٌ مِنَ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ. وَعَلَى قِرَاءَتِهِ تَكُونُ الْجُمْلَةُ أَظْهَرُ فِي التَّهْدِيدِ مِنْهَا فِي قصد التَّعْلِيم.
Hafs, her iki fiili de ye (ي) harfiyle { مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ } şeklinde okumuştur; bu da hitaptan gayba (üçüncü şahsa) bir iltifattır. Onun kıraatine göre cümle, öğretme kastından ziyade tehdit hususunda daha açıktır.
[٢٠، ٢١]
[20, 21]
[سُورَة النَّحْل (١٦) : الْآيَات ٢٠ إِلَى ٢١]
[Nahl Suresi (16): 20 - 21. Ayetler]
وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ (٢٠) أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (٢١)
{ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ (٢٠) أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (٢١) } “Allah'tan başka yalvardıkları ise hiçbir şey yaratamazlar; zaten kendileri yaratılmaktadır. (20) Onlar diriler değil, ölülerdir. Ne zaman diriltileceklerini de bilmezler. (21)”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ [سُورَة النَّحْل: ١٧] وَجُمْلَةِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ [سُورَة النَّحْل: ١٩] .
{ أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ } [Nahl Suresi: 17] cümlesine ve { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ } [Nahl Suresi: 19] cümlesine matuftur.
وَمَا صدق الَّذِينَ الْأَصْنَامُ. وَظَاهِرٌ أَنَّ الْخِطَابَ هُنَا مُتَمَحِّضٌ لِلْمُشْرِكِينَ وَهُمْ بَعْضُ الْمُخَاطَبِينَ فِي الضَّمَائِرِ السَّابِقَةِ.
{ الَّذِينَ } ism-i mevsûlünün delalet ettiği varlıklar putlardır. Açıktır ki buradaki hitap tamamen müşriklere mahsustur; onlar da önceki zamirlerdeki muhatapların bir kısmıdır.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْجُمْلَةِ التَّصْرِيحُ بِمَا اسْتُفِيدَ ضِمْنًا مِمَّا قَبْلَهَا وَهُوَ نَفْيُ الْخَالِقِيَّةِ وَنَفْيُ الْعِلْمِ عَنِ الْأَصْنَامِ.
Bu cümleden maksat, öncesinden zımnen anlaşılan şeyi, yani yaratıcılığın ve ilmin putlardan nefyedilmesini açıkça ifade etmektir.
فَالْخَبَرُ الْأَوَّلُ وَهُوَ جُمْلَةُ لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً اسْتُفِيدَ مِنْ جُمْلَةِ أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ. [سُورَة النَّحْل: ١٧] وَعَطْفُ وَهُمْ يُخْلَقُونَ ارْتِقَاءٌ فِي الِاسْتِدْلَالِ عَلَى انْتِفَاءِ إِلَهِيَّتِهَا.
Birinci haber olan { لَا يَخْلُقُونَ شَيْئًا } cümlesi, { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ } [Nahl Suresi: 17] cümlesinden anlaşılmıştır. { وَهُمْ يُخْلَقُونَ } cümlesinin atfedilmesi ise onların ilahlığının bulunmadığına dair delillendirmede bir üst dereceye tırmanıştır.
وَالْخَبَرُ الثَّانِي وَهُوَ جُمْلَةُ أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ تَصْرِيحٌ بِمَا اسْتُفِيدَ مِنْ جُمْلَةِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَما تُعْلِنُونَ [سُورَة النَّحْل: ١٩] بِطَرِيقَةِ نَفْيِ الشَّيْءِ بِنَفْيِ مَلْزُومِهِ.
İkinci haber olan { أَمْوَاتٌ غَيْرُ أَحْيَاءٍ } cümlesi ise, bir şeyin lâzımını nefyetmek suretiyle kendisini de nefyetme yöntemiyle, { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَمَا تُعْلِنُونَ } [Nahl Suresi: 19] cümlesinden anlaşılan şeyin açıkça ifadesidir.
وَهِيَ طَرِيقَةُ الْكِنَايَةِ الَّتِي هِيَ كَذِكْرِ الشَّيْءِ بِدَلِيلِهِ. فَنَفْيُ الْحَيَاةِ عَنِ الْأَصْنَامِ فِي قَوْلِهِ: غَيْرُ أَحْياءٍ يَسْتَلْزِمُ نَفْيُ الْعِلْمِ عَنْهَا لِأَنَّ الْحَيَاةَ شَرْطٌ فِي قَبُولِ الْعِلْمِ، وَلِأَنَّ نَفْيَ أَنْ يَكُونُوا يَعْلَمُونَ مَا هُوَ مِنْ أَحْوَالِهِمْ يَسْتَلْزِمُ انْتِفَاءَ أَنْ يَعْلَمُوا أَحْوَالَ غَيْرِهِمْ بِدَلَالَةِ فَحْوَى الْخِطَابِ، وَمَنْ كَانَ هَكَذَا فَهُوَ غَيْرُ إِلَهٍ.
Bu, bir şeyi deliliyle zikretmek gibi olan kinaye yöntemidir. { غَيْرُ أَحْيَاءٍ } buyruğunda putlardan hayatın nefyedilmesi, onlardan ilmin de nefyedilmesini gerektirir; çünkü hayat, ilmi kabul etmenin şartıdır. Ayrıca onların kendi hallerinden olan şeyleri bilmelerinin nefyedilmesi, fahva'l-hitâb (öncelik) delaletiyle başkalarının hallerini bilmelerinin de yokluğunu gerektirir. Böyle olan bir varlık ise ilah olamaz.
وَأُسْنِدَ يَخْلُقُونَ إِلَى النَّائِبِ لِظُهُورِ الْفَاعِلِ مِنَ الْمَقَامِ، أَيْ وَهُمْ مَخْلُوقُونَ لِلَّهِ تَعَالَى، فَإِنَّهُمْ مِنَ الْحِجَارَةِ الَّتِي هِيَ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ، وَلَا يُخْرِجُهَا نَحْتُ الْبَشَرِ إِيَّاهَا عَلَى صُوَرٍ وَأَشْكَالٍ عَنْ كَوْنِ الْأَصْلِ مَخْلُوقًا لِلَّهِ تَعَالَى. كَمَا قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ قَوْلَهُ: وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ [سُورَة الصافات: ٩٦] .
{ يُخْلَقُونَ } fiili, failin makamdan açıkça anlaşılması sebebiyle meçhul olarak getirilmiştir; yani onlar Yüce Allah tarafından yaratılmışlardır. Zira onlar, Allah'ın yarattığı taşlardandır; insanların onları birtakım suret ve şekillerde yontması, asıllarının Yüce Allah'ın yaratığı olması vasfından onları çıkarmaz. Nitekim Yüce Allah, İbrâhîm'den -aleyhisselâm- naklen şöyle buyurmuştur: { وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ } “Oysa sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır” [Sâffât Suresi: 96].
وَجُمْلَةُ غَيْرُ أَحْياءٍ تَأْكِيدٌ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ أَمْواتٌ، لِلدَّلَالَةِ عَلَى عَرَاقَةِ وَصْفِ الْمَوْتِ فِيهِمْ بِأَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ شَائِبَةُ حَيَاةٍ لِأَنَّهُمْ حِجَارَةٌ.
{ غَيْرُ أَحْيَاءٍ } cümlesi, { أَمْوَاتٌ } cümlesinin içeriğini tekit etmekte olup, taş olmaları sebebiyle onlarda hayattan hiçbir iz bulunmadığını ve ölüm vasfının onlarda kökleşmiş olduğunu göstermektedir.
