وَهُمْ يُطْلِقُونَ الْمَذْبَحَ عَلَى الْمَسْجِدِ لِأَنَّهُمْ يَذْبَحُونَ الْقَرَابِينَ فِي مَسَاجِدِهِمْ. قَالَ عُمَرُ بْنُ أَبِي رَبِيعَةَ:
Onlar kurbanları mabetlerinde kestikleri için mescide mezbah (sunak) derler. Ömer b. Ebî Rebîa şöyle demiştir:
دُمْيَةٌ عِنْدَ رَاهِبٍ قِسِّيسٍ ... صَوَّرُوهَا فِي مَذْبَحِ الْمِحْرَابِ
Râhib bir keşişin yanındaki bir put gibi... / Onu mihrabın mezbahında tasvir ettiler.
أَيْ مَكَانِ الْمَذْبَحِ مِنَ الْمَسْجِدِ، لِأَنَّ الْمِحْرَابَ هُوَ مَحل التَّعَبُّد، قَالَ تَعَالَى: وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ [آل عمرَان: ٣٩] .
Yani mescitteki mezbah yeri [kastedilmektedir], zira mihrap ibadet mahallidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ } [Âl-i İmrân: 39] “O mihrapta durmuş namaz kılarken...”
وَلَا شَكَّ أَنَّ مَسْجِدَ إِبْرَاهِيمَ هُوَ الْمَوْضِعُ الَّذِي تَوَخَّى دَاوُدُ- ﵇ أَنْ يَضَعَ عَلَيْهِ الْخَيْمَةَ وَأَنْ يَبْنِيَ عَلَيْهِ مِحْرَابَهُ أَوْ أوحى الله إِلَيْهِ بِذَلِكَ، وَهُوَ الَّذِي أَوْصَى ابْنَهُ سُلَيْمَانَ- ﵇ أَنْ يَبْنِيَ عَلَيْهِ الْمَسْجِدَ، أَيِ الْهَيْكَلَ. وَقَدْ ذكر مؤرخو العبرانيين وَمِنْهُم (يوسيفوس) أَنَّ الْجَبَلَ الَّذِي سَكَنَهُ إِبْرَاهِيمُ
Şüphe yok ki İbrâhim'in mescidi; Dâvûd aleyhisselâm'ın üzerine çadır kurmayı ve üzerine mihrabını yapmayı hedeflediği yahut Allah'ın kendisine bunu vahyettiği yerdir. Ve oğlu Süleyman aleyhisselâm'a üzerine mescidi, yani Mabed'i (Heykeli) inşa etmesini vasiyet ettiği yer de orasıdır. İbrânî tarihçileri -ve onlardan biri olan Josephus- İbrâhim'in Kenan diyarında ikamet ettiği dağın
بِأَرْضِ كَنْعَانَ اسْمُهُ (نَابُو) وَأَنه هُوَ الْجَبَلُ الَّذِي ابْتَنَى عَلَيْهِ سُلَيْمَانُ الْهَيْكَلَ وَهُوَ الْمَسْجِدُ الَّذِي بِهِ الصَّخْرَةُ.
isminin "Nâbû" olduğunu ve Süleyman'ın Mabed'i üzerine bina ettiği dağın da bu dağ olduğunu, onun da içinde Sahra bulunan mescit olduğunu zikretmişlerdir.
وَقِصَّةُ بِنَاءِ سُلَيْمَانَ إِيَّاهُ مُفَصَّلَةٌ فِي سِفْرِ الْمُلُوكِ الْأَوَّلِ مِنْ أَسْفَارِ التَّوْرَاةِ.
Süleyman'ın orayı inşa etme kıssası Tevrat kitaplarından I. Krallar Kitabı'nda ayrıntılı olarak anlatılmaktadır.
وَقَدِ انْتَابَهُ التَّخْرِيبُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ:
Oraya üç defa yıkım isabet etmiştir:
- أُولَاهَا: حِينَ خَرَّبَهُ بُخْتُنَصَّرَ مَلِكُ بَابِلَ سَنَةَ ٥٧٨ قَبْلَ الْمَسِيحِ ثُمَّ جَدَّدَهُ الْيَهُودُ تَحْتَ حُكْمِ الْفُرْسِ.
- Birincisi: Mîsâk'tan (Milat'tan) önce 578 yılında Bâbil Kralı Buhtunnasır'ın orayı yıktığı zamandır; ardından Yahudiler Fars hakimiyeti altında orayı yenilemişlerdir.
- الثَّانِيَةُ: خَرَّبَهُ الرُّومَانُ فِي مُدَّةِ طِيطُوسَ بَعْدَ حُرُوبٍ طَوِيلَةٍ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْيَهُودِ وَأُعِيدَ بِنَاؤُهُ، فَأَكْمَلَ تَخْرِيبَهُ أَدْرِيَانُوسُ سَنَةَ ١٣٥ لِلْمَسِيحِ وَعَفَّى آثَارَهُ فَلَمْ تَبْقَ مِنْهُ إِلَّا أَطْلَالٌ.
- İkincisi: Yahudilerle kendisi arasındaki uzun savaşlardan sonra Titus döneminde Romalıların orayı yıkmasıdır. [Daha sonra] yeniden inşa edilmiş, ardından Hadrianus Miladî 135 yılında oranın yıkımını tamamlayıp izlerini silmiş, geriye sadece kalıntıları kalmıştır.
- الثَّالِثَةُ لَمَّا تَنَصَّرَتِ الْمَلِكَةُ هيلانة أم الإنبراطور قُسْطَنْطِينَ مَلِكِ الرُّومِ (بِيزَنْطَةَ) وَصَارَتْ مُتَصَلِّبَةً فِي النَّصْرَانِيَّةِ، وَأُشْرِبَ قَلْبُهَا بُغْضَ الْيَهُودِ بِمَا تَعْتَقِدُهُ مِنْ قَتْلِهِمُ الْمَسِيحَ كَانَ مِمَّا اعْتَدَتْ عَلَيْهِ حِينَ زَارَتْ أُورْشَلِيمَ أَنْ أَمَرَتْ بِتَعْفِيَةِ أَطْلَالِ هَيْكَلِ سُلَيْمَانَ وَأَنْ يُنْقَلَ مَا بَقِيَ مِنَ الْأَسَاطِينِ وَنَحْوِهَا فَتُبْنَى بِهَا كَنِيسَةٌ عَلَى قَبْرِ الْمَسِيحِ الْمَزْعُومِ عِنْدَهُمْ فِي مَوْضِعٍ تَوَسَّمُوا أَنْ يَكُونَ هُوَ مَوْضِعَ الْقَبْرِ (وَالْمُؤَرِّخُونَ مِنَ النَّصَارَى يَشُكُّونَ فِي كَوْنِ ذَلِكَ الْمَكَانِ هُوَ الْمَكَانُ الَّذِي يُدْعَى أَنَّ الْمَسِيحَ دُفِنَ فِيهِ) وَأَنْ تُسَمِّيَهَا كَنِيسَةَ الْقِيَامَةِ، وَأَمَرَتْ بِأَنْ يُجْعَلَ مَوْضِعُ الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى مَرْمَى أَزْبَالِ الْبَلَدِ وَقِمَامَاتِهِ فَصَارَ مَوْضِعُ الصَّخْرَةِ مَزْبَلَةً تَرَاكَمَتْ عَلَيْهَا الْأَزْبَالُ فَغَطَّتْهَا وَانْحَدَرَتْ عَلَى دَرَجِهَا.
- Üçüncüsü: Rûm (Bizans) İmparatoru Konstantin'in annesi Kraliçe Helena Hristiyan olup Hristiyanlıkta mutaassıp bir tavır takınınca ve Mesih'i öldürdüklerine dair inancı sebebiyle kalbine Yahudi düşmanlığı yerleşince; Kudüs'ü ziyaret ettiği sırada yaptığı taşkınlıklardan biri, Süleyman Mabedi'nin kalıntılarının tamamen silinmesini, geriye kalan sütun vb. şeylerin taşınarak kendi zanlarınca Mesih'in kabri olduğunu tahmin ettikleri bir yerdeki sözde kabri üzerine bir kilise yapılmasını (Hristiyan tarihçiler oranın Mesih'in gömüldüğü iddia edilen yer olduğundan şüphe etmektedirler) ve bu kiliseye Kıyamet Kilisesi (Kamâme) adının verilmesini emretmesi olmuştur. Ayrıca Mescid-i Aksâ'nın yerinin şehrin çöplüğü ve süprüntülüğü yapılmasını emretmiş, böylece Sahra'nın bulunduğu yer üzerine çöplerin yığıldığı bir çöplük haline gelmiş, çöpler üzerini örtmüş ve basamaklarına kadar dökülmüştür.
وَلَمَّا فَتَحَ الْمُسْلِمُونَ بَقِيَّةَ أَرْضِ الشَّامِ فِي زَمَنِ عُمَرَ وَجَاءَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ لِيَشْهَدَ فَتْحَ مَدِينَة إيلياء وَهِيَ الْمَعْرُوفَةُ مِنْ قَبْلِ (أُورْشَلِيمَ)
Müslümanlar Ömer zamanında Şam topraklarının geri kalanını fethettiğinde ve Ömer b. el-Hattâb, daha önce (Urşelîm) olarak bilinen İyliyâ şehrinin fethine bizzat şahitlik etmek üzere geldiğinde,
وَصَارَتْ تُسَمَّى إِيلِيَاءَ- بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَكَسْرِ اللَّامِ- وَكَذَلِكَ كَانَ اسْمُهَا الْمَعْرُوفُ عِنْد الْعَرَب عِنْد مَا فَتَحَ الْمُسْلِمُونَ فِلَسْطِينَ.
orası hemzenin ve lâmın kesresiyle İyliyâ (إِيلِيَاء) olarak adlandırılır olmuştu. Müslümanlar Filistin'i fethettiği sırada Araplar katında bilinen ismi de böyleydi.
وإيلياء اسْم نبيء مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانَ فِي أَوَائِلِ الْقَرْنِ التَّاسِعِ قَبْلَ الْمَسِيحِ. قَالَ الْفَرَزْدَقُ:
İyliyâ, İsrailoğulları peygamberlerinden birinin ismi olup Milat'tan önce dokuzuncu asrın başlarında yaşamıştır. Ferazdak şöyle demiştir:
وَبَيْتَانِ بَيْتُ اللَّهِ نَحْنُ وُلَاتُهُ ... وَبَيْتٌ بِأَعْلَى إِيلِيَاءَ مُشَرَّفُ
İki ev vardır ki, Allah'ın evi bizim hâkim olduğumuz evdir / Ve İyliyâ'nın en yüce yerindeki şerefli bir evdir.
