Binûn

16- Nahl Suresi — 23. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَإِلَى الْحِكْمَةِ تَرْجِعُ صِنَاعَةُ الْبُرْهَانِ لِأَنَّهُ يَتَأَلَّفُ مِنَ الْمُقَدِّمَاتِ الْيَقِينِيَّةِ وَهِيَ حَقَائِقُ ثَابِتَةٌ تَقْتَضِي حُصُولَ مَعْرِفَةِ الْأَشْيَاءِ عَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ.

Bürhan sanatı hikmete racidir; çünkü bürhan, yakînî öncüllerden teşekkül eder ve bunlar, eşyanın olduğu gibi bilinmesini iktiza eden sabit hakikatlerdir.

وَإِلَى الْمَوْعِظَةِ تَرْجِعُ صِنَاعَةُ الْخَطَابَةِ لِأَنَّ الْخَطَابَةَ تَتَأَلَّفُ مِنْ مُقَدِّمَاتٍ ظَنِّيَّةٍ لِأَنَّهَا مُرَاعًى فِيهَا مَا يَغْلِبُ عِنْدَ أَهْلِ الْعُقُولِ الْمُعْتَادَةِ. وَكَفَى بِالْمَقْبُولَاتِ الْعَادِيَّةِ مَوْعِظَةً. وَمِثَالُهَا مِنَ الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً وَساءَ سَبِيلًا [سُورَة النِّسَاء: ٢٢] فَقَوْلُهُ: وَمَقْتاً أَشَارَ إِلَى أَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا فَعَلُوهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يُسَمُّونَهُ نِكَاحَ الْمَقْتِ، فَأُجْرِيَ عَلَيْهِ هَذَا الْوَصْفُ لِأَنَّهُ مُقْنِعٌ بِأَنَّهُ فَاحِشَةٌ، فَهُوَ اسْتِدْلَالٌ خَطَابِيٌّ.

Hitabet sanatı ise mev'ızaya (öğüde) racidir; çünkü hitabet zannî öncüllerden teşekkül eder, zira onda alelade akıl sahiplerine galip gelen hususlar gözetilir. Yaygın kabuller öğüt olarak yeterlidir. Bunun Kur'an'daki örneği Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً وَساءَ سَبِيلًا } “Geçmişte olanlar bir yana, babalarınızın evlendiği kadınlarla evlenmeyin. Şüphesiz bu bir hayasızlıktır, nefret edilen bir şeydir ve kötü bir yoldur” [Nisâ Suresi: 22] kavlidir. O'nun: { وَمَقْتاً } (nefret edilen bir şeydir) buyruğu, Câhiliye döneminde bunu yaptıklarında ona nikâh-ı makt (nefret edilen nikâh) demelerine işaret etmiştir; dolayısıyla bunun çirkin bir hayasızlık olduğuna ikna edici olduğu için bu vasıf ona verilmiştir; bu da hitabî bir istidlaldir.

وَأَمَّا الْجَدَلُ فَمَا يُورَدُ فِي الْمُنَاظَرَاتِ وَالْحِجَاجِ مِنَ الْأَدِلَّةِ الْمُسَلَّمَةِ بَيْنَ الْمُتَحَاجِّينَ أَوْ مِنَ الْأَدِلَّةِ الْمَشْهُورَةِ، فَأُطْلِقَ اسْمُ الْجَدَلِ عَلَى الِاسْتِدْلَالِ الَّذِي يَرُوجُ فِي خُصُوصِ الْمُجَادَلَةِ وَلَا يَلْتَحِقُ بِمَرْتَبَةِ الْحِكْمَةِ. وَقَدْ يَكُونُ مِمَّا يُقْبَلُ مِثْلُهُ فِي الْمَوْعِظَةِ لَوْ أُلْقِيَ فِي غَيْرِ حَالِ الْمُجَادَلَةِ. وَسَمَّاهُ حُكَمَاءُ الْإِسْلَامِ جَدَلًا تَقْرِيبًا لِلْمَعْنَى الَّذِي يُطْلَقُ عَلَيْهِ فِي اللُّغَةِ الْيُونَانِيَّةِ.

Cedele gelince, o; münazara ve tartışmalarda taraflar arasında kabul görmüş delillerden veya meşhur delillerden öne sürülenlerdir. Böylece hikmet mertebesine ulaşmayan ve sadece mücadele esnasında rağbet gören istidlale cedel adı verilmiştir. Şayet mücadele hali dışında dile getirilseydi benzeri öğüt içinde de kabul edilebilirdi. İslam hakîmleri, Yunanca dilinde bu manaya karşılık gelen terime yakınlaştırmak amacıyla onu cedel olarak adlandırmışlardır.

إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ.

{ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “Şüphesiz senin Rabbin, kendi yolundan sapanı en iyi bilendir; O, hidayete erenleri de en iyi bilendir.”

هَذِهِ الْجُمْلَةُ تَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ بِالِاسْتِمْرَارِ عَلَى الدَّعْوَةِ بَعْدَ الْإِعْلَامِ بِأَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ، وَبَعْدَ وَصْفِ أَحْوَالِ تَكْذِيبِهِمْ وَعِنَادِهِمْ.

Bu cümle; Allah'ın ayetlerine inanmayanları Allah'ın hidayete erdirmeyeceği bildirildikten ve onların yalanlama ve inat halleri vasfedildikten sonra, davete devam etme emrinin gerekçesidir (ta'lil).

