وَالِاقْتِصَارُ عَلَى هَذَيْنِ الْفَرِيقَيْنِ هُوَ مُقْتَضَى الْمَقَامِ لِمُنَاسَبَةِ تَكْذِيبِ الْمُشْرِكِينَ بِالْإِسْرَاءِ فَلَا غَرَضَ فِي الْإِعْلَامِ بِحَالِ أهل الْكتاب.
Bu iki fırka ile yetinilmesi, müşriklerin İsrâ'yı yalanlamalarına uygun düşmesi sebebiyle makamın gereğidir; dolayısıyla Ehl-i Kitab'ın durumunu bildirmeye burada bir gerek yoktur.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ١١]
[İsrâ Suresi (17), Âyet 11]
وَيَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَيْرِ وَكانَ الْإِنْسانُ عَجُولاً (١١)
{ وَيَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَيْرِ وَكانَ الْإِنْسانُ عَجُولاً (١١) } “İnsan, hayra dua ettiği gibi şerre de dua eder/ister. İnsan pek acelecidir. (11)”
مَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ هُنَا غَامِضٌ، وَانْتِزَاعُ الْمَعْنَى مِنْ نَظْمِهَا وَأَلْفَاظِهَا أَيْضًا، وَلَمْ يَأْتِ فِيهَا الْمُفَسِّرُونَ بِمَا ينثلج لَهُ الصَّدْرُ. وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّ
Bu ayetin buradaki konumu kapalı olduğu gibi, nazmından ve lafızlarından anlam çıkarmak da kapalıdır; müfessirler bu hususta göğsü ferahlatacak [tatmin edici] bir izah getirmemişlerdir. Bana zahir olan şudur ki:
الْآيَةَ الَّتِي قَبْلَهَا لَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَى بِشَارَةٍ وَإِنْذَارٍ وَكَانَ الْمُنْذَرُونَ إِذَا سَمِعُوا الْوَعِيدَ وَالْإِنْذَارَ يَسْتَهْزِئُونَ بِهِ وَيَقُولُونَ: مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [يس: ٤٨] عَطَفَ هَذَا الْكَلَامَ عَلَى مَا سَبَقَ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ لِذَلِكَ الْوَعْدِ أَجَلًا مُسَمًّى. فَالْمُرَادُ بِالْإِنْسَانِ الْإِنْسَانُ الَّذِي لَا يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ كَمَا هُوَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا وأَ وَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً [مَرْيَم: ٦٦- ٦٧] وَإِطْلَاقُ الْإِنْسَانِ عَلَى الْكَافِرِ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآن.
Bir önceki ayet müjde ve uyarıyı içerince ve uyarılanlar bu tehdidi ve uyarıyı işittiklerinde alay edip: { مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } [Yâsîn 48] “Eğer doğru söylüyorsanız bu vaad ne zaman?” dedikleri için, bu söz o vaadin belirlenmiş bir eceli (vakti) olduğuna dikkat çekmek üzere önceki söze atfedilmiştir. 'İnsan' ile kastedilen, Yüce Allah'ın şu kavillerinde olduğu gibi ahirete inanmayan insandır: { وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا وأَ وَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً } [Meryem 66-67] “İnsan der ki: ‘Ben öldüğüm zaman gerçekten diri olarak mı çıkarılacağım?’ İnsan hiç düşünmez mi ki, o daha önce hiçbir şey değilken biz onu yarattık?”. Kur'an'da insan kelimesinin kâfir için kullanılması çoktur.
وَفعل يدعوا مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى يَطْلُبُ وَيَبْتَغِي، كَقَوْلِ لَبِيدٍ:
{ يَدْعُ } fiili, Lebîd'in şu sözünde olduğu gibi 'talep eder, ister' anlamında kullanılmıştır:
أَدْعُو بِهِنَّ لِعَاقِرٍ أَوْ مُطْفِلٍ ... بُذِلَتْ لِجِيرَانِ الْجَمِيعِ لِحَامُهَا
Kısır veya yavrulu [develer] isterim onlar için... / Topluluğun komşularına etleri dağıtılan [develer].
وَقَوْلُهُ: دُعاءَهُ بِالْخَيْرِ مَصْدَرٌ يُفِيدُ تَشْبِيهًا، أَيْ يَسْتَعْجِلُ الشَّرَّ كَاسْتِعْجَالِهِ الْخَيْر، يَعْنِي يستبطىء حُلُولَ الْوَعيد كَمَا يستبطىء أحد تَأَخّر خير وُعِدَ بِهِ.
{ دُعاءَهُ بِالْخَيْرِ } kavli, teşbih bildiren bir masdardır; yani hayrı acele istediği gibi şerri de acele ister; vaat olunan bir hayrın gecikmesini yavaş bulduğu gibi tehdidin gerçekleşmesini de yavaş bulur.
وَقَوْلُهُ: وَكانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا تَذْيِيلٌ، فَالْإِنْسَانُ هَنَا مُرَادٌ بِهِ الْجِنْسُ لِأَنَّهُ الْمُنَاسِبُ لِلتَّذْيِيلِ، أَيْ وَمَا هَؤُلَاءِ الْكَافِرُونَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ إِلَّا مِنْ نَوْعِ الْإِنْسَانِ، وَفِي نَوْعِ الْإِنْسَانِ الِاسْتِعْجَالُ فَإِنَّ (كَانَ) تَدُلُّ عَلَى أَنَّ اسْمَهَا مُتَّصِفٌ بِخَبَرِهَا اتِّصَافًا مُتَمَكِّنًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا [الْكَهْف: ٥٤] .
{ وَكانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا } kavli tezyildir (tamamlayıcı pekiştirme). Buradaki insandan kasıt cinsidir; zira tezyile uygun olan budur. Yani, ahirete inanmayan bu kâfirler de insan türündendir ve insan türünde acelecilik vardır. Nitekim (kâne / كَانَ), Yüce Allah'ın: { وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا } [Kehf 54] “İnsan ise her şeyden çok tartışmacıdır” kavlinde olduğu gibi, isminin haberindeki vasfa köklü bir şekilde sahip olduğuna delalet eder.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ قَوْلِهِ: وَكانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا الْكِنَايَةُ عَنْ عَدَمِ تَبَصُّرِهِ وَأَنَّ اللَّهَ أَعْلَمُ بِمُقْتَضَى الْحِكْمَةِ فِي تَوْقِيتِ الْأَشْيَاءِ وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ [يُونُس: ١١] ، وَلَكِنَّهُ دَرَّجَ لَهُمْ وَصُولَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ لُطْفًا بِهِمْ فِي الْحَالَيْنِ.
{ وَكانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا } kavlinden maksat, onun basiretsizliğinden ve Allah'ın eşyanın vakitlendirilmesindeki hikmetin gereğini en iyi bildiğinden kinayedir: { وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ } [Yûnus 11] “Eğer Allah insanlara, onların hayrı çarçabuk istedikleri gibi şerri de acele verseydi, elbette onların ecelleri tamamlanmış olurdu”. Fakat Allah, her iki durumda da onlara olan lütfundan dolayı hayır ve şerrin kendilerine ulaşmasını aşama aşama kılmıştır.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِالشَّرِّ وبِالْخَيْرِ لِتَأْكِيدِ لُصُوقِ الْعَامِلِ بِمَعْمُولِهِ كَالَّتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ [الْمَائِدَة: ٦] أَوْ لِتَضْمِينِ مَادَّةِ الدُّعَاءِ مَعْنَى الِاسْتِعْجَالِ، فَيَكُونُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِها [الشورى: ١٨] .
{ بِالشَّرِّ } ve { بِالْخَيْرِ } ifadelerindeki bâ (بِ) harf-i cerri, Yüce Allah'ın: { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } [Mâide 6] “Başlarınızı meshedin” kavlinde olduğu gibi âmilin ma'mûlüne sıkıca bitişmesini tekit etmek içindir; yahut dua köküne acele isteme manasını تضمين (tazmin etmek/içermek) içindir. Bu durumda Yüce Allah'ın: { يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِها } [Şûrâ 18] “Ona inanmayanlar onun acele gelmesini isterler” kavli gibi olur.
وَعَجُولٌ: صِيغَةُ مُبَالَغَةٍ فِي عَاجِلٍ. يُقَالُ: عَجِلَ فَهُوَ عَاجِلٌ وَعَجُولٌ.
{ عَجُولٌ }, âcil (عَاجِل) kelimesinin mübalağa sîgasıdır. 'Acele etti, binaenaleyh o acelecidir' (عَجِلَ فَهُوَ عَاجِلٌ وَعَجُولٌ) denir.
وَكُتِبَ فِي الْمُصْحَفِ وَيَدْعُ بِدُونِ وَاوٍ بَعْدَ الْعَيْنِ إِجْرَاءً لِرَسْمِ الْكَلِمَةِ عَلَى حَالَةِ النُّطْقِ بِهَا فِي الْوَصْلِ كَمَا كُتِبَ سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ [العلق: ١٨] وَنَظَائِرُهَا. قَالَ الْفَرَّاءُ: لَوْ كُتِبَتْ بِالْوَاوِ لَكَانَ صَوَابا.
