وَقَدْ وُصِفَ الْقُرْآنُ بِصِفَتَيْنِ عَظِيمَتَيْنِ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا تَحْتَوِي عَلَى ثَنَاءٍ عَظِيمٍ وَتَنْبِيهٍ لِلتَّدَبُّرِ فِيهِمَا.
Kur'an, her biri büyük bir övgü ve üzerinde düşünülmesine yönelik bir uyarı içeren iki yüce sıfatla nitelenmiştir.
وَقَدْ ذُكِرَ فِعْلُ النُّزُولِ مَرَّتَيْنِ، وَذُكِرَ لَهُ فِي كُلِّ مَرَّةٍ مُتَعَلِّقٌ مُتَمَاثِلُ اللَّفْظِ لَكِنَّهُ مُخْتَلِفُ الْمَعْنَى، فَعَلَّقَ إِنْزَالَ اللَّهِ إِيَّاهُ بِأَنَّهُ بِالْحَقِّ فَكَانَ مَعْنَى الْحَقِّ الثَّابِتِ الَّذِي لَا رَيْبَ فِيهِ وَلَا كَذِبَ، فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ [الْبَقَرَة: ٢] وَهُوَ رَدٌّ لِتَكْذِيبِ الْمُشْرِكِينَ أَنْ يَكُونَ الْقُرْآنُ وَحْيًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.
Nüzul fiili iki defa zikredilmiş ve her defasında ona lafızları aynı fakat anlamları farklı olan bir müteallak (bağlantılı öge) zikredilmiştir. Allah'ın onu indirmesini "bi'l-hakk" ile irtibatlandırmıştır; buradaki hakkın anlamı, içinde hiçbir şüphe ve yalan bulunmayan sabit [gerçek]tir. Nitekim Yüce Allah'ın: { ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ } “İşte o kitap; onda hiçbir şüphe yoktur” [Bakara: 2] kavli gibidir. Bu da müşriklerin, Kur'an'ın Allah katından bir vahiy olduğunu yalanlamalarına bir reddiyedir.
وَعَلَّقَ نُزُولَ الْقُرْآنِ، أَيْ بُلُوغَهُ لِلنَّاسِ بِأَنَّهُ بِالْحَقِّ فَكَانَ مَعْنَى الْحَقِّ الثَّانِي مُقَابِلَ الْبَاطِلِ، أَيْ مُشْتَمِلًا عَلَى الْحَقِّ الَّذِي بِهِ قِوَامُ صَلَاحِ النَّاسِ وَفَوْزِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ [الْإِسْرَاء: ٨١] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ [النِّسَاء: ١٠٥] .
Kur'an'ın inmesini, yani insanlara ulaşmasını da "bi'l-hakk" ile irtibatlandırmıştır; ikinci hakkın anlamı ise bâtılın zıddı olup insanların ıslahının ve dünya ile ahiretteki kurtuluşlarının kendisiyle sağlandığı hakkı içermesi demektir. Nitekim Yüce Allah: { وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ } “De ki: Hak geldi, bâtıl yok oldu” [İsrâ: 81] ve { إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ } “Şüphesiz ki biz sana Kitap'ı hak ile indirdik ki, insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hükmedesin” [Nisâ: 105] buyurmuştur.
وَضَمَائِرُ الْغَيْبَةِ عَائِدَةٌ إِلَى الْقُرْآنِ الْمَعْرُوفِ مِنَ الْمَقَامِ.
Gâib zamirleri, makamdan bilinen Kur'an'a dönmektedir.
وَالْبَاءُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ لِلْمُصَاحَبَةِ لِأَنَّهُ مُشْتَمِلٌ عَلَى الْحَقِّ وَالْهُدَى، وَالْمُصَاحَبَةُ
Her iki yerdeki bâ harf-i cerri musâhabet (birliktelik) içindir; çünkü o, hakkı ve hidayeti içermektedir. Musâhabet ise
تُشْبِهُ الظَّرْفِيَّةَ. وَلَوْلَا اخْتِلَافُ مَعْنَى الْبَاءَيْنِ فِي الْآيَةِ لَكَانَ قَوْلُهُ: وَبِالْحَقِّ نَزَلَ مُجَرَّدَ تَأْكِيدٍ لِقَوْلِهِ: وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ لِأَنَّهُ إِذَا أُنْزِلَ بِالْحَقِّ نَزَلَ بِهِ وَلَا يَنْبَغِي الْمَصِيرُ إِلَيْهِ مَا لَمْ يَتَعَيَّنْ.
zarfiyete benzer. Şayet ayetteki iki bâ'nın anlam farklılığı olmasaydı, { وَبِالْحَقِّ نَزَلَ } sözü, { وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ } sözünün sırf bir teyidi olurdu; zira hak ile indirilmişse onunla inmiştir ve zorunlu olmadıkça [tekide] gidilmemelidir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ عَلَى عَامِلِهِ لِلْقَصْرِ رَدًّا عَلَى الْمُنْكِرِينَ الَّذِينَ ادَّعَوْا أَنَّهُ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ أَوْ سِحْرٌ مُبِينٌ أَوْ نَحْوُ ذَلِكَ.
Her iki yerde mecrûrun âmiline takdim edilmesi, onun öncekilerin masalları veya apaçık bir büyü veyahut benzeri şeyler olduğunu iddia eden inkârcılara bir reddiye olarak kasr (tahsis) içindir.
وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا مُبَشِّراً وَنَذِيراً.
{ وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا مُبَشِّراً وَنَذِيراً } “Seni de ancak bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik.”
جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَجُمْلَةِ وَقُرْآناً فَرَقْناهُ [الْإِسْرَاء:
{ وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ } cümlesi ile { وَقُرْآناً فَرَقْناهُ } [İsrâ:
١٠٦] . أَيْ وَفِي ذَلِكَ الْحَقِّ نَفْعٌ وَضُرٌّ فَأَنْتَ بِهِ مُبَشِّرٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَنَذِيرٌ لِلْكَافِرِينَ.
106] cümlesi arasında bir ara cümledir (cümle-i mu'tariza). Yani o hakta fayda ve zarar vardır; sen de onunla müminleri müjdeleyici, kâfirleri ise uyarıcısın.
وَالْقَصْرُ لِلرَّدِّ عَلَى الَّذِينَ سَأَلُوهُ أَشْيَاءَ مِنْ تَصَرُّفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَالَّذِينَ ظَنُّوا أَنْ لَا يَكُونَ الرَّسُول بشرا.
Buradaki kasr, ondan Yüce Allah'ın tasarrufundaki şeyleri isteyenlere ve elçinin bir beşer olamayacağını zannedenlere bir reddiyedir.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ١٠٦]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 106]
وَقُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلاً (١٠٦)
{ وَقُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلاً (١٠٦) } “İnsanlara dura dura okuyasın diye onu bir Kur'an olarak ayırdık ve onu peyderpey indirdik.” (106)
عَطْفٌ عَلَى جملَة أَنْزَلْناهُ [الْإِسْرَاء: ١٠٥] .
{ أَنْزَلْناهُ } [İsrâ: 105] cümlesine matuftur.
وَانْتَصَبَ قُرْآناً عَلَى الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوبِ فِي فَرَقْناهُ مُقَدَّمَةً عَلَى صَاحِبِهَا تَنْوِيهًا الْكَوْنُ قُرْآنًا، أَيْ كَوْنُهُ كِتَابًا مَقْرُوءًا. فَإِنَّ اسْمَ الْقُرْآنِ مُشْتَقٌّ مِنَ الْقِرَاءَةِ، وَهِيَ التِّلَاوَةُ، إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ مِنْ جِنْسِ الْكَلَامِ الَّذِي يُحْفَظُ وَيُتْلَى، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ وَقُرْآنٍ مُبِينٍ [الْحجر: ١] ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ. فَهَذَا الْكِتَابُ لَهُ أَسْمَاءٌ بِاخْتِلَافِ صِفَاتِهِ فَهُوَ كِتَابٌ، وَقُرْآنٌ، وَفُرْقَانٌ، وَذِكْرٌ، وَتَنْزِيلٌ.