فَلَمَّا كَانَ التَّحْرِيضُ بَعْدَ ذَلِكَ عَلَى اسْتِدَامَةِ الدَّعْوَةِ إِلَى الدِّينِ مُحْتَاجًا لِبَيَانِ الْحِكْمَةِ فِي ذَلِكَ بَيَّنَتِ الْحِكْمَةُ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَصِيرِ النَّاسِ وَلَيْسَ ذَلِكَ لِغَيْرِ اللَّهِ مِنَ النَّاسِ فَمَا عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلَاغُ، أَيْ فَلَا تَيْأَسْ مِنْ هِدَايَتِهِمْ وَلَا تَتَجَاوَزْ إِلَى حَدِّ الْحُزْنِ عَلَى عَدَمِ اهْتِدَائِهِمْ لِأَنَّ الْعِلْمَ بِمَنْ يَهْتَدِي وَمَنْ يَضِلُّ مَوْكُولٌ إِلَى اللَّهِ وَإِنَّمَا عَلَيْكَ التَّبْلِيغُ فِي كُلِّ حَالٍ. وَهَذَا قَوْلٌ فَصْلٌ بَيْنَ فَرِيقِ الْحَقِّ وَفَرِيقِ الْبَاطِلِ.

Bundan sonra dine davetin sürdürülmesine teşvik edilmesinin hikmetinin beyan edilmesine ihtiyaç duyulunca bu hikmet; insanların varacağı yeri en iyi bilenin Allah olduğu, insanlardan Allah'ın dışındakilerin bunu bilemeyeceği ve sana düşenin sadece tebliğ olduğu şeklinde beyan edilmiştir. Yani onların hidayetinden ümit kesme ve hidayete ermemelerinden ötürü aşırı üzüntüye kapılma; zira kimin hidayete ereceğini ve kimin sapacağını bilmek Allah'a aittir, sana düşen ise her halükârda tebliğ etmektir. Bu, hak fırkası ile bâtıl fırkası arasında kesin bir hükümdür.

وَقَدَّمَ الْعِلْمَ بِمَنْ ضَلَّ لِأَنَّهُ الْمَقْصُودُ مِنَ التَّعْلِيلِ لِأَنَّ دَعْوَتَهُمْ أَوْكَدُ وَالْإِرْشَادُ إِلَى اللِّينِ

Sapan kimsenin bilgisini öne almıştır; zira gerekçelendirmenin asıl maksadı odur, çünkü onları davet etmek daha tekitlidir ve yumuşaklıkla muameleye yönlendirmek

فِي جَانِبِهِمْ بِالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَالْمُجَادَلَةِ الْحُسْنَى أَهَمُّ، ثُمَّ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِالْعِلْمِ بِالْمُهْتَدِينَ عَلَى وَجْهِ التَّكْمِيلِ.

onlar hakkında mev'ıza-i hasene ve en güzel mücadele ile daha mühimdir; ardından da bunu tamamlayıcı mahiyette hidayete erenlerin bilgisini getirmiştir.

وَفِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُ لَا يَدْرِي أَنْ يَكُونَ بَعْضُ مَنْ أَيِسَ مِنْ إِيمَانِهِ قَدْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ بَعْدَ الْيَأْسِ مِنْهُ.

Bunda, iman etmesinden ümit kesilen kimselerden bazılarının göğsünü Allah'ın, ondan ümit kesildikten sonra İslam'a açmış olabileceğinin bilinmeyeceğine bir ima vardır.

وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِضَمِيرِ الْفَصْلِ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ. وَأَمَّا إِنَّ فَهِيَ فِي مَقَامِ التَّعْلِيلِ لَيْسَتْ إِلَّا لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ، وَهِيَ قَائِمَةٌ مَقَامَ فَاءِ التَّفْرِيعِ عَلَى مَا أَوْضَحَهُ عَبْدُ الْقَاهِرِ فِي دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ فَإِنَّ إِفَادَتَهَا التَّأْكِيدَ هُنَا مُسْتَغْنًى عَنْهَا بِوُجُودِ ضَمِيرِ الْفَصْلِ فِي الْجُمْلَةِ الْمُفِيدَةِ لِقَصْرِ الصِّفَةِ عَلَى الْمَوْصُوفِ، فَإِنَّ الْقَصْرَ تَأْكِيدٌ عَلَى تَأْكِيدٍ.

Haberin fasıl zamiri ile tekit edilmesi ona verilen ehemmiyetten ötürüdür. { إِنَّ } edatına gelince, o gerekçelendirme makamında sırf ehemmiyet içindir ve Abdülkâhir'in Delâilü'l-İ'câz'da açıkladığı üzere fâ-i tefriiyye makamına kaimdir. Zira sıfatın mevsufa kasrını ifade eden cümledeki fasıl zamirinin varlığıyla { إِنَّ }'nin burada tekit bildirmesine ihtiyaç kalmamıştır; nitekim kasır, tekit üstüne tekittir.

وَإِعَادَةُ ضَمِيرِ الْفَصْلِ فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ لِلتَّنْصِيصِ عَلَى تَقْوِيَةِ هَذَا الْخَبَرِ لِأَنَّهُ لَوْ قِيلَ: وَأَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ، لَاحْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى جُمْلَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَلَى أَنه خبر (لإنّ) غَيْرُ دَاخِلٍ فِي حَيِّزِ التَّقْوِيَةِ بِضَمِيرِ الْفَصْلِ، فَأُعِيدَ ضَمِيرُ الْفَصْلِ لِدَفْعِ هَذَا الِاحْتِمَالِ.

{ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } kavlinde fasıl zamirinin tekrarlanması, bu haberi kuvvetlendirmeyi açıkça belirtmek içindir. Çünkü şayet { وَأَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } denilseydi, fasıl zamiriyle kuvvetlendirme sahasına dahil olmaksızın { إِنَّ }'nin haberi olarak { هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ } cümlesine matuf olması muhtemel olurdu; işte fasıl zamiri bu ihtimali bertaraf etmek için tekrarlanmıştır.

وَلَمْ يَقُلْ: وبالمهتدين، تَصْرِيحًا بِالْعِلْمِ فِي جَانِبِهِمْ لِيَكُونَ صَرِيحًا فِي تَعَلُّقِ الْعِلْمِ بِهِ.

İlmin onlara taalluk ettiğini sarih kılmak üzere onların tarafında ilmi açıkça ifade etmek için «ve bil-mühtedîn» dememiştir.

وَهَذَانِ الْقَصْرَانِ إِضَافِيَّانِ، أَيْ رَبُّكَ أَعْلَمُ بِالضَّالِّينَ وَالْمُهْتَدِينَ، لَا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ وَأَنَّكُمْ ضَالُّونَ.

Bu iki kasır izafidir; yani sapıtanları da hidayete erenleri de en iyi Rabbin bilir, kendilerinin hidayette ve sizin sapıklıkta olduğunuzu zanneden şu kimseler değil.

وَالتَّفْضِيلُ فِي قَوْلِهِ: هُوَ أَعْلَمُ تَفْضِيلٌ عَلَى عِلْمِ غَيْرِهِ بِذَلِكَ. فَإِنَّهُ عِلْمٌ مُتَفَاوِتٌ بِحَسَبِ تَفَاوُتِ الْعَالِمِينَ فِي مَعْرِفَةِ الْحَقَائِقِ.

{ هُوَ أَعْلَمُ } kavlindeki tafdil, O'nun dışındakilerin bu husustaki ilmine nispetle bir üstünlüktür. Zira bu, hakikatleri bilme konusunda bilenlerin farklılığına göre değişen bir ilimdir.

وَفِي هَذَا التَّفْضِيلِ إِيمَاءٌ إِلَى وُجُوبِ طَلَبِ كَمَالِ الْعِلْمِ بِالْهُدَى، وَتَمْيِيزِ الْحَقِّ مِنَ الْبَاطِلِ، وَغَوْصِ النَّظَرِ فِي ذَلِكَ، وَتَجَنُّبِ التَّسَرُّعِ فِي الْحُكْمِ دُونَ قُوَّةِ ظَنٍّ بِالْحَقِّ، وَالْحَذَرِ مِنْ تَغَلُّبِ تَيَّارَاتِ الْأَهْوَاءِ حَتَّى لَا تَنْعَكِسَ الْحَقَائِقُ وَلَا تَسِيرَ الْعُقُولُ فِي بِنْيَاتِ الطَّرَائِقِ، فَإِنَّ الْحَقَّ بَاقٍ عَلَى الزَّمَانِ وَالْبَاطِلُ تُكَذِّبُهُ الْحُجَّةُ وَالْبُرْهَانُ.

Bu tafdilde; hidayeti tam manasıyla bilmeyi talep etmenin, hakkı bâtıldan ayırt etmenin, bu hususta derinlemesine düşünmenin, hakka dair kuvvetli bir zan olmaksızın hüküm vermede acelecilikten kaçınmanın ve hakikatlerin tersyüz olmaması ve akılların tali yollara sapmaması için heva akımlarının galebe çalmasından sakınmanın gerekliliğine bir ima vardır; zira hak zaman içinde bâkidir, bâtılı ise hüccet ve bürhan yalanlar.

وَالتَّخَلُّقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ هُوَ أَنَّ كُلَّ مَنْ يَقُومُ مَقَامًا مِنْ مَقَامَاتِ الرَّسُولِ ﷺ فِي إِرْشَادِ الْمُسْلِمِينَ أَوْ سِيَاسَتِهِمْ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَكُونَ سَالِكًا لِلطَّرَائِقِ الثَّلَاثِ: الْحِكْمَةُ، وَالْمَوْعِظَةُ الْحَسَنَةُ، وَالْمُجَادَلَةُ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ، وَإِلَّا كَانَ مُنْصَرِفًا عَنِ الْآدَابِ الْإِسْلَامِيَّةِ وَغَيْرَ خَلِيقٍ بِمَا هُوَ فِيهِ مِنْ سِيَاسَةِ الْأُمَّةِ، وَأَنْ يَخْشَى أَنْ يُعَرِّضَ مَصَالِحَ الْأُمَّةِ لِلتَّلَفِ، فَإِصْلَاحُ الْأُمَّةِ يَتَطَلَّبُ إِبْلَاغَ الْحَقِّ إِلَيْهَا بِهَذِهِ الْوَسَائِلِ الثَّلَاثِ. وَالْمُجْتَمَعُ الإسلامي لَا يَخْلُو عَنْ مُتَعَنِّتٍ أَوْ