وَانْعَقَدَ الصُّلْحُ بَيْنَ عُمَرَ وَأَهْلِ تِلْكَ الْمَدِينَةِ وَهُمْ نَصَارَى. قَالَ عُمَرُ لِبِطْرِيقٍ لَهُمُ اسْمُهُ (صَفْرُونِيُوسَ) «دُلَّنِي على مَسْجِد دَاوُود» ، فَانْطَلَقَ بِهِ حَتَّى انْتَهَى إِلَى مَكَانِ الْبَابِ وَقَدِ انْحَدَرَ الزِّبْلُ عَلَى دَرَجِ الْبَابِ فَتَجَشَّمَ عُمَرُ حَتَّى دَخَلَ وَنَظَرَ فَقَالَ: اللَّهُ أَكْبَرُ، هَذَا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَسْجِد دَاوُود الَّذِي أَخْبَرَنَا رَسُول الله ﷺ أَنَّهُ أُسْرِيَ بِهِ إِلَيْهِ» . ثُمَّ أَخَذَ عُمَرُ وَالْمُسْلِمُونَ يَكْنُسُونَ الزِّبْلَ عَنِ الصَّخْرَةِ حَتَّى ظَهَرَتْ كُلُّهَا، وَمَضَى عُمَرُ إِلَى جِهَة محراب دَاوُود فَصَلَّى فِيهِ، ثُمَّ ارْتَحَلَ مِنْ بَلَدِ الْقُدْسِ إِلَى فِلَسْطِينَ.
Ömer ile o şehrin Hristiyan olan ahalisi arasında sulh akdedildi. Ömer, onlardan Safronius (Sophronios) adındaki bir patriğe: «Bana Dâvûd'un mescidini göster» dedi. Patrik onu alıp kapının bulunduğu yere kadar götürdü; çöpler kapının basamaklarına kadar dökülmüştü. Ömer zahmetle içeri girdi, baktı ve şöyle dedi: «Allâhu ekber! Canım elinde olana yemin ederim ki bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine gece yürütüldüğünü (İsrâ yaptırıldığını) bize haber verdiği Dâvûd'un mescididir.» Sonra Ömer ve Müslümanlar, Sahra'nın üzerinden çöpleri süpürmeye başladılar ve nihayet tamamı ortaya çıktı. Ömer Dâvûd'un mihrabı tarafına geçip orada namaz kıldı; ardından Kudüs beldesinden Filistin'e doğru yola çıktı.
وَلَمْ يَبْنِ هُنَالِكَ مَسْجِدًا إِلَى أَنْ كَانَ فِي زَمَنِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ أَمَرَ بِابْتِدَاءِ بِنَاءِ الْقُبَّةِ عَلَى الصَّخْرَةِ وَعِمَارَةِ الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى. وَوَكَّلَ عَلَى بِنَائِهَا رَجَاءَ بْنَ حَيْوَةَ الْكَنَدِيَّ أَحَدَ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ، فَابْتَدَأَ ذَلِكَ سَنَةَ سِتٍّ وَسِتِّينَ وَكَانَ الْفَرَاغُ مِنْ ذَلِكَ فِي سَنَةِ ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ.
Abdülmelik b. Mervân zamanına kadar orada bir mescit inşa etmedi. [Abdülmelik], Sahra üzerine Kubbe'nin inşa edilmesine ve Mescid-i Aksâ'nın imarına başlanmasını emretti. İnşasının başına İslâm âlimlerinden biri olan Recâ b. Hayve el-Kindî'yi tayin etti. Bu inşaata altmış altı yılında başlandı ve yetmiş üç yılında tamamlandı.
كَانَ عُمَرُ أَوَّلَ مَنْ صَلَّى فِيهِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَجَعَلَ لَهُ حُرْمَةَ الْمَسَاجِدِ.
Müslümanlardan orada ilk namaz kılan ve oraya mescitlerin hürmetini kazandıran Ömer olmuştur.
وَلِهَذَا فَتَسْمِيَةُ ذَلِكَ الْمَكَانِ بِالْمَسْجِدِ الْأَقْصَى فِي الْقُرْآنِ تَسْمِيَةٌ قُرْآنِيَّةٌ اعْتُبِرَ فِيهَا مَا كَانَ عَلَيْهِ مِنْ قَبْلُ لِأَنَّ، حُكْمَ الْمَسْجِدِيَّةِ لَا يَنْقَطِعُ عَنْ أَرْضِ الْمَسْجِدِ. فَالتَّسْمِيَةُ بِاعْتِبَارِ مَا كَانَ، وَهِيَ إِشَارَةٌ خَفِيَّةٌ إِلَى أَنَّهُ سَيَكُونُ مَسْجِدًا بِأَكْمَلِ حَقِيقَةِ الْمَسَاجِدِ.
Bu sebeple Kur'an'da o mekânın Mescid-i Aksâ olarak adlandırılması, daha önceki durumu dikkate alınarak yapılmış Kur'anî bir isimlendirmedir; zira mescit olma hükmü mescit arazisinden asla kesilmez. Dolayısıyla bu isimlendirme geçmiş durumu itibarıyladır ve oranın tam anlamıyla mükemmel bir mescit olacağına yönelik gizli bir işarettir.
وَاسْتَقْبَلَهُ الْمُسْلِمُونَ فِي الصَّلَاةِ مِنْ وَقْتِ وُجُوبِهَا الْمُقَارِنِ لَيْلَةَ الْإِسْرَاءِ إِلَى مَا بَعْدَ الْهِجْرَةِ بِسِتَّةَ عَشَرَ شَهْرًا. ثُمَّ نُسِخَ اسْتِقْبَالُهُ وَصَارَتِ الْكَعْبَةُ هِيَ الْقِبْلَةَ الْإِسْلَامِيَّةَ.
Müslümanlar, İsrâ gecesiyle bitişik olan namazın farz kılındığı andan hicretten on altı ay sonrasına kadar namazda oraya yönelmişlerdir. Sonra oraya yönelme hükmü neshedilmiş ve İslâm'ın kıblesi Kâbe olmuştur.
وَقَدْ رَأَيْتُ أَنَّ سَائِحًا نَصْرَانِيًّا اسْمَهُ (ارْكُولْفَ) زَارَ الْقُدْسَ سَنَةَ ٦٧٠ م، أَيْ بَعْدِ خِلَافَةِ عُمَرَ بِأَرْبَعٍ وَثَلَاثِينَ سَنَةً، وَزَعَمَ أَنَّهُ رَأَى مَسْجِدًا بَنَاهُ عُمَرُ عَلَى شَكْلٍ مُرَبَّعٍ مِنْ أَلْوَاحٍ وَجُذُوعِ أَشْجَارٍ ضَخْمَةٍ وَأَنَّهُ يَسَعُ نَحْوَ ثَلَاثَةِ آلَافٍ.
Arculf adındaki Hristiyan bir seyyahın Miladî 670 yılında, yani Ömer'in hilafetinden otuz dört yıl sonra Kudüs'ü ziyaret ettiğini ve Ömer'in kalaslardan ve koca ağaç gövdelerinden kare şeklinde inşa ettiği, yaklaşık üç bin kişiyi alabilen bir mescit gördüğünü iddia ettiğini gördüm.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ نِسْبَةً الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَهْمٌ مِنْ أَوْهَامِ النَّصَارَى اخْتَلَطَ عَلَيْهِمْ كَشْفُ عُمَرَ مَوْضِعَ الْمَسْجِدِ فَظَنُّوهُ بِنَاءً. وَإِذَا صَدَقَ ارْكُولْفُ فِيمَا ذَكَرَ مِنْ أَنَّهُ رَأَى مَكَانًا مُرَبَّعًا مِنْ أَلْوَاحٍ وَعَمَدِ أَشْجَارٍ كَانَ ذَلِكَ شَيْئًا أَحْدَثَهُ مُسْلِمُو الْبِلَادِ لِصِيَانَةِ ذَلِكَ الْمَكَانِ عَنِ الِامْتِهَانِ.
Zahir olan şudur ki, Mescid-i Aksâ'nın Ömer b. el-Hattâb'a nispet edilmesi, Hristiyanların bir vehmidir; Ömer'in mescidin yerini açığa çıkarmasını bina inşa etmekle karıştırmışlardır. Şayet Arculf'un tahta levhalardan ve ağaç direklerden yapılmış kare bir mekân gördüğüne dair aktardığı doğruysa, bu, o beldenin Müslümanlarının orayı saygısızlıktan korumak için sonradan ihdas ettikleri bir yapıdır.
وَقَوْلُهُ الَّذِي بارَكْنا حَوْلَهُ صِفَةٌ لِلْمَسْجِدِ الْأَقْصَى. وَجِيءَ فِي الصِّفَةِ بِالْمَوْصُولِيَّةِ لِقَصْدِ تَشْهِيرِ الْمَوْصُوفِ بِمَضْمُونِ الصِّلَةِ حَتَّى كَأَنَّ الْمَوْصُوفَ مُشْتَهَرٌ بِالصِّلَةِ عِنْدَ السَّامِعِينَ.
{ الَّذِي بارَكْنا حَوْلَهُ } “çevresini mübarek kıldığımız” ifadesi Mescid-i Aksâ'nın sıfatıdır. Sıfatta ism-i mevsûl getirilmesi, nitelenen varlığı sılanın muhtevasıyla meşhur kılmak maksadına matuftur; öyle ki sanki mevsuf, dinleyenler nezdinde sıla cümlesiyle zaten tanınmaktadır.
وَالْمَقْصُودُ إِفَادَةُ أَنَّهُ مُبَارَكٌ حَوْلَهُ.
Maksat, onun çevresinin mübarek kılındığını bildirmektir.
وَصِيغَةُ الْمُفَاعَلَةِ هُنَا لِلْمُبَالَغَةِ فِي تَكْثِيرِ الْفِعْلِ، مِثْلُ عَافَاكَ اللَّهُ.
Buradaki müfâale sîgası, "Âfâkellâh" (Allah sana afiyet versin) ifadesinde olduğu gibi, fiilin çokluğunu mübalağa ile anlatmak içindir.
وَالْبَرَكَةُ: نَمَاءُ الْخَيْرِ وَالْفَضْلُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ بِوَفْرَةِ الثَّوَابِ لِلْمُصَلِّينَ فِيهِ وبإجابة دُعَاءِ الدَّاعِينَ فِيهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْبَرَكَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ فِي [آلِ عِمْرَانَ: ٩٦] .
Bereket; dünyada hayrın ve faziletin artması, ahirette ise orada namaz kılanlar için bol sevap ve orada dua edenlerin dualarının kabul edilmesidir. Bereket kavramının zikri daha önce Yüce Allah'ın [Âl-i İmrân: 96]'daki { مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ } “âlemlere bir bereket ve hidayet kaynağı olarak” kavli açıklanırken geçmişti.
وَقَدْ وُصِفَ الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ بِمِثْلِ هَذَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ [آل عمرَان: ٩٦] .