Mushaf'ta { وَيَدْعُ }, vasıl (geçiş) halindeki okunuşuna uygun olarak ayn harfinden sonra vav harfi olmaksızın yazılmıştır; nitekim { سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ } [Alak 18] “Biz de zebanileri çağıracağız” ve benzerlerinde de böyle yazılmıştır. Ferrâ: 'Vav ile yazılsaydı da doğru olurdu' demiştir.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ١٢]
[İsrâ Suresi (17), Âyet 12]
وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْناهُ تَفْصِيلاً (١٢)
{ وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْناهُ تَفْصِيلاً (١٢) } “Geceyi ve gündüzü iki ayet (delil) kıldık. Rabbinizden bir lütuf aramanız, yılların sayısını ve hesabı bilmeniz için gecenin ayetini silip gündüzün ayetini aydınlatıcı kıldık. Biz her şeyi ayrıntılı olarak açıkladık. (12)”
عطف على وَيَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ [الْإِسْرَاء: ١١] ، إِلَخْ. وَالْمُنَاسَبَةُ أَن جملَة وَيَدْعُ الْإِنْسانُ تَتَضَمَّنُ أَنَّ الْإِبْطَاءَ تَأْخِيرُ الْوَعْدِ لَا يَرْفَعُهُ وَأَنَّ الِاسْتِعْجَالَ لَا يُجْدِي صَاحِبَهُ لِأَنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ أَجَلًا، وَلَمَّا كَانَ الْأَجَلُ عِبَارَةً عَنْ أَزْمَانٍ كَانَ مُشْتَمِلًا عَلَى لَيْلٍ وَنَهَارٍ مُتَقَضِّيَيْنِ. وَهَذَا شَائِعٌ عِنْدَ النَّاسِ فِي أَن الزَّمَان متقض وَإِن طَالَ.
{ وَيَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ } [İsrâ 11] ayetine matuftur. Aralarındaki münasebet şudur: { وَيَدْعُ الْإِنْسانُ } cümlesi, vaktin uzamasının (gecikmenin) vaadi ortadan kaldırmayacağını ve her şeyin bir eceli (belirli bir vakti) olduğu için aceleciliğin sahibine bir fayda vermeyeceğini içermektedir. Ecel ise akıp geçen gece ve gündüzü içeren zaman dilimlerinden ibarettir. Zamanın ne kadar uzasa da akıp geçici olduğu insanlar arasında yaygın bilinen bir husustur.
فَلَمَّا أُرِيدَ التَّنْبِيهُ عَلَى ذَلِكَ أُدْمِجَ فِيهِ مَا هُوَ أَهَمُّ فِي الْعِبْرَةِ بِالزَّمَنَيْنِ وَهُوَ كَوْنُهُمَا آيَتَيْنِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَعَظِيمِ الْقُدْرَةِ، وَكَوْنِهِمَا مِنَّتَيْنِ عَلَى النَّاسِ، وَكَوْنِ النَّاسِ رُبَّمَا كَرِهُوا
Buna dikkat çekilmek istendiğinde, iki zaman diliminden ibret alma hususunda daha önemli olan şeyler de araya dâhil edilmiştir; bunlar da o ikisinin Sâni'in (Yaratıcının) varlığına ve kudretinin azametine dair iki ayet (delil) olması, insanlar üzerine iki büyük nimet teşkil etmesi, insanların karanlığı sebebiyle bazen geceyi kerih görüp
اللَّيْلَ لِظُلْمَتِهِ، وَاسْتَعْجَلُوا انْقِضَاءَهُ بِطُلُوعِ الصَّبَاحِ فِي أَقْوَالِ الشُّعَرَاءِ وَغَيْرِهِمْ، ثُمَّ بِزِيَادَةِ الْعِبْرَةِ فِي أَنَّهُمَا ضِدَّانِ، وَفِي كُلٍّ مِنْهُمَا آثَارُ النِّعْمَةِ الْمُخْتَلِفَةِ وَهِيَ نِعْمَةُ السَّيْرِ فِي النَّهَارِ.
şairlerin ve başkalarının sözlerinde olduğu gibi sabahın doğuşuyla onun sona ermesini acele istemeleri, ardından ikisinin birbirine zıt olmasında ve her birinde farklı nimet eserlerinin -ki bu da gündüz yol alma/çalışma nimetidir- bulunmasında ibretin artırılmasıdır.
وَاكْتَفَى بَعْدَهَا عَنْ عَدِّ نِعْمَةِ السُّكُونِ فِي اللَّيْلِ لِظُهُورِ ذَلِكَ بِالْمُقَابَلَةِ، وَبِتِلْكَ الْمُقَابَلَةِ حَصَلَتْ نِعْمَةُ الْعِلْمِ بِعَدَدِ السِّنِينَ وَالْحِسَابِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الزَّمَنُ كُلُّهُ ظُلْمَةً أَوْ كُلُّهُ نُورًا لَمْ يَحْصُلِ التَّمْيِيزُ بَيْنَ أَجْزَائِهِ.
Bundan sonra, mukabele yoluyla açıkça anlaşıldığı için gecedeki sükûnet nimetini saymakla iktifa edilmiştir. Bu mukabele sayesinde yılların sayısını ve hesabı bilme nimeti hâsıl olmuştur; çünkü şayet zamanın tamamı karanlık veya tamamı aydınlık olsaydı, parçaları arasında ayrım yapılamazdı.
وَفِي هَذَا بَعْدَ ذَلِكَ كُلِّهِ إِيمَاءٌ إِلَى ضَرْبِ مَثَلٍ لِلْكُفْرِ وَالْإِيمَانِ، وَلِلضَّلَالِ وَالْهُدَى، فَلِذَلِكَ عَقَّبَ بِهِ قَوْلَهُ: وَآتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ [الْإِسْرَاء: ٢] الْآيَةَ، وَقَوْلَهُ:
Bütün bunlardan sonra bunda küfür ile imana, dalalet ile hidayete bir temsil getirmeye de bir ima bulunmaktadır. Bu sebeple O'nun: { وَآتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } [İsrâ 2] ayetinin ve O'nun:
إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ إِلَى قَوْلِهِ: أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً [الْإِسْرَاء: ٩- ١٠] ، وَلِذَلِكَ عَقَّبَ بِقَوْلِهِ بَعْدَهُ مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ الْآيَة [الْإِسْرَاء: ١٥] . وَكُلُّ هَذَا الْإِدْمَاجِ تَزْوِيدٌ لِلْآيَةِ بِوَافِرِ الْمَعَانِي شَأْنَ بَلَاغَةِ الْقُرْآنِ وَإِيجَازِهِ.
{ إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } kavlinden { أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً } [İsrâ 9-10] kavline kadar olan kısmın ardından getirilmiş, nitekim bundan sonra da: { مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ } [İsrâ 15] “Kim doğru yolu bulursa ancak kendisi için bulmuş olur...” kavli getirilmiştir. Bütün bu dâhil etmeler (idmâc), Kur'an'ın belağatının ve îcâzının şanına uygun olarak ayete zengin manalar kazandırmaktır.
وَتَفْرِيعُ جُمْلَةِ فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ اعْتِرَاضٌ وَقَعَ بِالْفَاءِ بَيْنَ جُمْلَةِ وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ وَبَيْنَ مُتَعَلِّقِهِ وَهُوَ لِتَبْتَغُوا.
{ فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ } cümlesinin ta'rifi (fâ ile bağlanması), { وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ } cümlesi ile onun müteallakı olan { لِتَبْتَغُوا } arasına fâ ile girmiş bir itiraziyedir (ara cümledir).
وَإِضَافَةُ آيَةٍ إِلَى اللَّيْلِ وَإِلَى النَّهَارِ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بَيَانِيَّةً، أَيِ الْآيَةُ الَّتِي هِيَ اللَّيْلُ، وَالْآيَة الَّتِي هِيَ النَّهَارُ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ آيَةُ اللَّيْلِ الْآيَةَ الْمُلَازِمَةَ لَهُ وَهِيَ الْقَمَرُ، وَآيَةُ النَّهَارِ الشَّمْسُ، فَتَكُونُ إِعَادَةُ لَفْظِ (آيَةٍ) فِيهِمَا تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْآيَةِ مَعْنًى آخَرُ وَتَكُونُ الْإِضَافَةُ حَقِيقِيَّةً، وَيَصِيرُ دَلِيلًا آخَرَ عَلَى بَدِيعِ صُنْعِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَذْكِيرًا بِنِعْمَةِ تَكْوِينِ هَذَيْنِ الْخَلْقَيْنِ الْعَظِيمَيْنِ. وَيَكُونُ مَعْنَى الْمَحْوِ أَنَّ الْقَمَرَ مَطْمُوسٌ لَا نُورَ فِي جِرْمِهِ وَلَكِنَّهُ يَكْتَسِبُ الْإِنَارَةَ بِانْعِكَاسِ شُعَاعِ الشَّمْسِ عَلَى كُرَتِهِ، وَمَعْنَى كَوْنِ آيَةِ النَّهَارِ مُبْصِرَةً أَنَّ الشَّمْس جعل ضوؤها سَبَبَ إِبْصَارِ النَّاسِ الْأَشْيَاءَ، ف مُبْصِرَةً اسْمُ فَاعِلِ (أَبْصَرَ) الْمُتَعَدِّي، أَيْ جَعَلَ غَيْرَهُ بَاصِرًا. وَهَذَا أَدَقُّ مَعْنًى وَأَعْمَقُ فِي إِعْجَازِ الْقُرْآنِ بَلَاغَةً وَعِلْمًا فَإِنَّ هَذِهِ حَقِيقَةٌ مِنْ عِلْمِ الْهَيْئَةِ، وَمَا أُعِيدَ لَفْظُ (آيَةٍ) إِلَّا لِأَجْلِهَا.