Bu ayetle ahlaklanmak; Müslümanları irşad veya onları sevk ve idare etme hususunda Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) makamlarından bir makamda bulunan herkesin şu üç yolu izlemesinin vacip olmasıdır: Hikmet, güzel öğüt ve en güzel olan ile mücadele. Aksi takdirde İslam edebinden uzaklaşmış, ümmetin idaresi konusunda bulunduğu konuma layık olmamış ve ümmetin maslahatlarını telef etme tehlikesine maruz bırakmış olur. Zira ümmetin ıslahı, hakkın bu üç vesile ile onlara tebliğ edilmesini gerektirir. İslam toplumu ise inatçı veya

مُلَبِّسٍ وَكِلَاهُمَا يُلْقِي فِي طَرِيق المصلحين شواك الشُّبَهِ بِقَصْدٍ أَوْ بِغَيْرِ قَصْدٍ. فَسَبِيلُ تَقْوِيمِهِ هُوَ الْمُجَادَلَةُ، فَتِلْكَ أَدْنَى لِإِقْنَاعِهِ وَكَشْفِ قِنَاعِهِ.

gerçeği saptıran kimseden hâli olmaz; her ikisi de kasten yahut kasıtsız olarak ıslah edicilerin yoluna şüphe dikenleri atar. Onu doğrultmanın yolu ise mücadeledir; çünkü bu, onu ikna etmeye ve maskesini düşürmeye en yakın yoldur.

فِي «الْمُوَطَّأِ» أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ- ﵁ قَالَ فِي خُطْبَةٍ خَطَبَهَا فِي آخِرِ عُمْرِهِ: «أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ سُنَّتْ لَكُمُ السُّنَنُ، وَفُرِضَتْ لَكُمُ الْفَرَائِضُ، وَتُرِكْتُمْ عَلَى الْوَاضِحَةِ، إِلَّا أَنْ تَضِلُّوا بِالنَّاسِ يَمِينًا وَشِمَالًا» وَضَرَبَ بِإِحْدَى يَدَيْهِ عَلَى الْأُخْرَى. (لَعَلَّهُ ضَرَبَ بِيَدِهِ الْيُسْرَى عَلَى يَدِهِ الْيُمْنَى الْمُمْسِكَةِ السَّيْفَ أَوِ الْعَصَا فِي حَالِ الْخُطْبَةِ) . وَهَذَا الضَّرْبُ عَلَامَةٌ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ وَرَاءَ مَا ذَكَرَ مَطْلَبٌ لِلنَّاسِ فِي حُكْمٍ لَمْ يَسْبِقْ لَهُ بَيَانٌ فِي الشَّرِيعَةِ.

el-Muvatta'da yer aldığına göre Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) ömrünün sonlarında irad ettiği bir hutbede şöyle demiştir: «Ey insanlar! Sünnetler sizin için konulmuş, farzlar sizin için farz kılınmış ve siz apaçık bir yol üzerinde bırakıldınız; meğerki insanlarla birlikte sağa sola sapasınız.» ve bir elini diğerine vurmuştur. (Hutbe esnasında kılıcı veya asayı tutan sağ eline sol eliyle vurmuş olması muhtemeldir.) Bu vuruş, şeriatta daha önce açıklaması geçmeyen bir hüküm hususunda insanların zikredilenin ötesinde bir talebi olamayacağına bir işarettir.

وَقَدَّمَ ذِكْرَ عِلْمَهُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ عَلَى ذِكْرِ عِلْمِهِ بِالْمُهْتَدِينَ لِأَنَّ الْمَقَامَ تَعْرِيضٌ بِالْوَعِيدِ لِلضَّالِّينَ، وَلِأَنَّ التَّخْلِيَةَ مُقَدَّمَةٌ عَلَى التَّحْلِيَةِ، فَالْوَعِيدُ مُقَدَّمٌ على الْوَعْد.

Kendi yolundan sapanı bildiğini zikretmeyi, hidayete erenleri bildiğini zikretmekten öne almıştır; çünkü makam sapanlar için bir tehdit ve uyarı makamıdır ve tahliye (kötülüklerden arınma) tahliyeden (güzelliklerle bezenmeden) önce geldiği için tehdit (vaîd) müjdeden (vaad) önce gelir.

[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ١٢٦]

[Nahl Suresi (16): Ayet 126]

وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ (١٢٦)

{ وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ } “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin. Şayet sabrederseniz, elbette bu, sabredenler için daha hayırlıdır.” (126)

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ [سُورَة النَّحْل: ١٢٥] ، أَيْ إِنْ كَانَ الْمَقَامُ مَقَامَ الدَّعْوَةِ فَلْتَكُنْ دَعَوْتُكَ إِيَّاهُمْ كَمَا وَصَفْنَا، وَإِنْ كُنْتُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ معاقبين لمشركين عَلَى مَا نَالَكُمْ مِنْ أَذَاهُمْ فَعَاقِبُوهُمْ بِالْعَدْلِ لَا بِتَجَاوُزِ حَدِّ مَا لَقِيتُمْ مِنْهُمْ.

{ ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ } [Nahl Suresi: 125] cümlesine matuftur; yani eğer makam davet makamı ise onlara davetin vasfettiğimiz gibi olsun. Ey müminler! Şayet sizler müşriklere onların size verdiği eziyetten ötürü ceza verecekseniz, onlardan gördüğünüzün sınırını aşmaksızın adaletle ceza verin.