Mescid-i Harâm da Yüce Allah'ın şu kavlinde buna benzer bir şekilde nitelenmiştir: { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ } [Âl-i İmrân: 96] “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Mekke'de bulunan, âlemlere bereket ve hidayet kaynağı olan [evdir].”
وَوَجْهُ الِاقْتِصَارِ عَلَى وَصْفِ الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِذِكْرِ هَذَا التَّبْرِيكِ أَنَّ شُهْرَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ بِالْبَرَكَةِ وَبِكَوْنِهِ مَقَامَ إِبْرَاهِيمَ مَعْلُومَةٌ لِلْعَرَبِ وَأَمَّا الْمَسْجِدُ الْأَقْصَى فَقَدْ تَنَاسَى النَّاسُ ذَلِكَ كُلَّهُ، فَالْعَرَبُ لَا عِلْمَ لَهُمْ بِهِ وَالنَّصَارَى عَفَّوْا أَثَرَهُ مِنْ كَرَاهِيَتِهِمْ لِلْيَهُودِ، وَالْيَهُودُ قَدِ ابْتَعَدُوا عَنْهُ وَأَيِسُوا مِنْ عَوْدِهِ إِلَيْهِمْ، فَاحْتِيجَ إِلَى الْإِعْلَامِ بِبَرَكَتِهِ.
Bu ayette Mescid-i Aksâ'nın sadece bu bereketlendirme zikriyle nitelenmesiyle yetinilmesinin sebebi şudur: Mescid-i Harâm'ın bereketle ve Makâm-ı İbrâhîm oluşuyla meşhur olduğu Araplarca bilinmekteydi. Mescid-i Aksâ'ya gelince, insanlar bütün bunları unutmuşlardı; nitekim Arapların onun hakkında bir bilgisi yoktu, Hristiyanlar Yahudilere olan nefretlerinden ötürü onun izini silmişlerdi, Yahudiler ise oradan uzaklaşmış ve bir daha kendilerine dönmesinden ümitlerini kesmişlerdi. Bu sebeple onun bereketinin bildirilmesine ihtiyaç duyulmuştur.
وَ «حَوْلَ» يَدُلُّ عَلَى مَكَانٍ قَرِيبٍ مِنْ مَكَانِ اسْمِ مَا أُضِيفَ (حَوْلَ) إِلَيْهِ.
Ve "havl" (حَوْلَ - çevre/etraf) kelimesi, kendisine izafe edildiği ismin mekânına yakın bir mekâna delalet eder.
وَكَوْنُ الْبَرَكَةِ حَوْلَهُ كِنَايَةٌ عَنْ حُصُولِ الْبَرَكَةِ فِيهِ بِالْأَوْلَى، لِأَنَّهَا إِذَا حَصَلَتْ حَوْلَهُ فَقَدْ تَجَاوَزَتْ مَا فِيهِ فَفِيهِ لَطِيفَةُ التَّلَازُمِ، وَلَطِيفَةُ فَحَوَى الْخِطَابِ، وَلَطِيفَةُ الْمُبَالَغَةِ بِالتَّكْثِيرِ.
Bereketin onun çevresinde bulunması, öncelikle onun içinde de gerçekleştiğine kinayedir; zira bereket çevresine ulaştıysa bizzat kendi içindekini hayli hayli aşmıştır. Dolayısıyla bunda telâzüm inceliği, fahve'l-hitâb (evleviyet) inceliği ve teksîr (çoğaltma) ile mübalağa inceliği bulunmaktadır.
وَقَرِيبٌ مِنْهُ قَوْلُ زِيَادٍ الْأَعْجَمِ:
Ziyâd el-A'cem'in şu sözü de buna yakındır:
إِنَّ السَّمَاحَةَ وَالْمُرُوءَةَ وَالنَّدَى ... فِي قُبَّةٍ ضُرِبَتْ عَلَى ابْنِ الْحَشْرَجِ
Cömertlik, mürüvvet ve ihsan / İbnü'l-Haşrec'in üzerine kurulan çadırdadır.
وَلِكَلِمَةِ حَوْلَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ حُسْنِ الْمُوَقِّعِ مَا لَيْسَ لِكَلِمَةِ (فِي) فِي بَيْتِ زِيَادٍ، ذَلِكَ أَنَّ ظَرْفِيَّةَ (فِي) أَعَمُّ. فَقَوْلُهُ: (فِي قُبَّةٍ) كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِهَا فِي سَاكِنِ الْقُبَّةِ لَكِنْ لَا تُفِيدُ انْتِشَارَهَا وَتَجَاوُزَهَا مِنْهُ إِلَى مَا حَوْلَهُ.
Bu ayetteki { حَوْلَهُ } “çevresini” kelimesi, Ziyâd'ın beytindeki "fî" (فِي - içinde) kelimesinde bulunmayan harika bir konuma sahiptir; zira "fî" edatının zarfiyeti daha geneldir. Onun "çadırdadır" sözü, bu hasletlerin çadırda oturan kimsede bulunduğuna kinayedir; fakat o hasletlerin yayılıp ondan çevresine taştığını ifade etmez.
وَأَسْبَابُ بَرَكَةِ الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى كَثِيرَةٌ كَمَا أَشَارَتْ إِلَيْهِ كَلِمَةُ حَوْلَهُ. مِنْهَا أَنَّ وَاضِعَهُ إِبْرَاهِيمُ- ﵇، وَمِنْهَا مَا لَحِقَهُ مِنَ الْبَرَكَةُ بِمَنْ صَلَّى بِهِ مِنَ الْأَنْبِيَاء من دَاوُود وَسُلَيْمَانَ وَمَنْ بَعْدَهُمَا مِنْ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، ثُمَّ بِحُلُولِ الرَّسُولِ عِيسَى- ﵇ وَإِعْلَانِهِ الدَّعْوَةَ إِلَى اللَّهِ فِيهِ وَفِيمَا حَوْلَهُ، وَمِنْهَا بَرَكَةُ مَنْ دُفِنَ حَوْلَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، فَقَدْ ثَبَتَ أَن قَبْرِي دَاوُود وَسُلَيْمَانَ حَوْلَ الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى. وَأَعْظَمُ تِلْكَ الْبَرَكَاتِ حُلُول النبيء ﷺ فِيهِ ذَلِكَ الْحُلُولُ الْخَارِقُ لِلْعَادَةِ، وَصَلَاتُهُ فِيهِ بِالْأَنْبِيَاءِ كُلِّهِمْ.
{ حَوْلَهُ } “çevresini” kelimesinin de işaret ettiği gibi Mescid-i Aksâ'nın bereketinin sebepleri pek çoktur: Bunlardan biri, onu kuranın İbrâhim aleyhisselâm olmasıdır. Bir diğeri; Dâvûd, Süleyman ve onlardan sonraki İsrailoğulları peygamberlerinden orada namaz kılanlar sebebiyle oraya ulaşan berekettir. Ardından Resûl Îsâ aleyhisselâm'ın oraya gelmesi, orada ve çevresinde Allah'a daveti ilan etmesidir. Bir diğeri de çevresine defnedilen peygamberlerin bereketidir; zira Dâvûd ve Süleyman'ın kabirlerinin Mescid-i Aksâ'nın çevresinde olduğu sabittir. Bu bereketlerin en büyüğü ise, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in o olağanüstü teşrifi ve orada bütün peygamberlere namaz kıldırmasıdır.
وَقَوْلُهُ: لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا تَعْلِيلُ الْإِسْرَاءِ بِإِرَادَةِ إِرَاءَةِ الْآيَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ، تَعْلِيلٌ بِبَعْضِ الْحِكَمِ الَّتِي لِأَجْلِهَا منح الله نبيئه مِنْحَةَ الْإِسْرَاءِ، فَإِنَّ لِلْإِسْرَاءِ حِكَمًا جَمَّةً تَتَّضِحُ مِنْ حَدِيثِ الْإِسْرَاءِ الْمَرْوِيِّ فِي «الصَّحِيحِ» . وَأَهَمُّهَا وَأَجْمَعُهَا إِرَاءَتُهُ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَدَلَائِلِ قُدْرَتِهِ وَرَحْمَتِهِ، أَيْ لِنُرِيَهُ مِنَ الْآيَاتِ فَيُخْبِرُهُمْ بِمَا سَأَلُوهُ عَنْ وَصْفِ الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى.
Yüce Allah'ın { لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا } “ona ayetlerimizden gösterelim diye” kavli, İsrâ'nın ilâhî ayetleri gösterme iradesiyle gerekçelendirilmesidir; bu da Allah'ın Peygamberine İsrâ lütfunu bahşetmesinin gerekçelerinden bazılarıyla yapılan bir ta'lildir (gerekçelendirmedir). Zira İsrâ'nın, Sahîh'te rivayet edilen İsrâ hadisinden açıkça anlaşılan pek çok hikmeti vardır. Bunların en mühimi ve en kapsamlısı ise, Yüce Allah'ın ayetlerinden, kudret ve rahmetinin delillerinden ona gösterilmesidir; yani Mescid-i Aksâ'nın vasfı hakkında kendisine sordukları şeyleri onlara haber versin diye ayetlerden ona gösterilmesidir.
وَلَامُ التَّعْلِيلِ لَا تُفِيدُ حَصْرَ الْغَرَضِ مِنْ مُتَعَلَّقِهَا فِي مَدْخُولِهَا.
Ta'lil lâmı (sebep bildiren lâm), müteallakının gayesini sadece dâhil olduğu mana ile hasretmeyi (sınırlandırmayı) ifade etmez.
وَإِنَّمَا اقْتَصَرَ فِي التَّعْلِيلِ عَلَى إِرَاءَةِ الْآيَاتِ لِأَنَّ تِلْكَ الْعِلَّةَ أَعْلَقُ بِتَكْرِيمِ الْمُسْرَى بِهِ
Gerekçelendirmede sadece ayetlerin gösterilmesiyle yetinilmesi, bu illetin gece yürütülen zâtın (Hz. Peygamber'in) taltif edilmesine
وَالْعِنَايَةِ بِشَأْنِهِ، لِأَنَّ إِرَاءَةَ الْآيَاتِ تَزِيدُ يَقِينَ الرَّائِي بِوُجُودِهَا
ve onun şanına gösterilen özene daha sıkı bağlı olmasındandır; zira ayetlerin gösterilmesi, gören kimsenin [o ayetlerin] varlığına dair
الْحَاصِلِ مِنْ قَبْلِ الرُّؤْيَةِ. قَالَ تَعَالَى: وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ [الْأَنْعَام: ٧٥] .
görmeden önce sahip olduğu yakînini (kesin bilgisini) artırır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } [el-En'âm: 75] “Böylece kesin inananlardan olması için İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk.”
