٢٨ وَالْإِصْحَاحَ ٣٠) ، فَيَكُونُ الْعُدُولُ عَنِ الْإِضْمَارِ إِلَى إِظْهَارِ لَفْظِ (الْكِتَابِ) لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ.
ve 30. Bölüm). Bu durumda zamir kullanmaktan vazgeçilip { الْكِتابِ } lafzının açıkça zikredilmesi sadece konuya ehemmiyet vermek içindir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْكِتَابُ بَعْضَ كُتُبِهِمُ الدِّينِيَّةِ. فَتَعْرِيفُ (الْكِتَابِ) تَعْرِيفُ الْجِنْسِ وَلَيْسَ تَعْرِيفَ الْعَهْدِ الذِّكْرِيِّ، إِذْ لَيْسَ هُوَ الْكِتَابُ الْمَذْكُورُ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: وَآتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ [الْإِسْرَاء: ٢] لِأَنَّهُ لَمَّا أَظْهَرَ اسْمَ الْكِتَابِ أَشْعَرَ بِأَنَّهُ كِتَابٌ آخَرُ مِنْ كُتُبِهِمْ، وَهُوَ الْأَسْفَارُ الْمُسَمَّاةُ بِكُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ: أَشْعِيَاءَ، وَأَرْمِيَا، وَحِزْقِيَالَ، وَدَانْيَالَ، وَهِيَ فِي الدَّرَجَةِ الثَّانِيَةِ مِنَ التَّوْرَاةِ. وَكَذَلِكَ كِتَابُ النَّبِيِّ مَلَاخِي.
{ الْكِتابِ } ifadesinin onların dini kitaplarından bazıları olması da caizdir. Bu takdirde { الْكِتابِ } lafzındaki belirlilik takısı ahd-i zikrî için değil, cins içindir; zira az önce geçen { وَآتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } [İsrâ: 2] kavlindeki kitap değildir. Çünkü Kitap ismini açıkça zikretmesi, bunun onların kitaplarından başka bir kitap olduğunu hissettirmiştir ki o da Tevrat'tan sonra ikinci derecede olan İşaya, Yeremya, Hezekiel ve Daniel gibi peygamberlerin kitapları olarak adlandırılan kutsal metinlerdir. Malaki Peygamber'in kitabı da böyledir.
وَالْإِفْسَادُ مَرَّتَيْنِ ذُكِرَ فِي كِتَابِ أَشْعِيَاءَ وَكِتَابِ أَرْمِيَاءَ.
İki defa fesat çıkarma hadisesi İşaya Kitabı'nda ve Yeremya Kitabı'nda zikredilmiştir.
فَفِي كِتَابِ أَشْعِيَاءَ نِذَارَاتٌ فِي الْإِصْحَاحِ الْخَامِسِ وَالْعَاشِرِ. وَأُولَى الْمَرَّتَيْنِ مَذْكُورَةٌ فِي كِتَابِ أَرْمِيَاءَ فِي الْإِصْحَاحِ الثَّانِي وَالْإِصْحَاحِ الْحَادِي وَالْعِشْرِينَ وَغَيْرِهِمَا. وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِلَفْظِ الْكِتَابِ كِتَابًا وَاحِدًا فَإِنَّ الْمُفْرَدَ الْمُعَرَّفَ- بِلَامِ الْجِنْسِ- يُرَادُ بِهِ الْمُتَعَدِّدُ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْكِتَابُ أَكْثَرُ مِنَ الْكُتُبِ. وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالْكِتَابِ التَّوْرَاةُ وَكُتُبُ الْأَنْبِيَاءِ وَلِذَلِكَ أَيْضًا وَقَعَ بِالْإِظْهَارِ دُونَ الْإِضْمَارِ.
İşaya Kitabı'nın beşinci ve onuncu bölümlerinde uyarılar yer alır. Bu iki seferin ilki ise Yeremya Kitabı'nın ikinci, yirmi birinci ve diğer bölümlerinde zikredilmiştir. 'Kitap' lafzıyla tek bir kitap kastedilmiş değildir; zira cins lâmı ile belirlilik kazanan tekil isimler çoğul anlam ifade eder. İbn Abbas'tan nakledildiğine göre Kitap, kitaplardan daha kapsamlıdır. Kitap ile Tevrat ve peygamberlerin kitaplarının kastedilmiş olması da caizdir; bu sebeple de zamir yerine açık isim kullanılmıştır.
وَجُمْلَةُ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ- إِلَى قَوْله- حَصِيراً مُبَيِّنَةٌ لِجُمْلَةِ وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ. وَأَيًّا مَا كَانَ فَضَمَائِرُ الْخِطَابِ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ مَانِعَةٌ مِنْ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْكِتَابِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ اللَّوْحَ الْمَحْفُوظَ أَوْ كِتَابَ اللَّهِ، أَيْ عِلْمَهُ.
{ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ } cümlesi - { حَصِيراً } kavline kadar- { وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ } cümlesini açıklamaktadır. Her halükarda, bu cümledeki hitap zamirleri, Yüce Allah'ın { وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ } kavlindeki 'Kitap' ile Levh-i Mahfuz'un veya Allah'ın kitabı, yani O'nun ilminin kastedilmesine engeldir.
وَهَذِهِ الْآيَةُ تُشِيرُ إِلَى حَوَادِثَ عَظِيمَةٍ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَعْدَائِهِمْ مِنْ أُمَّتَيْنِ عَظِيمَتَيْنِ:
Bu ayet, İsrailoğulları ile onların iki büyük kavimden olan düşmanları arasında geçen büyük olaylara işaret etmektedir:
حَوَادِثُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْبَابِلِيِّينَ، وَحَوَادِثُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الرُّومَانِيِّينَ. فَانْقَسَمَتْ بِهَذَا الِاعْتِبَارِ إِلَى نَوْعَيْنِ: نَوْعٌ مِنْهُمَا تَنْدَرِجُ فِيهِ حَوَادِثُهُمْ مَعَ الْبَابِلِيِّينَ، وَالنَّوْعُ الْآخَرُ حَوَادِثُهُمْ مَعَ الرُّومَانِيِّينَ، فَعَبَّرَ عَنِ النَّوْعَيْنِ بِمَرَّتَيْنِ لِأَنَّ كُلَّ مَرَّةٍ مِنْهُمَا تَحْتَوِي عَلَى عِدَّةِ مَلَاحِمَ.
Kendileri ile Babilliler arasındaki olaylar ve kendileri ile Romalılar arasındaki olaylar. Bu açıdan [olaylar] iki türe ayrılmıştır: Bir türün içine Babillilerle olan olayları, diğer türün içine ise Romalılarla olan olayları girer. Bu iki tür 'iki defa' şeklinde ifade edilmiştir; çünkü bu iki seferin her biri birçok savaşı içermektedir.
فَالْمَرَّةُ الْأُولَى هِيَ مَجْمُوعُ حَوَادِثَ مُتَسَلْسِلَةٍ تُسَمَّى فِي التَّارِيخِ بِالْأَسْرِ الْبَابِلِيِّ وَهِيَ غَزَوَاتُ (بُخْتُنَصَّرَ) مَلِكِ بَابِلَ وَآشُورَ بِلَادَ أُورْشَلِيمَ. وَالْغَزْوُ الْأَوَّلُ كَانَ سَنَةَ ٦٠٦ قَبْلَ الْمَسِيحِ، أَسَرَ جَمَاعَاتٍ كَثِيرَةً مِنَ الْيَهُودِ وَيُسَمَّى الْأَسْرَ الْأَوَّلَ. ثُمَّ غَزَاهُمْ أَيْضًا غَزْوًا يُسَمَّى الْأَسْرَ الثَّانِيَ، وَهُوَ أَعْظَمُ مِنَ الْأَوَّلِ، كَانَ سَنَةَ ٥٩٨ قَبْلَ الْمَسِيحِ، وَأَسَرَ مَلِكَ يَهُوذَا وَجَمْعًا غَفِيرًا مِنَ الْإِسْرَائِيلِيِّينَ وَأَخَذَ الذَّهَبَ الَّذِي فِي هَيْكَلِ سُلَيْمَانَ وَمَا فِيهِ مِنَ الْآنِيَةِ
Birinci sefer, tarihte 'Babil Sürgünü' olarak adlandırılan birbirine bağlı olaylar zinciridir ki bunlar Babil ve Asur Kralı Buhtunnasır'ın (Nebukadnezar) Kudüs topraklarına yaptığı seferlerdir. Birinci sefer milattan önce 606 yılındaydı; Yahudilerden pek çok topluluğu esir aldı ve buna 'Birinci Sürgün' denir. Sonra onlara 'İkinci Sürgün' adı verilen ve ilkinden daha büyük olan bir sefer daha düzenledi; bu da milattan önce 598 yılında gerçekleşti. Yehuda kralını ve çok sayıda İsrailoğlunu esir aldı, Süleyman Mabedi'nde bulunan altınları ve oradaki kıymetli
النَّفِيسَةِ.
kapları alıp götürdü.
وَالْأَسْرُ الثَّالِثُ الْمُبِيرُ سَنَةَ ٥٨٨ قَبْلَ الْمَسِيحِ غَزَاهُمْ «بُخْتُنَصَّرَ» وَسَبَى كُلَّ شَعْبِ يَهُوذَا، وَأَحْرَقَ هَيْكَلَ سُلَيْمَانَ، وَبَقِيَتْ أُورْشَلِيمُ خَرَابًا يَبَابًا. ثُمَّ أَعَادُوا تَعْمِيرَهَا كَمَا سَيَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ رَدَدْنا لَكُمُ الْكَرَّةَ [الْإِسْرَاء: ٦] .
Milattan önce 588 yılındaki helak edici üçüncü sürgünde ise Buhtunnasır onlara sefer düzenledi, bütün Yehuda halkını esir etti, Süleyman Mabedi'ni yaktı ve Kudüs ıssız bir harabe halinde kaldı. Daha sonra Yüce Allah'ın: { ثُمَّ رَدَدْنا لَكُمُ الْكَرَّةَ } [İsrâ: 6] kavlinde geleceği üzere orayı yeniden imar ettiler.
وَأَمَّا الْمَرَّةُ الثَّانِيَةُ فَهِيَ سِلْسِلَةُ غَزَوَاتِ الرُّومَانِيِّينَ بِلَادَ أُورْشَلِيمَ. وَسَيَأْتِي بَيَانُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ [الْإِسْرَاء: ٦] الْآيَةَ.
İkinci sefere gelince, bu da Romalıların Kudüs topraklarına yaptığı seferler zinciridir. Bunun açıklaması Yüce Allah'ın: { فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ } [İsrâ: 7] ayetinde gelecektir.
وَإِسْنَادُ الْإِفْسَادِ إِلَى ضَمِيرِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مُفِيدٌ أَنَّهُ إِفْسَادٌ مِنْ جُمْهُورِهِمْ بِحَيْثُ تُعَدُّ الْأُمَّةُ كُلُّهَا مُفْسِدَةً وَإِنْ كَانَتْ لَا تَخْلُو مِنْ صَالِحِينَ.
Fesat çıkarmanın İsrailoğulları zamirine isnat edilmesi, bu fesadın onların çoğunluğundan kaynaklandığını, dolayısıyla içlerinde salih kimseler bulunsa bile bütün milletin fesatçı sayıldığını ifade eder.