وَوُصِفَتِ الْحِجَارَةُ بِالْمَوْتِ بِاعْتِبَارِ كَوْنِ الْمَوْتِ عَدَمَ الْحَيَاةِ. وَلَا يُشْتَرَطُ فِي الْوَصْفِ بِأَسْمَاءِ الْإِعْدَامِ قَبُولُ الْمَوْصُوفَاتِ بِهَا لِمَلَكَاتِهَا، كَمَا اصْطَلَحَ عَلَيْهِ الْحُكَمَاءُ، لِأَنَّ ذَلِكَ اصْطِلَاحٌ مَنْطِقِيٌّ دَعَا إِلَيْهِ تَنْظِيمُ أُصُولِ الْمُحَاجَّةِ.
Ölümün hayatın yokluğu olması hasebiyle taşlar ölümle nitelenmiştir. Yokluk bildiren isimlerle nitelemede, felsefecilerin ıstılahlaştırdığı gibi nitelenen varlıkların o melekeyi kabule elverişli olması şart koşulmaz; zira bu, delil getirme usullerini tanzim etmenin gerektirdiği mantıkî bir terimdir.
وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَيَعْقُوبُ يَدْعُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ. وَفِيهَا زِيَادَةُ تَبْيِينٍ لِصَرْفِ الْخِطَابِ إِلَى الْمُشْرِكِينَ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ.
Âsım ve Ya‘kûb, { يَدْعُونَ } kelimesini [iki noktalı] alt harfle (ye ile) okumuşlardır. Bu kıraatte, cumhurun kıraatinde hitabın müşriklere yöneltilmiş olduğuna dair ilave bir açıklama bulunmaktadır.
وَجُمْلَةُ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ إِدْمَاجٌ لِإِثْبَاتِ الْبَعْثِ عَقِبَ الْكَلَامِ عَلَى إِثْبَاتِ الْوَحْدَانِيَّةِ لِلَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ هَذَيْنِ هُمَا أَصْلُ إِبْطَالِ عَقِيدَةِ الْمُشْرِكِينَ، وَتَمْهِيدٌ لِوَجْهِ التَّلَازُمِ بَيْنَ إِنْكَارِ الْبَعْثِ وَبَيْنَ إِنْكَارِ التَّوْحِيدِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ [سُورَة النَّحْل: ٢٢] . وَلِذَلِكَ فَالظَّاهِرُ أَنَّ ضَمِيرَيْ يَشْعُرُونَ
{ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ } cümlesi, Yüce Allah'ın birliğinin ispatına dair sözün hemen ardından dirilişin ispatına yönelik bir idmaçtır (araya yerleştirmedir). Zira bu iki husus, müşriklerin inancını çürütmenin temelidir; ayrıca Yüce Allah'ın, { فَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ } “Ahirete inanmayanların kalpleri inkârcıdır ve onlar büyüklük taslayanlardır” [Nahl Suresi: 22] buyruğunda yer alan, dirilişi inkâr ile tevhidi inkâr arasındaki karşılıklı gereklilik yönüne de bir hazırlıktır. Bu sebeple zahir olan şudur ki { يَشْعُرُونَ }
ويُبْعَثُونَ عَائِدَانِ إِلَى الْكُفَّارِ عَلَى طَرِيقِ الِالْتِفَاتِ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ، وَعَلَى تَنَاسُقِ الضَّمَائِرِ فِي قِرَاءَةِ عَاصِمٍ وَيَعْقُوبَ.
ve { يُبْعَثُونَ } fiillerindeki iki zamir, cumhurun kıraatinde iltifat yoluyla, Âsım ve Ya‘kûb'un kıraatinde ise zamirlerin uyumu üzere kâfirlere dönmektedir.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ نَفْيِ شُعُورِهِمْ بِالْبَعْثِ تَهْدِيدُهُمْ بِأَنَّ الْبَعْثَ الَّذِي أَنْكَرُوهُ وَاقِعٌ وَأَنَّهُمْ لَا يَدْرُونَ مَتَّى يَبْغَتُهُمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً [سُورَة الْأَعْرَاف: ١٨٧] .
Onların dirilişi fark etmelerinin nefyedilmesinden maksat, inkâr ettikleri dirilişin muhakkak vuku bulacağı ve bunun kendilerini ne zaman ansızın yakalayacağını bilmedikleri hususunda onları tehdit etmektir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً } “O size ancak ansızın gelecektir” [A‘râf Suresi: 187].
وَالْبَعْثُ: حَقِيقَتُهُ الْإِرْسَالُ مِنْ مَكَانٍ إِلَى آخَرَ. وَيُطْلَقُ عَلَى إِثَارَةِ الْجَاثِمِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: بَعَثْتُ الْبَعِيرَ، إِذَا أَثَرْتُهُ مِنْ مَبْرَكِهِ. وَلَعَلَّهُ مِنْ إِطْلَاقِ اسْمِ الشَّيْءِ عَلَى سَبَبِهِ. وَقَدْ غَلَبَ الْبَعْثُ فِي اصْطِلَاحِ الْقُرْآنِ عَلَى إِحْضَارِ النَّاسِ إِلَى الْحِسَابِ بَعْدَ الْمَوْتِ. فَمَنْ كَانَ مِنْهُمْ مَيِّتًا فَبَعْثُهُ مِنْ جَدَثِهِ، وَمَنْ كَانَ مِنْهُمْ حَيًّا فَصَادَفَتْهُ سَاعَةُ انْتِهَاءِ الدُّنْيَا فَمَاتَ سَاعَتَئِذٍ فَبَعْثُهُ هُوَ إِحْيَاؤُهُ عَقِبَ الْمَوْتِ، وَبِذَلِكَ لَا يُعَكَّرُ إِسْنَادُ نَفْيِ الشُّعُورِ بِوَقْتِ الْبَعْثِ عَنِ الْكُفَّارِ الْأَحْيَاءِ الْمُهَدَّدِينَ. وَلَا يَسْتَقِيمُ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ يَشْعُرُونَ عَائِدًا إِلَى الَّذِينَ تَدْعُونَ، أَيِ الْأَصْنَامِ.
Ba‘s (الْبَعْثُ) kelimesinin hakiki anlamı, bir yerden başka bir yere göndermektir. Yere çökmüş olanı harekete geçirip kaldırmak için de kullanılır. Nitekim devenin çöktüğü yerden kaldırılması durumunda söylenen "بعثت البعير" (Deveyi kaldırdım) sözü bundandır. Bu kullanım muhtemelen bir şeyin adının sebebine verilmesi kabilindendir. Kur'an ıstılahında ise ba‘s, ölümden sonra insanların hesaba çekilmek üzere huzura getirilmesi anlamında galip gelmiştir. Dolayısıyla onlardan ölmüş olanın diriltilmesi kabrinden çıkarılmasıyla, diri olup dünyanın son bulduğu âna denk gelen ve o anda ölen kimsenin diriltilmesi ise ölümünün hemen ardından hayata döndürülmesiyle olur. Böylelikle, kendileri tehdit edilen hayattaki kâfirlerden diriliş vaktini bilmenin nefyedilmiş olarak isnat edilmesi bir problem teşkil etmez. { يَشْعُرُونَ } fiilindeki zamirin { الَّذِينَ تَدْعُونَ } ifadesine, yani putlara dönmesi ise isabetli olmaz.
وأَيَّانَ اسْمُ اسْتِفْهَامٍ عَنِ الزَّمَانِ. مُرَكَّبَةٌ مِنْ (أَيٍّ) وَ (آنٍ) بِمَعْنَى أَيُّ زَمَنٍ، وَهِيَ مُعَلِّقَةٌ لِفِعْلِ يَشْعُرُونَ عَنِ الْعَمَلِ بِالِاسْتِفْهَامِ، وَالْمَعْنَى: وَمَا يَشْعُرُونَ بِزَمَنِ بَعْثِهِمْ. وَتَقَدَّمَ أَيَّانَ فِي قَوْله تَعَالَى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها فِي سُورَة الْأَعْرَاف [١٨٧] .