فَهَذِهِ الْآيَةُ مُتَّصِلَةٌ بِمَا قَبْلَهَا أَتَمَّ اتِّصَالِ، وَحَسْبُكَ وُجُودُ الْعَاطِفِ فِيهَا. وَهَذَا تَدَرُّجٌ فِي رُتَبِ الْمُعَامَلَةِ مِنْ مُعَامَلَةِ الَّذين يدعونَ ويوعظون إِلَى مُعَامَلَةِ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ ثُمَّ إِلَى مُعَامَلَةِ الَّذِينَ يُجَازَوْنَ عَلَى أَفْعَالِهِمْ، وَبِذَلِكَ حَصَلَ حُسْنُ التَّرْتِيبِ فِي أُسْلُوبِ الْكَلَامِ.

Bu ayet kendinden öncekine tam bir irtibatla bağlıdır; nitekim içinde atıf harfinin bulunması sana yeter. Bu, muamele mertebelerinde davet edilen ve öğüt verilenlerin muamelesinden mücadele edenlerin muamelesine, sonra da fiillerinin karşılığı verilenlerin muamelesine doğru bir derecelenmedir ve bununla kelam üslubunda güzel bir tertip hâsıl olmuştur.

وَهَذَا مُخْتَارُ النَحَّاسِ وَابْنِ عَطِيَّةَ وَفَخْرِ الدِّينِ، وَبِذَلِكَ يَتَرَجَّحُ كَوْنُ هَذِهِ الْآيَةِ مَكِّيَّةً مَعَ سَوَابِقِهَا ابْتِدَاءً مِنَ الْآيَةِ الْحَادِيَةِ وَالْأَرْبَعِينَ، وَهُوَ قَوْلُ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ. وَاخْتَارَ ابْنُ عَطِيَّةَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَكِّيَّةٌ.

Bu, en-Nehhâs'ın, İbn Atıyye'nin ve Fahreddin [er-Râzî]'nin tercihidir. Böylece bu ayetin, surenin başlarında geçtiği üzere kırk birinci ayetten itibaren önceki ayetlerle birlikte Mekkî oluşu kuvvet kazanmaktadır ki bu, Câbir b. Zeyd'in de görüşüdür. İbn Atıyye de bu ayetin Mekkî olduğunu tercih etmiştir.

وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ نَزَلَتْ فِي قِصَّةِ التَّمْثِيلِ بِحَمْزَةَ يَوْمَ أُحُدٍ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ بِحَدِيثٍ ضَعِيفٍ لِلطَّبَرَانِيِّ. وَلَعَلَّهُ اشْتَبَهَ عَلَى الرُّوَاةِ تَذَكُّرُ النَّبِيءِ ﷺ الْآيَةَ حِينَ تَوَعَّدَ الْمُشْرِكِينَ بِأَنْ يُمَثِّلَ بِسَبْعِينَ مِنْهُمْ إِنْ أَظْفَرَهُ اللَّهُ بِهِمْ.

Uhud günü Hamza'ya müsle yapılması (organlarının kesilmesi) kıssasında inmiş olması da caizdir ki bu, Taberânî'nin zayıf bir hadisiyle rivayet edilmiştir. Muhtemelen Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem), Allah onu müşriklere muzaffer kılarsa onlardan yetmiş kişiye müsle yapacağını bildirdiği sırada bu ayeti hatırlaması raviler tarafından iltibas edilmiştir.

وَالْخِطَابُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَيَدْخُلُ فِيهِ النَّبِيءُ ﷺ.

Hitap müminleredir ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de buna dahildir.

وَالْمُعَاقَبَةُ: الْجَزَاءُ عَلَى فِعْلِ السُّوءِ بِمَا يَسُوءُ فَاعِلَ السُّوءِ.

Muâkabe (ceza verme): Kötü bir fiile, o kötülüğü yapanı üzecek bir şeyle karşılık vermektir.

فَقَوْلُهُ: بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ مُشَاكَلَةٌ لِ عاقَبْتُمْ. اسْتَعْمَلَ عُوقِبْتُمْ فِي مَعْنَى عُومِلْتُمْ بِهِ، لِوُقُوعِهِ بَعْدَ فِعْلِ عاقَبْتُمْ، فَهُوَ اسْتِعَارَةُ وَجْهِ شَبَهِهَا هُوَ

O'nun: { بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ } kavli, { عاقَبْتُمْ } kelimesine müşâkeledir. { عُوقِبْتُمْ } fiilinden sonra vaki olduğu için { عُوقِبْتُمْ } kelimesini 'size yapılan muamele' manasında kullanmıştır; dolayısıyla bu, benzerlik yönü müşâkele olan

الْمُشَاكَلَةُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عُوقِبْتُمْ حَقِيقَةً لِأَنَّ مَا يَلْقَوْنَهُ مِنَ الْأَذَى مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَصَدُوا بِهِ عِقَابَهُمْ عَلَى مُفَارَقَةِ دِينِ قَوْمِهِمْ وَعَلَى شَتْمِ أَصْنَامِهِمْ وَتَسْفِيهِ آبَائِهِمْ.

bir istiaredir. { عُوقِبْتُمْ } kelimesinin hakiki anlamında olması da caizdir; zira müşrikler, kavimlerinin dininden ayrılmaları, putlarına sövmeleri ve atalarını akılsızlıkla nitelemeleri sebebiyle onlara verdikleri eziyetle onları cezalandırmayı kastetmişlerdi.

وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: فَعاقِبُوا لِلْوُجُوبِ بِاعْتِبَارِ مُتَعَلَّقِهِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ فَإِنَّ عَدَمَ التَّجَاوُزِ فِي الْعُقُوبَةِ وَاجِبٌ.

O'nun: { فَعاقِبُوا } buyruğundaki emir, müteallakı olan: { بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ } kavli itibarıyla vücub ifade eder; zira cezada haddi aşmamak vaciptir.

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ يُظْهِرُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ وَيَجْعَلُهُمْ فِي قَبْضَتِهِمْ، فَلَعَلَّ بَعْضَ الَّذِينَ فَتَنَهُمُ الْمُشْرِكُونَ يَبْعَثُهُ الْحَنَقُ عَلَى الْإِفْرَاطِ فِي الْعِقَابِ. فَهِيَ نَاظِرَةٌ إِلَى قَوْلِهِ: ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا [سُورَة النَّحْل: ١١٠] .

Bu ayette Allah'ın Müslümanları müşriklere galip kılacağına ve onları Müslümanların eline düşüreceğine bir ima vardır; dolayısıyla müşriklerin işkenceye maruz bıraktığı kimselerden bazısını öfkesi cezada aşırılığa sevk edebilir. Bu bakımdan bu ayet: { ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا } “Sonra şüphesiz senin Rabbin, işkenceye uğratıldıktan sonra hicret edenlerin... [yanındadır]” [Nahl Suresi: 110] kavline bakmaktadır.

وَرَغَّبَهُمْ فِي الصَّبْرِ عَلَى الْأَذَى، أَيْ بِالْإِعْرَاضِ عَنْ أَذَى الْمُشْرِكِينَ وَبِالْعَفْوِ عَنْهُ، لِأَنَّهُ أَجْلَبُ لِقُلُوبِ الْأَعْدَاءِ، فَوُصِفَ بِأَنَّهُ خَيْرٌ، أَيْ خَيْرٌ مِنَ الْأَخْذِ بِالْعُقُوبَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:

Müşriklerin eziyetinden yüz çevirerek ve onu bağışlayarak eziyete karşı sabretmeye onları teşvik etmiştir; çünkü bu, düşmanların kalbini kazanmaya daha uygundur. Bu sebeple ceza vermekten daha hayırlı olduğu kastedilerek 'hayırlı' olarak nitelenmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın:

ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ [سُورَة فصّلت:

{ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ } “[Kötülüğü] en güzel olan ile sav; o zaman seninle arasında düşmanlık bulunan kimse sanki sımsıcak bir dost oluverir” [Fussilet Suresi:

٣٤] ، وَقَوْلُهُ: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ [سُورَة الشورى:

34] ve O'nun: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “Bir kötülüğün cezası, onun misli bir kötülüktür. Fakat kim affeder ve ıslah ederse onun mükâfatı Allah'a aittir” [Şûrâ Suresi:

٤٠] .

40] kavli böyledir.

وَضَمِيرُ الْغَائِبِ عَائِدٌ إِلَى الصَّبْرِ الْمَأْخُوذِ مِنْ فِعْلِ صَبَرْتُمْ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

Gaip zamiri, tıpkı Allah Teâlâ'nın:

اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [سُورَة الْمَائِدَة: ٨] .

{ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Adil olun; o, takvaya daha yakındır” [Mâide Suresi: 8] kavlinde olduğu gibi { صَبَرْتُمْ } fiilinden anlaşılan sabra racidir.

وَأَكَّدَ كَوْنَ الصَّبْرِ خَيْرًا- بِلَامِ الْقَسَمِ- زِيَادَةً فِي الْحَثِّ عَلَيْهِ.

Sabra teşviki artırmak için sabrın hayırlı oluşunu kasem lâmı ile tekit etmiştir.

وَعَبَّرَ عَنْهُمْ بِالصَّابِرِينَ إِظْهَارًا فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِزِيَادَةِ التَّنْوِيهِ بِصِفَةِ الصَّابِرِينَ، أَيِ الصَّبْرُ خَبَرٌ لجنس الصابرين.

Sabredenlerin vasfına övgüyü artırmak amacıyla zamir makamında zahir isim kullanarak onlardan { الصَّابِرِينَ } diye söz etmiştir; yani sabır, sabredenler cinsi için bir hayırdır.

[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ١٢٧]

[Nahl Suresi (16), Âyet 127]

وَاصْبِرْ وَما صَبْرُكَ إِلاَّ بِاللَّهِ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (١٢٧)

{ وَاصْبِرْ وَما صَبْرُكَ إِلاَّ بِاللَّهِ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (١٢٧) } “Sabret; senin sabrın ancak Allah’ın yardımıyladır. Onlara üzülme ve kurdukları tuzaklardan dolayı da bir sıkıntı içinde olma.”

خُصَّ النَّبِيءُ ﷺ بِالْأَمْرِ بِالصَّبْرِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ مَقَامَهُ أَعْلَى، فَهُوَ بِالْتِزَامِ الصَّبْرِ أَوْلَى، أَخْذًا بِالْعَزِيمَةِ بَعْدَ أَنْ رَخَّصَ لَهُمْ فِي الْمُعَاقَبَةِ.