Âyet lafzının geceye ve gündüze izafeti beyâniyye olabilir; yani 'gece olan ayet' ve 'gündüz olan ayet' demektir. Gece ayetinin ona bitişik olan ayet (ay), gündüz ayetinin de güneş olması caizdir. Bu durumda her ikisinde de { آيَة } lafzının tekrar edilmesi, âyet ile başka bir mananın kastedildiğine bir tenbih olur ve izafet hakiki olur; böylece Allah Teâlâ'nın eşsiz yaratışına bir başka delil ve bu iki muazzam yaratılış nimetini bir hatırlatma haline gelir. Mahv (silme) manası ise, ayın cisminin ışıksız (karanlık) olup ancak güneş ışınlarının kendi küresine yansımasıyla aydınlık kazanması; gündüz âyetinin aydınlatıcı (mübsıra) olmasının manası ise güneş ışığının insanların eşyayı görmesine sebep kılınması olur. Dolayısıyla { مُبْصِرَةً }, müteaddî olan 'ebsara' fiilinin ism-i fâilidir; yani 'başkasına gördüren/aydınlatıcı' demektir. Bu, belağat ve ilim açısından Kur'an'ın i'câzında daha dakik ve daha derin bir manadır; zira bu hey'et (astronomi) ilminden bir hakikattir ve { آيَة } lafzı da ancak bu sebeple tekrar edilmiştir.
وَالْمَحْوُ: الطَّمْسُ. وَأُطْلِقَ عَلَى انْعِدَامِ النُّورِ، لِأَنَّ النُّورَ يُظْهِرُ الْأَشْيَاءَ وَالظُّلْمَةُ لَا تَظْهَرُ فِيهَا الْأَشْيَاءُ، فَشَبَّهَ اخْتِفَاءَ الْأَشْيَاءِ بِالْمَحْوِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِي مُقَابِلِهِ: وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً، أَيْ جَعَلْنَا الظُّلْمَةَ آيَةً وَجَعَلْنَا سَبَبَ الْإِبْصَارِ آيَةً. وَأَطْلَقَ وَصْفَ مُبْصِرَةً عَلَى النَّهَارِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ إِسْنَادًا لِلسَّبَبِ.
Mahv, silmek/gidermektir. Işığın yokluğuna da ıtlak olunmuştur; çünkü ışık eşyayı görünür kılar, karanlıkta ise eşya görünmez. Dolayısıyla eşyanın gizlenmesi, karşıtında yer alan { وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً } kavlinin de gösterdiği gibi silinmeye benzetilmiştir; yani karanlığı bir delil, görme sebebini de bir delil kıldık. { مُبْصِرَةً } nitelemesi gündüze sebebe isnat yoluyla aklî mecaz olarak verilmiştir.
وَقَوْلُهُ: لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ عِلَّةٌ لِخُصُوصِ آيَةِ النَّهَارِ مِنْ قَوْلِهِ: آيَتَيْنِ
{ لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ } kavli, { آيَتَيْنِ } ifadesinden hususen gündüz ayetinin illetidir (gerekçesidir);
وَجَاءَ التَّعْلِيلُ لِحِكْمَةِ آيَةِ النَّهَارِ خَاصَّةً دُونَ مَا يُقَابِلُهَا مِنْ حِكْمَةِ اللَّيْلِ لِأَنَّ الْمِنَّةَ بِهَا أَوْضَحُ، وَلِأَنَّ من التنبه إِلَيْهَا يَحْصُلُ التَّنَبُّهُِِ
Gündüz âyetinin hikmetinin gerekçelendirilip onun karşılığı olan gece hikmetinin ayrıca gerekçelendirilmemesi, onunla olan lütfun daha açık olmasından ve ona dikkat çekilmesinden,
إِلَى ضِدِّهَا وَهُوَ حِكْمَةُ السُّكُونِ فِي اللَّيْلِ، كَمَا قَالَ: لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ يُونُسَ [٦٧] .
onun zıddı olan gecedeki sükûnet hikmetine de intikal edilmesindendir; nitekim Yûnus Suresi'nde [67] geçtiği gibi: { لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً } “İçinde dinlenesiniz diye geceyi, aydınlatıcı olarak da gündüzü var eden O'dur” buyurmuştur.
ثُمَّ ذُكِرَتْ حِكْمَةٌ أُخْرَى حَاصِلَةٌ مِنْ كِلْتَا الْآيَتَيْنِ. وَهِيَ حِكْمَةُ حِسَابِ السِّنِينَ، وَهِيَ فِي آيَةِ اللَّيْلِ أَظْهَرُ لِأَنَّ جُمْهُورَ الْبَشَرِ يَضْبُطُ الشُّهُورَ وَالسِّنِينَ بِاللَّيَالِي، أَيْ حِسَابِ الْقَمَرِ.
Sonra her iki ayetten hâsıl olan diğer bir hikmet zikredilmiştir ki o da senelerin hesabıdır. Bu, gece ayetinde daha zahirdir; zira insanların ekseriyeti ayları ve seneleri gecelerle yani ayın (kamerin) hesabıyla belirler.
وَالْحِسَابُ يَشْمَلُ حِسَابَ الْأَيَّامِ وَالشُّهُورِ وَالْفُصُولِ فَعَطْفُهُ عَلَى عَدَدَ السِّنِينَ مِنْ عَطْفِ الْعَامِّ عَلَى الْخَاصِّ لِلتَّعْمِيمِ بَعْدَ ذِكْرِ الْخَاصِّ اهْتِمَامًا بِهِ.
Hesap ise günlerin, ayların ve mevsimlerin hesabını kapsar. Dolayısıyla onun { عَدَدَ السِّنِينَ } üzerine atfedilmesi, özel olana verilen öneme binaen zikrinden sonra genelleme yapmak üzere âmmın hâssa atfı kabilindendir.
وَجُمْلَةُ وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْناهُ تَفْصِيلًا تَذْيِيلٌ لِقَوْلِهِ: وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ بِاعْتِبَار مَا سيق لَهُ مِنَ الْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ لِلشَّرِّ وَالْخَيْرِ والموعود بِهِمَا أَجَلًا يَنْتَهِيَانِ إِلَيْهِ.
{ وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْناهُ تَفْصِيلاً } cümlesi, şerrin, hayrın ve vadolunan şeylerin nihayete ereceği bir eceli bulunduğuna işaret etmek üzere sevkedilmiş olması hasebiyle { وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ } kavlinin tezyilidir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ ذَلِكَ الْأَجَلَ مَحْدُودٌ فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى لَا يَعْدُوهُ، فَلَا يُقَرِّبُهُ اسْتِعْجَالٌ وَلَا يُؤَخِّرُهُ اسْتِبْطَاءٌ لِأَنَّ اللَّهَ قَدْ جَعَلَ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا لَا إِبْهَامَ فِيهِ وَلَا شَكَّ عِنْدَهُ.
Manası şudur: O ecel, Allah Teâlâ'nın ilminde sınırlanmıştır, onu aşamaz; onu hiçbir acelecilik öne alamaz, hiçbir gecikme de erteleyemez. Çünkü Allah her şey için katında hiçbir kapalılık ve şüphe bulunmayan bir ölçü belirlemiştir.
إِنَّ لِلْخَيْرِ وَلِلشَّرِّ مَدَى (١) ... .....
Hayrın da şerrin de bir sonu/süresi vardır (١) ... .....
فَلَا تَحْسَبُوا ذَلِكَ وَعْدًا سُدَى.
Bunu boş bir vaat sanmayın.
وَالتَّفْصِيلُ: التَّبْيِينُ وَالتَّمْيِيزُ وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْفَصْلِ بِمَعْنَى الْقَطْعِ لِأَنَّ التَّبْيِينَ يَقْتَضِي عَدَمَ الْتِبَاسِ الشَّيْءِ بِغَيْرِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ صَدْرُ [هُودٍ: ١] .
Tafsîl; açıklamak ve ayırt etmektir. Kat' (kesmek) manasındaki fasl kökünden türemiştir; zira açıklamak, bir şeyin başkasıyla karışmamasını gerektirir. Bu husus, Yüce Allah'ın [Hûd 1] başındaki: { كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ } “Âyetleri sağlam kılınmış, sonra da ayrıntılı olarak açıklanmış bir kitaptır” kavlinde daha önce geçmişti.
وَالتَّفْصِيلُ فِي الْأَشْيَاءِ يَكُونُ فِي خَلْقِهَا، وَنِظَامِهَا، وَعِلْمِ اللَّهِ بِهَا، وَإِعْلَامِهِ بِهَا.
Eşyadaki tafsîl; onların yaratılışında, nizamında, Allah'ın onları bilmesinde ve onları bildirmesinde olur.
فَالتَّفْصِيلُ الَّذِي فِي عِلْمِ اللَّهِ وَفِي خَلْقِهِ وَنَوَامِيسِ الْعَوَالَمِ عَامٌّ لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ مُقْتَضَى الْعُمُومِ هُنَا. وَأَمَّا مَا فَصَّلَهُ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنَ الْأَحْكَامِ وَالْأَخْبَارِ فَذَلِكَ بَعْضُ الْأَشْيَاءِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى. يُفَصِّلُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ بِلِقاءِ رَبِّكُمْ تُوقِنُونَ [الرَّعْد: ٢] وَقَوْلُهُ: قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ [الْأَنْعَام: ٩٧] . وَذَلِكَ بِالتَّبْلِيغِ عَلَى أَلْسِنَةِِِِِ
Allah'ın ilminde, yaratmasında ve âlemlerin kanunlarında olan tafsîl (ayrıntılı kılma), her şey için geneldir ve buradaki umumun gereği de budur. Allah'ın hükümlerden ve haberlerden insanlar için tafsîl ettiği (açıkladığı) şeylere gelince, bu, bazı şeylerdir. Yüce Allah'ın şu kavli bundandır: { يُفَصِّلُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ بِلِقاءِ رَبِّكُمْ تُوقِنُونَ } “Rabbinize kavuşacağınıza kesin olarak inanmanız için âyetleri ayrıntılı olarak açıklar” [Ra'd 2] ve şu kavli: { قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Bilen bir topluluk için âyetleri ayrıntılı olarak açıkladık” [En'âm 97]. Bu da dilleri üzere tebliğ ile...