{ قُرْآناً } kelimesi, Kur'an oluşunun, yani okunan bir kitap oluşunun şanını yüceltmek için sâhibu'l-hâlin önüne geçirilmiş olarak { فَرَقْناهُ } fiilindeki mansub zamirden hâl olmak üzere mansub kılınmıştır. Çünkü Kur'an ismi, kıraatten yani tilavetten türemiştir; bu da onun ezberlenen ve tilavet olunan söz cinsinden olduğuna işarettir. Nitekim Yüce Allah'ın: { تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ وَقُرْآنٍ مُبِينٍ } “Şunlar Kitap'ın ve apaçık bir Kur'an'ın ayetleridir” [Hicr: 1] kavli buna işaret etmiştir ve açıklaması daha önce geçmişti. Dolayısıyla bu Kitap'ın, vasıflarının farklılığına göre isimleri vardır; o Kitap'tır, Kur'an'dır, Furkan'dır, Zikir'dir ve Tenzîl'dir.
وتجري عَلَيْهِ هَذِه الْأَوْصَافُ أَوْ بَعْضُهَا بِاخْتِلَافِ الْمَقَامِ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى:
Bu vasıflar veya bazısı makamın farklılığına göre ona uygulanır. Görmez misin ki Yüce Allah'ın:
وَقُرْآنَ الْفَجْرِ [الْإِسْرَاء: ٧٨] وَقَوله: فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ [المزمل: ٢٠] بِاعْتِبَارِ أَنَّ
{ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ } “Sabah Kur'an'ını [da kıl]” [İsrâ: 78] ve { فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ } “Artık Kur'an'dan kolayınıza geleni okuyun” [Müzzemmil: 20] kavli;
الْمَقَامَ لِلْأَمْرِ بِالتِّلَاوَةِ فِي الصَّلَاةِ أَوْ مُطْلَقًا، وَإِلَى قَوْلِهِ: تَبارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً [الْفرْقَان: ١] فِي مَقَامِ كَوْنِهِ فَارِقًا بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، وَلِهَذَا لَمْ يُوصَفْ مِنَ الْكُتُبِ السَّمَاوِيَّةِ بِوَصْفِ الْقُرْآنِ غَيْرُ الْكِتَابِ الْمُنَزَّلِ على مُحَمَّد ﷺ.
makamın namazda veya mutlak olarak tilavet etmeyi emretme makamı olması itibarıyladır; { تَبارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً } “Âlemlere bir uyarıcı olsun diye kuluna Furkan'ı indiren [Allah] ne yücedir” [Furkân: 1] kavli ise hak ile bâtılı birbirinden ayıran olması makamındadır. Bu sebepledir ki semavî kitaplardan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilen Kitap'tan başkası Kur'an vasfıyla nitelenmemiştir.
وَمَعْنَى فَرَقْناهُ جَعَلْنَاهُ فَرْقًا، أَيْ أَنْزَلْنَاهُ مُنَجَّمًا مُفَرَّقًا غَيْرَ مُجْتَمِعٍ صَبْرَةً وَاحِدَةً.
{ فَرَقْناهُ } ifadesinin anlamı, onu kısımlara ayırdık, yani tek bir yığın halinde toptan değil, peyderpey kısım kısım indirdik demektir.