{ أَيَّانَ } zaman bildiren bir soru ismidir. "Hangi zaman" anlamında (أَيٍّ) ve (آنٍ) kelimelerinden mürekkeptir; soru yoluyla { يَشْعُرُونَ } fiilinin amel etmesini ta‘lik etmiştir (askıya almıştır). Anlamı: "Ne zaman diriltileceklerinin farkında değillerdir" demektir. { أَيَّانَ } kelimesi daha önce A‘râf Suresi'nde [187] geçen Yüce Allah'ın, { يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا } “Sana kıyametin ne zaman demir atacağını (kopacağını) soruyorlar” buyruğunda açıklanmıştı.
[٢٢، ٢٣]
[22-23]
[سُورَة النَّحْل (١٦) : الْآيَات ٢٢ إِلَى ٢٣]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 22-23]
إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ (٢٢) لَا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ (٢٣)
{ إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ (٢٢) لَا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ (٢٣) } “İlahınız tek bir ilahtır. Ahirete inanmayanların kalpleri inkârcıdır ve onlar büyüklük taslayanlardır. Şüphe yok ki Allah, onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir. Şüphesiz O, büyüklük taslayanları sevmez.”
اسْتِئْنَافُ نَتِيجَةٍ لِحَاصِلِ الْمُحَاجَّةِ الْمَاضِيَةِ، أَيْ قَدْ ثَبَتَ بِمَا تَقَدَّمَ إِبْطَالُ إِلَهِيَّةِ غَيْرِ اللَّهِ، فَثَبَتَ أَنَّ لَكُمْ إِلَهًا وَاحِدًا لَا شَرِيكَ لَهُ، وَلِكَوْنِ مَا مَضَى كَافِيًا فِي إِبْطَالِ إِنْكَارِهِمُ الْوَحْدَانِيَّةِ عَرِيَتِ الْجُمْلَةُ عَنِ الْمُؤَكِّدِ تَنْزِيلًا لحَال الْمُشْركين بعد مَا سَمِعُوا مِنَ الْأَدِلَّةِ مَنْزِلَةَ مَنْ لَا يُظَنُّ بِهِ أَنَّهُ يَتَرَدَّدُ فِي ذَلِكَ بِخِلَافِ قَوْله تَعَالَى: ِنَّ إِلَهَكُمْ لَوَاحِدٌ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ ; لِأَنَّ ذَلِكَ ابْتِدَاءُ كَلَامٍ لَمْ يَتَقَدَّمْهُ دَلِيلٌ، كَمَا أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٣] خِطَابٌ لِأَهْلِ الْكِتَابِ.
[Bu ayet], geçmişteki delil getirmenin neticesi olarak yapılmış bir istinaftır (yeni başlangıçtır); yani daha önce geçenlerle Allah'tan başkasının ilahlığının bâtıl olduğu sabit olmuş, dolayısıyla sizin ortağı olmayan tek bir ilahınızın bulunduğu kesinleşmiştir. Geçen açıklamalar onların tevhidi inkârlarını çürütmeye yettiği için, müşriklerin bunca delili işittikten sonraki durumları, bunda tereddüt etmesi beklenmeyen kimse konumuna indirilerek cümle pekiştiriciden soyutlanmıştır. Sâffât Suresi'ndeki Yüce Allah'ın { إِنَّ إِلَهَكُمْ لَوَاحِدٌ } “Şüphesiz ilahınız tektir” buyruğu ise böyle değildir; zira o, öncesinde bir delil geçmemiş olan bir söz başlangıcıdır; nitekim Bakara Suresi'ndeki [163] Yüce Allah'ın { وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ } “İlahınız tek bir ilahtır” buyruğu da Ehl-i Kitab'a yönelik bir hitaptır.
وَتَفَرَّعَ عَلَيْهِ الْإِخْبَارُ بِجُمْلَةِ فَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ، وَهُوَ تَفْرِيعُ الْأَخْبَارِ عَنِ الْأَخْبَارِ، أَيْ يَتَفَرَّعُ عَلَى هَذِهِ الْقَضِيَّةِ الْقَاطِعَةِ بِمَا تَقَدَّمَ مِنَ الدَّلَائِلِ أَنَّكُمْ قُلُوبُكُمْ مُنْكِرَةٌ وَأَنْتُمْ مُسْتَكْبِرُونَ وَأَن ذَلِك ناشىء عَنْ عَدَمِ إِيمَانِكُمْ بِالْآخِرَةِ.
Bunun üzerine { فَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ } cümlesiyle haber verilmesi tefri‘ edilmiştir (bağlanmıştır); bu da haberlerin haberlerden türetilmesidir. Yani geçen delillerle sabit olan bu kesin hükme göre şu netice ortaya çıkmaktadır: Sizin kalpleriniz inkârcıdır, sizler büyüklük taslayanlarsınız ve bu durum ahirete inanmamanızdan kaynaklanmaktadır.
وَالتَّعْبِيرُ عَنِ الْمُشْرِكِينَ بِالْمَوْصُولِ وَصِلَتِهِ «الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ» لِأَنَّهُمْ قَدْ عُرِفُوا
Müşriklerden { الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } ismi mevsûlü ve sılası ile bahsedilmesi, onların
بِمَضْمُونِ الصِّلَةِ وَاشْتُهِرُوا بِهَا اشْتِهَارَ لَمْزٍ وَتَنْقِيصٍ عِنْدَ الْمُؤْمِنِينَ، كَقَوْلِهِ: وَقالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا [سُورَة الْفرْقَان: ٢١] ، وَلِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ لِهَذِهِ الصِّلَةِ ارْتِبَاطًا بِاسْتِمْرَارِهِمْ عَلَى الْعِنَادِ، لِأَنَّ انْتِفَاءَ إِيمَانِهِمْ بِالْبَعْثِ وَالْحِسَابِ قَدْ جَرَّأَهُمْ عَلَى نَبْذِ دَعْوَةِ الْإِسْلَامِ ظِهْرِيًّا فَلَمْ يَتَوَقَّعُوا مُؤَاخَذَةً عَلَى نَبْذِهَا، عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّهَا حَقٌّ فَيَنْظُرُوا فِي دَلَائِلِ أَحَقِّيَّتِهَا مَعَ أَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَكِنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِأَنَّهُ أَعَدَّ لِلنَّاسِ يَوْمَ جَزَاءٍ عَلَى أَعْمَالِهِمْ.
sılanın içeriğiyle tanınmış ve müminler nezdinde bir kınama ve ayıplama konusu olarak bununla meşhur olmuş bulunmalarındandır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا } “Bizimle karşılaşmayı ummayanlar: 'Bize melekler indirilmeli ya da Rabbimizi görmeli değil miydik?' dediler” [Furkân Suresi: 21]. Ayrıca bu sılanın, onların inatlarını sürdürmeleriyle bir irtibatı olduğuna işaret etmek içindir. Çünkü dirilişe ve hesaba inanmamaları, onları İslam çağrısını arkalarına atıp kulak ardı etmeye cesaretlendirmiştir. Dolayısıyla -onun hak olduğu varsayımında dahi- onu terk etmekten ötürü bir cezalandırma beklemedikleri için hak oluşunun delillerine bakmamışlardır; oysa onlar Allah'a inanıyor, fakat insanların amellerine karşılık görecekleri bir ceza ve mükâfat günü hazırladığına inanmıyorlardı.