وَالْعُلُوُّ فِي قَوْلِهِ: وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيراً مَجَازٌ فِي الطُّغْيَانِ وَالْعِصْيَانِ كَقَوْلِهِ: إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِي الْأَرْضِ [الْقَصَص: ٤] وَقَوْلِهِ: إِنَّهُ كانَ عالِياً مِنَ الْمُسْرِفِينَ [الدُّخان:
{ وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيراً } kavlindeki ulüvv (علو / azgınca böbürlenme), tıpkı: { إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِي الْأَرْضِ } [Kasas: 4], { إِنَّهُ كانَ عالِياً مِنَ الْمُسْرِفِينَ } [Duhân:
٣١] وَقَوْلِهِ: أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ [النَّمْل: ٣١] تَشْبِيهًا لِلتَّكَبُّرِ وَالطُّغْيَانِ بِالْعُلُوِّ عَلَى الشَّيْءِ لِامْتِلَاكِهِ تَشْبِيهَ مَعْقُولٍ بِمَحْسُوسٍ.
31] ve { أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ } [Neml: 31] ayetlerinde olduğu gibi tuğyan ve isyandan mecazdır; kibirlenme ve azgınlık, bir şeye hükmetmek için onun üzerine çıkmaya benzetilmiştir ki bu, akılla kavranan bir şeyin duyularla hissedilen bir şeye teşbihidir.
وَأَصْلُ وَلَتَعْلُنَّ لَتَعْلُوُونَنَّ. وَأَصْلُ لَتُفْسِدُنَّ لَتُفْسِدُونَنَّ.
{ وَلَتَعْلُنَّ } kelimesinin aslı 'letaeluvunnenne' (لَتَعْلُوُونَنَّ); { لَتُفْسِدُنَّ } kelimesinin aslı ise 'letüfsidünenne' (لَتُفْسِدُونَنَّ) şeklindedir.
وَالْوَعْدُ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، أَيْ مَوْعُودُ أُولَى الْمَرَّتَيْنِ، أَيِ الزَّمَانُ الْمُقَدَّرُ لِحُصُولِ الْمَرَّةِ الْأُولَى مِنَ الْإِفْسَادِ وَالْعُلُوِّ، كَقَوْلِهِ: فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ [الْكَهْف: ٩٨] .
Vaad (وعد), meful (vadedilen şey) manasında bir masdardır; yani iki seferden ilkinin vadesi, bir diğer ifadeyle fesat ve böbürlenmenin ilk seferinin gerçekleşmesi için takdir edilen zamandır. Nitekim: { فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ } [Kehf: 98] kavli de böyledir.
وَمِثْلُ ذَلِكَ قَوْلُهُ: وَكانَ وَعْداً مَفْعُولًا أَيْ مَعْمُولًا وَمُنَفَّذًا.
Bunun bir benzeri de: { وَكانَ وَعْداً مَفْعُولاً } yani 'yapılmış ve infaz edilmiş' kavlidir.
وَإِضَافَةُ وَعْدُ إِلَى أُولاهُما بَيَانِيَّةٌ، أَيِ الْمَوْعُودُ الَّذِي هُوَ أُولَى الْمَرَّتَيْنِ مِنَ الْإِفْسَادِ وَالْعُلُوِّ.
{ وَعْدُ } kelimesinin { أُولاهُما } lafzına tamlanan olması beyanîdir; yani fesat ve azgınlığın iki seferinden ilki olan vadedilen durumdur.
وَالْبَعْثُ مُسْتَعْمَلٌ فِي تَكْوِينِ السَّيْرِ إِلَى أَرْضِ إِسْرَائِيلَ وَتَهْيِئَةِ أَسْبَابِهِ حَتَّى كَأَنَّ ذَلِكَ أَمْرٌ بِالْمَسِيرِ إِلَيْهِمْ كَمَا مَرَّ فِي قَوْلِهِ: لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٦٧] ، وَهُوَ بَعْثُ تَكْوِينٍ وَتَسْخِيرٍ لَا بَعْثٌ بِوَحْيٍ وَأَمْرٍ.
Ba's (بَعْث / gönderme) kelimesi, İsrail topraklarına yönelişin yaratılması ve sebeplerinin hazırlanması anlamında kullanılmıştır; öyle ki bu durum sanki onlara doğru yürüme emri gibidir. Nitekim A'râf Suresi'ndeki: { لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ } [A'râf: 167] kavlinde de geçmişti. Bu, bir vahiy ve emir ile gönderme değil, tekvinî (yaratılış kanunları çerçevesinde) ve teshir (boyun eğdirme) yoluyla bir göndermedir.
وَتَعْدِيَةُ بَعَثْنا بِحَرْفِ الِاسْتِعْلَاءِ لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى التَّسْلِيطِ كَقَوْلِهِ: لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ [الْأَعْرَاف: ١٦٧] .
{ بَعَثْنا } fiilinin istilâ bildiren (عَلَى) harfiyle geçişli kılınması, tıpkı: { لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ } [A'râf: 167] kavlinde olduğu gibi musallat etme manasını tazmin etmesi içindir.
وَالْعِبَادُ: الْمَمْلُوكُونَ، وَهَؤُلَاءِ عِبَادُ مَخْلُوقِيَّةٍ، وَأَكْثَرُ مَا يُقَالُ: عِبَادُ اللَّهِ. وَيُقَالُ:
İbâd (عِبَاد): Mülk altında olanlar demektir; bunlar yaratılış bakımından kullardır. Çoğunlukla 'ibâdullâh' (Allah'ın kulları) şeklinde kullanılır. Şöyle de denilir:
عَبِيدٌ، بِدُونِ إِضَافَةٍ، نَحْوُ وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [فصلت: ٤٦] ، فَإِذَا قُصِدَ
{ وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } [Fussilet: 46] misalinde olduğu gibi izafetsiz olarak 'abîd' (عَبِيد) denir. Eğer
الْمَمْلُوكُونَ
kölelik altındaki
بِالرِّقِّ قِيلَ: عَبِيدٌ، لَا غَيْرُ. وَالْمَقْصُودُ بِعِبَادِ اللَّهِ هُنَا الْأَشُورِيُّونَ أَهْلُ بَابِلَ وَهُمْ جُنُودُ بُخْتُنَصَّرَ.
mülkler kastedilirse sadece 'abîd' denir, başkası denmez. Burada Allah'ın kulları ile kastedilenler ise Babil ahalisi olan Asurlulardır ki onlar Buhtunnasır'ın askerleridir.
وَالْبَأْسُ: الشَّوْكَةُ وَالشِّدَّةُ فِي الْحَرْب. وَوَصفه بالشديد لِقُوَّتِهِ فِي نَوْعِهِ كَمَا فِي آيَةِ سُورَة سُلَيْمَان [النَّمْل: ٣٣] : قالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ.
Be's (بَأْس); savaşta güç, kuvvet ve çetinlik demektir. Kendi türündeki gücünden dolayı 'şedîd' (çetin) olarak nitelenmiştir; nitekim Süleyman [kıssasının geçtiği] Neml Suresi'ndeki ayette [Neml: 33]: { قالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ } “Biz güçlü kuvvetli ve pek çetin savaşçılarız dediler” buyrulmaktadır.
وَجُمْلَةُ فَجاسُوا عَطْفٌ عَلَى بَعَثْنا فَهُوَ مِنَ الْمُقْضَى فِي الْكتاب. وَالْجُلُوس:
{ فَجاسُوا } cümlesi { بَعَثْna } fiiline atıftır, dolayısıyla Kitap'ta hükmedilen şeylerdendir. Cevaflık/Cevs (الجَوْس) ise:
التَّخَلُّلُ فِي الْبِلَادِ وَطَرْقُهَا ذِهَابًا وَإِيَابًا لِتَتَبُّعِ مَا فِيهَا. وَأُرِيدَ بِهِ هُنَا تَتَبُّعُ الْمُقَاتَلَةِ فَهُوَ جَوْسُ مَضَرَّةٍ وَإِسَاءَةٍ بِقَرِينَةِ السِّيَاقِ.
Beldenin aralarına dalmak ve içindekileri arayıp taramak için oralarda gidip gelmektir. Burada kastedilen savaşçıları arayıp taramaktır; dolayısıyla bağlamın karinesiyle bu, zarar ve kötülük verme amaçlı bir arayıp taramadır.
وَ (خِلَالَ) اسْمٌ جَاءَ عَلَى وَزْنِ الْجُمُوعِ وَلَا مُفْرَدَ لَهُ، وَهُوَ وَسَطُ الشَّيْءِ الَّذِي يُتَخَلَّلُ مِنْهُ. قَالَ تَعَالَى: فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ [الرّوم: ٤٨] .
{ خِلالَ } çoğul vezninde gelen ve tekili olmayan bir isimdir; bir şeyin arasına girilen orta kısmıdır. Yüce Allah: { فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ } [Rûm: 48] “Yağmurun onun arasından çıktığını görürsün” buyurmuştur.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الدِّيارِ تَعْرِيفُ الْعَهْدِ، أَيْ دِيَارِكُمْ، وَذَلِكَ أَصْلُ جَعْلِ (اَلْ) عِوَضًا عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ. وَهِيَ دِيَارُ بَلَدِ أُورْشَلِيمَ فَقَدْ دَخَلَهَا جَيْشُ بُخْتُنَصَّرَ وَقَتَلَ الرِّجَالَ وَسَبَى، وَهَدَمَ الدِّيَارَ، وَأَحْرَقَ الْمَدِينَةَ وَهَيْكَلَ سُلَيْمَانَ بِالنَّارِ. وَلَفْظُ (الدِّيَارِ) يَشْمَلُ هَيْكَلَ سُلَيْمَانَ لِأَنَّهُ بَيْتُ عِبَادَتِهِمْ، وَأُسِرَ كُلُّ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبِذَلِكَ خَلَتْ بِلَادُ الْيَهُودِ مِنْهُمْ. وَيَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ فِي الْآيَةِ الْآتِيَةِ: وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَما دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ.
{ الدِّيارِ } kelimesindeki belirlilik ahd içindir; yani 'diyarınız' demektir ki asıl kural harf-i tarifin muzâfun ileyh yerine getirilmesidir. Bunlar Kudüs şehrinin evleridir; nitekim Buhtunnasır'ın ordusu oraya girmiş, erkekleri öldürmüş, esir almış, evleri yıkmış, şehri ve Süleyman Mabedi'ni ateşe vermiştir. { الدِّيارِ } lafzı Süleyman Mabedi'ni de kapsar; zira orası onların ibadet evidir. Bütün İsrailoğulları esir edilmiş ve böylece Yahudi beldeleri onlardan tamamen boşalmıştır. Gelecek ayetteki: { وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَما دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ } kavli de buna delalet etmektedir.
[٦- ٨]
[6-8]
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : الْآيَات ٦ الى ٨]
[İSRÂ SURESİ (17): AYETLER 6 - 8]
ثُمَّ رَدَدْنا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ وَأَمْدَدْناكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ وَجَعَلْناكُمْ أَكْثَرَ نَفِيراً (٦) إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوؤُا وُجُوهَكُمْ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَما دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيراً (٧) عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنا وَجَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ حَصِيراً (٨)
{ ثُمَّ رَدَدْنا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ وَأَمْدَدْناكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ وَجَعَلْناكُمْ أَكْثَرَ نَفِيراً (٦) إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوؤُا وُجُوهَكُمْ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَما دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيراً (٧) عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنا وَجَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ حَصِيراً (٨) } “Sonra onlara karşı size tekrar üstünlük verdik, mallar ve oğullarla size yardım ettik ve sayınızı daha da çoğalttık. (6) Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz ve eğer kötülük ederseniz o da [kendiniz] aleyhinedir. Artık sonuncunun vadesi gelince, yüzlerinizi kederden karartsınlar, ilk kez girdikleri gibi yine Mescid'e girsinler ve ele geçirdikleri her şeyi büsbütün mahvetsinler [diye üzerinize düşmanlarınızı göndeririz]. (7) Umulur ki Rabbiniz size merhamet eder. Eğer [fesada] dönerseniz Biz de [cezalandırmaya] döneriz. Biz cehennemi kâfirler için bir zindan yaptık. (8)”
ثُمَّ رَدَدْنا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ وَأَمْدَدْناكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ وَجَعَلْناكُمْ أَكْثَرَ نَفِيراً (٦) إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها.