يُقَالُ: فَرَّقَ الْأَشْيَاءَ إِذَا بَاعَدَ بَيْنَهَا، وَفَرَّقَ الصَّبْرَةَ إِذَا جَزَّأَهَا. وَيُطْلَقُ الْفَرْقُ عَلَى الْبَيَانِ لِأَنَّ الْبَيَانَ يُشْبِهُ تَفْرِيقَ الْأَشْيَاءِ الْمُخْتَلِطَةِ، فَيَكُونُ فَرَقْناهُ مُحْتَمِلًا مَعْنَى بَيَّنَّاهُ وَفَصَّلْنَاهُ، وَإِذْ قَدْ كَانَ قَوْلُهُ: قُرْآناً حَالًا مِنْ ضَمِيرِ فَرَقْناهُ آلَ الْمَعْنَى إِلَى: أَنَّا فَرَقْنَاهُ وَأَقْرَأْنَاهُ.
Birbirinden uzaklaştırdığında “فَرَّقَ الْأَشْيَاءَ” (şeyleri ayırdı), kısımlara böldüğünde “فَرَّقَ الصَّبْرَةَ” (yığını ayırdı) denir. Fark (فَرْق) kelimesi beyan (açıklama) için de kullanılır; çünkü beyan, birbirine karışmış şeyleri ayırmaya benzer. Buna göre { فَرَقْناهُ } ifadesi, onu açıkladık ve tafsil ettik anlamını da taşır. { قُرْآناً } lafzı { فَرَقْناهُ } fiilindeki zamirden hâl olduğuna göre mana: “Biz onu hem kısımlara ayırdık hem de okuttuk” şekline varır.
وَقَدْ عُلِّلَ بِقَوْلِهِ: لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ. فَهُمَا عِلَّتَانِ: أَنْ يُقْرَأَ عَلَى النَّاسِ وَتِلْكَ عِلَّةٌ لِجَعْلِهِ قُرْآنًا، وَأَنْ يُقْرَأَ عَلَى مُكْثٍ، أَيْ مَهَلٍ وَبُطْءٍ وَهِيَ عِلَّةٌ لِتَفْرِيقِهِ.
Bu durum { لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ } sözüyle gerekçelendirilmiştir. Dolayısıyla burada iki gerekçe vardır: Biri insanlara okunmasıdır ki bu, onun Kur'an kılınmasının gerekçesidir; diğeri ise dura dura, yani acele etmeksizin yavaş yavaş okunmasıdır ki bu da onun kısım kısım ayrılmasının gerekçesidir.
وَالْحِكْمَةُ فِي ذَلِكَ أَنْ تَكُونَ أَلْفَاظُهُ وَمَعَانِيهِ أَثْبَتَ فِي نُفُوسِ السَّامِعِينَ.
Bundaki hikmet, lafızlarının ve manalarının dinleyenlerin nefislerinde daha sağlam yer etmesidir.
وَجُمْلَةُ وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلًا مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَقُرْآناً فَرَقْناهُ. وَفِي فِعْلِ نَزَّلْناهُ الْمُضَاعَفِ وَتَأْكِيدِهِ بِالْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ إِشَارَةٌ إِلَى تَفْرِيقِ إِنْزَالِهِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ: وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ [الْإِسْرَاء: ١٠٥] .
{ وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلاً } cümlesi, { وَقُرْآناً فَرَقْناهُ } cümlesine matuftur. Şeddeli { نَزَّلْناهُ } fiilinde ve onun mef'ûl-i mutlak ile teyit edilmesinde, { وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ } [İsrâ: 105] ayetinde zikredilen indirilmesinin peyderpey olduğuna bir işaret vardır.
وَطُوِيَ بَيَانُ الْحِكْمَةِ لِلِاجْتِزَاءِ بِمَا فِي قَوْلِهِ: لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ مِنِ اتِّحَادِ الْحِكْمَةِ. وَهِيَ مَا صَرَّحَ بِهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ وَرَتَّلْناهُ تَرْتِيلًا [الْفرْقَان: ٣٢] .