فَإِنَّ فِطْرَةَ اللَّهِ جَعَلَتْ إِدْرَاكَ الْمَحْسُوسَاتِ أَثْبَتَ مِنْ إِدْرَاكِ الْمَدْلُولَاتِ الْبُرْهَانِيَّةِ. قَالَ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي [الْبَقَرَة: ٢٦٠] ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلِ اللَّهُ بَعْدَ هَذَا التَّعْلِيل أَو لم يَطْمَئِنَّ قَلْبُكَ، لِأَنَّ اطْمِئْنَانَ الْقَلْبِ مُتَّسِعُ الْمَدَى لَا حَدَّ لَهُ فَقَدْ أَنْطَقَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ حِكْمَةِ نُبُوءَةٍ، وَقَدْ بَادر مُحَمَّدًا ﷺ بِإِرَاءَةِ الْآيَاتِ قَبْلَ أَنْ يَسْأَلَهُ إِيَّاهَا تَوْفِيرًا فِي الْفَضْلِ.
Zira Allah'ın fıtratı, hissedilenlerin algılanmasını delillere dayalı sonuçların algılanmasından daha sarsılmaz kılmıştır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } [el-Bakara: 260] “Hani İbrâhim: 'Rabbim! Bana ölüleri nasıl dirilttiğini göster' demişti. [Allah]: 'İnanmadın mı?' buyurdu. O: 'İnandım, fakat kalbimin mutmain olması için' dedi.” Bu sebeple Allah bu gerekçelendirmenin ardından "Kalbin mutmain olmadı mı?" dememiştir; çünkü kalbin mutmainliği ucu bucağı olmayan, sınırsız bir alandır. Nitekim Allah İbrâhim'i bir peygamberlik hikmetiyle konuşturmuştur; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ise lütfunu bollaştırmak için o bunu istemeden önce ayetleri göstermeye başlamıştır.
قَالَ عَلِيُّ بْنُ حَزْمٍ الظَّاهِرِيُّ وَأَجَادَ:
Ali b. Hazm ez-Zâhirî ne güzel söylemiştir:
وَلَكِنْ لِلْعِيَانِ لَطِيفُ مَعْنَى ... لَهُ سَأَلَ الْمُعَايَنَةَ الْكَلِيمُ
Fakat bizzat görmenin öyle latif bir anlamı vardır ki / İşte Kelîm [olan Mûsâ] bizzat görmeyi bu yüzden istemiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ تَقْوِيَةَ يَقِينِ الْأَنْبِيَاءِ مِنَ الْحِكَمِ الْإِلَهِيَّةِ لِأَنَّهُمْ بِمِقْدَارِ قُوَّةِ الْيَقِينِ يَزِيدُونَ ارْتِقَاءً عَلَى دَرَجَةِ مُسْتَوَى الْبَشَرِ وَالْتِحَاقًا بِعُلُومِ عَالَمِ الْحَقَائِقِ وَمُسَاوَاةً فِي هَذَا الْمِضْمَارِ لِمَرَاتِبِ الْمَلَائِكَةِ.
Bil ki peygamberlerin yakînlerinin güçlendirilmesi ilâhî hikmetlerdendir; zira onlar yakînin kuvveti nispetinde beşer mertebesinin seviyesinin üstüne yükselir, hakikatler âleminin ilimlerine katılır ve bu meydanda meleklerin derecelerine eşit olurlar.
وَفِي تَغْيِيرِ الْأُسْلُوبِ مِنَ الْغَيْبَةِ الَّتِي فِي اسْمِ الْمَوْصُولِ وَضَمِيرَيْهِ إِلَى التَّكَلُّمِ فِي قَوْلِهِ:
İsm-i mevsûl ve onun iki zamirindeki gaybet (üçüncü şahıs) üslubundan, şu kavlindeki mütekellim (birinci şahıs) üslubuna geçilmesinde:
بارَكْنا ... ولِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا سُلُوكٌ لِطَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ الْمُتَّبَعَةِ كَثِيرًا فِي كَلَامِ الْبُلَغَاءِ. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ عَلَى ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِيَّاكَ نَعْبُدُ فِي [الْفَاتِحَةِ: ٥] .
{ بارَكْنا } “mübarek kıldığımız” ve { لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا } “ona ayetlerimizden gösterelim diye” [ifadelerinde], belâgat ehlinin kelamında çokça başvurulan iltifat yönteminin izlenmesi söz konusudur. Buna dair açıklama [Fâtiha: 5]'teki { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız sana kulluk ederiz” ayetinde geçmişti.
وَالِالْتِفَاتُ هُنَا امتاز بلطائف:
Buradaki iltifat birtakım inceliklerle temayüz etmiştir:
مِنْهَا: أَنَّهُ لَمَّا اسْتُحْضِرَتِ الذَّاتُ الْعَلِيَّةُ بِجُمْلَةِ التَّسْبِيحِ وَجُمْلَةِ الْمَوْصُولِيَّةِ صَارَ مَقَامُ الْغَيْبَةِ مَقَامَ مُشَاهَدَةٍ فَنَاسَبَ أَنْ يُغَيِّرَ الْإِضْمَارَ إِلَى ضَمَائِرِ الْمُشَاهَدَةِ وَهُوَ مَقَامُ التَّكَلُّمِ.
Bunlardan biri: Tesbih cümlesi ve sıla cümlesi ile Yüce Zât zihinlerde hazır hale getirilince gaybet makamı müşahede makamına dönüşmüş, böylece zamirlerin müşahede zamirlerine, yani mütekellim (birinci şahıs) makamına dönüştürülmesi uygun düşmüştür.
وَمِنْهَا: الْإِيمَاءُ إِلَى أَن النبيء- ﵊ عِنْدَ حُلُولِهِ بِالْمَسْجِدِ الْأَقْصَى قَدِ انْتَقَلَ مِنْ مَقَامِ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى عَالَمِ الْغَيْبِ إِلَى مَقَامِ مَصِيرِهِ فِي عَالَمِ الْمُشَاهَدَةِ.
Bir diğeri: Peygamber aleyhisselâm'ın Mescid-i Aksâ'ya vardığında, gayb âlemine istidlâl (delil getirme) makamından müşahede âlemine intikal edeceği makama geçtiğine işaret edilmesidir.
وَمِنْهَا: التَّوْطِئَةُ وَالتَّمْهِيدُ إِلَى مَحْمَلٍ مَعَادِ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ، فَيَتَبَادَرُ عَوْدُ ذَلِكَ الضَّمِيرِ إِلَى غَيْرِ مَنْ عَادَ إِلَيْهِ ضمير لِنُرِيَهُ لِأَنَّ الشَّأْنَ تَنَاسُقُ الضَّمَائِرِ، وَلِأَنَّ الْعَوْدَ إِلَى الِالْتِفَاتِ بِالْقُرْبِ لَيْسَ مِنَ الْأَحْسَنِ.
Bir diğeri de: { إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ } “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” kavlindeki zamirin merciinin yorumlanmasına bir zemin hazırlamak ve mukaddime yapmaktır; böylece bu zamirin { لِنُرِيَهُ } “ona gösterelim diye” kavlindeki zamirin döndüğü kimseden başkasına döndüğü zihne ilk gelen mana olur. Zira aslolan zamirlerin tenasüküdür (uyumudur) ve iltifata çok yakın bir mesafede tekrar geri dönmek pek makbul sayılmaz.
فَقَوْلُهُ: إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ الْأَظْهَرُ أَنَّ الضَّمِيرَيْنِ عَائِدَانِ إِلَى النبيء ﷺ. وَقَالَهُ
Bu sebeple { إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ } kavlinde daha zahir olan görüşe göre iki zamir de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönmektedir. Bunu [bazı âlimler] söylemiştir
بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ، وَاسْتَقْرَبَهُ الطَّيْبِيُّ، وَلَكِنَّ جَمْهَرَةَ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى.
bazı müfessirler söylemiştir; Tîbî de bunu tercihe en yakın görüş saymıştır. Fakat müfessirlerin cumhuru (çoğunluğu) zamirin Yüce Allah'a döndüğü görüşündedir.
وَلَعَلَّ احْتِمَالَهُ لِلْمَعْنَيَيْنِ مَقْصُودٌ.
İfadenin her iki anlama da ihtimal taşıması muhtemelen kastedilmiştir.
وَقَدْ تَجِيءُ الْآيَاتُ مُحْتَمِلَةً عِدَّةَ مَعَانٍ. وَاحْتِمَالُهَا مَقْصُودٌ تَكْثِيرًا لِمَعَانِي الْقُرْآنِ، لِيَأْخُذَ كُلٌّ مِنْهُ عَلَى مِقْدَارِ فَهْمِهِ كَمَا ذَكَرْنَا فِي الْمُقدمَة التَّاسِعَة. وأياما كَانَ فَمَوْقِعُ (إِنَّ) التَّوْكِيدُ وَالتَّعْلِيلُ كَمَا يُؤْذِنُ بِهِ فَصْلُ الْجُمْلَةِ عَمَّا قَبْلَهَا.
Ayetler bazen birden çok manaya muhtemel olarak gelir. Dokuzuncu Mukaddime'de belirttiğimiz gibi, herkesin kendi anlayışı nispetinde ondan pay alabilmesi için Kur'an'ın manalarını çoğaltmak adına bu ihtimal kastedilmiş olur. Her ne olursa olsun, cümlenin kendisinden önceki cümleden fasledilmesinin (bağlaçsız ayrılmasının) da hissettirdiği üzere, (إِنَّ) [edatının] konumu tekid ve ta'lil (gerekçelendirme) bildirmektir.
وَهِيَ إِمَّا تَعْلِيلٌ لإسناد فعل لِنُرِيَهُ إِلَى فَاعِلِهِ وَإِمَّا تَعْلِيلٌ لِتَعْلِيقِهِ بِمَفْعُولِهِ، فَيُفِيدُ أَنَّ تِلْكَ الْإِرَاءَةَ مِنْ بَابِ الْحِكْمَةِ، وَهِيَ إِعْطَاءُ مَا يَنْبَغِي لمن يَنْبَغِي، فَهُوَ مِنْ إِيتَاءِ الْحِكْمَةِ مَنْ هُوَ أَهْلُهَا.
Bu [cümle], ya { لِنُرِيَهُ } “ona gösterelim diye” fiilinin failine isnadının bir gerekçesidir yahut da mef'ulüne bağlanmasının bir gerekçesidir. Dolayısıyla bu durum, söz konusu gösterme fiilinin hikmet kabilinden olduğunu, hikmetin de lâyık olana lâyık olanı vermek demek olduğunu, dolayısıyla bunun hikmeti ehline vermek kabilinden olduğunu ifade eder.