الرُّسُلِ وَبِمَا خَلَقَ فِي النَّاسِ مِنْ إِدْرَاكِ الْعُقُولِ، وَمِنْ جُمْلَةِ مَا فَصَّلَهُ لِلنَّاسِ الْإِرْشَاد إِلَى التَّوْحِيدِ وَصَالِحِ الْأَعْمَالِ وَالْإِنْذَارِ عَلَى الْعِصْيَانِ. وَفِي هَذَا تَعْرِيضٌ بِالتَّهْدِيدِ.
elçilerin [dilleri üzere tebliğ ile] ve insanlarda yarattığı akıl idraki iledir. İnsanlar için açıkladığı şeylerin cümlesinden biri de tevhîde ve salih amellere irşad etmek ile isyana karşı uyarmaktır. Bunda üstü kapalı bir tehdit bulunmaktadır.
وَانْتَصَبَ كُلَّ شَيْءٍ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ يُفَسِّرُهُ فَصَّلْناهُ لِاشْتِغَالِ الْمَذْكُورِ بِضَمِيرِ مفعول الْمَحْذُوف.
{ كُلَّ شَيْءٍ } lafzı, mezkûr fiilin mahzuf mefulün zamiriyle meşgul olması sebebiyle (iştigâl kuralı gereği) { فَصَّلْناهُ } fiilinin tefsir ettiği gizli bir fiil ile mansuptur.
[١٣، ١٤]
[13, 14]
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : الْآيَات ١٣ إِلَى ١٤]
[İsrâ Suresi (17), Âyetler 13-14]
وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً (١٣) اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً (١٤)
{ وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً (١٣) اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً (١٤) } “Her insanın amelini/nasibini boynuna doladık. Kıyamet günü onun için açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkarırız: ‘Kitabını oku! Bugün hesap görücü olarak sana nefsin yeter.’ (13-14)”
لَمَّا كَانَ سِيَاقُ الْكَلَامِ جَارِيًا فِي طَرِيقِ التَّرْغِيبِ فِي الْعَمَلِ الصَّالِحِ وَالتَّحْذِيرِ مِنَ الْكُفْرِ وَالسَّيِّئَاتِ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: عَذاباً أَلِيماً [الْإِسْرَاء: ٩- ١٠] وَمَا عَقَّبَهُ مِمَّا يَتَعَلَّقُ بِالْبِشَارَةِ وَالنِّذَارَةِ وَمَا أُدْمِجَ فِي خِلَالِ ذَلِكَ مِنَ التَّذْكِيرِ ثَمَّ بِمَا دَلَّ عَلَى أَنَّ عِلْمَ اللَّهِ مُحِيطٌ بِكُلِّ شَيْءٍ تَفْصِيلًا، وَكَانَ أَهَمُّ الْأَشْيَاءِ فِي هَذَا الْمَقَامِ إِحَاطَةَ عِلْمِهِ بِالْأَعْمَالِ كُلِّهَا، فَأَعْقَبَ ذِكْرَ مَا فَصَّلَهُ اللَّهُ مِنَ الْأَشْيَاءِ بِالتَّنْبِيهِ عَلَى تَفْصِيلِ أَعْمَالِ النَّاسِ تَفْصِيلًا لَا يَقْبَلُ الشَّكَّ وَلَا الْإِخْفَاءَ وَهُوَ التَّفْصِيلُ الْمُشَابِهُ لِلتَّقْيِيدِ بِالْكِتَابَةِ، فَعَطْفُ قَوْلِهِ: وَكُلَّ إِنسانٍ إِلَخْ عَلَى قَوْلِهِ: وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْناهُ تَفْصِيلًا [الْإِسْرَاء: ١٢] عَطْفٌ خَاصٌّ عَلَى عَامٍّ لِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْخَاصِّ. وَالْمَعْنَى: وَكُلَّ إِنْسَانٍ قَدَّرْنَا لَهُ عمله فِي علمنَا فَهُوَ عَامِلٌ بِهِ لَا مَحَالَةَ وَهَذَا مِنْ أَحْوَالِ الدُّنْيَا.
Yüce Allah'ın: { إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ } kavlinden { عَذاباً أَلِيماً } [İsrâ 9-10] kavline kadar salih amele teşvik ve küfür ile kötülüklerden sakındırma tarzında süregelen söz akışı ve müjde ile uyarıya dair ardından gelen hususlar ile bu esnada Allah'ın ilminin her şeyi ayrıntısıyla kuşattığına delalet eden hatırlatmalar yer alınca ve bu makamda en önemli şey O'nun ilminin bütün amelleri kuşatması olunca; Allah'ın ayrıntılı kıldığı şeylerin zikrinin ardından, insanların amellerinin şüphe ve gizlilik kabul etmeyecek şekilde -yani yazıyla kaydetmeye benzeyen bir tafsille- ayrıntılı olduğuna dikkat çekildi. Dolayısıyla { وَكُلَّ إِنسانٍ } kavlinin { وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْناهُ تَفْصِيلاً } [İsrâ 12] kavline atfedilmesi, bu özel hususa verilen önem sebebiyle hâssın âmma atfıdır. Manası: Her insanın amelini ilmimizde takdir ettik; o da muhakkak onu işleyecektir. Bu ise dünya hallerindendir.
وَالطَّائِرُ: أُطْلِقَ عَلَى السَّهْمِ، أَوِ الْقِرْطَاسِ الَّذِي يُعَيَّنُ فِيهِ صَاحِبُ الْحَظِّ فِي عَطَاءٍ أَوْ قُرْعَةٍ لِقِسْمَةٍ أَوْ أَعْشَارِ جَزُورِ الْمَيْسِرِ، يُقَالُ: اقْتَسَمُوا الْأَرْضَ فَطَارَ لِفُلَانٍ كَذَا، وَمِنْهُ قَوْلُ أُمِّ الْعَلَاءِ الْأَنْصَارِيَّةِ فِي حَدِيثِ الْهِجْرَةِ: «اقْتَسَمَ الْأَنْصَارُ الْمُهَاجِرِينَ فَطَارَ لَنَا عُثْمَانُ بْنُ مَظْعُونٍ ... » وَذَكَرَتْ قِصَّةَ وَفَاتِهِ.
{ الطَّائِرُ } (tâir), bir bağışta, taksim kurasında veya meysir (kumar) devesinin paylarında hak sahibinin belirlendiği oka veya kâğıda ıtlak olunur. 'Araziyi paylaştılar da filana şu düştü/uçtu (târa / طَارَ)' denir. Ümmü'l-Alâ el-Ensâriyye'nin hicret hadisindeki: «Ensar muhacirleri taksim etti ve bize Osman b. Maz'ûn düştü (târa)...» sözü bundandır; [kadın] onun vefat kıssasını anlatmıştır.
وَأَصْلُ إِطْلَاقِ الطَّائِرِ عَلَى هَذَا: إِمَّا لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَرْمُونَ السِّهَامَ الْمَرْقُومَةَ بِأَسْمَاءِ الْمُتَقَاسِمِينَ عَلَى صُبَرِ الشَّيْءِ الْمَقْسُومِ الْمُعَدَّةِ لِلتَّوْزِيعِ. فَكُلُّ مَنْ وَقَعَ السَّهْمُ الْمَرْقُومُ بِاسْمِهِ عَلَى شَيْءٍ أَخَذَهُ. وَكَانُوا يُطْلِقُونَ عَلَى رَمْيِ السَّهْمِ فِعْلَ الطَّيَرَانِ لِأَنَّهُمْ يَجْعَلُونَ لِلسَّهْمِ رِيشًا فِي قُذَذِهِ لِيَخِفَّ بِهِ اخْتِرَاقُهُ الْهَوَاءَ عِنْدَ رَمْيِهِ مِنَ الْقَوْسِ، فَالطَّائِرُ هُنَا أُطْلِقَ عَلَى الْحَظِّ مِنَ الْعَمَلِ مِثْلَ مَا يُطْلَقُ اسْمُ السَّهْمِ عَلَى حَظِّ الْإِنْسَانِ مِنْ شَيْءٍ مَا.
Tâir kelimesinin buna ıtlak edilmesinin aslı şunlardan biridir: Ya pay sahiplerinin isimlerinin yazılı olduğu okları, dağıtılmak üzere hazırlanan pay yığınlarının üzerine atarlardı. İsmi yazılı ok kime düşerse onu alırdı. Oku atmaya uçma (tayerân) fiilini kullanırlardı, çünkü yaydan atıldığında havayı yarmasını kolaylaştırmak için okun arkasına telekler takarlardı. Dolayısıyla buradaki tâir, bir şeyden insanın nasibine sehm (ok/pay) adının verilmesi gibi amelden düşen nasibe ıtlak olunmuştur.
وَإِمَّا مِنْ زَجْرِ الطَّيْرِ لِمَعْرِفَةِ بَخْتٍ أَوْ شُؤْمِ الزَّاجِرِ مِنْ حَالَةِ الطَّيْرِ الَّتِي تَعْتَرِضُهُ فِي طَرِيقِهِ، وَالْأَكْثَرُ أَنْ يَفْعَلُوا ذَلِكَ فِي أَسْفَارِهِمْ، وَشَاعَ ذَلِكَ فِي الْكَلَامِ فَأُطْلِقَ الطَّائِرُ عَلَى حَظِّ الْإِنْسَانِ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ.
Yahut yoluna çıkan kuşun durumuna bakarak uğur veya uğursuzluğu anlamak için kuş uçurtmaktan (zerc-i tayr) türemiştir; bunu çoğunlukla yolculuklarında yaparlardı. Bu kullanım dilde yaygınlaştı ve böylece tâir, insanın hayır veya şerden olan nasibine ıtlak olundu.