{ ثُمَّ رَدَدْنا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ وَأَمْدَدْناكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ وَجَعَلْناكُمْ أَكْثَرَ نَفِيراً (٦) إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } “Sonra onlara karşı size tekrar üstünlük verdik, mallar ve oğullarla size yardım ettik ve sayınızı daha da çoğalttık. (6) Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz ve eğer kötülük ederseniz o da [kendiniz] aleyhinedir.”
عَطَفَ جملَة فَجاسُوا [الْإِسْرَاء: ٥] فَهُوَ مِنْ تَمَامِ جَوَابِ (إِذَا) مِنْ قَوْلِهِ: فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما [الْإِسْرَاء: ٥] ، وَمِنْ بَقِيَّةِ الْمَقْضِيِّ فِي الْكِتَابِ، وَهُوَ مَاضٍ لَفْظًا مُسْتَقْبَلٌ
{ فَجاسُوا } [İsrâ: 5] cümlesine atfedilmiştir; dolayısıyla { فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما } [İsrâ: 5] kavlindeki { إِذا } edatının cevabının tamamındandır ve Kitap'ta hükmedilenlerin devamıdır. Bu, lafız olarak geçmiş zaman, anlam olarak ise gelecek zamandır;
مَعْنًى، لِأَنَّ (إِذَا) ظَرْفٌ لِمَا يُسْتَقْبَلُ. وَجِيءَ بِهِ فِي صِيغَةِ الْمَاضِي لِتَحْقِيقِ وُقُوعِ ذَلِكَ. وَالْمَعْنَى: نَبْعَثُ عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا فَيَجُوسُونَ وَنَرُدُّ لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ وَنُمْدِدُكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَنَجْعَلُكُمْ أَكْثَرَ نَفِيرًا.
çünkü { إِذا } gelecek zaman için kullanılan bir zarftır. Geçmiş zaman kipiyle getirilmesi ise bunun kesinlikle gerçekleşeceğini teyit etmek içindir. Manası şudur: Üzerinize kullarımızı göndeririz, onlar [yurdunuzu] arayıp tararlar; sonra onlara karşı size tekrar üstünlük veririz, mallar ve oğullarla size yardım ederiz ve sayınızı daha da çoğaltırız.
وَ (ثُمَّ) تُفِيدُ التَّرَاخِيَ الرُّتْبِيَّ وَالتَّرَاخِيَ الزَّمَنِيَّ مَعًا.
{ ثُمَّ } hem rütbece gecikmeyi (terâhî-i rütbî) hem de zaman bakımından gecikmeyi (terâhî-i zamanî) birlikte ifade eder.
وَالرَّدُّ: الْإِرْجَاعُ. وَجِيءَ بِفِعْلِ رَدَدْنا مَاضِيا جَريا عَلَى الْغَالِبِ فِي جَوَابِ (إِذَا) كَمَا جَاءَ شَرْطُهَا فِعْلًا مَاضِيًا فِي قَوْلِهِ: فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما بَعَثْنا [الْإِسْرَاء: ٥] أَيْ إِذَا يَجِيءُ يَبْعَثُ.
Radd (رَدّ); geri döndürmektir. { رَدَدْنا } fiili, tıpkı { فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما بَعَثْنا } [İsrâ: 5] kavlinde şart fiilinin geçmiş zaman gelmesi gibi, { إِذا } edatının cevabında galip olan kullanıma uygun olarak geçmiş zaman kipiyle gelmiştir; yani 'geldiği zaman gönderir' demektir.
وَالْكَرَّةُ: الرَّجْعَةُ إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي ذَهَبَ مِنْهُ.
Kerre (كَرَّة); ayrılınan yere geri dönmek demektir.
فَقَوْلُهُ: عَلَيْهِمْ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ هُوَ حَالٌ مِنَ الْكَرَّةَ، لِأَنَّ رُجُوعَ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَى أُورْشَلِيمَ كَانَ بِتَغَلُّبِ مَلِكِ فَارِسَ عَلَى مَلِكِ بَابِلَ.
Ayetin { عَلَيْهِمْ } kavli yerleşik bir zarftır (zarf-ı müstekar) ve { الْكَرَّةَ } kelimesinden haldir; çünkü İsrailoğullarının Kudüs'e geri dönüşü, Pers kralının Babil kralına galip gelmesiyle gerçekleşmiştir.
وَذَلِكَ أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ بَعْدَ أَنْ قَضَوْا نَيِّفًا وَأَرْبَعِينَ سَنَةً فِي أَسْرِ الْبَابِلِيِّينَ وَتَابُوا إِلَى اللَّهِ وَنَدِمُوا عَلَى مَا فَرَطَ مِنْهُمْ سَلَّطَ اللَّهُ مُلُوكَ فَارِسَ عَلَى مُلُوكِ بَابِلَ الْأَشُورِيِّينَ فَإِنَّ الْمَلِكَ (كُورَشَ) مَلِكَ فَارِسَ حَارَبَ الْبَابِلِيِّينَ وَهَزَمَهُمْ فَضَعُفَ سُلْطَانُهُمْ، ثُمَّ نَزَلَ بِهِمْ (دَارِيُوسُ) مَلِكُ فَارِسَ وَفَتَحَ بَابِلَ سَنَةَ ٥٣٨ قَبْلَ الْمَسِيحِ، وَأَذِنَ لِلْيَهُودِ فِي سَنَةِ ٥٣٠ قَبْلَ الْمَسِيحِ أَنْ يَرْجِعُوا إِلَى أُورْشَلِيمَ وَيُجَدِّدُوا دَوْلَتَهُمْ. وَذَلِكَ نَصْرٌ انْتَصَرُوهُ عَلَى الْبَابِلِيِّينَ إِذْ كَانُوا أَعْوَانًا لِلْفُرْسِ عَلَيْهِمْ.
Şöyle ki: İsrailoğulları Babil sürgününde kırk küsur yıl geçirip Allah'a tövbe edince ve işledikleri kusurlara pişman olunca, Allah Pers krallarını Asurlu Babil krallarına musallat etti. Nitekim Pers Kralı Kûruş (Kiros) Babillilerle savaşıp onları yendi ve otoritelerini zayıflattı. Ardından Pers Kralı Dârâ (Darius) onların üzerine yürüdü ve milattan önce 538 yılında Babil'i fethetti; milattan önce 530 yılında da Yahudilerin Kudüs'e dönmelerine ve devletlerini yeniden kurmalarına izin verdi. Bu, Babillilere karşı kazandıkları bir zaferdi; zira Perslere onlara karşı yardımcı olmuşlardı.
وَالْوَعْدُ بِهَذَا النَّصْرِ وَرَدَ أَيْضًا فِي كتاب أشعياء فِي الْإِصْحَاحَاتِ: الْعَاشِرِ، وَالْحَادِي عَشَرَ، وَالثَّانِي عَشَرَ، وَغَيْرِهَا، وَفِي كِتَابِ أَرْمِيَا فِي الْإِصْحَاحِ الثَّامِنِ وَالْعِشْرِينَ وَالْإِصْحَاحِ التَّاسِعِ وَالْعِشْرِينَ.
Bu zafer vaadi aynı zamanda İşaya Kitabı'nın onuncu, on birinci, on ikinci ve diğer bölümlerinde; Yeremya Kitabı'nın ise yirmi sekizinci ve yirmi dokuzuncu bölümlerinde yer almıştır.
وَقَوْلُهُ: وَأَمْدَدْناكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ وَجَعَلْناكُمْ أَكْثَرَ نَفِيراً هُوَ مِنْ جُمْلَةِ الْمَقْضِيِّ الْمَوْعُودِ بِهِ. وَوَقَعَ فِي الْإِصْحَاحِ التَّاسِعِ وَالْعِشْرِينَ مِنْ كِتَابِ
Yüce Allah'ın: { وَأَمْدَدْناكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ وَجَعَلْناكُمْ أَكْثَرَ نَفِيراً } kavli de vadedilip hükme bağlanan hususlardandır. Bu durum Yeremya Kitabı'nın yirmi dokuzuncu bölümünde
أَرْمِيَا «هَكَذَا قَالَ الرَّبُّ إِلَهُ إِسْرَائِيل لكل السَّبي الَّذِي سَبَيْتُهُ مِنْ أُورْشَلِيمَ إِلَى بَابِلَ: ابْنُوا بُيُوتًا وَاسْكُنُوا، وَاغْرِسُوا جَنَّاتٍ، وَكُلُوا ثَمَرَهَا، خُذُوا نِسَاءً وَلِدُوا بَنِينَ وَبَنَاتٍ، وَاكْثُرُوا هُنَاكَ وَلَا تَقِلُّوا» .
şöyle yer almıştır: “İsrail'in Tanrısı Rab, Kudüs'ten Babil'e sürdüğüm bütün sürgünlere şöyle diyor: Evler yapıp oturun; bahçeler dikip meyvesini yiyin; kadınlar alın, oğullar ve kızlar doğurun; orada çoğalın ve azalmayın.”
ونَفِيراً تَمْيِيز «لأكْثر» فَهُوَ تَبْيِينٌ لِجِهَةِ الْأَكْثَرِيَّةِ، وَالنَّفِيرُ. اسْمُ جَمْعٍ لِلْجَمَاعَةِ الَّتِي تَنْفِرُ مَعَ الْمَرْءِ مِنْ قَوْمِهِ وَعَشِيرَتِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي جَهْلٍ: «لَا فِي الْعِيرِ وَلَا فِي النَّفِيرِ» .
{ نَفِيراً } kelimesi { أَكْثَرَ } lafzının temyizidir; dolayısıyla çokluğun hangi yönden olduğunu açıklamaktadır. Nefîr (النَّفِير); kişinin kavminden ve aşiretinden kendisiyle birlikte sefere çıkan topluluk için kullanılan bir topluluk ismidir. Ebû Cehil'in: “Ne kervandadır ne nefîrde (yardıma koşan savaşçılar arasında)” sözü de bu köktendir.
وَالتَّفْضِيلُ فِي (أَكْثَرَ) تَفْضِيلٌ عَلَى أَنْفُسِهِمْ، أَيْ جَعَلْنَاكُمْ أَكْثَرَ مِمَّا كُنْتُمْ قَبْلَ الْجَلَاءِ، وَهُوَ الْمُنَاسِبُ لِمَقَامِ الِامْتِنَانِ. وَقَالَ جَمْعٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: أَكْثَرَ نَفِيرًا مِنْ أَعْدَائِكُمُ الَّذِينَ أَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ، أَيْ أَفْنَى مُعْظَمَ الْبَابِلِيِّينَ فِي الْحُرُوبِ مَعَ الْفُرْسِ حَتَّى صَارَ عَدَدُ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي بِلَادِ الْأَسْرِ أَكْثَرَ مِنْ عَدَدِ الْبَابِلِيِّينَ.
{ أَكْثَرَ } lafzındaki üstünlük (tafdîl), kendi geçmiş durumlarına kıyasladır; yani 'sizi sürgünden önceki halinizden daha çok kıldık' demektir ki minnet makamına uygun olan da budur. Müfessirlerden bir grup ise şöyle demiştir: Sizi yurtlarınızdan çıkaran düşmanlarınızdan daha çok kıldık; yani Perslerle yapılan savaşlarda Babillilerin çoğunu yok etti, öyle ki sürgün diyarındaki İsrailoğullarının sayısı Babillilerin sayısından daha fazla oldu.