وَالتَّعْلِيلُ عَلَى اعْتِبَارِ مَرْجِعِ الضَّمِيرِ إِلَى النبيء ﷺ أَوْقَعُ، إِذْ لَا حَاجَةَ إِلَى تَعْلِيلِ إِسْنَادِ فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ مُحَقَّقٌ مَعْلُومٌ. وَإِنَّمَا الْمُحْتَاجُ لِلتَّعْلِيلِ هُوَ إِعْطَاءُ تِلْكَ الْإِرَاءَةِ الْعَجِيبَةِ لِمَنْ شَكَّ الْمُشْرِكُونَ فِي حُصُولِهَا لَهُ وَمَنْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُ لَا يُطِيقُهَا مِثْلُهُ.
Gerekçelendirme, zamirin merciinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu kabulüne göre daha yerindedir; çünkü Allah Teâlâ'nın fiilinin isnadını gerekçelendirmeye ihtiyaç yoktur, zira bu kesinleşmiş ve bilinen bir husustur. Gerekçelendirilmeye muhtaç olan ise, müşriklerin onun hakkında gerçekleştiğinden şüphe ettikleri ve benzeri bir beşerin buna güç yetiremeyeceğini sandıkları kimseye o harikulade müşahedenin bahşedilmesidir.
عَلَى أَنَّ الْجُمْلَةَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى صِيغَةِ قَصْرٍ بِتَعْرِيفِ الْمُسْنَدِ بِاللَّامِ وَبِضَمِيرِ الْفَصْل قصرا مؤكدا، وَهُوَ قَصْرٌ مَوْصُوفٌ عَلَى صِفَةٍ قَصْرًا إِضَافِيًّا لِلْقَلْبِ، أَيْ هُوَ الْمُدْرِكُ لِمَا سَمِعَهُ وَأَبْصَرَهُ لَا الْكَاذِبُ وَلَا الْمُتَوَهِّمُ كَمَا زَعَمَ الْمُشْرِكُونَ. وَهَذَا الْقَصْرُ يُؤَيِّدُ عَوْدَ الضَّمِيرِ إِلَى النبيء ﷺ لِأَنَّهُ الْمُنَاسِبُ لِلرَّدِّ. وَلَا يُنَازِعُ الْمُشْرِكُونَ فِي أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ وَبَصِيرٌ إِلَّا عَلَى تَأْوِيلِ ذَلِكَ بِأَنَّهُ الْمُسْمِعُ وَالْمُبْصِرُ لِرَسُولِهِ الَّذِي كَذَّبْتُمُوهُ، فَيُؤَوَّلُ إِلَى تَنْزِيهِ الرَّسُولِ عَنِ الْكَذِبِ وَالتَّوَهُّمِ.
Bununla birlikte cümle, müsnedin lam-ı tarifle marife kılınması ve fasıl zamiri vasıtasıyla tekidli bir kasr (tahsis) sığası içermektedir. Bu, mevsûfun sıfata kasredilmesi türünden bir tağyîr kasr-ı izâfîsidir (nisbî tahsistir); yani o, müşriklerin iddia ettiği gibi yalancı veya vehme kapılan biri değil, bilakis işittiğini ve gördüğünü hakkıyla idrak edendir. Bu kasr, zamirin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönmesini destekler; zira [müşriklerin iddiasına] redde uygun olan budur. Müşrikler, Allah'ın Semi' (hakkıyla işiten) ve Basir (hakkıyla gören) olduğu konusunda münakaşa etmezler; meğerki bu durum, yalanladığınız Peygamberine işittiren ve gösteren olduğu şeklinde tevil edilmiş olsun ki, bu da Peygamberin yalandan ve vehimden tenzih edilmesine varır.
ثُمَّ إِنَّ الصِّفَتَيْنِ عَلَى تَقْدِير كَونهمَا للنبيء ﷺ هُمَا عَلَى أَصْلِ اشْتِقَاقِهِمَا لِلْمُبَالَغَةِ فِي قُوَّةِ سَمْعِهِ وَبَصَرِهِ وَقَبُولِهِمَا لِتَلَقِّي تِلْكَ الْمُشَاهَدَاتِ الْمُدْهِشَةِ، عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا زاغَ الْبَصَرُ وَما طَغى [النَّجْم: ١٧] ، وَقَوْلُهُ: أَفَتُمارُونَهُ عَلى مَا يَرى [النَّجْم: ١٢] .
Sonra, bu iki sıfatın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olduğu takdirde, iştikaklarının aslı gereğince, onun işitme ve görme gücünün mübalağalı olduğunu ve bu hayret verici müşahedeleri telakki etmeye kabiliyetini ifade eder. Bu durum, Allah Teâlâ'nın [Necm: 17]'deki: { مَا زاغَ الْبَصَرُ وَما طَغى } “Göz ne kaydı ne de haddi aştı” kavli ile [Necm: 12]'deki: { أَفَتُمارُونَهُ عَلى مَا يَرى } “Şimdi siz onun gördüğü şey hakkında kendisiyle tartışıyor musunuz?” kavli gibidir.
وَأَمَّا عَلَى تَقْدِيرِ كَوْنِهِمَا صِفَتَيْنِ لِلَّهِ تَعَالَى فَالْمُنَاسِبُ أَنْ تُؤَوَّلَا بِمَعْنَى الْمُسْمِعِ الْمُبْصِرِ، أَيِ الْقَادِرِ عَلَى إِسْمَاعِ عَبْدِهِ وَإِبْصَارِهِ، كَمَا فِي قَوْلِ عَمْرِو بْنِ مَعْدِ يَكْرِبَ:
Bu iki sıfatın Allah Teâlâ'ya ait olduğu takdirde ise, Amr b. Ma'dîkerib'in şu sözünde olduğu gibi, kuluna işittirmeye ve göstermeye kadir olan anlamında musmi' (işittiren) ve mubsır (gösteren) manasıyla tevil edilmeleri uygun olur:
أَمِنْ رَيْحَانَةَ الدَّاعِي السَّمِيعُ
Reyhâne'den midir o işittiren davetçi?
أَيْ الْمُسْمِعُ.
Yani musmi' (işittiren) [demektir].
وَقَدِ اخْتَلَفَ السَّلَفُ فِي الْإِسْرَاءِ أَكَانَ بِجَسَدِ رَسُول الله ﷺ مِنْ مَكَّةَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ
Selef, İsrâ'nın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mekke'den Beytülmakdis'e bedeniyle mi olduğu,
أَمْ كَانَ بِرُوحِهِ فِي رُؤْيَا هِيَ مُشَاهَدَةٌ رُوحَانِيَّةٌ كَامِلَةٌ وَرُؤْيَا الْأَنْبِيَاءِ حَقٌّ. وَالْجُمْهُورُ قَالُوا:
yoksa kâmil bir ruhanî müşahede olan bir rüyada ruhuyla mı olduğu konusunda ihtilaf etmiştir; peygamberlerin rüyası ise haktır. Cumhur (âlimlerin çoğunluğu) şöyle demiştir:
هُوَ إِسْرَاءٌ بِالْجَسَدِ فِي الْيَقَظَةِ، وَقَالَتْ عَائِشَةُ وَمُعَاوِيَةُ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَابْنُ إِسْحَاقَ- ﵃ أَنَّهُ إِسْرَاءٌ بِرُوحِهِ فِي الْمَنَامِ وَرُؤْيَا الْأَنْبِيَاءِ وَحْيٌ.
O, uyanık halde bedenle gerçekleşen bir isrâdır. Âişe, Muâviye, Hasan-ı Basrî ve İbn İshâk -radıyallâhu anhüm- ise onun uykuda ruhuyla gerçekleşen bir isrâ olduğunu ve peygamberlerin rüyasının vahiy olduğunu söylemişlerdir.
وَاسْتَدَلَّ الْجُمْهُورُ بِأَنَّ الِامْتِنَانَ فِي الْآيَةِ وَتَكْذِيبَ قُرَيْشٍ بِذَلِكَ دَلِيلَانِ عَلَى أَنَّهُ مَا كَانَ الْإِخْبَارُ بِهِ إِلَّا عَلَى أَنَّهُ بِالْجَسَدِ. وَاتَّفَقَ الْجَمِيعُ عَلَى أَنَّ قُرَيْشًا اسْتَوْصَفُوا من النبيء ﷺ عَلَامَاتٌ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَفِي طَرِيقِهِ فَوَصَفَهَا لَهُمْ كَمَا هِيَ، وَوَصَفَ لَهُمْ عِيرًا لِقُرَيْشٍ قَافِلَةً فِي طَرِيقٍ مُعَيَّنٍ وَيَوْمٍ مُعَيَّنٍ فَوَجَدُوهُ كَمَا وَصَفَ لَهُمْ.
Cumhur, ayetteki minnet beyanı ile Kureyş'in bunu yalanlamasının, haberin ancak bedenle gerçekleştiğine dair olduğuna iki delil teşkil etmesiyle istidlalde bulunmuştur. Herkes şu hususta ittifak etmiştir ki Kureyş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Beytülmakdis'teki ve onun yolundaki alametleri tarif etmesini istemiş, o da onlara aynen olduğu gibi tarif etmiştir; ayrıca Kureyş'e ait bir kervanı belirli bir yolda ve belirli bir günde tarif etmiş, onlar da [kervanı] aynen tarif ettiği gibi bulmuşlardır.
فَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» أَن النبيء ﷺ قَالَ: «بَيْنَمَا أَنَا فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ بَيْنَ النَّائِمِ وَالْيَقْظَانِ إِذْ أَتَانِي جِبْرِيلُ ... »
Nitekim Sahîh-i Buhârî'de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu [rivayet edilmiştir]: «Ben Mescid-i Haram'da uyku ile uyanıklık arasında iken Cebrail bana geldi...»
إِلَى آخَرِ الْحَدِيثِ. وَهَذَا أَصَحُّ وَأَوْضَحُ مِمَّا رُوِيَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ أَنَّ الْإِسْرَاءَ كَانَ مَنْ بَيْتِهِ أَوْ كَانَ مَنْ بَيت أم هاني بِنْتِ أَبِي طَالِبٍ أَوْ مِنْ شِعْبِ أَبِي طَالِبٍ.
hadisin sonuna kadar. Bu rivayet, İsrâ'nın onun evinden veya Ebû Tâlib'in kızı Ümmü Hânî'nin evinden yahut Ebû Tâlib mahallesinden (şi'b) olduğuna dair başka bir hadiste rivayet edilenlerden daha sahih ve daha açıktır.