وَالْإِلْزَامُ: جَعَلَهُ لَازِمًا لَهُ، أَيْ غَيْرَ مُفَارِقٍ، يُقَالُ: لَزِمَهُ إِذَا لَمْ يُفَارِقْهُ.
İlzâm (الْإِلْزَامُ); onu kendisinden ayrılmaz, yani bitişik kılmaktır. Bir şeyden ayrılmadığında 'onu ilzam etti (لَزِمَهُ)' denir.
وَقَوْلُهُ: فِي عُنُقِهِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ كِنَايَةً عَنِ الْمُلَازَمَةِ وَالْقُرْبِ، أَيْ عَمَلُهُ لَازِمٌ لَهُ لُزُومَ الْقِلَادَةِ. وَمِنْهُ قَوْلُ الْعَرَبِ تُقَلِّدُهَا طَوْقَ الْحَمَامَةِ، فَلِذَلِكَ خُصَّتْ بِالْعُنُقِ لِأَنَّ الْقِلَادَةَ تُوضَعُ فِي عُنُقِ الْمَرْأَةِ. وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:
{ فِي عُنُقِهِ } “kendi boynuna” kavli; ayrılmazlık ve yakınlıktan kinaye olabilir, yani ameli, gerdanlığın ayrılmazlığı gibi ona ayrılmaz biçimde bağlıdır. Arapların bir kadına 'ona güvercin halkasını taktı' sözü de bundandır; bu sebeple boyun tahsis edilmiştir, çünkü gerdanlık kadının boynuna takılır. el-A'şâ'nın şu sözü de bundandır:
وَالشِّعْرُ قَلَّدْتُهُ سَلامَة ذَا فا ... ئش وَالشَّيْءُ حَيْثُمَا جُعِلَا
«Şiiri, Fâiş sahibi Selâme'ye gerdanlık gibi taktım ... Bir şey nereye konulursa oraya aittir.»
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ تَمْثِيلًا لِحَالَةٍ لَعَلَّهَا كَانَتْ مَعْرُوفَةً عِنْدَ الْعَرَبِ وَهِيَ وَضْعُ عَلَامَاتٍ تُعَلَّقُ فِي الرِّقَابِ لِلَّذِينَ يُعَيَّنُونَ لِعَمَلٍ مَا أَوْ لِيُؤْخَذَ مِنْهُمْ شَيْءٌ، وَقَدْ كَانَ فِي الْإِسْلَامِ يُجْعَلُ ذَلِكَ لِأَهْلِ الذِّمَّةِ، كَمَا قَالَ بَشَّارٌ:
Bunun, Araplar arasında muhtemelen bilinen bir duruma dair bir temsil olması da muhtemeldir; bu da belli bir iş için tayin edilenlerin veya kendilerinden bir şey alınacak olanların boyunlarına asılan işaretlerin konulmasıdır. Nitekim İslam'da da bu zimmîler için uygulanırdı; Beşşâr'ın dediği gibi:
كَتَبَ الْحُبُّ لَهَا فِي عُنُقِي ... مَوْضِعَ الْخَاتم من أَهله الذِّمَمِ
«Sevgi onun için boynuma yazdı ... Zimmîlerin mühür yerini.»
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي عُنُقِهِ تَمْثِيلًا بِالْبَعِيرِ الَّذِي يُوسَمُ فِي عُنُقِهِ بِسِمَةٍ كَيْلَا يَخْتَلِطَ بِغَيْرِهِ، أَوِ الَّذِي يُوضَعُ فِي عُنُقِهِ جَلْجَلٌ لِكَيْلَا يَضِلَّ عَنْ صَاحِبِهِ.
[Ayette geçen] «boynundadır» (fî unukıhî) ifadesinin, başkalarıyla karışmaması için boynuna damga vurulan veya sahibinden kaybolmaması için boynuna çıngırak takılan deveyle yapılan bir temsil olması da caizdir.
وَالْمَعْنَى عَلَى الْجَمِيعِ أَنَّ كُلَّ إِنْسَانٍ يُعَامَلُ بِعَمَلِهِ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ لَا يَنْقُصُ لَهُ مِنْهُ شَيْءٌ. وَهَذَا غَيْرُ كِتَابَةِ الْأَعْمَالِ الَّتِي سَتُذْكَرُ عَقِبَ هَذَا بِقَوْلِهِ: وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً الْآيَةَ.
Bütün bu görüşlere göre mana: Her insana, hayır veya şerden olan amelinin karşılığı eksiksizce verilir. Bu ise, bundan hemen sonra { وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً } “kıyamet gününde onun için bir kitap çıkarırız” ayetiyle zikredilecek olan amellerin yazılmasından farklıdır.
وَعَطْفُ جُمْلَةِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً إِخْبَارٌ عَنْ كَوْنِ تِلْكَ الْأَعْمَالِ الْمُعَبَّرِ عَنْهَا بِالطَّائِرِ تَظْهَرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُفَصَّلَةً مُعَيَّنَةً لَا تُغَادَرُ مِنْهَا صَغِيرَةٌ وَلَا كَبِيرَةٌ إِلَّا أُحْصِيَتْ لِلْجَزَاءِ عَلَيْهَا.
{ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً } “kıyamet gününde onun için bir kitap çıkarırız” cümlesinin atfedilmesi, kuş/nasip (tâir) olarak ifade edilen bu amellerin kıyamet gününde ayrıntılı ve açık bir şekilde ortaya çıkacağını, karşılıkları verilmek üzere küçük-büyük hiçbir şeyin sayılmadan bırakılmayacağını haber vermektedir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَنُخْرِجُ بِنُونِ الْعَظَمَةِ وَبِكَسْرِ الرَّاءِ، وَقَرَأَهُ يَعْقُوبُ بِيَاءِ الْغَيْبَةِ وَكَسْرِ الرَّاءِ، وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ الْمَعْلُومِ مِنَ الْمَقَامِ، وَهُوَ الْتِفَاتٌ. وَقَرَأَهُ أَبُو جَعْفَرٍ بِيَاءِ الْغَيْبَةِ فِي أَوَّلِهِ مَبْنِيًّا لِلنَّائِبِ عَلَى أَنَّ لَهُ نَائِبَ فَاعِلٍ وكِتاباً مَنْصُوبًا عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ وَذَلِكَ جَائِزٌ.
Cumhur { وَنُخْرِجُ } kelimesini azamet nûnu ile ve râ harfinin kesresiyle (nuhricu) okumuştur. Ya'kūb ise gaybet yâ'sı ve râ'nın kesresiyle (yuhricu) okumuştur; bu durumda zamir, makamdan bilinen Allah'a racidir ve bu bir iltifattır. Ebû Ca'fer ise bunu, başında gaybet yâ'sı ile meçhul (yuhrecu) olarak okumuştur; bu kıraate göre { لَهُ } naib-i fail, { كِتاباً } ise meful olarak mansubdur ve bu caizdir.
وَالْكِتَابُ: مَا فِيهِ ذِكْرُ الْأَعْمَالِ وَإِحْصَاؤُهَا. وَالنَّشْرُ: ضِدُّ الطَّيِّ.
el-Kitâb (الْكِتَابُ); içinde amellerin zikri ve dökümü bulunan şeydir. en-Neşr (النَّشْرُ) ise dürmenin (tayy) zıddıdır (açmaktır).
وَمَعْنَى يَلْقاهُ يَجِدُهُ. اسْتُعِيرَ فِعْلُ يَلْقَى لِمَعْنَى يَجِدُ تَشْبِيهًا لِوِجْدَانِ النِّسْبَةِ بِلِقَاءِ الشَّخْصِ. وَالنَّشْرُ كِنَايَةٌ عَنْ سُرْعَةِ اطِّلَاعِهِ عَلَى جَمِيعِ مَا عَمِلَهُ بِحَيْثُ إِنَّ الْكِتَابَ يَحْضُرُ مِنْ
{ يَلْقاهُ } lafzının manası 'onu bulur' demektir. { يَلْقَى } fiili, amellerin dökümünün bulunmasını bir şahısla karşılaşmaya benzetmek suretiyle 'bulur' anlamında istiare edilmiştir. Açılmış olma (neşr) ise, kitabın sahibinin gelişinden önce
قَبْلِ وُصُولِ صَاحِبِهِ مَفْتُوحًا لِلْمُطَالَعَةِ.
okunmaya hazır ve açık halde bulunacak şekilde, yaptığı her şeye hızla muttali olmasından kinayedir.
وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ يَلْقاهُ- بِضَمِّ الْيَاءِ وَتَشْدِيدِ، الْقَافِ- مَبْنِيًّا لِلْمَجْهُولِ عَلَى أَنَّهُ مُضَاعَفُ لَقِيَ تَضْعِيفًا لِلتَّعْدِيَةِ، أَيْ يَجْعَلُهُ لَاقِيًا كَقَوْلِهِ: وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُوراً [الْإِنْسَان: ١١] . وَأُسْنِدَ إِلَى الْمَفْعُولِ بِمَعْنَى يَجْعَلُهُ لَاقِيًا. كَقَوْلِهِ: وَما يُلَقَّاها إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا [فصّلت: ٣٥] وَقَوْلِهِ: وَيُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً وَسَلاماً [الْفرْقَان: ٧٥] .
İbn Âmir ve Ebû Ca'fer { يَلْقاهُ } lafzını -yâ'nın zammesi ve kâf'ın şeddesiyle- { يُلَقَّاهُ } şeklinde, 'lazi' fiilinin ta'diye (geçişlilik) için şeddelenmişi olan meçhul sığada okumuşlardır; yani { وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُوراً } [İnsân 11] kavlinde olduğu gibi 'ona kavuşturulur' demektir. Tıpkı { وَما يُلَقَّاها إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا } [Fussilet 35] ve { وَيُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً وَسَلاماً } [Furkān 75] kavillerinde olduğu gibi 'kavuşturulur' manasında mefule isnad edilmiştir.