وَقَوْلُهُ: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها مِنْ جُمْلَةِ الْمَقْضِيِّ فِي الْكِتَابِ مِمَّا خُوطِبَ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ، وَهُوَ حِكَايَةٌ لِمَا فِي الْإِصْحَاحِ التَّاسِعِ وَالْعِشْرِينَ مِنْ كِتَابِ أَرْمِيَا «وَصَلُّوا لِأَجْلِهَا إِلَى الرَّبِّ لِأَنَّهُ بِسَلَامِهَا يَكُونُ لَكُمْ سَلَامٌ» . وَفِي الْإِصْحَاحِ الْحَادِي وَالثَلَاثِينَ «يَقُولُ الرَّبُّ أَزْرَعُ بَيْتَ إِسْرَائِيلَ وَبَيْتَ يَهُوذَا وَيَكُونُ كَمَا سَهِرْتُ عَلَيْهِمْ لِلِاقْتِلَاعِ وَالْهَدْمِ وَالْقَرْضِ وَالْإِهْلَاكِ، كَذَلِكَ أَسْهَرُ عَلَيْهِمْ لِلْبِنَاءِ وَالْغَرْسِ فِي تِلْكَ الْأَيَّامِ لَا يَقُولُونَ: الْآبَاءُ أَكَلُوا حِصْرِمًا وَأَسْنَانُ الْأَبْنَاءِ ضَرَسَتْ بَلْ كُلُّ وَاحِدٍ يَمُوتُ بِذَنْبِهِ كُلُّ إِنْسَانٍ يَأْكُلُ الْحِصْرِمَ تَضْرَسُ أَسْنَانُهُ» .
Yüce Allah'ın: { إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } kavli, Kitap'ta hükme bağlanıp İsrailoğullarına hitap edilen hususlardandır. Bu, Yeremya Kitabı'nın yirmi dokuzuncu bölümündeki şu ifadenin hikâyesidir: “Onun esenliği için Rabbe dua edin; çünkü onun esenliğinde sizin için de esenlik vardır.” Otuz birinci bölümde ise şöyle denmektedir: “Rab diyor ki: İsrail evini ve Yehuda evini ekeceğim. Kökünden sökmek, yıkmak, kırmak ve yok etmek için onları nasıl gözettiysem; aynı şekilde bina etmek ve dikmek için de onları gözeteceğim. O günlerde artık: 'Babalar koruk yedi, çocukların dişleri kamaştı' demeyecekler. Bilakis herkes kendi günahı yüzünden ölecektir; koruk yiyen her insanın dişleri kamaşacaktır.”
وَمَعْنَى إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ أَنَّنَا نَرُدُّ لَكُمُ الْكَرَّةَ لِأَجْلِ التَّوْبَةِ وَتَجَدُّدِ الْجِيلِ وَقَدْ أَصْبَحْتُمْ فِي حَالَةِ نِعْمَةٍ، فَإِنْ أَحْسَنْتُمْ كَانَ جَزَاؤُكُمْ حَسَنًا وَإِن أسأتم أَسَأْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ، فَكَمَا أَهْلَكْنَا مَنْ قَبْلَكُمْ بِذُنُوبِهِمْ فَقَدْ أَحْسَنَّا إِلَيْكُمْ بِتَوْبَتِكُمْ فَاحْذَرُوا الْإِسَاءَةَ كَيْلَا تَصِيرُوا إِلَى مَصِيرِ مَنْ قَبْلَكُمْ.
{ إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ } kavlinin manası şudur: Biz tövbe etmeniz ve neslin yenilenmesi sebebiyle size tekrar üstünlük veririz; nitekim nimet içinde bir hale kavuştunuz. Eğer iyilik ederseniz mükâfatınız güzel olur; şayet kötülük ederseniz kendi aleyhinize kötülük etmiş olursunuz. Nitekim sizden öncekileri günahları sebebiyle helak ettiğimiz gibi, tövbeniz sebebiyle de size ihsanda bulunduk; o halde sizden öncekilerin akıbetine uğramamak için kötülükten sakının.
وَإِعَادَةُ فِعْلِ أَحْسَنْتُمْ تَنْوِيهٌ فَلَمْ يَقُلْ: إِنْ أَحْسَنْتُمْ فَلِأَنْفُسِكُمْ. وَذَلِكَ مِثْلُ قَوْلِ الْأَحْوَصِ:
{ أَحْسَنْتُمْ } fiilinin tekrar edilmesi bir vurgu ve övgüdür (tenvîh); bu yüzden “İyilik ederseniz kendinize” [şeklinde fiilsiz] dememiştir. Bu, Ahvas'ın şu sözü gibidir:
فَإِذَا تَزُولُ تَزُولُ عَنْ مُتَخَمِّطٍ ... تُخْشَى بَوَادِرُهُ عَلَى الْأَقْرَانِ
“O zail olduğu (öfkesi geçtiği) vakit, akranlarına karşı öfke nöbetlerinden korkulan hiddetli bir kimseden zail olur.”
قَالَ أَبُو الْفَتْحِ ابْنُ جِنِّيٍّ فِي شَرْحِ بَيْتِ الْأَحْوَصِ فِي الْحَمَاسَةِ: إِنَّمَا جَازَ أَنْ يَقُولَ (فَإِذَا تَزُولُ تَزُولُ) لِمَا اتَّصَلَ بِالْفِعْلِ الثَّانِي مِنْ حَرْفِ الْجَرِّ الْمُفَادَةِ مِنْهُ الْفَائِدَةُ. وَمِثْلُهُ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى: هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا [الْقَصَص: ٦٣] ، وَلَوْ قَالَ: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ لَمْ يُفِدِ الْقَوْلُ شَيْئًا كَقَوْلِكَ: الَّذِي ضَرَبْتُهُ ضَرَبْتُهُ. وَقَدْ كَانَ أَبُو عَلِيٍّ امْتَنَعَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِمَّا أَخَذْنَاهُ (فِي الْأَصْلِ أَجَزْنَاهُ) غَيْرَ أَنَّ الْأَمْرَ فِيهَا عِنْدِي عَلَى مَا عَرَّفْتُكَ» اهـ.
Ebü’l-Feth İbn Cinnî, el-Hamâse'deki Ahvas'ın beytinin şerhinde şöyle demiştir: “{ فَإِذَا تَزُولُ تَزُولُ } demesi, ancak ikinci fiile anlam faydası sağlayan harf-i cer bitiştiği için caiz olmuştur. Yüce Allah'ın şu kavli de böyledir: { هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا } “İşte bunlar azdırdığımız kimselerdir; biz nasıl azmışsak onları da öyle azdırdık” [Kasas 63]. Şayet: 'Bunlar azdırdığımız, azdırdığımız kimselerdir' demiş olsaydı, senin: 'Dövdüğüm kimseyi dövdüm' demen gibi söze hiçbir fayda sağlamazdı. Ebû Ali ise bu ayette bizim benimsediğimiz (aslında caiz gördüğümüz) bu yaklaşımdan kaçınmıştı; fakat bu konudaki durum bana göre sana açıkladığım gibidir.”
وَالظَّاهِرُ أَنَّ امْتِنَاعَ أَبِي عَلِيٍّ مِنْ ذَلِكَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ يَرَى جَوَازَ أَنْ تَكُونَ أَغْوَيْناهُمْ تَأْكِيدًا «لأغوينا» وَقَوْلُهُ: كَما غَوَيْنا اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا، لِأَنَّ اسْمَ الْمَوْصُولِ مُسْنَدٌ إِلَى مُبْتَدَأٍ وَهُوَ اسْمُ الْإِشَارَةِ فَتَمَّ الْكَلَامُ بِذَلِكَ، بِخِلَافِ بَيْتِ الْأَحْوَصِ وَمِثَالُ ابْنِ جِنِّيٍّ: الَّذِي ضَرَبْتُهُ ضَرَبْتُهُ، فَيَرْجِعُ امْتِنَاعُ أَبِي عَلِيٍّ إِلَى أَنَّ مَا أَخَذَهُ ابْنُ جِنِّيٍّ غَيْرُ مُتَعَيِّنٍ فِي الْآيَةِ تَعَيُّنَهُ فِي بَيْتِ الْأَحْوَصِ.
Zahir olan şudur ki Ebû Ali'nin bu ayette bundan kaçınmasının sebebi, { أَغْوَيْناهُمْ } fiilinin { أَغْوَيْنا } için tekit, { كَما غَوَيْنا } kavlinin ise istînâf-ı beyânî olmasını caiz görmesidir. Çünkü ism-i mevsûl bir mübtedaya -ki o da işaret ismidir- isnat edilmiştir ve kelam bununla tamamlanmıştır; oysa Ahvas'ın beyti ile İbn Cinnî'nin “Dövdüğüm kimseyi dövdüm” örneği böyle değildir. Dolayısıyla Ebû Ali'nin kaçınması, İbn Cinnî'nin benimsediği yaklaşımın Ahvas'ın beytinde belirlendiği gibi ayette zorunlu olmamasına dayanmaktadır.
وَأُسْلُوبُ إِعَادَةِ الْفِعْلِ عِنْدَ إِرَادَةِ تَعَلُّقِ شَيْءٍ بِهِ أُسْلُوبٌ عَرَبِيٌّ فَصِيحٌ يُقْصَدُ بِهِ الِاهْتِمَامُ
Kendisine bir şey bağlanmak istendiğinde fiilin tekrar edilmesi üslubu, o fiile önem vermeyi amaçlayan fasih bir Arap üslubudur.
بِذَلِكَ الْفِعْلِ. وَقَدْ تَكَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ، قَالَ تَعَالَى: وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ [الشُّعَرَاء:
Bu durum Kur'an'da da tekrarlanmıştır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ }
١٣٠] وَقَالَ: وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً [الْفرْقَان: ٧٢] .
“Yakalayıp vurduğunuz zaman da zorbalar gibi vurursunuz” [Şuarâ 130]. Yine şöyle buyurmuştur: { وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً } “Boş ve faydasız bir şeye rastladıklarında vakarla [oradan] geçip giderler” [Furkân 72].
وَقَوله: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ جَاءَ عَلَى طَرِيقَةِ التَّجْرِيدِ بِأَنْ جُعِلَتْ نَفْسُ الْمُحْسِنِ كَذَاتٍ يُحْسَنُ لَهَا. فَاللَّامُ- لِتَعْدِيَةِ فِعْلِ أَحْسَنْتُمْ، يُقَالُ: أَحْسَنْتُ لِفُلَانٍ.
Yüce Allah'ın: { إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ } kavli, tecrîd (soyutlama) yoluyla gelmiştir; öyle ki iyilik yapanın nefsi, kendisine iyilik edilen ayrı bir zat gibi kılınmıştır. Buradaki lâm harfi { أَحْسَنْتُمْ } fiilinin geçişliliği (taadiyesi) içindir; nitekim “Ahsentü li-fulânin (falancaya iyilik ettim)” denir.
وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها. فَقَوْلُهُ: فَلَها مُتَعَلِّقٌ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ بَعْدَ فَاءِ الْجَوَابِ، تَقْدِيرُهُ: أَسَأْتُمْ لَهَا. وَلَيْسَ الْمَجْرُورُ بِظَرْفٍ مُسْتَقِرٍّ خَبَرًا عَنْ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ فِعْلُ أَسَأْتُمْ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَقَالَ فَعَلَيْهَا، كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ فُصِّلَتْ [٤٦] مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها.