وَمَعْنَى قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ جَاحِدَةٌ بِمَا هُوَ وَاقِعٌ. اسْتُعْمِلَ الْإِنْكَارُ فِي جَحْدِ الْأَمْرِ الْوَاقِعِ لِأَنَّهُ ضِدُّ الْإِقْرَارِ. فَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ مُنْكِرَةٌ لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ عَلَيْهِ، أَيْ مُنْكِرَةٌ لِلْوَحْدَانِيَّةِ.
{ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ } ifadesinin anlamı, vuku bulmuş olan gerçeği inkâr edip reddeden demektir. İnkâr, ikrarın zıddı olduğu için gerçekleşmiş bir durumu inkâr etmek manasında kullanılmıştır. { مُنْكِرَةٌ } kelimesinin müteallakı (tümleci), makamın delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir; yani "vahdaniyeti (Allah'ın birliğini) inkâr edicidir" demektir.
وَعَبَّرَ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْإِنْكَارَ ثَابِتٌ لَهُمْ دَائِمٌ لِاسْتِمْرَارِهِمْ عَلَى الْإِنْكَارِ بَعْدَ مَا تَبَيَّنَ مِنَ الْأَدِلَّةِ. وَذَلِكَ يُفِيدُ أَنَّ الْإِنْكَارَ صَارَ لَهُمْ سَجِيَّةً وَتَمَكَّنَ مِنْ نُفُوسِهِمْ لِأَنَّهُمْ ضُرُّوا بِهِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فَاعْتَادُوا عَدَمَ التَّبَصُّرِ فِي الْعَوَاقِبِ.
{ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ } isim cümlesiyle ifade edilmesi, deliller açıkça ortaya konduktan sonra da inkâra devam etmeleri sebebiyle inkârın onlarda sabit ve sürekli olduğunu göstermek içindir. Bu da inkârın onlar için bir huy haline geldiğini ve nefislerine yerleştiğini ifade eder; zira onlar ahirete inanmadıkları cihetle bu durumdan zarar görmüş ve neticeler üzerinde derinlemesine düşünmemeye alışmışlardır.
وَكَذَلِكَ جُمْلَةُ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ بُنِيَتْ عَلَى الِاسْمِيَّةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَمَكُّنِ الِاسْتِكْبَارِ مِنْهُمْ. وَقَدْ خُولِفَ ذَلِكَ فِي آيَةِ سُورَةِ الْفُرْقَانِ [٢١] لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيراً لِأَنَّ تِلْكَ الْآيَةَ لَمْ تَتَقَدَّمْهَا دَلَائِلُ عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ مِثْلُ الدَّلَائِلِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
Aynı şekilde { وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ } cümlesi de kibrin onlara iyice yerleştiğini göstermek üzere isim cümlesi olarak kurulmuştur. Furkân Suresi'ndeki [21] { لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا } “Andolsun ki onlar kendi içlerinde büyüklük taslamışlar ve büyük bir azgınlıkla haddi aşmışlardır” ayetinde ise bu üslubun dışına çıkılmıştır; çünkü o ayetin öncesinde, bu ayette zikredilen deliller gibi tevhidi gösteren deliller geçmemiştir.
وَجُمْلَةُ لَا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ الْمُتَعَاطِفَتَيْنِ.
{ لَا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ } cümlesi, birbiriyle bağlantılı iki cümle arasında yer alan bir ara cümledir (itiraziyedir).
وَالْجَرَمُ- بِالتَّحْرِيكِ-: أَصْلُهُ الْبُدُّ. وَكَثُرَ فِي الِاسْتِعْمَالِ حَتَّى صَارَ بِمَعْنَى حَقًّا. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ فِي سُورَةِ هُودٍ [٢٢] .
Harekeli olarak el-Ceram (الْجَرَمُ) kelimesinin asıl anlamı kaçınılmazlıktır (büd). Kullanımda çokça yer alarak nihayet "şüphesiz/kesinlikle" (hakkan) anlamına gelmiştir. Bu kelime daha önce Hûd Suresi'nde [22] geçen Yüce Allah'ın { لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ } “Şüphesiz onlar ahirette en çok ziyana uğrayanların ta kendileridir” buyruğunda açıklanmıştı.
وَقَوْلُهُ: أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ فِي مَوْضِعِ جَرٍّ بِحَرْفِ جَرٍّ مَحْذُوفٍ مُتَعَلِّقٍ بِ جَرَمَ. وَخَبَرُ لَا النَّافِيَةِ مَحْذُوفٌ لِظُهُورِهِ، إِذِ التَّقْدِيرُ: لَا جَرَمَ مَوْجُودٌ. وَحَذْفُ الْخَبَرِ فِي مِثْلِهِ كَثِيرٌ.
{ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ } buyruğu, { جَرَمَ } kelimesine bağlı hazfedilmiş bir cer harfi sebebiyle cer mahallindedir. Cinsi nefyeden { لَا } edatının haberi ise açık olması sebebiyle hazfedilmiştir; zira takdiri "لا جرم موجود" (Hiçbir şüphe/kaçınılmazlık yok değildir/mevcut değildir) şeklindedir. Böylesi durumlarda haberin hazfedilmesi çokça görülür.
وَالتَّقْدِيرُ: لَا جَرَمَ فِي أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ أَوْ لَا جَرَمَ مِنْ أَنَّهُ يَعْلَمُ، أَيْ لَا بدّ من أَنَّهُ يَعْلَمُ، أَيْ لَا بُدَّ مِنْ عِلْمِهِ، أَيْ لَا شَكَّ فِي ذَلِكَ.
Takdiri: "لا جرم في أن الله يعلم" (Allah'ın bildiğinde hiçbir şüphe yoktur) veya "لا جرم من أنه يعلم" (O'nun bildiği kaçınılmazdır), yani "O'nun bilmesi kaçınılmazdır", yani "bunu bilmesi kesindir", yani "bunda hiçbir şüphe yoktur" demektir.
وَجُمْلَةُ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ كِنَايَةً عَنِ الْوَعِيدِ بِالْمُؤَاخَذَةِ بِمَا يُخْفُونَ وَمَا يُظْهِرُونَ مِنَ الْإِنْكَارِ والاستكبار وَغَيرهمَا بالمؤاخذة بِمَا يخفون وَمَا يظهرون من الْإِنْكَار وَالِاسْتِكْبَارِ وَغَيْرِهِمَا مُؤَاخَذَةِ عِقَابٍ وَانْتِقَامٍ، فَلِذَلِكَ عَقَّبَ بِجُمْلَةِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ
{ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ } cümlesi; onların inkâr, kibir ve benzeri şeylerden gizledikleri ve açığa vurdukları hususlardan ötürü cezalandırma ve intikam şeklinde hesaba çekileceklerine dair tehditten kinaye olarak kullanılan bir haberdir. Bu sebeple hemen ardından { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ
الْمُسْتَكْبِرِينَ
الْمُسْتَكْبِرِينَ } “Şüphesiz O, büyüklük taslayanları sevmez”
الْوَاقِعَةِ مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ وَالتَّذْيِيلِ لَهَا، لِأَنَّ الَّذِي لَا يُحِبُّ فِعْلًا وَهُوَ قَادِرٌ يُجَازِي فَاعِلَهُ بِالسُّوءِ.
cümlesi getirilmiştir ki bu cümle onun gerekçesi (ta‘lil) ve fezlekesi (tezyil) konumundadır; zira bir fiili sevmeyen ve buna gücü yeten kimse, o fiili işleyeni kötülükle cezalandırır.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْمُسْتَكْبِرِينَ لِلِاسْتِغْرَاقِ، لِأَنَّ شَأْنَ التَّذْيِيلِ الْعُمُومُ. وَيَشْمَلُ هَؤُلَاءِ الْمُتَحَدَّثُ عَنْهُمْ فَيَكُونُ إِثْبَاتُ الْعِقَابِ لَهُمْ كَإِثْبَاتِ الشَّيْء بدليله.