وَنَشْرُ الْكِتَابِ إِظْهَارُهُ لِيُقْرَأَ، قَالَ تَعَالَى: وَإِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ [التكوير: ١٠] .
Kitabın neşri, okunması için açılıp ortaya konmasıdır. Nitekim Yüce Allah: { وَإِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ } “Sayfalar açıldığı zaman” [Tekvîr 10] buyurmuştur.
وَجُمْلَةُ اقْرَأْ كِتابَكَ مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ.
{ اقْرَأْ كِتابَكَ } “Kitabını oku” cümlesi, bağlamın delalet ettiği hazfedilmiş bir sözün makulüdür (söylenen sözüdür).
وَالْأَمْرُ فِي اقْرَأْ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّسْخِيرِ وَمُكَنًّى بِهِ عَنِ الْإِعْذَارِ لَهُمْ وَالِاحْتِجَاجِ عَلَيْهِمْ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً، وَلِذَلِكَ كَانَ مَعْرِفَةُ تِلْكَ الْأَعْمَالِ مِنْ ذَلِكَ الْكتاب حَاصِلَة للقارىء.
{ اقْرَأْ } “oku”daki emir boyun eğdirme (teshîr) için kullanılmıştır ve { كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً } “Bugün sana karşı hesap sorucu olarak nefsin yeter” kavlinin delalet ettiği üzere, onlar aleyhine mazeretleri ortadan kaldırma ve aleyhlerine delil getirmeden kinayedir. Bu sebeple o amellerin o kitaptan bilinmesi okuyan kimse için hâsıl olur.
وَالْقِرَاءَةُ: مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْرِفَةِ مَا أُثْبِتَ لِلْإِنْسَانِ مِنَ الْأَعْمَالِ أَوْ فِي فَهْمِ النُّقُوشِ الْمَخْصُوصَةِ إِنْ كَانَتْ هُنَالِكَ نُقُوشٌ وَهِيَ خَوَارِقُ عَادَاتٍ.
Kıraat (okuma); insana kaydedilen amelleri bilmek veya -eğer orada özel yazılar varsa- o özel şekil ve nakışları anlamak manasında kullanılmıştır ki bunlar harikulade durumlardır.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِنَفْسِكَ مَزِيدَةٌ لِلتَّأْكِيدِ دَاخِلَةٌ عَلَى فَاعِلِ كَفى كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٧٩] .
{ بِنَفْسِكَ } kavlindeki bâ harf-i ceri, Nisâ Suresi'ndeki { وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } [Nisâ 79] kavlinde geçtiği üzere, { كَفى } fiilinin failine dahil olan tekit için ziyade harftir.
وَانْتَصَبَ حَسِيباً عَلَى التَّمْيِيزِ لِنِسْبَةِ الْكِفَايَةِ إِلَى النَّفْسِ، أَيْ مِنْ جِهَةِ حَسِيبٍ.
{ حَسِيباً } kelimesi, kifayetin nefse nispet edilmesi sebebiyle temyiz olarak mansub kılınmıştır, yani 'hesap görücü yönünden' demektir.
وَالْحَسِيبُ: فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ مِثْلُ ضَرِيبِ الْقِدَاحِ بِمَعْنَى ضَارِبِهَا، وَصَرِيمٍ بِمَعْنَى صَارِمٍ، أَيِ الْحَاسِبُ وَالضَّابِطُ. وَكَثُرَ وُرُودُ التَّمْيِيزِ بَعْدَ (كَفَى بِكَذَا) .
el-Hasîb (الْحَسِيبُ); kumar oklarını atan anlamındaki darîbu'l-kıdâh (ضَرِيبِ الْقِدَاحِ) ve kesen anlamındaki sarîm (صَرِيمٍ) gibi fail anlamında fa'îl veznindedir; yani hesaplayan ve kaydeden demektir. (كَفَى بِكَذَا) ifadesinden sonra temyizin gelmesi yaygındır.
وَعُدِّيَ بِ (عَلَى) لِتَضْمِينِهِ معنى الشَّهِيد. وَمَا صدق النَّفْسِ هُوَ الْإِنْسَانُ فِي قَوْلِهِ:
Şahit manasını tazammun ettiği için (عَلَى) harf-i ceriyle geçişli kılınmıştır. Nefsin masadakı (karşılığı),
وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فَلِذَلِكَ جَاءَ حَسِيباً بِصِيغَةِ التَّذْكِيرِ.
{ وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ } kavlindeki 'insan'dır; bu sebeple { حَسِيباً } müzekker lafızla gelmiştir.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ١٥]
[İsrâ Suresi (17), Ayet 15]
مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولاً (١٥)
{ مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولاً } “Kim doğru yolu seçerse, bunu ancak kendi nefsi için seçmiş olur; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. Hiçbir günahkâr, başkasının günah yükünü yüklenmez. Biz bir resul göndermedikçe azap edici değiliz.” (15)
مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى هَذِهِ الْجُمْلَةُ بَيَانٌ أَوْ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ مَعَ تَوَابِعِهَا. وَفِيهِ تَبْيِينُ اخْتِلَافِ الطَّائِرِ بَيْنَ نَافِعٍ وَضَارٍّ، فَطَائِرُ الْهِدَايَةِ نَفْعٌ لِصَاحِبِهِ وَطَائِرُ
{ مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Kim doğru yolu seçerse, bunu ancak kendi nefsi için seçmiş olur; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. Hiçbir günahkâr, başkasının günah yükünü yüklenmez” cümlesi, { وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ } cümlesi ile devamının beyanı veya bedel-i iştimalidir. Bunda amelin (tâir) faydalı ve zararlı oluşuna dair bir açıklama vardır; nitekim hidayet ameli sahibine fayda, sapıklık
الضَّلَالِ ضُرٌّ لِصَاحِبِهِ. وَلِكَوْنِ الْجُمْلَةِ كَذَلِكَ فُصِلَتْ وَلَمْ تُعْطَفْ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا.
ameli ise sahibine zarardır. Cümle bu mahiyette olduğu için fasledilmiş (atıfsız bırakılmış) ve kendisinden öncekine atfedilmemiştir.
وَجُمْلَةُ وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها لِمَا فِي هَذِهِ مِنْ عُمُومِ الْحُكْمِ فَإِنَّ عَمَلَ أَحَدٍ لَا يَلْحَقُ نَفْعُهُ وَلَا ضُرُّهُ بِغَيْرِهِ.
{ وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr, başkasının günah yükünü yüklenmez” cümlesi, { وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها } “kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur” cümlesinin muhtevasını gerekçelendirme konumundadır; zira bu cümlede hükmün umumi olması söz konusudur; zira hiç kimsenin amelinin ne faydası ne de zararı bir başkasına geçer.
وَلَمَّا كَانَ مَضْمُونُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مَعْنًى مُهِمًّا اعْتُبِرَ إِفَادَةً أَنَفًا لِلسَّامِعِ، فَلِذَلِكَ عُطِفَتِ الْجُمْلَةُ وَلَمْ تُفْصَلْ. وَقَدْ رُوعِيَ فِيهَا إِبْطَالُ أَوْهَامِ قَوْمٍ يَظُنُّونَ
Bu cümlenin muhtevası önemli bir mana taşıdığı için muhataba yeni ve bağımsız bir fayda kazandırma olarak değerlendirilmiş, bu sebeple cümle fasledilmeyip atfedilmiştir. Bunda, kendi günah yüklerini
أَنَّ أَوْزَارَهُمْ يَحْمِلُهَا عَنْهُمْ غَيْرُهُمْ. وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ الْوَلِيدَ بْنَ الْمُغِيرَةِ وَهُوَ من أيمة الْكُفْرِ كَانَ يَقُولُ لِقُرَيْشٍ: اكْفُرُوا بِمُحَمَّدٍ وَعَلَيَّ أَوْزَارُكُمْ، أَيْ تِبْعَاتُكُمْ وَمُؤَاخَذَتُكُمْ بِتَكْذِيبِهِ إِنْ كَانَ فِيهِ تَبِعَةٌ. وَلَعَلَّهُ قَالَ ذَلِكَ لَمَّا رَأَى تَرَدُّدَهُمْ فِي أَمْرِ الْإِسْلَامِ وَمَيْلَهُمْ إِلَى النَّظَرِ فِي أَدِلَّةِ الْقُرْآنِ خَشْيَةَ الْجَزَاءِ يَوْمَ الْبَعْثِ، فَأَرَادَ التَّمْوِيهَ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُ يَتَحَمَّلُ ذُنُوبَهُمْ إِنْ تَبَيَّنَ أَنَّ مُحَمَّدًا عَلَى حَقٍّ، وَكَانَ ذَلِكَ قَدْ يُرَوِّجُ عَلَى دَهْمَائِهِمْ لِأَنَّهُمُ اعْتَادُوا بِالْحَمَلَاتِ وَالْكَفَالَاتِ وَالرَّهَائِنِ، فَبَيَّنَ اللَّهُ لِلنَّاسِ إِبْطَالَ ذَلِكَ إِنْقَاذًا لَهُمْ مِنَ الِاغْتِرَارِ بِهِ الَّذِي يَهْوِي بِهِمْ إِلَى الْمَهَالِكِ مَعَ مَا فِي هَذَا الْبَيَانِ مِنْ تَعْلِيمِ أَصْلٍ عَظِيمٍ فِي الدِّينِ وَهُوَ وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى. فَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَصْلًا عَظِيمًا فِي الشَّرِيعَةِ، وَتَفَرَّعَ عَنْهَا أَحْكَامٌ كَثِيرَةٌ.
başkalarının yükleneceğini zanneden kimselerin kuruntularını iptal etme gayesi gözetilmiştir. Rivayet edildiğine göre küfrün önderlerinden olan Velîd b. Mugīre, Kureyş'e: 'Muhammed'i inkâr edin, günahlarınız benim boynuma olsun' yani 'Eğer onu yalanlamakta bir vebal varsa sizin sorumluluklarınız ve hesabınız bana aittir' diyordu. O bu sözü muhtemelen, onların İslam konusunda tereddüt ettiklerini, diriliş günündeki cezadan korkarak Kur'an'ın delillerini incelemeye meylettiklerini gördüğünde söylemişti; böylece şayet Muhammed hak üzere çıkarsa onların günahlarını üstleneceğini söyleyerek onları yanıltmak istedi. Bu durum avam tabakasında kabul görebilirdi; çünkü onlar kefaletlere, yüklenmelere ve rehinlere alışkındılar. Allah Teâlâ, insanları helake sürükleyen bu aldanıştan kurtarmak için bunun bâtıl olduğunu açıklamıştır; bununla birlikte bu açıklamada dinde çok yüce bir asıl öğretilmektedir ki o da: { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr, başkasının günah yükünü yüklenmez” ilkesidir. Dolayısıyla bu ayet şeriatta muazzam bir asıl teşkil etmiş ve bundan pek çok hüküm türemiştir.