Aynı şekilde O'nun: { وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } kavli de böyledir. Dolayısıyla { فَلَها } ifadesi, cevap fâ'sından sonra takdiri “esetüm lehâ (onun için kötülük ettiniz)” olan mahzuf bir fiile müteallıktır. Buradaki mecrur ifade, { أَسَأْتُمْ } fiilinin delalet ettiği mahzuf bir mübtedanın haberi konumundaki zarf-ı müstekar değildir; zira öyle olsaydı, Fussilet Suresi'ndeki: { مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها } “Kim salih amel işlerse kendi lehinedir; kim de kötülük ederse kendi aleyhinedir” [Fussilet 46] kavlinde olduğu gibi “fe-aleyhâ” derdi.
وَوَجْهُ الْمُخَالَفَةِ بَيْنَ أُسْلُوبِ الْآيَتَيْنِ أَنَّ آيَةَ فُصِّلَتْ لَيْسَ فِيهَا تَجْرِيدٌ، إِذِ التَّقْدِيرُ فِيهَا:
İki ayetin üslubu arasındaki farkın veçhi şudur: Fussilet ayetinde tecrîd (soyutlama) yoktur; zira oradaki takdir:
فَعَمَلُهُ لنَفسِهِ وإساءته عَلَيْهِ، فَلَمَّا كَانَ الْمُقَدَّرُ اسْمًا كَانَ الْمَجْرُورُ بَعْدَهُ مُسْتَقِرًّا غَيْرَ حَرْفِ تَعْدِيَةٍ، فَجَرَى عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ الْإِخْبَارُ مِنْ كَوْنِ الشَّيْءِ الْمُخْبَرِ عَنْهُ نَافِعًا فَيُخْبَرُ عَنْهُ بِمَجْرُورٍ بِاللَّامِ، أَوْ ضَارًّا يُخْبَرُ عَنْهُ بِمَجْرُورٍ بِ (إِلَى) ، وَأَمَّا آيَةُ الْإِسْرَاءِ فَفِعْلُ «أَحْسَنْتُمْ وَأَسَأْتُمُ» الْوَاقِعَانِ فِي الْجَوَابَيْنِ مُقْتَضِيَانِ التَّجْرِيدَ فَجَاءَا عَلَى أَصْلِ تَعْدِيَتِهِمَا بِاللَّامِ لَا لِقَصْدِ نَفْعٍ وَلَا ضُرٍّ.
“Ameli kendi lehine, kötülüğü ise kendi aleyhinedir” şeklindedir. Takdir edilen bir isim olunca, ondan sonraki mecrur da taadiye harfi olmayıp müstekar kılınmış; böylece haber verme kuralının gerektirdiği üzere, kendisinden haber verilen şey faydalı ise lâm ile mecrur olarak, zararlı ise alâ ile mecrur olarak haber verilmiştir. İsrâ ayetinde ise iki cevapta yer alan { أَحْسَنْتُمْ } ve { أَسَأْتُمْ } fiilleri tecrîd gerektirdiğinden, fayda ya da zarar kastı güdülmeksizin lâm ile geçişli olmaları aslı üzere gelmiştir.
فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوؤُا وُجُوهَكُمْ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَما دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيراً عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنا وَجَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ حَصِيراً تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها [الْإِسْرَاء: ٧] ، إِذْ تَقْدِيرُ الْكَلَامِ فَإِذَا أَسَأْتُمْ وَجَاءَ وَعْدُ الْمَرَّةِ الْآخِرَةِ.
{ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوؤُا وُجُوهَكُمْ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَما دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيراً عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنا وَجَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ حَصِيراً } “İkinci [fesatlığınızın] ceza vakti geldiğinde, yüzlerinizi karartsınlar (kederden kötü duruma soksunlar), ilk defa girdikleri gibi yine Mescid'e girsinler ve ele geçirdikleri her şeyi büsbütün helak edip yıksınlar [diye düşmanlarınızı üzerinize göndeririz]. Umulur ki Rabbiniz size merhamet eder; şayet [tekrar fesada] dönerseniz Biz de [cezalandırmaya] döneriz. Biz cehennemi kâfirlere bir zindan kıldık” kavli, { وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } [İsrâ 7] kavline terettüp eden bir tafsildir (tefrî'); zira kelamın takdiri: “Kötülük ettiğiniz ve ikinci defanın vaadi geldiği zaman...” şeklindedir.
وَقَدْ حَصَلَ بِهَذَا التَّفْرِيعِ إِيجَازٌ بَدِيعٌ قَضَاءً لِحَقِّ التَّقْسِيمِ الْأَوَّلِ فِي قَوْلِهِ: فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما [الْإِسْرَاء: ٥] ، وَلِحَقِّ إِفَادَةِ تَرَتُّبِ مَجِيءِ وَعْدِ الْآخِرَةِ عَلَى الْإِسَاءَةِ، وَلَوْ عُطِفَ بِالْوَاوِ كَمَا هُوَ مُقْتَضَى ظَاهِرِ التَّقْسِيمِ إِلَى مَرَّتَيْنِ فَاتَتْ إِفَادَةُ التَّرَتُّبِ وَالتَّفَرُّعِ.
{ فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما } [İsrâ 5] kavlindeki ilk taksimin hakkını vermek ve ikinci defanın vaadinin gelişinin kötülük etmeye bağlı olarak ortaya çıktığını ifade etmek üzere bu tefrî' ile eşsiz bir îcâz (özlü anlatım) gerçekleşmiştir. Şayet iki defaya ayrılmanın zahiri gereği olarak [fâ yerine] vâv ile atfedilmiş olsaydı, sıralanma ve terettüp anlamı kaybolurdu.
والْآخِرَةِ صِفَةٌ لِمَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: مَرَّتَيْنِ، أَيْ وَعْدُ الْمَرَّةِ الْآخِرَةِ.
{ الْآخِرَةِ } kelimesi, { مَرَّتَيْنِ } kavlinin delalet ettiği mahzuf bir ismin sıfatıdır; yani “ikinci/son defanın vaadi” demektir.
وَهَذَا الْكَلَامُ مِنْ بَقِيَّةِ مَا قُضِيَ فِي الْكِتَابِ بِدَلِيلِ تَفْرِيعِهِ بِالْفَاءِ.
Bu söz, fâ harfiyle tefrî' kılınmış olmasının delaletiyle, Kitap'ta hükme bağlanan hususların devamındandır.
وَالْآخِرَةُ ضد الأولى.
{ الْآخِرَةُ } kelimesi, { الْأُولَى } kelimesinin zıddıdır.
وَلَا مَاتَ «ليسوؤوا، وَلِيَدْخُلُوا، وَلِيُتَبِّرُوا» لِلتَّعْلِيلِ، وَلَيْسَتْ لِلْأَمْرِ لِاتِّفَاقِ الْقِرَاءَاتِ
{ لِيَسُوؤُا } , { وَلِيَدْخُلُوا } ve { وَلِيُتَبِّرُوا } kelimelerindeki lâm harfleri ta'lîl (gerekçe bildirme) içindir; emir için değildir. Zira meşhur kıraatler
الْمَشْهُورَةِ عَلَى كَسْرِ اللَّامَيْنِ الثَّانِي وَالثَّالِثِ، وَلَوْ كَانَا لَامَيْ أَمْرٍ لَكَانَا سَاكِنَيْنِ بَعْدَ وَاوِ الْعَطْفِ، فَيَتَعَيَّنُ أَن اللَّام الأول لَامُ أَمْرٍ (١) لَا لَامُ جَرٍّ. وَالتَّقْدِيرُ فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ بَعَثْنَا عبادا لنا ليسوؤا وُجُوهَكُمْ إِلَخْ.
ikinci ve üçüncü lâm harflerinin kesreli okunmasında ittifak etmiştir. Şayet bunlar emir lâmı olsaydı, atıf vâv'ından sonra sakin olurlardı; dolayısıyla birinci lâmın cer lâmı değil ta'lîl lâmı olması (١) kesinleşir. Takdiri şöyledir: “Sonuncunun vaadi geldiğinde, yüzlerinizi kötü duruma soksunlar diye üzerinize kullarımızı gönderdik...”
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَحَفْصٌ، وَأَبُو جَعْفَر، وَيَعْقُوب لِيَسُوؤُا بِضَمِيرِ الْجَمْعِ مِثْلَ أَخَوَاتِهِ الْأَفْعَالِ الْأَرْبَعَةِ. وَالضَّمَائِرُ رَاجِعَةٌ إِلَى مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ لَامُ التَّعْلِيلِ فِي قَوْله: لِيَسُوؤُا إِذْ هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِي وَعْدُ أُولاهُما بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا [الْإِسْرَاء: ٥] ، فَالتَّقْدِيرُ: فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عبادا لنا ليسوؤوا وُجُوهَكُمْ. وَلَيْسَتْ عَائِدَةً إِلَى قَوْلِهِ: عِباداً لَنا الْمُصَرَّحِ بِهِ فِي قَوْلِهِ: فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ [الْإِسْرَاء: ٥] ، لِأَن الَّذين أساؤوا وَدَخَلُوا الْمَسْجِدَ هَذِهِ الْمَرَّةَ أُمَّةٌ غَيْرُ الَّذِينَ جَاسُوا خِلَالَ الدِّيَارِ حَسَبِ شَهَادَةِ التَّارِيخِ وَأَقْوَالِ الْمُفَسِّرِينَ كَمَا سَيَأْتِي.
Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû Amr, Hafs, Ebû Ca‘fer ve Ya‘kūb, diğer dört fiil gibi { لِيَسُوؤُا } kelimesini de çoğul zamiriyle okumuşlardır. Bu zamirler, { لِيَسُوؤُا } kavlindeki ta'lîl lâmının delalet ettiği mahzuf bir lafza dönmektedir; zira bu ifade, birincinin vaadinde geçen { بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا } [İsrâ 5] kavlinin delalet ettiği anlama müteallıktır. Buna göre takdir: “Sonuncunun vaadi geldiğinde, yüzlerinizi kötü duruma soksunlar diye üzerinize kullarımızı göndeririz” şeklindedir. Yoksa bu zamirler, { فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ } [İsrâ 5] kavlinde açıkça zikredilen { عِباداً لَنا } ifadesine dönmemektedir; çünkü tarihin şehadeti ve müfessirlerin ileride geleceği üzere belirttikleri beyanlara göre, bu defa [onlara] kötülük edip Mescid'e girenler, evlerin aralarına kadar girip araştıranlardan başka bir kavimdir.
وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَخَلَفٍ لِيَسُوءَ بِالْإِفْرَادِ وَالضَّمِيرُ لِلَّهِ تَعَالَى. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ لِنَسُوءَ بِنُونِ الْعَظَمَةِ. وَتَوْجِيهُ هَاتَيْنِ الْقِرَاءَتَيْنِ مِنْ جِهَةِ مُوَافَقَةِ رَسْمِ الْمُصْحَفِ أَنَّ الْهَمْزَةَ الْمَفْتُوحَةَ بَعْدَ الْوَاوِ قَدْ تُرْسَمُ بِصُورَةِ أَلْفٍ، فَالرَّسْمُ يَسْمَحُ بِقِرَاءَةِ وَاوِ الْجَمَاعَةِ عَلَى أَنْ يَكُونَ الْأَلِفُ أَلِفَ الْفَرْقِ وَبِقِرَاءَتَيِ الْإِفْرَادِ عَلَى أَنَّ الْأَلِفَ عَلَامَةُ الْهَمْزَةِ.
İbn Âmir, Hamza, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Halef, zamir Yüce Allah'a ait olmak üzere tekil olarak { لِيَسُوءَ } şeklinde okumuşlardır. Kisâî ise azamet nûnu ile { لِنَسُوءَ } şeklinde okumuştur. Bu iki kıraatin Mushaf hattına uygunluğu açısından açıklaması şudur: Vâv harfinden sonraki fethalı hemze bazen elif suretinde yazılabilir; dolayısıyla hat, elifin fârika elifi olması üzere cemi vâvı kıraatine de elifin hemze alameti olması üzere tekil kıraatlerine de elvermektedir.