{ الْمُسْتَكْبِرِينَ } kelimesindeki belirlilik takısı istiğrak (kapsayıcılık) içindir; çünkü tezyilin (fezlekenin) şiarı umûmiliktir. Bu da haklarında konuşulan kimseleri kapsar; böylece onların cezalandırılacağını ispat etmek, bir şeyi deliliyle ispat etmek kabilinden olur.
[٢٤، ٢٥]
[24-25]
[سُورَة النَّحْل (١٦) : الْآيَات ٢٤ إِلَى ٢٥]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 24-25]
وَإِذا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٢٤) لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ (٢٥)
{ وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٢٤) لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ (٢٥) } “Onlara: 'Rabbiniz ne indirdi?' denildiği zaman, 'Öncekilerin masalları' dediler. Kıyamet gününde kendi günahlarını tam olarak ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin günahlarından bir kısmını da yüklensinler diye [böyle dediler]. Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kötüdür!”
وإِذا قِيلَ لَهُمْ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ [سُورَة النَّحْل: ٢٢] ، لِأَنَّ مَضْمُونَ هَذِهِ مِنْ أَحْوَالِهِمُ الْمُتَقَدِّمُ بَعْضُهَا، فَإِنَّهُ ذَكَرَ اسْتِكْبَارَهُمْ وَإِنْكَارَهُمُ الْوَحْدَانِيَّةَ، وَأَتْبَعَ بِمَعَاذِيرِهِمُ الْبَاطِلَةِ لِإِنْكَارِ نُبُوءَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَبِصَدِّهِمُ النَّاسَ عَنِ اتِّبَاعِ الْإِسْلَامِ. وَالتَّقْدِيرُ:
{ وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ } cümlesi, { قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ } [Nahl Suresi: 22] cümlesine matuftur; zira bunun muhtevası, daha önce bir kısmı zikredilen hallerindendir. Nitekim Yüce Allah onların büyüklük taslamalarını ve tevhidi inkârlarını zikretmiş, ardından da Hz. Muhammed'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- peygamberliğini inkâr etmek için ileri sürdükleri bâtıl mazeretleri ve insanları İslam'a tabi olmaktan alıkoymalarını eklemiştir. Takdiri şöyledir:
قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَمُسْتَكْبِرَةٌ فَلَا يَعْتَرِفُونَ
Onların kalpleri inkârcı ve büyüklük taslayıcıdır; bu yüzden
بِالنُّبُوءَةِ وَلَا يُخَلُّونَ بَيْنَكَ وَبَيْنَ مَنْ يَتَطَلَّبُ الْهُدَى، مُضِلُّونَ لِلنَّاسِ صَادُّونَهُمْ عَنِ الْإِسْلَامِ.
peygamberliği kabul etmezler, seninle hidayet arayan kimsenin arasından çekilmezler; insanları saptırır ve onları İslam'dan engellerler.
وَذِكْرُ فِعْلِ الْقَوْلِ يَقْتَضِي صُدُورَهُ عَنْ قَائِلٍ يَسْأَلُهُمْ عَنْ أَمْرٍ حَدَثَ بَيْنَهُمْ وَلَيْسَ عَلَى سَبِيلِ الْفَرْضِ، وَأَنَّهُمْ يُجِيبُونَ بِمَا ذُكِرَ مَكْرًا بِالدِّينِ وَتَظَاهُرًا بِمَظْهَرِ النَّاصِحِينَ لِلْمُسْتَرْشِدِينِ الْمُسْتَنْصِحِينِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ [سُورَة النَّحْل:
Söz (kavl) fiilinin zikredilmesi, bunun bir varsayım kabilinden değil, aralarında meydana gelen bir meseleyi kendilerine soran bir söyleyenden sâdır olmasını ve Yüce Allah'ın { وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ } [Nahl Suresi:
٢٥] .
25] buyruğunun karinesiyle, dine karşı bir hile yapmak ve doğru yolu arayan nasihat isteyicilere karşı öğüt veren kimseler kılığında görünmek suretiyle zikredilen cevabı verdiklerini gerektirir.
وإِذا ظَرْفٌ مُضَمَّنٌ مَعْنَى الشَّرْطِ. وَهَذَا الشَّرْطُ يُؤْذِنُ بِتَكَرُّرِ هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ. وَقَدْ ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ أَنَّ قُرَيْشًا لَمَّا أَهَمَّهُمْ أَمْرُ النَّبِيءِ ﷺ وَرَأَوْا تَأْثِيرَ الْقُرْآنِ فِي نُفُوسِ النَّاسِ، وَأَخَذَ أَتْبَاعُ الْإِسْلَامِ يَكْثُرُونَ، وَصَارَ الْوَارِدُونَ إِلَى مَكَّةَ فِي مَوْسِمِ الْحَجِّ وَغَيْرِهِ يَسْأَلُونَ النَّاسَ عَنْ هَذَا الْقُرْآنِ، وَمَاذَا يَدْعُو إِلَيْهِ، دَبَّرَ لَهُمُ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ مَعَاذِيرَ وَاخْتِلَاقًا يَخْتَلِقُونَهُ لِيُقْنِعُوا السَّائِلِينَ بِهِ، فَنَدَبَ مِنْهُمْ سِتَّةَ عَشَرَ رَجُلًا بَعَثَهُمْ أَيَّامَ الْمَوْسِمِ يَقْعُدُونَ فِي عَقَبَاتِ مَكَّةَ وَطُرُقِهَا الَّتِي يَرِدُ مِنْهَا النَّاسُ، يَقُولُونَ لِمَنْ سَأَلَهُمْ: لَا تَغْتَرُّوا بِهَذَا الَّذِي يَدَّعِي أَنَّهُ نَبِيٌّ فَإِنَّهُ مَجْنُونٌ أَوْ سَاحِرٌ أَوْ شَاعِرٌ أَوْ كَاهِنٌ، وَأَنَّ الْكَلَامَ الَّذِي يَقُولُهُ أَسَاطِيرُ مِنْ أَسَاطِيرِ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي آخِرِ سُورَةِ الْحِجْرِ. وَكَانَ النَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ يَقُولُ: أَنَا أَقْرَأُ عَلَيْكُمْ مَا هُوَ أَجْمَلُ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدٍ أَحَادِيثَ رُسْتُمَ وَإِسْفَنْدِيَارَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٩٣] .
{ إِذَا } şart anlamı içeren bir zarftır. Bu şart, bu iki sözün tekrarlandığını bildirir. Müfessirler şöyle belirtmişlerdir: Kureyşliler Peygamber'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- durumundan endişelenip Kur'an'ın insanların nefislerindeki tesirini gördüklerinde, İslam'a uyanlar çoğalmaya başladığında ve hac mevsiminde veya sair zamanlarda Mekke'ye gelenler insanlara bu Kur'an'ı ve neye davet ettiğini sormaya başladığında; Velîd b. Mugîre, soranları ikna etmeleri için onlara birtakım mazeretler ve uyduracakları yalanlar planladı. Onlardan on altı adam belirleyip hac mevsimi günlerinde gönderdi; bunlar Mekke'nin dağ geçitlerinde ve insanların geldiği yollarda oturup kendilerine soru soran kimselere: "Peygamber olduğunu iddia eden bu adama aldanmayın; çünkü o bir mecnundur ya da büyücüdür veya şairdir ya da kâhindir. Söylediği söz ise yazdırdığı öncekilerin masallarından ibarettir" diyorlardı. Bu husus Hicr Suresi'nin sonunda geçmişti. Nadr b. el-Hâris de: "Ben size Muhammed'in sözünden daha güzel olanını, Rüstem ve İsfendiyar'ın hikâyelerini okuyayım" derdi. Onun zikri de En‘âm Suresi'nde [93] geçen Yüce Allah'ın { وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “'Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim' diyenden [daha zalim kim olabilir?]” buyruğunda geçmişti.