وَلَمَّا
Ne zaman ki
رَوَى ابْنُ عُمَرَ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ «أَنَّ الْمَيِّتَ لَيُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ» قَالَتْ عَائِشَةُ- ﵂: «يَرْحَمُ اللَّهُ أَبَا عبد الرحمان، مَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ذَلِكَ وَاللَّهُ يَقُولُ: وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى
İbn Ömer Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: «Ölü, ailesinin kendisine ağlaması sebebiyle muhakkak azap görür» hadisini rivayet edince, Âişe -radıyallâhu anhâ- şöyle demiştir: «Allah Ebû Abdurrahman'a rahmet etsin; Resûlullah böyle demedi, zira Allah şöyle buyurmaktadır: { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr, başkasının günah yükünü yüklenmez”.
. وَلَمَّا مَرَّ بِرَسُولِ اللَّهِ جِنَازَةُ يَهُودِيَّةٍ يَبْكِي عَلَيْهَا أَهْلُهَا فَقَالَ: «إِنَّهُمْ لَيَبْكُونَ عَلَيْهَا وَإِنَّهَا لَتُعَذَّبُ»
Resûlullah'ın yanından ailesinin üzerine ağladığı bir Yahudi kadının cenazesi geçmişti de şöyle buyurmuştu: 'Onlar kadına ağlıyorlar, o ise muhakkak azap çekiyor'».
. وَالْمَعْنَى أَنَّ وِزْرَ أَحَدٍ لَا يَحْمِلُهُ غَيْرُهُ فَإِذَا كَانَ قَدْ تَسَبَّبَ بِوِزْرِهِ فِي إِيقَاعِ غَيْرِهِ فِي الْوِزْرِ حُمِلَ عَلَيْهِ وزر بوزر غَيْرِهِ لِأَنَّهُ مُتَسَبِّبٌ فِيهِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ بِحَمْلِ وِزْرِ الْغَيْرِ عَلَيْهِ وَلَكِنَّهُ حَمْلُ وِزْرِ نَفْسِهِ عَلَيْهَا وَهُوَ وِزْرُ التَّسَبُّبِ فِي الْأَوْزَارِ. وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ، وَكَذَلِكَ وِزْرُ مَنْ يَسُنُّ لِلنَّاسِ وِزْرًا لَمْ يَكُونُوا يَعْمَلُونَهُ مِنْ قَبْلُ.
Manası şudur: Kimsenin günah yükünü bir başkası taşımaz. Ancak bir kimse günahıyla başkasının günaha düşmesine sebep olmuşsa, ona sebep olduğu için başkasının günahı sebebiyle üzerine bir günah yüklenir; fakat bu, başkasının günahının ona yüklenmesi değil, günahlara sebep olma günahı olan kendi günahının kendi nefsine yüklenmesidir. Nitekim Allah Teâlâ: { لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ } “Kıyamet gününde kendi günahlarını eksiksiz olarak, bilgisizce saptırdıkları kimselerin günahlarından da bir kısmını yüklenmeleri için... Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kötüdür!” buyurmuştur. İnsanlara daha önce işlemedikleri bir günah yolunu açanın günahı da böyledir.
وَفِي «الصَّحِيحِ» : «مَا مِنْ نَفْسٍ تُقْتَلُ ظُلْمًا إِلَّا كَانَ عَلَى ابْنِ آدَمَ الْأَوَّلِ كِفْلٌ مِنْ دَمِهَا ذَلِكَ أَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ سنّ الْقَتْل»
Sahîh'te şöyle rivayet edilmiştir: «Zulümle öldürülen her bir nefsin kanından Âdem'in ilk oğluna mutlaka bir pay düşer; çünkü o, öldürme çığırını ilk açandır».
. وسكتت الْآيَةُ عَنْ أَنْ لَا يَنْتَفِعَ أَحَدٌ بِصَالِحِ عَمَلِ غَيْرِهِ اكْتِفَاءً إِذْ لَا دَاعِيَ إِلَى بَيَانِهِ
Ayet, bunu açıklamaya bir gerek bulunmadığı için iktifa yoluyla bir kimsenin başkasının salih amelinden yararlanamayacağı hususunda sükût etmiştir;
لِأَنَّهُ لَا يُوقِعُ فِي غُرُورٍ، وَتُعَلِّمُ الْمُسَاوَاةَ بِطَرِيقِ لَحْنِ الْخِطَابِ أَوْ فَحْوَاهُ،
çünkü bu bir aldanışa yol açmaz ve hitabın işareti (lahnu'l-hitâb) yahut manası (fahve'l-hitâb) yoluyla denklik öğretilmektedir.
وَقَدْ جَاءَ فِي الْقُرْآن مَا يومىء إِلَى أَنَّ الْمُتَسَبِّبَ لِأَحَدٍ فِي هَدْيٍ يَنَالُ مِنْ ثَوَابِ الْمُهْتَدِي قَالَ تَعَالَى:
Kur'an'da bir kimsenin hidayetine sebep olan kişinin, hidayete erenin sevabından pay alacağına işaret eden ifadeler yer almıştır; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır:
وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً [الْفرْقَان: ٧٤]
{ وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً } “Ve bizi takva sahiplerine önder kıl” [Furkān 74].
وَفِي الْحَدِيثِ: «إِذَا مَاتَ ابْنُ آدَمَ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثٍ: صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ، وَعِلْمٍ بَثَّهُ فِي صُدُورِ الرِّجَالِ، وَوَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو لَهُ بِخَيْرٍ»
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Âdemoğlu öldüğü zaman ameli kesilir; ancak üç şey müstesnadır: Sadaka-i câriye, insanların göğüslerine yaydığı ilim ve kendisine hayırla dua eden salih bir evlat».
. وَمِنَ التَّخْلِيطِ تَوَهُّمُ أَنَّ حَمْلَ الدِّيَةِ فِي قَتْلِ الْخَطَأِ عَلَى الْعَاقِلَةِ مُنَافٍ لِهَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنَّ ذَلِكَ فَرْعُ قَاعِدَةٍ أُخْرَى وَهِيَ قَاعِدَةُ التَّعَاوُنِ وَالْمُوَاسَاةِ وَلَيْسَتْ مِنْ حَمْلِ التَّبِعَاتِ.
Hataen adam öldürmede diyetin âkıleye (katilin akrabalarına) yükletilmesinin bu ayete aykırı olduğunu vehmetmek bir kavram kargaşasıdır; zira bu hüküm başka bir kaidenin, yani yardımlaşma ve dayanışma kaidesinin bir fer'idir ve başkasının sorumluluğunu yüklenmek kabilinden değildir.
وتَزِرُ تَحْمِلُ الْوِزْرَ، وَهُوَ الثِّقَلُ. وَالْوَازِرَةُ: الْحَامِلَةُ، وَتَأْنِيثُهَا بِاعْتِبَارِ أَنَّهَا نَفْسٌ لِقَوْلِهِ قَبْلَهُ مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها [فصّلت: ٤٦] .
{ تَزِرُ } fiili, 'ağırlık' demek olan vizri (günahı) yüklenir demektir. el-Vâzira (الْوَازِرَةُ); yüklenen [can] demektir; müennes olması, kendisinden önceki { مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها } “Kim salih amel işlerse kendi lehinedir; kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir” [Fussilet 46] kavlinden ötürü nefis olarak kabul edilmesindendir.
وَأُطْلِقَ عَلَيْهَا وازِرَةٌ عَلَى مَعْنَى الْفَرْضِ وَالتَّقْدِيرِ، أَيْ لَوْ قُدِّرَتْ نَفْسٌ ذَاتُ وِزْرٍ لَا تُزَادُ عَلَى وِزْرِهَا وِزْرَ غَيْرِهَا، فَعُلِمَ أَنَّ النَّفْسَ الَّتِي لَا وِزْرَ لَهَا لَا تَزِرُ وِزْرَ غَيْرِهَا بِالْأَوْلَى.
Ona { وازِرَةٌ } denmesi farz ve takdir manasınadır; yani günah sahibi bir nefis takdir edilse bile onun günahına bir başkasının günahı eklenmez; böylece hiçbir günahı olmayan bir nefsin başkasının günahını evleviyetle yüklenmeyeceği anlaşılır.