Makamının daha yüce olduğuna işaret etmek için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sabır emriyle tahsis edilmiştir; dolayısıyla [müminlere] ceza vermede ruhsat tanıdıktan sonra azimetle amel etme adına o, sabra sarılmaya daha layıktır.

وَجُمْلَةُ وَما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْمُتَعَاطِفَاتِ، أَيْ وَمَا يَحْصُلُ صَبْرُكَ إِلَّا بِتَوْفِيقِ اللَّهِ إِيَّاكَ. وَفِي هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ صَبْرَ النَّبِيءِ ﷺ عَظِيمٌ لَقِيَ مِنْ أَذَى الْمُشْرِكِينَ أَشَدَّ

{ وَما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ } cümlesi matuflar arasında bir itiraziyedir (ara cümledir); yani senin sabrın ancak Allah'ın sana tevfik vermesiyle gerçekleşir. Bunda Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sabrının pek büyük olduğuna, müşriklerin eziyetlerinden daha şiddetlisine maruz kaldığına bir işaret vardır;

مِمَّا لَقِيَهُ عُمُومُ الْمُسْلِمِينَ. فَصَبْرُهُ لَيْسَ كَالْمُعْتَادِ، لِذَلِكَ كَانَ حُصُولُهُ بِإِعَانَةٍ مِنَ اللَّهِ.

ki Müslümanların geneli bundan daha azına uğramıştır. Bu sebeple onun sabrı alışılagelmiş gibi değildir; dolayısıyla gerçekleşmesi ancak Allah'tan bir yardım iledir.

وَحَذَّرَهُ مِنَ الْحُزْنِ عَلَيْهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا كَقَوْلِهِ: لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ [سُورَة الشُّعَرَاء: ٣] .

Tıpkı: { لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } “İman etmiyorlar diye neredeyse kendini helak edeceksin” [Şuarâ Suresi: 3] kavlinde olduğu gibi, iman etmedikleri takdirde onlar için üzülmekten onu sakındırmıştır.

ثُمَّ أَعْقَبَهُ بِأَنْ لَا يَضِيقَ صَدْرُهُ مِنْ مَكْرِهِمْ، وَهَذِهِ أَحْوَالٌ مُخْتَلِفَةٌ تَحْصُلُ فِي النَّفْسِ بِاخْتِلَافِ الْحَوَادِثِ الْمُسَبِّبَةِ لَهَا، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يُعَامِلُونَ النَّبِيءَ مَرَّةً بِالْأَذَى عَلَنًا، وَمَرَّةً بِالْإِعْرَاضِ عَنِ الِاسْتِمَاعِ إِلَيْهِ وَإِظْهَارِ أَنَّهُمْ يَغِيظُونَهُ بِعَدَمِ مُتَابَعَتِهِ، وَآوِنَةً بِالْكَيْدِ وَالْمَكْرِ لَهُ وَهُوَ تَدْبِيرُ الْأَذَى فِي خَفَاءٍ.

Sonra bunun peşinden onların tuzaklarından dolayı göğsünün daralmaması gerektiğini bildirmiştir. Bunlar, kendilerine sebep olan olayların farklılığına göre nefiste meydana gelen farklı hallerdir; zira onlar Peygamber'e bazen açıktan eziyetle, bazen onu dinlemekten yüz çevirip ona tabi olmayarak kendisini öfkelendirdiklerini göstermek suretiyle, bazen de ona tuzak ve hile kurarak -ki bu eziyeti gizlice planlamaktır- muamele ediyorlardı.

وَالضَّيْقُ- بِفَتْحِ الضَّادِ وَسُكُونِ الْيَاءِ- مَصْدَرُ ضَاقَ، مِثْلُ السَّيْرِ وَالْقَوْلِ. وَبِهَا قَرَأَ الْجُمْهُورُ.

ed-Dayk (الضَّيْق) -dâd harfinin fethası ve yâ harfinin sükûnu ile- es-Seyr (السَّيْر) ve el-Kavl (الْقَوْل) gibi dâka (ضَاقَ) fiilinin masdarıdır. Cumhur bu şekilde okumuştur.

وَيُقَالُ: الضِّيقُ- بِكَسْرِ الضَّادِ- مِثْلُ: الْقِيلِ. وَبِهَا قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ.

ed-Dîk (الضِّيق) -dâd harfinin kesresi ile- el-Kîl (الْقِيل) gibi de söylenir. İbn Kesîr bu şekilde okumuştur.

وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ [سُورَة هود: ١٢] . وَالْمُرَادُ ضِيقُ النَّفَسِ، وَهُوَ مُسْتَعَارٌ لِلْجَزَعِ وَالْكَدَرِ، كَمَا اسْتُعِيرَ ضِدُّهُ وَهُوَ السَّعَةُ وَالِاتِّسَاعُ لِلِاحْتِمَالِ وَالصَّبْرِ.

{ وَضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ } “...ve bundan dolayı göğsün daralmaktadır” [Hûd Suresi: 12] kavlinde geçmişti. Burada kastedilen nefes darlığıdır ve bu, tıpkı zıddı olan genişlik ve ferahlığın tahammül ve sabır için istiare edilmesi gibi, telaş ve keder için istiare edilmiştir.

يُقَالُ: فُلَانٌ ضَيِّقُ الصَّدْرِ، قَالَ تَعَالَى فِي آخِرِ الْحِجْرِ وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ [سُورَة الْحجر: ٩٧] . وَيُقَالُ سَعَةُ الصَّدْرِ.