وَمُسَاءَلَةُ الْعَرَبِ عَنْ بَعْثِ النَّبِيءِ ﷺ كَثِيرَةٌ وَاقِعَةٌ. وَأَصْرَحُهَا مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي ذَرٍّ أَنَّهُ قَالَ: «كُنْتُ رَجُلًا مِنْ غِفَارٍ فَبَلَغَنَا أَنَّ رَجُلًا قَدْ خَرَجَ بِمَكَّةَ يزْعم أَنه نبيء، فَقُلْتُ لِأَخِي أُنَيْسٍ: انْطَلِقْ إِلَى هَذَا الرَّجُلِ كَلِّمْهُ وَائْتِنِي بِخَبَرِهِ، فَانْطَلَقَ فَلَقِيَهُ ثُمَّ رَجَعَ، فَقُلْتُ: مَا عِنْدَكَ؟ فَقَالَ: وَاللَّهِ لَقَدْ رَأَيْتُ رَجُلًا يَأْمُرُ بِالْخَيْرِ وَيَنْهَى عَنِ الشَّرِّ. فَقُلْتُ: لَمْ تشفني من الْخَيْر، فَأَخَذْتُ جِرَابًا وَعَصًا ثُمَّ أَقْبَلْتُ إِلَى مَكَّةَ فَجَعَلْتُ لَا أَعْرِفُهُ
Arapların Peygamber'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- gönderilişi hakkında soru sormaları çokça vuku bulmuş bir durumdur. Bunun en açığı, Buhârî'nin Ebû Zer'den rivayet ettiği şu hadistir: O şöyle demiştir: «Ben Gıfâr kabilesinden bir adamdım. Mekke'de peygamber olduğunu iddia eden bir adamın çıktığı haberi bize ulaştı. Kardeşim Üneys'e: 'Şu adama git, onunla konuş ve bana haberini getir' dedim. Gitti, onunla görüştü ve geri döndü. 'Haberler sende ne?' dedim. 'Vallahi iyiliği emreden ve kötülükten sakındıran bir adam gördüm' dedi. Ben de: 'Bana tatmin edici bir haber vermedin' dedim. Bunun üzerine bir dağarcık ve bir asa alıp Mekke'ye yöneldim. Onu tanımıyordum
وَأَكْرَهُ أَنْ أَسْأَلَ عَنْهُ، وَأَشْرَبُ مِنْ مَاءِ زَمْزَمَ وَأَكُونُ فِي الْمَسْجِدِ ... » إِلَى آخِرِ الْحَدِيثِ.
ve hakkında soru sormaktan da çekiniyordum; zemzem suyundan içiyor ve Mescid'de bulunuyordum...» hadisin sonuna kadar.
وَسُؤَالُ السَّائِلِينَ لِطَلَبِ الْخَبَرِ عَنِ الْمُنَزَّلِ مِنَ اللَّهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ سُؤَالَهُمْ سُؤَالُ مُسْتَرْشِدٍ عَنْ دَعْوَى بَلَغَتْهُمْ وَشَاعَ خَبَرُهَا فِي بِلَادِ الْعَرَبِ، وَأَنَّهُمْ سَأَلُوا عَنْ حُسْنِ طَوِيَّةٍ، وَيَصُوغُونَ السُّؤَالَ عَنِ الْخَبَرِ كَمَا بَلَغَتْهُمْ دَعْوَتُهُ.
Soru soranların Allah'tan indirilene dair haber alma talebiyle soru sorması, onların sorularının kendilerine ulaşan ve Arap diyarında haberi yayılan bir davaya dair doğru yolu arayan kimsenin sorusu olduğunu, iyi niyetle sorduklarını ve daveti kendilerine ulaştığı şekliyle habere dönüştürerek soru kalıbına döktüklerini gösterir.
وَأَمَّا الْجَوَابُ فَهُوَ جَوَابٌ بَلِيغٌ تَضَمَّنَ بَيَانَ نَوْعِ هَذَا الْكَلَامِ، وَإِبْطَالَ أَنْ يَكُونَ مُنَزَّلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِأَنَّ أَسَاطِيرَ الْأَوَّلِينَ مَعْرُوفَةٌ وَالْمُنَزَّلُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ شَأْنُهُ أَنْ يَكُونَ غَيْرَ مَعْرُوفٍ مِنْ قَبْلُ.
Verilen cevaba gelince; o, bu sözün türünü açıklamayı ve Allah katından indirilmiş olmasını iptal etmeyi içeren beliğ bir cevaptır. Çünkü öncekilerin masalları bilinmektedir; Allah katından indirilenin şanı ise daha önceden bilinmiyor olmasıdır.
وماذا كَلِمَةٌ مُرَكَّبَةٌ مِنْ (مَا) الِاسْتِفْهَامِيَّةِ وَاسْمِ الْإِشَارَةِ، وَيَقَعُ بَعْدَهَا فِعْلٌ هُوَ صِلَةٌ لِمَوْصُولٍ مَحْذُوفٍ نَابَ عَنْهُ اسْمُ الْإِشَارَةِ. وَالْمَعْنَى: مَا هَذَا الَّذِي أُنْزِلَ.
{ مَاذَا } kelimesi, soru bildiren (مَا) ile işaret isminden (ذَا) mürekkeptir; kendisinden sonra işaret isminin yerine geçtiği hazfedilmiş bir sıla cümlesine ait bir fiil yer alır. Anlamı ise: "İndirilen bu şey nedir?" demektir.
وَ (مَا) يُسْتَفْهَمُ بِهَا عَنْ بَيَانِ الْجِنْسِ وَنَحْوِهِ. وَمَوْضِعُهَا أَنَّهَا خَبَرٌ مُقَدَّمٌ. وَمَوْضِعُ اسْمِ الْإِشَارَةِ الِابْتِدَاءُ. وَالتَّقْدِيرُ: هَذَا الَّذِي أَنْزَلَ رَبُّكُمْ مَا هُوَ. وَقَدْ تَسَامَحَ النَّحْوِيُّونَ فَقَالُوا: إِنَّ (ذَا) مِنْ قَوْلِهِمْ (مَاذَا) صَارَتِ اسْمَ مَوْصُولٍ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْله تَعَالَى: يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢١٥] .
(مَا) edatıyla cinsin açıklanması ve benzeri hususlar sorulur. İrabtaki konumu öne geçmiş haber (haber-i mukaddem) olmasıdır. İşaret isminin konumu ise mübtedadır. Takdiri: "Rabbinizin indirdiği bu şey nedir?" şeklindedir. Nahivciler müsamaha göstererek { مَاذَا } ifadesindeki (ذَا) kelimesinin bir ismi mevsûl haline geldiğini söylemişlerdir. Bu husus daha önce Bakara Suresi'nde [215] geçen Yüce Allah'ın { يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ } “Sana ne infak edeceklerini soruyorlar” buyruğunda geçmişti.
وأَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ مَا فِي السُّؤَالِ. وَالتَّقْدِيرُ: هُوَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ، أَيِ الْمَسْئُولُ عَنْهُ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ.
{ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ } ifadesi, soruda yer alan karinenin gösterdiği hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir. Takdiri: "O, öncekilerin masallarıdır", yani "Hakkında soru sorulan şey öncekilerin masallarıdır" şeklindedir.
وَيُعْلَمُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّهُ لَيْسَ مُنَزَّلًا مِنْ رَبِّهِمْ لِأَنَّ أَسَاطِيرَ الْأَوَّلِينَ لَا تَكُونُ مُنَزَّلَةً مِنَ اللَّهِ كَمَا قُلْنَاهُ آنِفًا. وَلِذَلِكَ لَمْ يَقَعْ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ مَنْصُوبًا لِأَنَّهُ لَوْ نُصِبَ لَاقْتَضَى التَّقْدِيرُ:
Buradan anlaşılmaktadır ki o, Rablerinden indirilmiş değildir; çünkü az önce belirttiğimiz gibi öncekilerin masalları Allah'tan indirilmiş olamaz. Bu sebeple { أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ } mansub olarak gelmemiştir; zira mansub olsaydı takdirin şu şekilde olmasını gerektirirdi:
أَنْزَلَ أَسَاطِيرَ الْأَوَّلِينَ، وَهُوَ كَلَامٌ مُتَنَاقِضٌ. لِأَنَّ أَسَاطِيرَ الْأَوَّلِينَ السَّابِقَةَ لَا تَكُونُ الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ الْآنَ.
"[Allah] öncekilerin masallarını indirdi", ki bu da çelişkili bir söz olurdu. Zira önceden var olan öncekilerin masalları, Allah'ın şu anda indirdiği şey olamaz.
وَالْأَسَاطِيرُ: جَمْعُ أَسْطَارٍ الَّذِي هُوَ جَمْعُ سَطْرٍ. فَأَسَاطِيرُ جَمْعُ الْجَمْعِ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ:
el-Esâtîr (الْأَسَاطِيرُ), satr (سَطْر) kelimesinin çoğulu olan estâr (أَسْطَار) kelimesinin çoğuludur. Dolayısıyla esâtîr çoğulun çoğuludur (cem‘u’l-cem‘). el-Müberred ise şöyle demiştir:
جَمْعُ أُسْطُورَةٍ- بِضَمِّ الْهَمْزَةِ- كَأُرْجُوحَةٍ. وَهِيَ مُؤَنَّثَةٌ بِاعْتِبَارِ أَنَّهَا
"Hemzenin ötrelenmesiyle ürcûha (salıncak) vezninde olan üstûre (أُسْطُورَة) kelimesinin çoğuludur." Yazılı bir kıssa olması itibarıyla
قِصَّةٌ مَكْتُوبَةٌ. وَهَذَا الَّذِي
müennestir (dişildir). Müberred'in
ذَكَرَهُ الْمُبَرِّدُ أَوْلَى لِأَنَّهَا أَسَاطِيرُ فِي الْأَكْثَرِ يَعْنِي بِهَا الْقِصَصَ لَا كُلَّ كِتَابٍ مَسْطُورٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٢٥] .
bu zikrettiği görüş daha uygundur; çünkü esâtîr kelimesiyle çoğunlukla satıra dökülmüş her kitap değil, hikâyeler ve masallar kastedilir. Bu kelime daha önce En‘âm Suresi'nde [25] geçen Yüce Allah'ın { يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “İnkâr edenler: 'Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir' derler” buyruğunda açıklanmıştı.
وَاللَّامُ فِي لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ تَعْلِيلٌ لِفِعْلِ قالُوا، وَهِيَ غَايَةٌ وَلَيْسَتْ بِعِلَّةٍ لِأَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ لَمْ يُرِيدُوا أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُمْ سَبَبًا لِأَنْ يَحْمِلُوا أَوْزَارَ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ، فَاللَّامُ مُسْتَعْمَلَةٌ مَجَازًا فِي الْعَاقِبَةِ مِثْلُ فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [سُورَة الْقَصَص: ٨] .
{ لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ } ifadesindeki lâm harfi, { قَالُوا } fiilinin gerekçesidir (ta‘lildir); bu bir gayedir (akıbettir), illet (asıl gerekçe) değildir. Zira onlar { أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ } dediklerinde, bu sözlerinin saptırdıkları kimselerin günahlarını yüklenmelerine sebep olmasını istememişlerdi. Dolayısıyla buradaki lâm, mecazen akıbet (lâm-ı âkıbet) manasında kullanılmıştır; nitekim { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا } “Nihayet Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve bir tasa olsun diye (sonunda öyle olacağını bilmeden) bulup aldı” [Kasas Suresi: 8] ayetinde de böyledir.
وَالتَّقْدِيرُ: قَالُوا ذَلِكَ الْقَوْلَ كَحَالِ مَنْ يُغْرِي عَلَى مَا يَجُرُّ إِلَيْهِ زِيَادَةُ الضُّرِّ إِذْ حَمَلُوا بِذَلِكَ أَوْزَارَ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ زِيَادَةً عَلَى أَوْزَارِهِمْ.
Takdiri şöyledir: Onlar bu sözü, kendi günahlarına ilaveten saptırdıkları kimselerin de günahlarını yüklenmek suretiyle, kendisine daha fazla zarar getirecek şeye teşvik eden kimsenin hali gibi söylemişlerdir.
وَالْأَوْزَارُ: حَقِيقَتُهَا الْأَثْقَالُ، جَمْعُ وِزْرٍ- بِكَسْرِ الْوَاوِ وَسُكُونِ الزَّايِ- وَهُوَ الثِّقْلُ.
el-Evzâr (الْأَوْزَارُ) kelimesinin hakiki anlamı ağırlıklardır; vâv'ın kesresi ve ze'nin sükûnu ile ağırlık ve yük anlamına gelen vizr (وِزْر) kelimesinin çoğuludur.
وَاسْتُعْمِلَ فِي الْجُرْمِ وَالذَّنْبِ، لِأَنَّهُ يُثْقِلُ فَاعِلَهُ عَنِ الْخَلَاصِ مِنَ الْأَلَمِ وَالْعَنَاءِ، فَأَصْلُ ذَلِكَ اسْتِعَارَةٌ بِتَشْبِيهِ الْجُرْمِ وَالذَّنْبِ بِالْوِزْرِ. وَشَاعَتْ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةُ، قَالَ تَعَالَى: وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٣١] . كَمَا يُعَبِّرُ عَنِ الذُّنُوبِ بِالْأَثْقَالِ، قَالَ تَعَالَى: وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ [سُورَة العنكبوت: ١٣] .
Suç ve günah anlamında kullanılmıştır; çünkü günah, işleyeni elem ve sıkıntıdan kurtulmaktan alıkoyacak şekilde ağırlaştırır. Bunun aslı, suç ve günahın yüke benzetilmesi yoluyla yapılan bir istiaredir. Bu istiare yaygınlaşmıştır; nitekim Yüce Allah En‘âm Suresi'nde [31] şöyle buyurmuştur: { وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ } “Onlar günahlarını sırtlarında taşırlar”. Günahlardan ağırlıklar (eskâl) diye de bahsedilir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَعَ أَثْقَالِهِمْ } “Onlar mutlaka kendi ağırlıklarını da kendi ağırlıklarıyla beraber başka ağırlıkları da yükleneceklerdir” [Ankebût Suresi: 13].