وَالْوِزْرُ: الْإِثْمُ لِتَشْبِيهِهِ بِالْحِمْلِ الثَّقِيلِ لِمَا يَجُرُّهُ مِنَ التَّعَبِ لِصَاحِبِهِ فِي الْآخِرَةِ، كَمَا أُطْلِقَ عَلَيْهِ الثِّقَلُ، قَالَ تَعَالَى: وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ [العنكبوت: ١٣] .
el-Vizr (الْوِزْرُ); ahirette sahibine getireceği meşakkat sebebiyle ağır yüke benzetilerek günahtır; nitekim ona ağırlık (sıklet) de denmiştir. Yüce Allah: { وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ } “Onlar hem kendi ağırlıklarını, hem de kendi ağırlıklarıyla beraber başka ağırlıkları yüklenecekler” [Ankebût 13] buyurmuştur.
وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا عَطْفٌ عَلَى آيَةِ مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ الْآيَةَ.
{ وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولاً } “Biz bir resul göndermedikçe azap edici değiliz” kavli, { مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ } “Kim doğru yolu seçerse...” ayetine matuftur.
وَهَذَا اسْتِقْصَاءٌ فِي الْإِعْذَارِ لِأَهْلِ الضَّلَالِ زِيَادَةً عَلَى نَفْيِ مُؤَاخَذَتِهِمْ بِأَجْرَامِ غَيْرِهِمْ، وَلِهَذَا اقْتَصَرَ عَلَى قَوْلِهِ: وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ دُونَ أَنْ يُقَالَ وَلَا مُثِيبِينَ. لِأَنَّ الْمَقَامَ مَقَامُ إِعْذَارٍ وَقَطْعُ حُجَّةٍ وَلَيْسَ مَقَامَ امْتِنَانٍ بِالْإِرْشَادِ.
Bu, başkalarının suçlarıyla cezalandırılmayacaklarını bildirmeye ilaveten sapıklık ehline mazeret bırakmama konusunda en ileri derecedir; bu sebeple 'ne de sevap vericiyiz' denilmeksizin sadece { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ } “azap edici değiliz” kavliyle yetinilmiştir. Çünkü burası hidayetle minnet etme makamı değil, mazeretleri ortadan kaldırma ve hücceti kesme makamıdır.
وَالْعَذَابُ هُنَا عَذَابُ الدُّنْيَا بِقَرِينَةِ السِّيَاقِ وَقَرِينَةُ عَطْفٍ وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها
Buradaki azap, bağlam karinesi ve { وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها } “Bir şehri helak etmek istediğimiz zaman, onun şımarık varlıklılarına emrederiz...”
[الْإِسْرَاء: ١٦] الْآيَةَ. وَدَلَّتْ عَلَى ذَلِكَ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ، قَالَ اللَّهُ
[İsrâ 16] ayetinin atfedilmesi karinesiyle dünya azabıdır. Pek çok ayet de buna delalet etmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
تَعَالَى: وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا لَها مُنْذِرُونَ ذِكْرى وَما كُنَّا ظالِمِينَ [الشُّعَرَاء: ٢٠٩] وَقَالَ: فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ [يُونُس: ٤٧] .
{ وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا لَها مُنْذِرُونَ ذِكْرى وَما كُنَّا ظالِمِينَ } “Biz hiçbir şehri uyarıcıları olmaksızın helak etmedik; bu bir hatırlatmadır ve biz zalimler değiliz” [Şuarâ 209]. Yine şöyle buyurmuştur: { فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Resulleri geldiğinde aralarında adaletle hükmolunur ve onlar zulme uğratılmazlar” [Yûnus 47].
عَلَى أَنَّ مَعْنَى (حَتَّى) يُؤْذِنُ بِأَنَّ بَعْثَةَ الرَّسُولِ مُتَّصِلَةٌ بِالْعَذَابِ شَأْنَ الْغَايَةِ، وَهَذَا اتِّصَالٌ عُرْفِيٌّ بِحَسَبِ مَا تَقْتَضِيهِ الْبَعْثَةُ مِنْ مُدَّةٍ لِلتَّبْلِيغِ وَالِاسْتِمْرَارِ عَلَى تَكْذِيبِهِمُ الرَّسُولَ وَالْإِمْهَالِ لِلْمُكَذِّبِينَ، وَلِذَلِكَ يَظْهَرُ أَنْ يَكُونَ الْعَذَابُ هُنَا عَذَابَ الدُّنْيَا وَكَمَا يَقْتَضِيهِ الِانْتِقَالُ إِلَى الْآيَةِ بَعْدَهَا.
Bununla birlikte (حَتَّى) 'hattâ' edatının manası, gayenin gereği olarak elçi göndermenin azapla irtibatlı olduğunu bildirir; bu ise elçi göndermenin tebliğ için gerektirdiği süreye, onların elçiyi yalanlamayı sürdürmelerine ve yalanlayanlara mühlet tanınmasına göre örfî bir irtibattır. Bu sebeple ve kendisinden sonraki ayete geçişin gerektirdiği üzere, buradaki azabın dünya azabı olduğu açıkça anlaşılmaktadır.
عَلَى أَنَّنَا إِذَا اعْتَبَرْنَا التَّوَسُّعَ فِي الْغَايَةِ صَحَّ حَمْلُ التَّعْذِيبِ عَلَى مَا يَعُمُّ عَذَابَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.
Bununla birlikte gaye edatında genişleme (mecaz/tevessü) kabul ettiğimiz takdirde, azap etmenin hem dünya hem de ahiret azabını kapsayacak şekilde yorumlanması da sahih olur.
وَوُقُوعُ فِعْلِ مُعَذِّبِينَ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ يُفِيدُ الْعُمُومَ، فَبِعْثَةُ الرُّسُلِ لِتَفْصِيلِ مَا يُرِيدُهُ اللَّهُ مِنَ الْأُمَّةِ مِنَ الْأَعْمَالِ.
{ مُعَذِّبِينَ } “azap ediciler” fiilimsisinin nefy (olumsuzluk) bağlamında yer alması umum (genellik) ifade eder; elçilerin gönderilmesi ise Allah'ın ümmetten istediği amellerin ayrıntılarını bildirmek içindir.
وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ اللَّهَ لَا يُؤَاخِذُ النَّاسَ إِلَّا بَعْدَ أَنْ يُرْشِدَهُمْ رَحْمَةً مِنْهُ لَهُمْ. وَهِيَ دَلِيلٌ بَيِّنٌ عَلَى انْتِفَاءِ مُؤَاخَذَةِ أَحَدٍ مَا لَمْ تَبْلُغْهُ دَعْوَةُ رَسُولٍ مِنَ الله إِلَى قوم، فَهِيَ حُجَّةٌ لِلْأَشْعَرِيِّ نَاهِضَةٌ عَلَى الْمَاتُرِيدِيِّ وَالْمُعْتَزِلَةِ الَّذِينَ اتَّفَقُوا عَلَى إِيصَالِ الْعَقْلِ إِلَى مَعْرِفَةِ وُجُودِ اللَّهِ، وَهُوَ مَا صَرَّحَ بِهِ صَدْرُ الشَّرِيعَةِ فِي التَّوْضِيحِ فِي الْمُقَدِّمَاتِ الْأَرْبَعِ. فَوُجُودُ اللَّهِ وَتَوْحِيدُهُ عِنْدَهُمْ وَاجِبَانِ بِالْعَقْلِ فَلَا عُذْرَ لِمَنْ أَشْرَكَ بِاللَّهِ وَعَطَّلَ وَلَا عُذْرَ لَهُ بَعْدَ بَعْثَةِ رَسُولٍ.
Ayet, Allah'ın insanlara bir rahmet olarak ancak onları irşad ettikten sonra hesaba çekeceğine delalet etmiştir. Bu ayet, Allah'tan bir elçinin daveti bir kavme ulaşmadığı sürece hiç kimsenin cezalandırılmayacağına açık bir delildir; dolayısıyla aklın tek başına Allah'ın varlığını bilmeye ulaştıracağı hususunda ittifak eden Mâtürîdî ve Mu'tezile'ye karşı Eş'arî için kuvvetli bir hüccettir ki Sadrüşşerîa da et-Tavzîh'teki 'Dört Mukaddime'de bunu açıkça ifade etmiştir. Onlara göre Allah'ın varlığı ve birliği aklen vaciptir; dolayısıyla Allah'a şirk koşan ve O'nun sıfatlarını inkâr eden (muattıla) kimse için mazeret yoktur ve bir elçi gönderildikten sonra da onun mazereti bulunmaz.
وَتَأْوِيلُ الْمُعْتَزِلَةِ أَنْ يُرَادَ بِالرَّسُولِ الْعَقْلُ تَطَوُّحٌ عَنِ اسْتِعْمَالِ اللُّغَةِ وَإِغْمَاضٌ عَنْ كَوْنِهِ مَفْعُولًا لِفِعْلِ نَبْعَثَ إِذْ لَا يُقَالُ بَعَثَ عَقْلًا بِمَعْنَى جَعَلَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ فِي سُورَة النِّسَاء [١٦٥] .
Mu'tezile'nin buradaki elçiden kastın akıl olduğu yönündeki tevili ise dilin kullanımından uzaklaşmak ve 'ihdas etti/yarattı' manasında 'akıl gönderdi' denilemeyeceğinden ötürü onun { نَبْعَثَ } fiilinin mefulü olduğu gerçeğini görmezden gelmektir. Bu husus daha önce Nisâ Suresi'ndeki: { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } “Elçilerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın diye” [Nisâ 165] kavlinin tefsirinde geçmişti.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ١٦]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 16]
وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمِيراً (١٦)
{ وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمِيراً (١٦) } “Bir beldeyi helak etmek istediğimiz zaman, onun varlıklı ve şımarıklarına emrederiz; onlar ise orada yoldan çıkarlar. Artık o beldeye söz hak olur; biz de orayı kökünden helak ederiz.”