وَالتَّحْقِيقُ حَمْلُ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ إِسْرَاءٌ آخَرُ، وَهُوَ الْوَارِدُ فِي حَدِيثِ الْمِعْرَاجِ إِلَى السَّمَاوَاتِ وَهُوَ غَيْرُ الْمُرَادِ فِي هَذِهِ الْآيَة. فللنبيء صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Tahkike göre bu [ikincisi], başka bir isrâya hamledilmelidir; o da semalara yükselme (Mi'rac) hadisinde vârid olan şeydir ve bu ayette kastedilenin dışındadır. Dolayısıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için
كَرَامَتَانِ: أُولَاهُمَا الْإِسْرَاءُ وَهُوَ الْمَذْكُورُ هُنَا، وَالْأُخْرَى الْمِعْرَاجُ وَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي حَدِيثِ «الصَّحِيحَيْنِ» مُطَوَّلًا وَأَحَادِيثَ غَيْرِهِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ هُوَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ فِي سُورَة النَّجْم.
iki keramet vardır: Birincisi burada zikredilen İsrâ'dır; diğeri ise Sahîhayn hadisinde uzun uzadıya ve başka hadislerde zikredilen Mi'rac'dır. Necm suresinde işaret edilenin de o olduğu söylenmiştir.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٢]
[İSRÂ SURESİ (17): AYET 2]
وَآتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَجَعَلْناهُ هُدىً لِبَنِي إِسْرائِيلَ أَلاَّ تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِي وَكِيلاً (٢)
{ وَآتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَجَعَلْناهُ هُدىً لِبَنِي إِسْرائِيلَ أَلاَّ تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِي وَكِيلاً } “Musa'ya da Kitab'ı verdik ve: 'Benden başkasını vekil edinmeyin' diye onu İsrailoğullarına bir hidayet rehberi kıldık.” (2)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى [الْإِسْرَاء: ١] إِلَخْ فَهِيَ ابْتِدَائِيَّةٌ. وَالتَّقْدِيرُ:
[İsrâ: 1]'deki { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى } cümlesine vb. atıftır, dolayısıyla ibtidâiyyedir (yeni bir başlangıç cümlesidir). Takdiri şöyledir:
اللَّهُ أَسْرَى بِعَبْدِهِ مُحَمَّدٍ وَآتَى مُوسَى الْكِتَابَ، فَهُمَا مِنَّتَانِ عَظِيمَتَانِ عَلَى جُزْءٍ عَظِيمٍ مِنَ الْبَشَرِ. وَهُوَ انْتِقَالٌ إِلَى غَرَضٍ آخَرَ لِمُنَاسَبَةِ ذِكْرِ الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى. فَإِنَّ أَطْوَارَ الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى تُمَثِّلُ مَا تَطَوَّرَ بِهِ حَالُ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي جَامِعَتِهِمْ مِنْ أَطْوَارِ الصَّلَاحِ وَالْفَسَادِ، وَالنُّهُوضِ وَالرُّكُودِ، لِيَعْتَبِرَ بِذَلِكَ الْمُسْلِمُونَ فَيَقْتَدُوا أَوْ يَحْذَرُوا.
Allah, kulu Muhammed'i gece yürütmüş ve Musa'ya da Kitab'ı vermiştir; bunlar insanlığın büyük bir kesimine yönelik iki büyük nimettir. Bu, Mescid-i Aksâ'nın zikredilmesi münasebetiyle başka bir gayeye geçiştir. Zira Mescid-i Aksâ'nın geçirdiği evreler, İsrailoğullarının kendi toplumlarında salah ve fesat, diriliş ve durgunluk bakımından geçirdikleri evreleri temsil eder; ta ki Müslümanlar bundan ibret alıp ya [iyilikte] tâbi olsunlar yahut [kötülükten] sakınsınlar.
وَلِمُنَاسَبَةِ قَوْلِهِ: لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا [الْإِسْرَاء: ١] فَإِنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ الَّتِي أوتيها النبيء ﷺ آيَةَ الْقُرْآنِ، فَكَانَ ذَلِكَ فِي قُوَّةِ أَنْ يُقَالَ: وَآتَيْنَاهُ الْقُرْآنَ وَآتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ (أَيِ التَّوْرَاةَ) ، كَمَا يَشْهَدُ بِهِ قَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ [الْإِسْرَاء: ٩] أَيْ لِلطَّرِيقَةِ الَّتِي هِيَ أَقْوَمُ مِنْ طَرِيقَةِ التَّوْرَاةِ وَإِنْ كَانَ كِلَاهُمَا هُدًى، عَلَى مَا فِي حَالَةِ
Ayrıca [İsrâ: 1]'deki { لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا } kavli münasebetiyledir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e verilen Allah'ın ayetlerinden biri de Kur'an ayetidir. Dolayısıyla bu, 'Ona Kur'an'ı verdik, Musa'ya da Kitab'ı (yani Tevrat'ı) verdik' denilmesi mesabesindedir. Nitekim bundan sonra gelen [İsrâ: 9]'daki { إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } “Şüphesiz bu Kur'an en doğru olana iletir” kavli, yani her ikisi de hidayet olmakla birlikte Tevrat'ın yolundan daha doğru olan yola iletir [kavli] buna tanıklık etmektedir. Bunun yanı sıra
الْإِسْرَاءِ بِالنَّبِيءِ- ﵊ لَيْلًا لِيَرَى مِنْ آيَاتِ اللَّهِ تَعَالَى مِنَ الْمُنَاسَبَةِ لِحَالَةِ مُوسَى- ﵇ حِينَ أُوتِيَ النُّبُوَّةَ، فقد أُوتِيَ النبوءة لَيْلًا وَهُوَ سَارٍّ بِأَهْلِهِ مِنْ أَرْضِ مَدْيَنَ إِذْ آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ نَارًا، وَلِحَالِهِ أَيْضًا حِين أسرِي بِهِ إِلَى مُنَاجَاةِ رَبِّهِ بِآيَاتِ الْكِتَابِ.
Allah Teâlâ'nın ayetlerinden görsün diye Peygamber aleyhisselâm'ın gece yürütülmesi halinin, nübüvvet verildiği vakitteki Musa aleyhisselâm'ın haline bir münasebeti vardır; nitekim Medyen diyarından ailesiyle birlikte geceleyin yürürken Tûr tarafından bir ateş sezdiğinde ona nübüvvet verilmişti; aynı şekilde Kitab'ın ayetleriyle Rabbi ile münacatına geceleyin yürütüldüğü vakitteki haline de bir münasebeti vardır.
وَالْكِتَابُ هُوَ الْمَعْهُودُ إِيتَاؤُهُ مُوسَى- ﵇ وَهُوَ التَّوْرَاةُ. وَضَمِيرُ الْغَائِبِ فِي جَعَلْناهُ لِلْكِتَابِ، وَالْإِخْبَارُ عَنْهُ بِأَنَّهُ هُدًى مُبَالَغَةٌ لِأَنَّ الْهُدَى بِسَبَبِ الْعَمَلِ بِمَا فِيهِ فَجُعِلَ كَأَنَّهُ نَفْسُ الْهُدَى، كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي الْقُرْآنِ: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [الْبَقَرَة: ٢] .
Kitap ise, Musa aleyhisselâm'a verildiği bilinen şeydir ki o da Tevrat'tır. { جَعَلْناهُ } kavlindeki gaib zamiri Kitab'a aittir. Onun hidayet olarak haber verilmesi mübalağadır; zira hidayet onun içindekilerle amel edilmesi sebebiyledir, dolayısıyla [Kitap] bizzat hidayetin kendisi kılınmıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın Kur'an hakkındaki [Bakara: 2]'deki { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “müttakiler için bir hidayettir” kavli gibidir.
وَخَصَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ لِأَنَّهُمُ الْمُخَاطَبُونَ بِشَرِيعَةِ التَّوْرَاةِ دُونَ غَيْرِهِمْ، فَالْجَعْلُ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلْناهُ هُوَ جَعْلُ التَّكْلِيفِ. وَهُمُ الْمُرَادُ بِ «النَّاسِ» فِي قَوْلِهِ: قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَهُدىً لِلنَّاسِ [الْأَنْعَام: ٩١] ، لِأَنَّ النَّاسَ قَدْ يُطْلَقُ عَلَى بَعْضِهِمْ، عَلَى أَنَّ مَا هُوَ هُدًى لِفَرِيقٍ مِنَ النَّاسِ صَالِحٌ لِأَنْ يَنْتَفِعَ بِهَدْيِهِ مَنْ لَمْ يَكُنْ مُخَاطَبًا بِكِتَابٍ آخَرَ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ [الْمَائِدَة: ٤٤] .
İsrailoğullarını tahsis etmiştir; çünkü başkaları değil, yalnızca onlar Tevrat şeriatıyla muhataptırlar; dolayısıyla { وَجَعَلْناهُ } kavlindeki kılma (ce'l), teklif kılmadır. [En'âm: 91]'deki: { قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَهُدىً لِلنَّاسِ } “De ki: İnsanlar için bir nur ve hidayet olarak Musa'nın getirdiği Kitab'ı kim indirdi?” kavlinde geçen 'en-Nâs' (insanlar) ile kastedilenler de onlardır; çünkü insanlar [lafzı] bazen onların bir kısmı için kullanılabilir. Bununla birlikte insanlardan bir zümre için hidayet olan bir şey, başka bir kitapla muhatap olmayan kimselerin de onun rehberliğinden faydalanmasına elverişlidir; nitekim bu sebeple Allah Teâlâ [Mâide: 44]'te: { إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ } “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve bir nur vardır” buyurmuştur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أَلَّا تَتَّخِذُوا- بِتَاءِ الْخِطَابِ- عَلَى الْأَصْلِ فِي حِكَايَةِ مَا يُحْكَى مِنَ الْأَقْوَالِ الْمُتَضَمِّنَةِ نَهْيًا، فَتَكُونُ (أَنْ) تَفْسِيرِيَّةً لِمَا تَضَمَّنَهُ لَفْظُ (الْكِتَابِ) مِنْ مَعْنَى الْأَقْوَالِ، وَيَكُونُ التَّفْسِيرُ لِبَعْضِ مَا تَضَمَّنَهُ الْكِتَابُ اقْتِصَارًا عَلَى الْأَهَمِّ مِنْهُ وَهُوَ التَّوْحِيدُ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحْدَهُ- بِيَاءِ الْغَيْبَةِ- عَلَى اعْتِبَارِ حِكَايَةِ الْقَوْلِ بِالْمَعْنَى، أَوْ تَكُونُ (أَنْ) مَصْدَرِيَّةً مَجْرُورَةً بِلَامٍ مَحْذُوفَةٍ حَذْفًا مُطَّرِدًا، وَالتَّقْدِيرُ: آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ لِئَلَّا يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِي وَكِيلًا.
Cumhur { أَلَّا تَتَّخِذُوا } lafzını -hitap te'si ile- okumuştur ki bu, nehiy içeren nakledilen sözlerin hikaye edilmesindeki asıldır; bu durumda (أَنْ), 'el-Kitâb' lafzının içerdiği söz manasını açıklayan tefsiriyyedir ve bu açıklama, Kitab'ın içerdiği şeylerin en mühimi olan tevhide hasredilerek bir kısmının tefsiri olur. Yalnızca Ebû Amr -gaybet yâ'sı ile [yettehizû]- okumuştur; bu da sözün mana ile nakledilmesi kabulüne göredir yahut (أَنْ) hazfedilmesi kurallı olan hazfedilmiş bir lam ile mecrur olan masdariyyedir; takdiri de şöyledir: 'Benden başkasını vekil edinmesinler diye onlara Kitab'ı verdik.'