وَضَمِيرَا «لِيَسُوءُوا وليدخلوا» عَائِدَانِ إِلَى عِباداً لَنا [الْإِسْرَاء: ٥] بِاعْتِبَارِ لَفْظِهِ لَا بِاعْتِبَار مَا صدق الْمَعَادِ، عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِمْ: عِنْدِي دِرْهَمٌ وَنِصْفُهُ، أَيْ نِصْفُ صَاحِبِ اسْمِ دِرْهَمٍ، وَذَلِكَ تَعْوِيلٌ عَلَى الْقَرِينَةِ لِاقْتِضَاءِ السِّيَاقِ بُعْدَ الزَّمَنِ بَيْنَ الْمَرَّتَيْنِ: فَكَانَ هَذَا الْإِضْمَارُ مِنَ الْإِيجَازِ.
{ لِيَسُوءُوا } ve { وَلِيَدْخُلُوا } fiillerindeki iki zamir, merciin mâsadakı (birebir karşıladığı fertler) itibarıyla değil lafzı itibarıyla { عِباداً لَنا } [İsrâ 5] kavline dönmektedir. Bu durum, Arapların: “Yanımda bir dirhem ve onun yarısı (yani dirhem isminin müsemmasının yarısı) var” sözüne benzer. Bu da bağlamın iki defa arasında uzun bir zaman geçmesini gerektirmesi sebebiyle karineye dayanmaktadır; dolayısıyla buradaki zamir kullanımı (izmâr) îcâz türündendir.
وَضَمِيرُ كَما دَخَلُوهُ عَائِدٌ إِلَى الْعِبَادِ الْمَذْكُورِ فِي ذِكْرِ الْمَرَّةِ الْأُولَى بِقَرِينَةِ اقْتِضَاءِ الْمَعْنَى مَرَاجِعَ الضَّمَائِرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَثارُوا الْأَرْضَ وَعَمَرُوها أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوها [الرّوم: ٩] ، وَقَوْلُ عَبَّاسِ بْنِ مِرْدَاسٍ:
{ كَما دَخَلُوهُ } kavlindeki zamir ise, mananın zamir mercilerini gerektirmesi karinesiyle, birinci defanın zikrinde geçen kullara dönmektedir. Tıpkı Yüce Allah'ın: { وَأَثارُوا الْأَرْضَ وَعَمَرُوها أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوها } “Toprağı sürüp işlemişler ve onu bunların imar ettiğinden daha çok imar etmişlerdi” [Rûm 9] kavlinde ve Abbâs b. Mirdâs'ın şu sözünde olduğu gibi:
عُدْنَا وَلَوْلَا نَحْنُ أَحْدَقَ جَمْعُهُمْ ... بِالْمُسْلِمِينَ وَأَحْرَزُوا مَا جَمَعُوا
“Geri döndük; biz olmasaydık onların topluluğu Müslümanları kuşatır ve topladıkları şeyleri ele geçirirdi.”
فَالسِّيَاقُ دَالٌّ عَلَى مَعَادِ (أَحْرَزُوا) وَمَعَادِ (جَمَعُوا) .
Zira bağlam, { أَحْرَزُوا } fiilinin merciine ve { جَمَعُوا } fiilinin merciine delalet etmektedir.
وَسَوْءُ الْوُجُوهِ: جَعْلُ الْمَسَاءَةِ عَلَيْهَا، أَيْ تَسْلِيطُ أَسْبَابِ الْمَسَاءَةِ وَالْكَآبَةِ عَلَيْكُمْ حَتَّى تَبْدُوَ عَلَى وُجُوهِكُمْ لِأَنَّ مَا يُخَالِجُ الْإِنْسَانَ مِنْ غَمٍّ وَحُزْنٍ، أَوْ فَرَحٍ وَمَسَرَّةٍ يَظْهَرُ أَثَرُهُ عَلَى الْوَجْهِ دُونَ غَيْرِهِ مِنَ الْجَسَدِ، كَقَوْلِ الْأَعْشَى:
Yüzlerin kötü duruma sokulması (sev'u'l-vücûh): Yüzlerde kötülük ve kederin hâsıl edilmesidir; yani yüzlerinizde belirecek derecede kötülük ve keder sebeplerinin üzerinize musallat edilmesidir. Çünkü insanın içini saran tasa ve hüzün yahut sevinç ve neşenin eseri, bedenin diğer yerlerinde değil özellikle yüzde görünür. Nitekim A'şâ şöyle demiştir:
وَأُقْدِمُ إِذَا مَا أَعْيُنُ النَّاسِ تَفْرَقُ أَرَادَ إِذَا مَا تَفَرَّقَ النَّاسُ وَتَظْهَرُ عَلَامَاتُ الْفَرَقِ فِي أَعْيُنِهِمْ.
“İnsanların gözleri korktuğu vakit ben ileri atılırım.” [Şair] insanların korkuya kapılıp korku alametlerinin gözlerinde belirdiği anı kastetmiştir.
وَدُخُولُ الْمَسْجِدِ دُخُولُ غَزْوٍ بِقَرِينَةِ التَّشْبِيهِ فِي قَوْلِهِ: كَما دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ الْمُرَادُ مِنْهُ قَوْلُهُ: فَجاسُوا خِلالَ الدِّيارِ [الْإِسْرَاء: ٥] .
Mescid'e giriş, { كَما دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ } kavlindeki teşbih karinesiyle bir istila ve savaş girişidir ki bundan murat, { فَجاسُوا خِلالَ الدِّيارِ } [İsrâ 5] kavlidir.
وَالتَّتْبِيرُ: الْإِهْلَاكُ وَالْإِفْسَادُ.
Tetbîr (تَتْبِير): Helak etmek ve tahrip edip bozmaktır.
وَمَا عَلَوْا مَوْصُولُ هُوَ مَفْعُولُ «يُتَبِّرُوا» ، وَعَائِدُ الصِّلَةِ مَحْذُوفٌ لِأَنَّهُ مُتَّصِلٌ مَنْصُوبٌ، وَالتَّقْدِيرُ: مَا عَلَوْهُ، وَالْعُلُوُّ عُلُوٌّ مَجَازِيٌّ وَهُوَ الِاسْتِيلَاءُ وَالْغَلَبُ.
{ مَا عَلَوْا } ifadesi ism-i mevsûl olup { يُتَبِّرُوا } fiilinin mef'ûlüdür; sıla zamiri ise bitişik ve mensub olduğu için hazfedilmiştir, takdiri “mâ alevhu (kendisine üstün geldikleri şeyi)” şeklindedir. Buradaki ulüvv (yücelme/üstün gelme) mecazi bir üstünlük olup istila ve galip gelmektir.
وَلَمْ يَعِدْهُمُ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْمَرَّةِ إِلَّا بِتَوَقُّعِ الرَّحْمَةِ دُونَ رَدِّ الْكَرَّةِ، فَكَانَ إِيمَاءً إِلَى أَنَّهُمْ لَا مِلْكَ لَهُمْ بَعْدَ هَذِهِ الْمَرَّةِ. وَبِهَذَا تَبَيَّنَ أَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِ بِهَذِهِ الْمَرَّةِ الْآخِرَةِ هُوَ مَا اقْتَرَفَهُ الْيَهُودُ مِنَ الْمَفَاسِدِ وَالتَّمَرُّدِ وَقَتْلِ الْأَنْبِيَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَالِاعْتِدَاءِ عَلَى عِيسَى وَأَتْبَاعِهِ، وَقَدْ أَنْذَرَهُمُ النَّبِيءُ مَلَّاخِي فِي الْإِصْحَاحَيْنِ الثَّالِثِ وَالرَّابِعِ مِنْ كِتَابِهِ وَأَنْذَرَهُمْ زَكَرِيَّاءُ وَيَحْيَى وَعِيسَى فَلَمْ يَرْعَوُوا فَضَرَبَهُمُ اللَّهُ الضَّرْبَةَ الْقَاضِيَةَ بِيَدِ الرُّومَانِ.
Allah bu defasında onlara, yeniden galip gelmeyi [devleti geri kazanmayı] değil, yalnızca bir rahmet beklentisini vadetmiştir. Bu da bu defadan sonra artık onlar için bir hâkimiyet ve mülk kalmayacağına bir ima idi. Böylelikle bu son sefer ile işaret edilenin; Yahudilerin işlediği fesatlar, isyanlar, peygamberleri ve salihleri öldürmeleri, Îsâ'ya ve ona tabi olanlara saldırmaları olduğu açıklığa kavuşmuştur. Nitekim Malaki Peygamber kendi kitabının üçüncü ve dördüncü bölümlerinde onları uyarmış; Zekeriyyâ, Yahyâ ve Îsâ da onları uyarmıştır; fakat onlar [kötülükten] vazgeçmediler, bunun üzerine Allah Romalıların eliyle onlara öldürücü darbeyi indirdi.
وَبَيَانُ ذَلِكَ: أَنَّ الْيَهُودَ بَعْدَ أَنْ عَادُوا إِلَى أُورْشَلِيمَ وَجَدَّدُوا مُلْكَهُمْ وَمَسْجِدَهُمْ فِي زَمَنِ (دَارِيُوسَ) وَأُطْلِقَ لَهُمُ التَّصَرُّفُ فِي بِلَادِهِمُ الَّتِي غَلَبَهُمْ عَلَيْهَا الْبَابِلِيُّونَ وَكَانُوا تَحْتَ نُفُوذِ مَمْلَكَةِ فَارِسَ، فَمَكَثُوا عَلَى ذَلِكَ مِائَتَيْ سَنَةٍ مِنْ سَنَةِ ٥٣٠ إِلَى سَنَةِ ٣٣٠ قَبْلَ الْمَسِيحِ، ثُمَّ أَخَذَ مُلْكُهُمْ فِي الِانْحِلَالِ بِهُجُومِ الْبَطَالِسَةِ مُلُوكِ مِصْرَ عَلَى أُورْشَلِيمَ فَصَارُوا تَحْتَ سُلْطَانِهِمْ إِلَى سَنَةِ ١٦٦ قَبْلَ الْمَسِيحِ إِذْ قَامَ قَائِدٌ مِنْ إِسْرَائِيلَ اسْمُهُ (مِيثِيَا) وَكَانَ مِنَ اللَّاوِيِّينَ فَانْتَصَرَ لِلْيَهُودِ وَتَوَلَّى الْأَمْرَ عَلَيْهِمْ وَتَسَلْسَلَ الْمُلْكُ بَعْدَهُ فِي أَبْنَائِهِ فِي زَمَنٍ مَلِيءٍ بِالْفِتَنِ إِلَى سَنَةِ أَرْبَعِينَ قَبْلَ الْمَسِيحِ. دَخَلَتِ الْمَمْلَكَةَ تَحْتَ نُفُوذِ الرُّومَانِيِّينَ، وَأَقَامُوا عَلَيْهَا أُمَرَاءَ مِنَ الْيَهُودِ كَانَ أَشْهَرُهُمْ (هِيرُودُسَ) ثُمَّ تَمَرَّدُوا لِلْخُرُوجِ عَلَى الرومانيين، فَأرْسل فيصر رُومِيَّةَ الْقَائِدَ (سِيسِيَانُوسَ) مَعَ ابْنِهِ الْقَائِدِ (طِيطُوسَ) بِالْجُيُوشِ فِي حُدُودِ سَنَةِ أَرْبَعِينَ بَعْدَ الْمَسِيحِ
Bunun açıklaması şudur: Yahudiler Kudüs'e dönüp I. Darius zamanında krallıklarını ve mabetlerini yeniledikten sonra, Babillilerin kendilerine galip geldiği topraklarında serbestçe tasarruf etmelerine izin verildi ve Pers İmparatorluğu'nun nüfuzu altında bulundular. Milattan önce 530 yılından 330 yılına kadar iki yüz yıl bu minval üzere kaldılar. Ardından Mısır kralları olan Batlamyusluların Kudüs'e saldırmasıyla hâkimiyetleri dağılmaya başladı ve M.Ö. 166 yılına kadar onların egemenliği altına girdiler. O tarihte İsrail'den Levi soyundan gelen Matatyas adında bir önder ortaya çıkıp Yahudileri savundu ve yönetimi devraldı; ardından fitnelerle dolu bir dönemde krallık M.Ö. 40 yılına kadar onun oğulları arasında devam etti. Sonra krallık Romalıların nüfuzuna girdi ve Romalılar onların başına en meşhuru Hirodes olan Yahudi valiler atadılar. Daha sonra Yahudiler Romalılara karşı isyan ettiler; bunun üzerine Roma İmparatoru, Milattan sonra yaklaşık kırkıncı yıllarda komutan Vespasianus ile oğlu komutan Titus'u ordularla birlikte gönderdi.