'Falancanın göğsü dardır' denir; Allah Teâlâ Hicr Suresi'nin sonunda: { وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ } “Andolsun biliyoruz ki onların söyledikleri sebebiyle göğsün daralıyor” [Hicr Suresi: 97] buyurmuştur. 'Göğüs genişliği' de denir.

وَالظَّرْفِيَّةُ فِي ضَيْقٍ مَجَازِيَّةٌ، أَيْ لَا يُلَابِسُكَ ضِيقُ مُلَابَسَةِ الظَّرْفِ لِلْحَالِّ فِيهِ.

{ ضَيْقٍ } ifadesindeki zarfiyet mecazidir; yani zarfın içindekini sarması gibi hiçbir sıkıntı seni sarmasın.

وَمَا مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ مِنْ مَكْرِهِمْ. وَاخْتِيرَ الْفِعْلُ الْمُنْسَبِكُ إِلَى مَصْدَرٍ لِمَا يُؤْذِنُ بِهِ الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ مِنَ التجدّد والتكرّر.

{ مَا } masdariyyedir; yani 'tuzaklarından dolayı' demektir. Masdara dönüşen fiilin seçilmesi, muzari fiilin yenilenme ve tekrarlanma bildirmesi sebebiyledir.

[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ١٢٨]

[Nahl Suresi (16), Âyet 128]

إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ (١٢٨)

{ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ (١٢٨) } “Şüphesiz Allah, sakınanlarla ve iyilik edenlerle beraberdir.”

تَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ بِالِاقْتِصَارِ عَلَى قَدْرِ الْجُرْمِ فِي الْعُقُوبَةِ، وَلِلتَّرْغِيبِ فِي الصَّبْرِ عَلَى الْأَذَى، وَالْعَفْوِ عَنِ الْمُعْتَدِينَ، وَلِتَخْصِيصِ النَّبِيءِ ﷺ بِالْأَمْرِ بِالصَّبْرِ، وَالِاسْتِعَانَةِ عَلَى تَحْصِيلِهِ بِمَعُونَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلِصَرْفِ الْكَدَرِ عَنْ نَفْسِهِ مِنْ جَرَّاءِ أَعْمَالِ الَّذِينَ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ.

Cezalandırmada suçun miktarıyla yetinme emrinin, eziyete karşı sabretmeye ve haddi aşanları bağışlamaya teşvik etmenin, Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem sabır emriyle tahsis etmenin, sabrı elde etmek için Allah Teâlâ'nın yardımına sığınmanın ve kendisine iman etmeyenlerin amelleri yüzünden duyduğu kederi nefsinden gidermenin bir gerekçesidir.

عَلَّلَ ذَلِكَ كُلَّهُ بِأَنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ يتّقونه فيقفون عِنْد مَا حَدَّ لَهُمْ، وَمَعَ الْمُحْسِنِينَ.

Bütün bunları, Allah'ın kendisinden sakınıp kendilerine çizdiği sınırlarda duranlarla ve ihsan sahipleriyle beraber olmasıyla gerekçelendirmiştir.

وَالْمَعِيَّةُ هُنَا مَجَازٌ فِي التَّأْيِيدِ وَالنَّصْرِ.

Buradaki maiyyet (beraberlik), destek ve yardım anlamında mecazdır.

وَأَتَى فِي جَانِبِ التَّقْوَى بِصِلَةٍ فِعْلِيَّةٍ مَاضِيَةٍ لِلْإِشَارَةِ إِلَى لُزُومِ حُصُولِهَا وَتَقَرُّرِهَا مِنْ قَبْلُ

Takva tarafında, onun önceden gerçekleşmiş ve yerleşmiş olmasının gerekliliğine işaret etmek için mazi fiil sılası getirmiştir;

لِأَنَّهَا مِنْ لَوَازِمِ الْإِيمَانِ، لِأَن التّقوى آئلة إِلَى أَدَاءِ الْوَاجِبِ وَهُوَ حَقٌّ عَلَى الْمُكَلَّفِ. وَلِذَلِكَ أُمِرَ فِيهَا بِالِاقْتِصَارِ عَلَى قَدْرِ الذَّنْبِ.

zira bu imanın gereklerindendir; çünkü takva vacibin yerine getirilmesine varır ki bu da mükellefin üzerine bir haktır. Bu sebeple orada [cezada] günahın miktarıyla yetinilmesi emredilmiştir.

وَأَتَى فِي جَانِبِ الْإِحْسَانِ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى كَوْنِ الْإِحْسَانِ ثَابِتًا لَهُمْ دَائِمًا مَعَهُمْ، لِأَنَّ الْإِحْسَان فَضِيلَة، فبصاحبه حَاجَةٌ إِلَى رُسُوخِهِ مِنْ نَفسه وتمكّنه.

İhsan tarafında ise ihsanın onlar için sabit ve sürekli onlarla beraber olduğuna işaret etmek üzere isim cümlesi getirmiştir; zira ihsan bir fazilettir ve sahibinin nefsinde kökleşmesine ve yerleşmesine ihtiyacı vardır.

حُقُوق الطَّبْع مَحْفُوظَة ١٤٢٠ هـ- ٢٠٠٠ م الطبعة الأولى

Basım hakları saklıdır. Hicrî 1420 - Miladî 2000, Birinci Basım.