وَحَمْلُ الْأَوْزَارِ تَمْثِيلٌ لِحَالَةِ وُقُوعِهِمْ فِي تَبِعَاتِ جَرَائِمِهِمْ بِحَالَةِ حَامِلِ الثِّقْلِ لَا يَسْتَطِيعُ تَفَصِّيًا مِنْهُ، فَلَمَّا شُبِّهَ الْإِثْمُ بِالثِّقْلِ فَأُطْلِقَ عَلَيْهِ الْوِزْرُ شُبِّهَ التَّوَرُّطُ فِي تَبِعَاتِهِ بِحَمْلِ الثِّقْلِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّخْيِيلِيَّةِ، وَحَصَلَ مِنْ الِاسْتِعَارَتَيْنِ الْمُفَرَّقَتَيْنِ اسْتِعَارَةٌ تَمْثِيلِيَّةٌ لِلْهَيْئَةِ كُلِّهَا.
Günahların yüklenilmesi (hamlü'l-evzâr), suçlarının vebaline düşme hallerinin, üzerinden kurtulmaya güç yetiremeyen ağır bir yük taşıyıcısının haline benzetilmesidir (temsildir). Günah yüke benzetilip ona vizr denilince, onun vebaline batıp kalmak da tahyîlî yolla ağır bir yükün taşınmasına benzetilmiş; bu iki ayrı istiareden bütün bu durum için bir istiare-i temsiliyye hâsıl olmuştur.
وَهَذَا مِنْ أَبْدَعِ التَّمْثِيلِ أَنْ تَكُونَ الِاسْتِعَارَةُ التَّمْثِيلِيَّةُ صَالِحَةً لِلتَّفْرِيقِ إِلَى عِدَّةِ تَشَابِيهَ أَوِ اسْتِعَارَاتٍ.
Temsilî istiarenin birçok teşbih veya istiareye ayrılmaya elverişli olması, temsillerin en bediî olanlarındandır.
وَإِضَافَةُ الْأَوْزَارِ إِلَى ضَمِيرِ «هُمْ» لِأَنَّهُمْ مَصْدَرُهَا.
Günahların (evzâr) "onlar" (hüm) zamirine izafe edilmesi, günahların kaynağının kendileri olmasındandır.
وَوُصِفَتِ الْأَوْزَارُ بِ كامِلَةً تَحْقِيقًا لِوَفَائِهَا وَشِدَّةِ ثِقْلِهَا لِيَسْرِيَ ذَلِكَ إِلَى شِدَّةِ ارْتِبَاكِهِمْ فِي تَبِعَاتِهَا إِذْ هُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ إِضَافَةِ الْحَمْلِ إِلَى الْأَوْزَارِ.
Günahların { كَامِلَةً } “tastamam olarak” diye nitelenmesi; onların eksiksizliğini ve ağırlığının şiddetini vurgulamak içindir ki, bu da onların o günahların veballeri içinde ne denli çaresizce bocaladıklarına sirayet etsin. Zira taşıma fiilinin günahlara izafe edilmesinden kastedilen de budur.
وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ لِلسَّبَبِيَّةِ مُتَعَلِّقَةٌ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ حَرْفُ الْعَطْفِ وَحَرْفُ الْجَرِّ بَعْدَهُ إِذْ لَا بُدَّ لِحَرْفِ الْجَرِّ مِنْ مُتَعَلِّقٍ. وَتَقْدِيرُهُ:
Yüce Allah'ın { وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ } buyruğundaki { مِنْ } (min) harf-i cerri sebebiyet bildirir ve atıf harfi ile kendisinden sonraki harf-i cerrin delalet ettiği hazfedilmiş bir fiile müteallıktır; zira harf-i cerrin mutlaka bir müteallakı (bağlandığı öge) bulunmalıdır. Takdiri ise:
وَيَحْمِلُوا. وَمَفْعُولُ الْفِعْلِ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ مَفْعُولُ نَظِيرِهِ. وَالتَّقْدِيرُ: وَيَحْمِلُوا أَوْزَارًا نَاشِئَةً عَنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ، أَيْ نَاشِئَةً لَهُمْ عَنْ تَسَبُّبِهِمْ فِي ضَلَالِ الْمُضَلَّلِينَ- بِفَتْحِ اللَّامِ-،
“Ve yüklensinler” (ve yahmilû) şeklindedir. Fiilin mef'ûlü (nesnesi) hazfedilmiş olup, benzerinin mef'ûlü ona delalet etmektedir. Takdiri şöyledir: “Saptırdıkları kimselerin günahlarından doğan günahları yüklensinler”, yani saptırılan kimselerin sapmasına sebep olmalarından ötürü kendileri için meydana gelen [günahları yüklensinler].
فَإِنَّ تَسَبُّبَهُمْ فِي الضَّلَالِ يَقْتَضِي مُسَاوَاةَ الْمُضَلَّلِ لِلضَّالِّ فِي جَرِيمَةِ الضَّلَالِ، إِذْ لَوْلَا إِضْلَالُهُ إِيَّاهُ لَاهْتَدَى بِنَظَرِهِ أَوْ بِسُؤَالِ النَّاصِحِينَ.
Zira onların sapmaya sebep olmaları, saptıranın sapma suçunda sapan kimseyle denk olmasını gerektirir. Çünkü onun saptırması olmasaydı, o kimse kendi aklıyla düşünerek yahut nasihat edenlere sorarak doğru yolu bulacaktı.
وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ «وَمَنْ دَعَا إِلَى ضَلَالَةٍ كَانَ عَلَيْهِ مِنَ الْإِثْمِ مِثْلُ آثَامِ مَنْ تَبِعَهُ لَا يُنْقِصُ ذَلِكَ مِنْ آثَامِهِمْ شَيْئًا»
Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: “Kim bir sapıklığa çağırırsa, kendisine uyanların günahlarının bir misli de onun üzerine olur ve bu onların günahlarından hiçbir şey eksiltmez.”
. وبِغَيْرِ عِلْمٍ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ النَّصْبِ فِي يُضِلُّونَهُمْ، أَيْ يُضِلُّونَ نَاسًا غَيْرَ عَالِمِينَ يَحْسَبُونَ إِضْلَالَهُمْ نُصْحًا. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْحَالِ تَفْظِيعُ التَّضْلِيلِ لَا تَقْيِيدُهُ فَإِنَّ التَّضْلِيلَ لَا يَكُونُ إِلَّا عَنْ عَدَمِ عِلْمٍ كُلًّا أَوْ بَعْضًا.
{ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “bilgisizce” ifadesi, { يُضِلُّونَهُمْ } fiilindeki mef'ûl (nasb) zamirinden hâldir; yani onlar, kendilerini saptırmalarını bir nasihat sanan bilgisiz insanları saptırırlar. Bu hâlden maksat saptırma fiilinin çirkinliğini ve vahametini ortaya koymaktır, onu kayıtlamak değildir; zira saptırma ancak tamamen veya kısmen bilgisizlikten kaynaklanır.
وَجُمْلَةُ أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ تَذْيِيلٌ. افْتُتِحَ بِحَرْفِ التَّنْبِيهِ اهْتِمَامًا بِمَا تَتَضَمَّنُهُ لِلتَّحْذِيرِ مِنَ الْوُقُوعِ فِيهِ أَوْ للإقلاع عَنهُ.
{ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ } “Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kötüdür!” cümlesi fezleke (tezyîl) kabilindendir. İçerdiği şeye dikkat çekmek, ona düşmekten sakındırmak veya ondan vazgeçirmek amacıyla tenbih edatıyla { أَلَا } başlanmıştır.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٢٦]
[Nahl Suresi (16), Ayet 26]
قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ (٢٦)
{ قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ (٢٦) } “Kendilerinden öncekiler de tuzak kurmuştu; ama Allah onların binalarını temellerinden sarstı da tavan tepelerinden üzerlerine çöktü ve azap onlara hiç farkında olmadıkları bir yerden geldi.” (26)