فَخَرُبَتْ أُورْشَلِيمُ وَاحْتَرَقَ الْمَسْجِدُ، وَأَسَرَ (طِيطُوسُ) نَيِّفًا وَتِسْعِينَ أَلْفًا مِنَ الْيَهُودِ، وَقَتَلَ مِنَ الْيَهُودِ فِي تِلْكَ الْحُرُوبِ نَحْوَ أَلْفِ أَلْفٍ، ثُمَّ اسْتَعَادُوا الْمَدِينَةَ وَبَقِيَ مِنْهُمْ شِرْذِمَةٌ قَلِيلَةٌ بِهَا إِلَى أَنْ وَافَاهُمُ الْإِمْبِرَاطُورُ الرُّومَانِيُّ (أَدْرِيَانُوسُ) فَهَدَمَهَا وَخَرَّبَهَا وَرَمَى قَنَاطِيرَ الْمِلْحِ عَلَى أَرْضِهَا كَيْلَا تَعُودَ صَالِحَةً لِلزِّرَاعَةِ، وَذَلِكَ سَنَةَ ١٣٥ لِلْمَسِيحِ. وَبِذَلِكَ انْتَهَى أَمْرُ الْيَهُودِ وَانْقَرَضَ، وَتَفَرَّقُوا فِي الْأَرْضِ وَلَمْ تَخْرُجْ أُورْشَلِيمُ مِنْ حُكْمِ الرُّومَانِ إِلَّا حِينَ فَتَحَهَا الْمُسْلِمُونَ فِي زَمَنِ عُمَرَ بْنِ الْخطاب سنة ١٦ هـ صُلْحًا مَعَ أَهْلِهَا وَهِيَ تُسَمَّى يَوْمَئِذٍ (إِيلِيَاءُ) .
Bunun sonucunda Kudüs harap oldu, mabet yandı; Titus doksan binden fazla Yahudiyi esir aldı ve o savaşlarda Yahudilerden yaklaşık bir milyon insan öldürüldü. Daha sonra şehri tekrar toparladılar ve içlerinden az bir zümre, Roma İmparatoru Hadrianus'un üzerlerine geldiği Milattan sonra 135 yılına kadar orada kaldı. Hadrianus şehri yıkıp yerle bir etti ve tarıma elverişli hale gelmesin diye topraklarına kantarlarca tuz döktü. Böylece Yahudilerin hâkimiyeti sona erip yok oldu ve yeryüzüne dağıldılar. Kudüs ise hicri 16 yılında Ömer b. el-Hattâb döneminde Müslümanlar tarafından halkıyla sulh yapılarak fethedilene kadar Roma hâkimiyetinden çıkmadı; o günlerde orası İlya (Aelia) olarak adlandırılmaktaydı.
وَقَوْلُهُ: وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ عَاطِفَةً عَلَى جُمْلَةِ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ عَطْفَ التَّرْهِيبِ عَلَى التَّرْغِيبِ.
Yüce Allah'ın: { وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنا } kavlinde vâv harfinin, korkutmayı ümitlendirmeye atfetmek suretiyle { عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ } cümlesine matuf olması caizdir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُعْتَرِضَةً وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ. وَالْمَعْنَى: بَعْدَ أَنْ يَرْحَمَكُمْ رَبُّكُمْ وَيُؤَمِّنَكُمْ فِي الْبِلَاد الَّتِي تلجأون إِلَيْهَا، إِنْ عُدْتُمْ إِلَى الْإِفْسَادِ عُدْنَا إِلَى عِقَابِكُمْ، أَيْ عُدْنَا لِمِثْلِ مَا تَقَدَّمَ مِنْ عِقَابِ الدُّنْيَا.
[Bu cümlenin] ara cümle (mu'teriza) ve vâv harfinin de itirâzıyye olması da caizdir. Manası şudur: Rabbiniz size merhamet edip sığındığınız diyarlarda sizi güvende kıldıktan sonra, eğer tekrar bozgunculuğa dönerseniz Biz de sizi cezalandırmaya döneriz; yani daha önce geçen dünya cezası gibisine döneriz.
وَجُمْلَةُ وَجَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ حَصِيراً عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ لِإِفَادَةِ أَنَّ مَا ذُكِرَ قَبْلَهُ مِنْ عِقَابٍ إِنَّمَا هُوَ عِقَابٌ دُنْيَوِيٌّ وَأَنَّ وَرَاءَهُ عِقَابَ الْآخِرَةِ.
{ وَجَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ حَصِيراً } cümlesi, kendisinden önce zikredilen azabın yalnızca dünyevi bir azap olduğunu ve bunun arkasında bir de ahiret azabı bulunduğunu ifade etmek üzere { عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ } cümlesine matuftur.
وَفِيهِ مَعْنَى التَّذْيِيلِ لِأَنَّ التَّعْرِيف فِي لِلْكافِرِينَ يَعُمُّ المخاطبين وَغَيرهم. ويومىء هَذَا إِلَى أَنَّ عِقَابَهُمْ فِي الدُّنْيَا لَيْسَ مَقْصُورًا عَلَى ذُنُوبِ الْكُفْرِ بَلْ هُوَ مَنُوطٌ بِالْإِفْسَادِ فِي الْأَرْضِ وَتَعَدِّي حُدُودِ الشَّرِيعَةِ. وَأَمَّا الْكُفْرُ بِتَكْذِيبِ الرُّسُلِ فَقَدْ حَصَلَ فِي الْمَرَّةِ الْآخِرَةِ فَإِنَّهُمْ كَذَّبُوا عِيسَى، وَأَمَّا فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى فَلَمْ تَأْتِهِمْ رُسُلٌ وَلَكِنَّهُمْ قَتَلُوا الْأَنْبِيَاءَ مِثْلَ أَشْعِيَاءَ، وَأَرْمِيَاءَ، وَقَتْلُ الْأَنْبِيَاءِ كُفْرٌ.
Bunda bir tezyîl (genelleştirici tamamlama) manası vardır; çünkü { لِلْكافِرِينَ } lafzındaki belirlilik takısı (harf-i tarif) hem muhatapları hem de başkalarını kapsar. Bu da onların dünyadaki cezalarının sadece küfür günahlarıyla sınırlı olmayıp bilakis yeryüzünde fesat çıkarmaya ve şeriatın sınırlarını aşmaya bağlı olduğuna işaret eder. Elçileri yalanlamak suretiyle küfre gelince; bu son defada vuku bulmuştur, zira İsa'yı yalanlamışlardır. Birinci defada ise onlara [şeriat getiren yeni] resuller gelmemiş, fakat İşaya ve Yeremya gibi nebileri öldürmüşlerdir; nebileri katletmek ise küfürdür.
وَالْحَصِيرُ: الْمَكَانُ الَّذِي يُحْصَرُ فِيهِ فَلَا يُسْتَطَاعُ الْخُرُوجُ مِنْهُ، فَهُوَ إِمَّا فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ، وَإِمَّا بِمَعْنَى مَفْعُولٍ عَلَى تَقْدِيرِ مُتَعَلِّقٍ، أَيْ مَحْصُور فِيهِ.
Hasîr (حَصِير): İçine hapsedilen ve dışına çıkılması mümkün olmayan yerdir (zindan/kuşatıcı). Dolayısıyla o ya fâil manasında fa‘îl veznindedir ya da müteallakının takdiriyle mef‘ûl manasındadır; yani “içinde hapsedilen [yer]” demektir.
[٩، ١٠]
[9, 10]
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : الْآيَات ٩ إِلَى ١٠]
[İsrâ Suresi (17), 9-10. Ayetler]
إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً كَبِيراً (٩) وَأَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٠)
{ إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً كَبِيراً (٩) وَأَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٠) } “Şüphesiz bu Kur'an en doğru yola iletir ve salih ameller işleyen müminlere kendileri için büyük bir mükâfat olduğunu müjdeler (9). Ahirete inanmayanlara gelince, onlar için de can yakıcı bir azap hazırlamışızdır (10).”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ عَادَ بِهِ الْكَلَامُ إِلَى الْغَرَضِ الْأَهَمِّ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ وَهُوَ تأييد
[Bu ayetler], sözün bu surenin en mühim gayesine döndüğü yeni bir başlangıçtır (isti'nâf-ı ibtidâî). O gaye de
النبيء ﷺ بِالْآيَاتِ وَالْمُعْجِزَاتِ، وَإِيتَاؤُهُ الْآيَاتِ الَّتِي أَعْظَمُهَا آيَةُ الْقُرْآنِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَآتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ [الْإِسْرَاء: ٢] . وَأَعْقَبَ ذَلِكَ بِذِكْرِ مَا أُنْزِلَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ الْكُتُبِ لِلْهُدَى وَالتَّحْذِيرِ، وَمَا نالهم من جراء مُخَالَفَتِهِمْ مَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ، وَمِنْ عُدُولِهِمْ عَنْ سُنَنِ أَسْلَافِهِمْ مِنْ عَهْدِ نُوحٍ. وَفِي ذَلِكَ فَائِدَةُ التَّحْذِيرِ مِنْ وُقُوعِ الْمُسْلِمِينَ فِيمَا وَقَعَ فِيهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ، وَهِيَ الْفَائِدَةُ الْعُظْمَى مِنْ ذِكْرِ قَصَصِ الْقُرْآنِ، وَهِيَ فَائِدَةُ التَّارِيخِ.
Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ayetler ve mucizelerle desteklenmesi, en büyüğü Kur'an mucizesi olan ayetlerin kendisine verilmesidir; nitekim Yüce Allah'ın: { وَآتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } [İsrâ 2] kavlini açıklarken bunu daha önce belirtmiştik. Ardından hidayet ve uyarı için İsrailoğullarına indirilen kitaplar, Allah'ın kendilerine emrettiği şeylere muhalefet etmeleri ve Nuh devrinden beri gelen atalarının yolundan sapmaları sebebiyle başlarına gelenler zikredilmiştir. Bunda, Müslümanların İsrailoğullarının düştüğü duruma düşmekten sakındırılması faydası vardır ki Kur'an kıssalarının zikredilmesinin en büyük faydası da işte bu tarih bilinci ve ibretidir.
وَتَأْكِيدُ الْجُمْلَةِ مُرَاعًى فِيهِ حَالُ بَعْضِ الْمُخَاطَبِينَ وَهُمُ الَّذِينَ لَمْ يُذْعِنُوا إِلَيْهِ، وَحَالُ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْخَبَرِ، فَالتَّوْكِيدُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَيَيْهِ دَفْعِ الْإِنْكَارِ وَالِاهْتِمَامِ، وَلَا تَعَارُضَ بَيْنَ الِاعْتِبَارَيْنِ.