وَالْوَكِيلُ: الَّذِي تُفَوَّضُ إِلَيْهِ الْأُمُورُ. وَالْمُرَادُ بِهِ الرَّبُّ، لِأَنَّهُ يَتَّكِلُ عَلَيْهِ الْعباد فِي شؤونهم، أَيْ أَنْ لَا تَتَّخِذُوا شَرِيكا تلجئون إِلَيْهِ. وَقَدْ عُرِفَ إِطْلَاقُ الْوَكِيلِ عَلَى اللَّهِ فِي لُغَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمَا حَكَى اللَّهُ عَنْ يَعْقُوبَ وَأَبْنَائِهِ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ [يُوسُف: ٦٦] .
Vekil, işlerin kendisine havale edildiği kimsedir. Burada kastedilen Rab'dir; çünkü kullar işlerinde O'na tevekkül ederler; yani 'kendisine sığınacağınız hiçbir ortak edinmeyin' [demektir]. İsrailoğullarının lisanında 'vekil' isminin Allah'a ıtlak edildiği bilinmektedir; nitekim Allah Teâlâ, Ya'kub ve oğullarından naklen [Yûsuf: 66]'da şöyle buyurmuştur: { فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ } “Ona yeminlerini verdiklerinde, 'Allah söylediklerimize vekildir' dedi.”
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٣]
[İSRÂ SURESİ (17): AYET 3]
ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ كانَ عَبْداً شَكُوراً (٣)
{ ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ كانَ عَبْداً شَكُوراً } “Ey Nuh ile birlikte [gemide] taşıdığımız kimselerin zürriyeti! Şüphesiz o, çok şükreden bir kuldu.” (3)
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اعْتِرَاضًا فِي آخِرِ الْحِكَايَةِ لَيْسَ دَاخِلًا فِي الْجُمْلَةِ التَّفْسِيرِيَّةِ. فَانْتِصَابُ ذُرِّيَّةَ عَلَى الِاخْتِصَاصِ لِزِيَادَةِ بَيَانِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بَيَانًا مَقْصُودًا بِهِ التَّعْرِيضُ بِهِمْ إِذْ لَمْ يَشْكُرُوا النِّعْمَةَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ تَمَامِ الْجُمْلَةِ التَّفْسِيرِيَّةِ، أَي حَال كونكم ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ- ﵇،
[Bu ifadenin], tefsiriyye cümlesine dahil olmayan, hikayenin sonunda bir i'tirâz (ara cümle) olması caizdir. Buna göre { ذُرِّيَّةَ } kelimesinin nasbı, nimete şükretmedikleri için kendilerine tarizde bulunmak amacıyla İsrailoğullarını daha fazla açıklamak üzere ihtisas iledir. Tefsiriyye cümlesinin tamamlayıcısı olması da caizdir; yani 'Nuh aleyhisselâm ile birlikte taşıdığımız kimselerin zürriyeti olduğunuz halde...',
أَوْ يَنْتَصِبُ عَلَى النداء بِتَقْدِير حرف النِّدَاءِ، أَيْ يَا ذُرِّيَّةَ مَنْ
yahut nida harfinin takdiriyle nida üzere mansub olur; yani:
حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ، مَقْصُودًا بِهِ تَحْرِيضُهُمْ عَلَى شُكْرِ نِعْمَةِ اللَّهِ وَاجْتِنَابِ الْكُفْرِ بِهِ بِاتِّخَاذِ شُرَكَاءَ دُونَهُ.
'Ey Nuh ile birlikte taşıdığımız kimselerin zürriyeti!' [demektir]; bununla, onları Allah'ın nimetine şükretmeye ve O'ndan başka ortaklar edinerek küfretmekten sakınmaya teşvik etmek kastedilmiştir.
وَالْحَمْلُ وَضْعُ شَيْءٍ عَلَى آخَرَ لِنَقْلِهِ، وَالْمُرَادُ الْحَمْلُ فِي السَّفِينَةِ كَمَا قَالَ: حَمَلْناكُمْ فِي الْجارِيَةِ [الحاقة: ١١] أَيْ ذُرِّيَّةَ مَنْ أَنْجَيْنَاهُمْ مِنَ الطُّوفَانِ مَعَ نُوحٍ- ﵇.
Haml (taşıma), bir şeyi nakletmek için başka bir şeyin üzerine koymaktır. Kastedilen, [Hâkka: 11]'deki: { حَمَلْناكُمْ فِي الْجارِيَةِ } “Sizi o akıp giden [gemide] taşıdık” kavlinde olduğu gibi gemide taşımaktır; yani Nuh aleyhisselâm ile birlikte tufandan kurtardığımız kimselerin zürriyeti [demektir].
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ كانَ عَبْداً شَكُوراً مُفِيدَةٌ تَعْلِيلَ النَّهْيِ عَنْ أَنْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَكِيلًا، لِأَنَّ أَجْدَادَهُمْ حُمِلُوا مَعَ نُوحٍ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ لِنَجَاتِهِمْ مِنَ الْغَرَقِ وَكَانَ نُوحٌ عَبْدًا شَكُورًا وَالَّذِينَ حُمِلُوا مَعَهُ كَانُوا شَاكِرِينَ مِثْلَهُ، أَيْ فَاقْتَدُوا بِهِمْ وَلَا تَكْفُرُوا نِعَمَ اللَّهِ.
{ إِنَّهُ كانَ عَبْداً شَكُوراً } cümlesi, Allah'tan başkasını vekil edinmekten nehyedilmenin ta'lilini (gerekçesini) ifade eder; çünkü onların ataları, boğulmaktan kurtulmaları için Allah'ın kendilerine bir lütfu olarak Nuh ile birlikte taşınmışlardı; Nuh çok şükreden bir kuldu ve onunla birlikte taşınanlar da onun gibi şükreden kimselerdi. Yani 'onlara uyunuz da Allah'ın nimetlerine nankörlük etmeyiniz' [demektir].
وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مِنْ تَمَامِ الْجُمْلَةِ التَّفْسِيرِيَّةِ فَتَكُونُ مِمَّا خَاطَبَ اللَّهُ بِهِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهَا مُذَيِّلَةٌ لِجُمْلَةِ وَآتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَيَكُونُ خِطَابًا لِأَهْلِ الْقُرْآنِ.
Bu cümlenin, tefsiriyye cümlesinin tamamlayıcısı olup Allah'ın İsrailoğullarına hitap ettiği sözlerden olması muhtemel olduğu gibi, { وَآتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } cümlesine bir tezyîl (pekiştirici fezleke) olup Kur'an ehline yönelik bir hitap olması da muhtemeldir.
وَاعْلَمْ أَنَّ فِي اخْتِيَارِ وَصْفِهِمْ بِأَنَّهُمْ ذُرِّيَّةُ مَنْ حَمَلَ مَعَ نُوحٍ- ﵇ مَعَاني عَظِيمَةً مِنَ التَّذْكِيرِ وَالتَّحْرِيضِ وَالتَّعْرِيضِ لِأَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ ذُرِّيَّةِ سَامِ بْنِ نُوحٍ وَكَانَ سَامُ مِمَّنْ رَكِبَ السَّفِينَةَ.
Bil ki onların 'Nuh aleyhisselâm ile birlikte taşınan kimselerin zürriyeti' olarak nitelenmelerinin tercih edilmesinde hatırlatma, teşvik ve tariz açısından muazzam manalar vardır; çünkü İsrailoğulları, Nuh'un oğlu Sâm'ın zürriyetindendir ve Sâm da gemiye binenlerdendi.
وَإِنَّمَا لَمْ يَقُلْ ذُرِّيَّةَ نُوحٍ مَعَ أَنَّهُمْ كَذَلِكَ قَصْدًا لِإِدْمَاجِ التَّذْكِيرِ بِنِعْمَةِ إِنْجَاءِ أُصُولِهِمْ مِنَ الْغَرَقِ.
Öyle oldukları halde 'Nuh'un zürriyeti' demeyişi, atalarının boğulmaktan kurtarılması nimetinin hatırlatılmasını [ifadeye] dercetmek kastıyladır.
وَفِيهِ تَذْكِيرٌ بِأَنَّ اللَّهَ أَنْجَى نُوحًا وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْهَلَاكِ بِسَبَبِ شُكْرِهِ وَشُكْرِهِمْ تَحْرِيضًا عَلَى الِائْتِسَاءِ بِأُولَئِكَ.
Bunda, o kimselere uymaya teşvik etmek amacıyla, Nuh'u ve beraberindekileri helakten onun şükrü ve onların şükrü sebebiyle kurtardığına dair bir hatırlatma vardır.
وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِأَنَّهُمْ إِنْ أَشْرَكُوا لَيُوشِكَنَّ أَنْ يَنْزِلَ بِهِمْ عَذَابٌ وَاسْتِئْصَالٌ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَبَرَكاتٍ عَلَيْكَ وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ [هود: ٤٨] .
Ayrıca bunda, şayet şirk koşarlarsa başlarına bir azabın ve kök kazımanın inmesinin pek yakın olduğuna dair bir tariz vardır; nitekim [Hûd: 48]'deki: { قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَبَرَكاتٍ عَلَيْكَ وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ } “Denildi ki: Ey Nuh! Bizden bir selametle, sana ve seninle birlikte olan topluluklara bereketlerle in. Daha birtakım topluluklar da vardır ki onları bir süre faydalandıracağız, sonra onlara bizden acı bir azap dokunacaktır” kavlinde böyledir.
وَفِيهِ أَنَّ ذُرِّيَّةَ نُوحٍ كَانُوا شِقَّيْنِ شِقٌّ بَارٌّ مُطِيعٌ، وَهُمُ الَّذِينَ حَمَلَهُمْ مَعَهُ فِي السَّفِينَةِ، وَشِقٌّ مُتَكَبِّرٌ كَافِرٌ وَهُوَ وَلَدُهُ الَّذِي غَرِقَ، فَكَانَ نُوحٌ- ﵇ مَثَلًا لِأَبِي فَرِيقَيْنِ، وَكَانَ بَنُو إِسْرَائِيلَ مِنْ ذُرِّيَّةِ الْفَرِيقِ الْبَارِّ، فَإِنِ اقْتَدَوْا بِهِ نَجَوْا وَإِنْ حَادُوا فَقَدْ نَزَعُوا إِلَى الْفَرِيقِ الْآخَرِ فَيُوشِكُ أَنْ يَهْلَكُوا. وَهَذَا التَّمَاثُلُ هُوَ نُكْتَةُ اخْتِيَارِ ذِكْرِ نُوحٍ مِنْ بَيْنِ أَجْدَادِهِمُ الْآخَرِينَ مِثْلِ إِبْرَاهِيمَ، وَإِسْحَاقَ، وَيَعْقُوبَ- ﵈، لِفَوَاتِ هَذَا الْمَعْنَى فِي أُولَئِكَ. وَقَدْ ذُكِرَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ اسْتِئْصَالُ بَنِي إِسْرَائِيلَ مَرَّتَيْنِ بِسَبَبِ إِفْسَادِهِمْ فِي الْأَرْضِ
Yine bunda, Nuh'un zürriyetinin iki fırka olduğuna dair [bir işaret vardır]: Biri iyi ve itaatkâr fırkadır ki bunlar onunla birlikte gemide taşıdığı kimselerdir; diğeri ise mütekebbir ve kâfir fırkadır ki o da boğulan oğludur. Böylece Nuh aleyhisselâm iki fırkanın babasına bir misal olmuş, İsrailoğulları da iyi fırkanın zürriyetinden gelmiştir; şayet ona uyarlarsa kurtulurlar, haktan saparlarsa diğer fırkaya meylederler ve böylece helak olmaları yaklaşır. İşte bu benzerlik, İbrahim, İshak ve Ya'kub -aleyhimüsselâm- gibi diğer ataları arasından Nuh'un zikredilmesinin tercih edilmesindeki nükteyi teşkil eder; zira bu mana diğerlerinde mevcut değildir. Bu surede İsrailoğullarının yeryüzünde fesat çıkarmaları
وَعُلُوِّهِمْ مَرَّتَيْنِ وَأَنَّ ذَلِكَ جَزَاءُ إِهْمَالِهِمْ وَعْدَ اللَّهِ نُوحًا- ﵇ حِينَمَا نَجَّاهُ.
ve iki defa böbürlenmeleri sebebiyle köklerinin iki defa kazındığı ve bunun, Nuh aleyhisselâm'ı kurtardığı vakit Allah'ın ona olan ahdini ihmal etmelerinin bir cezası olduğu zikredilmiştir.
وَتَأْكِيدُ كَوْنِ نُوحٍ كانَ عَبْداً شَكُوراً بِحَرْفِ (إِنَّ) تَنْزِيلٌ لَهُمْ مَنْزِلَةَ مَنْ يَجْهَلُ ذَلِكَ إِمَّا لِتَوْثِيقِ حَمْلِهِمْ عَلَى الِاقْتِدَاءِ بِهِ إِنْ كَانَتِ الْجُمْلَةُ خِطَابًا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ تَمَامِ الْجُمْلَةِ التَّفْسِيرِيَّةِ، وَإِمَّا لِتَنْزِيلِهِمْ مَنْزِلَةَ مَنْ جَهِلَ ذَلِكَ حَتَّى تَوَرَّطُوا فِي الْفَسَادِ فَاسْتَأْهَلُوا الِاسْتِئْصَالَ وَذَهَابَ مُلْكِهِمْ، لِيَنْتَقِلَ مِنْهُ إِلَى التَّعْرِيضِ بِالْمُشْرِكِينَ مِنَ الْعَرَبِ بِأَنَّهُمْ غَيْرُ مُقْتَدِينَ بِنُوحٍ لِأَنَّ مَثَلَهُمْ وَمَثَلَ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي هَذَا السِّيَاقِ وَاحِدٌ فِي جَمِيعِ أَحْوَالِهِمْ، فَيَكُونُ التَّأْكِيدُ مَنْظُورًا فِيهِ إِلَى الْمَعْنَى التَّعْرِيضِيِّ.
Nuh'un { كانَ عَبْداً شَكُوراً } oluşunun (إِنَّ) harfiyle pekiştirilmesi, onları bunu bilmeyen kimse konumuna yerleştirmektir; şayet cümle tefsiriyye cümlesinin tamamlayıcısı olarak İsrailoğullarına bir hitap ise bu, onların [Nuh'a] uymaya sevk edilmelerini sağlamlaştırmak içindir; yahut da bunu bilmeyen kimse konumuna yerleştirilmeleridir ki nitekim fesada bulaşıp kök kazınmayı ve mülklerinin yok olmasını hak etmişlerdir; ta ki buradan Arap müşriklerine, Nuh'a uymadıklarına dair tarize geçilsin; çünkü bu bağlamda onların hali ile İsrailoğullarının hali tüm durumlarında birdir. Dolayısıyla bu pekiştirmede tarizî manaya itibar edilmiştir.
وَمَعْنَى كَوْنِ نُوحٍ عَبْداً أَنَّهُ مُعْتَرِفٌ لِلَّهِ بِالْعُبُودِيَّةِ غَيْرُ مُتَكَبِّرٍ بِالْإِشْرَاكِ، وَكَوْنُهُ شَكُوراً، أَيْ شَدِيدًا لِشُكْرِ اللَّهِ بِامْتِثَالِ أَوَامِرِهِ. وَرُوِيَ أَنَّهُ كَانَ يُكْثِرُ حَمْدَ اللَّهِ.
Nuh'un 'kul' olmasının manası, şirk koşarak büyüklenmeksizin Allah'a kulluğunu itiraf etmesi; 'şekûr' (çok şükreden) oluşu ise, O'nun emirlerine uyarak Allah'a son derece şükretmesidir. Onun Allah'a çokça hamdettiği rivayet edilmiştir.
وَالِاقْتِدَاءُ بِصَالِحِ الْآبَاءِ مَجْبُولَةٌ عَلَيْهِ النُّفُوسُ وَمَحَلُّ تَنَافُسٍ عِنْدَ الْأُمَمِ بِحَيْثُ يُعَدُّ خِلَافُ ذَلِكَ كَمُثِيرٍ لِلشَّكِّ فِي صِحَّةِ الِانْتِسَابِ.
Salih atalara uymak, nefislerin yaratılışında vardır ve milletler nezdinde bir rekabet konusudur; öyle ki bunun aksi davranmak, o soya mensubiyetin doğruluğu hakkında şüphe uyandırıcı sayılır.
وَكَانَ نُوحٌ- ﵇ مَثَلًا فِي كَمَالِ النَّفْسِ وَكَانَتِ الْعَرَبُ تَعْرِفُ ذَلِكَ وَتَنْبَعِثُ عَلَى الِاقْتِدَاءِ بِهِ. قَالَ النَّابِغَةُ:
Nuh aleyhisselâm nefis kemalinde bir misal idi; Araplar da bunu bilir ve ona uymaya heves ederlerdi. Nâbiğa şöyle demiştir:
فَأَلْفَيْتَ الْأَمَانَةَ لَمْ تَخُنْهَا ... كَذَلِكَ كَانَ نُوحٌ لَا يخون
Emaneti buldun ve ona hıyanet etmedin, ... Nuh da işte böyle hıyanet etmezdi.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : الْآيَات ٤ إِلَى ٥]
[İSRÂ SURESİ (17): AYETLER 4 - 5]
وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيراً (٤) فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ فَجاسُوا خِلالَ الدِّيارِ وَكانَ وَعْداً مَفْعُولاً (٥)
{ وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيراً (٤) فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ فَجاسُوا خِلالَ الدِّيارِ وَكانَ وَعْداً مَفْعُولاً (٥) } “Biz Kitap'ta İsrailoğullarına: 'Andolsun ki siz o yerde iki defa fesat çıkaracaksınız ve muhakkak büyük bir azgınlıkla böbürleneceksiniz' diye bildirdik. (4) Artık o ikisinden ilkinin vadesi gelince, üzerinize pek çetin bir güce sahip kullarımızı gönderdik de evlerin aralarına kadar girip araştırdılar. Bu, yerine getirilmiş bir vaat idi. (5)”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَآتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ [الْإِسْرَاء: ٢] ، أَيْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ هُدًى، وَبَيَّنَّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكِتَابِ مَا يَحِلُّ بِهِمْ مِنْ جَرَّاءِ مُخَالَفَةِ هَدْيِ التَّوْرَاةِ إِعْلَامًا لِهَذِهِ الْأُمَّةِ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَدَّخِرْ أُولَئِكَ إِرْشَادًا وَنُصْحًا، فَالْمُنَاسَبَةُ ظَاهِرَةٌ.
[Bu ayet], { وَآتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } [İsrâ: 2] cümlesine atıftır. Yani; Biz Musa'ya Kitab'ı bir hidayet rehberi olarak verdik ve bu ümmete, Allah'ın onları irşad etmekten ve nasihat vermekten hiçbir şeyi esirgemediğini bildirmek üzere, Tevrat'ın hidayetine aykırı davranmaları sebebiyle başlarına gelecekleri İsrailoğullarına Kitap'ta açıkladık. Dolayısıyla [ayetler arasındaki] münasebet açıktır.
وَالْقَضَاءُ بِمَعْنَى الْحُكْمِ وَهُوَ التَّقْدِيرُ، وَمَعْنَى كَوْنِهِ فِي الْكِتَابِ أَنَّ الْقَضَاءَ ذُكِرَ فِي الْكِتَابِ، وَتَعْدِيَةُ قَضَيْنا بِحَرْفِ (إِلَى) لِتَضْمِينِ قَضَيْنا مَعْنَى (أَبْلَغْنَا) ، أَيْ قَضَيْنَا وَأَنْهَيْنَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٦٦] . فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِ (الْكِتَابِ) كِتَابَ التَّوْرَاةِ وَالتَّعْرِيفُ لِلْعَهْدِ لِأَنَّهُ ذَكَرَ الْكِتَابَ آنِفًا، وَيُوجَدُ فِي مَوَاضِعَ، مِنْهَا مَا هُوَ قَرِيبٌ مِمَّا فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَكِنْ بِإِجْمَالٍ (انْظُرِ الْإِصْحَاحَ ٢٦ وَالْإِصْحَاحَ
Kazâ (قضاء), hüküm manasındadır ki o da takdirdir. Bunun Kitap'ta olmasının manası, bu hükmün Kitap'ta zikredilmiş olmasıdır. { قَضَيْنا } fiilinin (إِلى) harfiyle geçişli kılınması, { قَضَيْنا } fiiline 'tebliğ ettik/ulaştırdık' anlamının tazmin edilmesi (içirilmesi) içindir; yani 'hükmettik ve bildirdik' demektir. Nitekim Yüce Allah'ın Hicr Suresi'ndeki: { وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ } [Hicr: 66] kavli de böyledir. Dolayısıyla { الْكِتابِ } ile kastedilenin Tevrat kitabı olması ve belirliliğin de ahd-i zikrî (önceden geçen) için olması caizdir; zira az önce Kitap'tan söz etmiştir. Nitekim [Tevrat'ın] bazı yerlerinde bu ayettekine yakın ifadeler -özet halinde de olsa- bulunmaktadır (bkz. 26. Bölüm, 28. Bölüm