Cümlenin tekitli kılınmasında, muhataplardan bazılarının -yani ona boyun eğmeyenlerin- durumu ile müminlerin bu habere gösterdiği önem hali gözetilmiştir. Dolayısıyla tekit; hem inkârı savuşturma hem de ehemmiyet bildirme şeklindeki iki manasında da kullanılmıştır ve bu iki mülahaza arasında bir çelişki yoktur.
وَقَوْلُهُ: هذَا الْقُرْآنَ إِشَارَةٌ إِلَى الْحَاضِرِ فِي أَذْهَانِ النَّاسِ مِنَ الْمِقْدَارِ الْمُنَزَّلِ مِنَ الْقُرْآنِ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ.
{ هذَا الْقُرْآنَ } kavli, bu ayetten önce Kur'an'dan indirilmiş olup insanların zihinlerinde hazır bulunan miktara bir işarettir.
وَبُيِّنَتِ الْإِشَارَةُ بِالِاسْمِ الْوَاقِعِ بَعْدَهَا تَنْوِيهًا بِشَأْنِ الْقُرْآنِ.
İşaret isminden sonra gelen isimle [müşârun ileyh] açıklanmış olup bu, Kur'an'ın şanını yüceltmek içindir.
وَقَدْ جَاءَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تَنْفِيسًا عَلَى الْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَثَرِ الْقَصَصِ الْمَهُولَةِ الَّتِي قُصَّتْ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَمَا حَلَّ بِهِمْ مِنَ الْبَلَاءِ مِمَّا يُثِيرُ فِي نُفُوسِ الْمُسْلِمِينَ الْخَشْيَةَ مِنْ أَنْ يُصِيبَهُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَ أُولَئِكَ، فَأَخْبَرُوا بِأَنَّ فِي الْقُرْآنِ مَا يَعْصِمُهُمْ عَنِ الْوُقُوعِ فِيمَا وَقَعَ فِيهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ إِذْ هُوَ يَهْدِي لِلطَّرِيقِ الَّتِي هِيَ أَقْوَمُ مِمَّا سَلَكَهُ بَنُو إِسْرَائِيلَ، وَلِذَلِكَ ذَكَرَ مَعَ الْهِدَايَةِ بِشَارَةَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ، وَنِذَارَةَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ. وَفِي التَّعْبِير لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ نُكْتَةٌ لَطِيفَةٌ سَتَأْتِي. وَتِلْكَ عَادَةُ الْقُرْآنِ فِي تَعْقِيبِ الرَّهْبَةِ بالرغبة وَعَكسه.
Bu ayet, İsrailoğulları hakkında anlatılan dehşetli kıssaların ve başlarına gelen belaların Müslümanların gönüllerinde 'kendilerine de onların başına gelenin bir benzerinin isabet edeceği' endişesini uyandırması üzerine, müminlerin içini ferahlatmak üzere gelmiştir. Böylece onlara, İsrailoğullarının düştüğü duruma düşmekten kendilerini koruyacak şeyin Kur'an'da bulunduğu bildirilmiştir; zira o, İsrailoğullarının tuttuğu yoldan daha doğru olan bir yola iletmektedir. İşte bu sebeple hidayetle birlikte salih ameller işleyen müminlerin müjdelenmesi ve ahirete inanmayanların uyarılması da zikredilmiştir. { لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } ifadesinde ise ileride gelecek latif bir nükte bulunmaktadır. Korkutmanın ardından ümitlendirmeyi veya bunun aksini getirmek Kur'an'ın mutat üslubudur.
ولِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ صِفَةٌ لِمَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ يَهْدِي، أَيْ لِلطَّرِيقِ الَّتِي هِيَ أَقْوَمُ، لِأَنَّ الْهِدَايَةَ مِنْ مُلَازِمَاتِ السَّيْرِ وَالطَّرِيقِ، أَوْ لِلْمِلَّةِ الْأَقْوَمِ، وَفِي حَذْفِ الْمَوْصُوفِ مِنَ الْإِيجَازِ مِنْ جِهَةٍ وَمِنَ التَّفْخِيمِ مِنْ جِهَةٍ أُخْرَى مَا رَجَّحَ الْحَذْفَ عَلَى الذّكر.
{ لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } ifadesi, { يَهْدِي } fiilinin delalet ettiği mahzuf bir ismin sıfatıdır; yani “en doğru yola” demektir. Çünkü hidayet (yol gösterme), yürümenin ve yolun gereklerindendir; yahut “en doğru dine/millete” demektir. Mevsûfun hazfedilmesinde bir yönden îcâz (özlülük), diğer yönden ise tazim (yüceltme) anlamı bulunduğu için hazf zikre tercih edilmiştir.
والأقوم: تَفْضِيل الْقَوِيمِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ مِنْ هُدَى كِتَابِ بَنِي إِسْرَائِيلَ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلْناهُ هُدىً لِبَنِي إِسْرائِيلَ [الْإِسْرَاء: ٢] . فَفِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى ضَمَانِ سَلَامَةِ أُمَّةِ الْقُرْآنِ مِنَ الْحَيْدَةِ عَنِ الطَّرِيقِ الْأَقْوَمِ، لِأَنَّ الْقُرْآنَ جَاءَ بِأُسْلُوبٍ مِنَ الْإِرْشَادِ قَوِيمٍ ذِي أَفْنَانٍ لَا يَحُولُ دُونَهُ وَدُونَ الْوُلُوجِ إِلَى الْعُقُولِ حَائِلٌ، وَلَا يُغَادِرُ مَسْلَكًا إِلَى نَاحِيَةٍ مِنْ نَوَاحِي الْأَخْلَاقِ وَالطَّبَائِعِ إِلَّا سَلَكَهُ إِلَيْهَا تَحْرِيضًا أَوْ تَحْذِيرًا، بِحَيْثُ لَا يَعْدَمُ
{ الْأَقْوَمُ } kelimesi, kavîm (dosdoğru) kelimesinin tafdîlidir (ism-i tafdîl). Manası şudur: Kur'an, O'nun: { وَجَعَلْناهُ هُدىً لِبَنِي إِسْرائِيلَ } [İsrâ 2] kavlinde geçen İsrailoğulları kitabının hidayetinden daha doğru olana iletir. Bunda Kur'an ümmetinin en doğru yoldan sapmaktan korunacağına bir ima vardır; zira Kur'an, akıllara girmesine hiçbir engelin mani olamayacağı, çok yönlü ve dosdoğru bir irşat üslubuyla gelmiştir; ahlak ve tabiatların herhangi bir yönüne uzanan hiçbir yolu teşvik veya sakındırma yoluyla yönelmedikçe bırakmaz; öyle ki
الْمُتَدَبِّرُ فِي مَعَانِيهِ اجْتِنَاءَ ثِمَارِ أَفْنَانِهِ، وَبِتِلْكَ الْأَسَالِيبِ الَّتِي لَمْ تَبْلُغْهَا الْكُتُبُ السَّابِقَةُ كَانَتِ الطَّرِيقَةُ
manalarını düşünen kimse onun dallarındaki meyveleri toplamaktan mahrum kalmaz. Önceki kitapların ulaşamadığı bu üsluplar sayesinde,
الَّتِي يَهْدِي إِلَى سُلُوكِهَا أَقْوَمَ مِنَ الطَّرَائِقِ الْأُخْرَى وَإِنْ كَانَتِ الْغَايَةُ الْمَقْصُودُ الْوُصُولُ إِلَيْهَا وَاحِدَةً.
ulaşılması hedeflenen nihai gaye bir olsa bile, tutulmasına hidayet ettiği yol diğer yollardan daha doğrudur.
وَهَذَا وَصْفٌ إِجْمَالِيٌّ لِمَعْنَى هِدَايَتِهِ إِلَى الَّتِي هِيَ أَقْوَمُ لَوْ أُرِيدَ تَفْصِيلُهُ لَاقْتَضَى أَسْفَارًا، وَحَسْبُكَ مِثَالًا لِذَلِكَ أَسَالِيبُ الْقُرْآنِ فِي سَدِّ مَسَالِكِ الشِّرْكِ بِحَيْثُ سَلِمَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي جَمِيعِ أَطْوَارِهَا مِنَ التَّخْلِيطِ بَيْنَ التَّقْدِيسِ الْبَشَرِيِّ وَبَيْنَ التَّمْجِيدِ الْإِلَهِيِّ، فَلَمْ تَنْزِلْ إِلَى حَضِيضِ الشِّرْكِ بِحَالٍ، فَمَحَلُّ التَّفْضِيلِ هُوَ وَسَائِلُ الْوُصُولِ إِلَى الْغَايَةِ مِنَ الْحَقِّ وَالصِّدْقِ، وَلَيْسَ مَحَلُّ التَّفْضِيلِ تِلْكَ الْغَايَةَ حَتَّى يُقَالَ: إِنَّ الْحَقَّ لَا يَتَفَاوَتُ.
Bu, onun en doğru olana iletmesinin anlamına dair icmâlî (özet) bir nitelemedir ki şayet detaylandırılmak istenseydi ciltler dolusu kitap gerektirirdi. Kur'an'ın şirkin yollarını tıkamadaki üslupları buna güzel bir örnektir; öyle ki bu ümmet, bütün evrelerinde beşerî takdis (kutsama) ile ilâhî tâzim arasındaki karışıklıktan korunmuş ve hiçbir surette şirk bataklığına düşmemiştir. Dolayısıyla üstünlük (tafdîl), hakka ve doğruluğa ulaştıran vesilelerdedir; üstünlüğün konusu hak olan gayenin kendisi değildir ki 'Hak arasında farklılık/derece farkı olmaz' densin.
وَالْأَجْرُ الْكَبِيرُ فُسِّرَ بِالْجَنَّةِ، وَالْعَذَابُ الْأَلِيمُ بِجَهَنَّمَ، وَالْأَظْهَرُ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى عُمُومِ الْأَجْرِ وَالْعَذَابِ، فَيَشْمَلَ أَجْرَ الدُّنْيَا وَعَذَابَهَا، وَهُوَ الْمُنَاسِبُ لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ سَعَادَةِ عَيْشِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَشَقَائِهِ، فَجَعَلَ اخْتِلَافَ الْحَالَيْنِ فِيهِمَا مَوْعِظَةً لِحَالَيِ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ.
Büyük mükâfat cennetle, elem verici azap ise cehennemle tefsir edilmiştir. Ancak daha zahir olan, bunun mükâfat ve azabın geneline hamledilmesidir; böylece dünya mükâfatı ve azabını da kapsar. İsrailoğullarının refah ve bedbahtlık hallerine dair daha önce geçen hususlara uygun olan da budur; zira onlardaki iki farklı durum, Müslümanlar ile müşriklerin iki durumuna bir ibret kılınmıştır.
وَأَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَطْفٌ عَلَى أَنَّ لَهُمْ أَجْراً كَبِيراً لِأَنَّهُ مِنْ جُمْلَةِ الْبِشَارَةِ، إِذِ الْمُرَادُ بِالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مُشْرِكُو قُرَيْشٍ وَهُمْ أَعْدَاءُ الْمُؤْمِنِينَ، فَلَا جَرَمَ أَنَّ عَذَابَ الْعَدُوِّ بِشَارَةٌ لِمَنْ عَادَاهُ.
{ وَأَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } kavli, müjdenin bir parçası olduğu için { أَنَّ لَهُمْ أَجْراً كَبِيراً } üzerine matuftur. Çünkü ahirete inanmayanlardan kasıt Kureyş müşrikleridir ve onlar müminlerin düşmanlarıdır. Şüphe yok ki düşmanın azap görmesi, ona düşman olan kimse için bir müjdedir.