Hikmetin birliği sebebiyle, { لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ } sözündeki [açıklamayla] yetinilerek hikmetin beyanı [ayrıca zikredilmeyip] dürülmüştür. Bu hikmet ise Yüce Allah'ın: { كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ وَرَتَّلْناهُ تَرْتِيلًا } “Onunla senin kalbini pekiştirelim diye böyle yaptık ve onu parça parça tertil üzere okuduk” [Furkân: 32] kavlinin açıkça ifade ettiği husustur.
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ: فَرَّقْنَا إِنْزَالَهُ رَعْيًا لِلْأَسْبَابِ والحوادث. وَفِي كَلَام الْوَجْهَيْنِ إِبْطَالٌ لَشُبْهَتِهِمْ إِذْ قَالُوا: لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً [الْفرْقَان: ٣٢] .
Sebep ve hadiseleri gözeterek onun indirilmesini kısımlara ayırdık anlamı da kastedilmiş olabilir. Her iki vecihteki ifadede de onların: { لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً } “Kur'an ona bir defada toptan indirilmeli değil miydi?” [Furkân: 32] dedikleri zamanki şüphelerinin çürütülmesi vardır.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : الْآيَات ١٠٧ إِلَى ١٠٩]
[İsrâ Suresi (17): Ayetler 107 - 109]
قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً (١٠٧) وَيَقُولُونَ سُبْحانَ رَبِّنا إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولاً (١٠٨) وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعاً (١٠٩)
{ قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً (١٠٧) وَيَقُولُونَ سُبْحانَ رَبِّنا إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولاً (١٠٨) وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعاً (١٠٩) } “De ki: İster ona inanın, ister inanmayın. Şüphesiz daha önce kendilerine ilim verilenlere o okunduğu zaman, çeneleri üstü secdeye kapanırlar (107) ve derler ki: Rabbimiz münezzehtir; gerçekten Rabbimizin vaadi mutlaka yerine getirilmiştir (108). Çeneleri üstü ağlayarak kapanırlar ve bu onların huşûunu artırır. (109)”
اسْتِئْنَافُ خطاب للنبيء ﷺ لِيُلَقِّنَهُ بِمَا يَقُولُهُ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ لَمْ يُؤْمِنُوا بِأَنَّ الْقُرْآنَ مُنَزَّلٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، فَإِنَّهُ بَعْدَ أَنْ أَوْضَحَ لَهُمُ الدَّلَائِلَ عَلَى أَنَّ مِثْلَ ذَلِكَ الْقُرْآنِ لَا يَكُونُ إِلَّا مُنَزَّلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مِنْ قَوْلِهِ: قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ [الْإِسْرَاء: ٨٨] فَعَجَزُوا عَنِ الْإِتْيَانِ بِمثلِهِ، ثمَّ بِبَيَان فَضَائِلِ مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ [الْإِسْرَاء: ٨٩] ، ثُمَّ بِالتَّعَرُّضِ إِلَى مَا اقْتَرَحُوهُ مِنَ الْإِتْيَانِ بِمُعْجِزَاتٍ أخر، ثمَّ بكشف شُبْهَتَهُمُ الَّتِي يُمَوِّهُونَ بِهَا امْتِنَاعَهُمْ مِنَ الْإِيمَان برسالة بشر، وَبَيَّنَ لَهُمْ غَلَطَهُمْ أَوْ مُغَالَطَتَهُمْ، ثُمَّ بِالْأَمْرِ بِإِقَامَةِ اللَّهِ شَهِيدًا بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ، ثُمَّ بِتَهْدِيدِهِمْ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ، ثُمَّ بِتَمْثِيلِ حَالِهِمْ مَعَ رَسُولِهِمْ بِحَالِ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ مَعَ مُوسَى وَمَا عُجِّلَ لَهُمْ مِنْ عَذَابِ الدُّنْيَا بِالِاسْتِئْصَالِ، ثُمَّ بِكَشْفِ شُبْهَتِهِمْ فِي تَنْجِيمِ الْقُرْآنِ أَعْقَبَ ذَلِكَ بِتَفْوِيضِ النَّظَرِ فِي تَرْجِيحِ الْإِيمَانِ بِصِدْقِ الْقُرْآنِ وَعَدَمِ الْإِيمَانِ بِقَوْلِهِ:
Kur'an'ın Allah katından indirilmiş olduğuna inanmayan müşriklere söyleyeceği sözü telkin etmek üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitabın yeniden başlatılmasıdır (isti'nâf). Zira { قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ } “De ki: Andolsun insanlar ve cinler şu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere toplansalar, onun benzerini getiremezler” [İsrâ: 88] kavlinden itibaren böylesi bir Kur'an'ın ancak Allah katından indirilmiş olabileceğine dair delilleri onlara açıkladıktan ve onlar onun bir benzerini getirmekten âciz kaldıktan; sonra { وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali türlü türlü yollarla açıkladık” [İsrâ: 89] kavliyle içerdiği şeylerin faziletlerini beyan ettikten; sonra başka mucizeler getirilmesi yönündeki tekliflerine değindikten; sonra bir beşerin peygamberliğine iman etmekten kaçınmalarına kılıf uydurdukları şüphelerini açığa çıkarıp onların hatalarını veya yanıltmacalarını kendilerine açıkladıktan; sonra kendisiyle onların arasında Allah'ı şahit tutmayı emrettikten; sonra onları ahiret azabıyla tehdit ettikten; sonra peygamberleri karşısındaki durumlarını Firavun ve kavminin Mûsâ karşısındaki durumuyla ve köklerinin kazınması suretiyle kendilerine çarçabuk verilen dünya azabıyla örneklendirdikten; sonra Kur'an'ın peyderpey indirilmesi konusundaki şüphelerini açığa çıkardıktan sonra, bunun peşinden:
آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا لِلتَّسْوِيَةِ بَيْنَ إِيمَانِهِمْ وَعَدَمِهِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. فَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ:
{ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا } sözüyle, Allah katında onların inanmasıyla inanmaması arasında eşitlik kurarak (tesviye), Kur'an'ın doğruluğuna inanmayı veya inanmamayı tercih etme hususundaki değerlendirmeyi [onların] iradesine bırakmıştır.
آمِنُوا لِلتَّسْوِيَةِ، أَيْ إِنْ شِئْتُمْ.
{ آمِنُوا } sözündeki emir tesviye (eşitlik bildirme) içindir, yani “İsterseniz [inanın, isterseniz inanmayın]” demektir.
وَجُزِمَ لَا تُؤْمِنُوا بِالْعَطْفِ عَلَى الْمَجْزُومِ. وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الطُّورِ [١٦] فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا سَواءٌ عَلَيْكُمْ، فَحَرْفُ (لَا) حَرْفُ نَفْيٍ وَلَيْسَ حَرْفَ نَهْيٍ، وَلَا يَقَعُ مَعَ الْأَمْرِ الْمُرَادِ بِهِ التَّسْوِيَةُ إِلَّا كَذَلِكَ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنِ الْإِعْرَاضِ عَنْهُمْ وَاحْتِقَارِهِمْ وَقِلَّةِ
{ لَا تُؤْمِنُوا } lafzı meczuma matuf olduğu için meczumdur. Tûr Suresi'ndeki [16] { فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا سَواءٌ عَلَيْكُمْ } “Artık ister sabredin ister sabretmeyin, sizin için birdir” kavli de böyledir; buradaki “lâ” (لَا) harfi nehiy harfi değil, nefy (olumsuzluk) harfidir. Tesviye kastedilen emirle birlikte ancak böyle gelir. Bu ifade, onlardan yüz çevirmekten, onları hakir görmekten ve onlara az
الْمُبَالَاةِ بِهِمْ، وَيَنْدَمِجُ فِيهِ مَعَ ذَلِكَ تَسْلِيَة الرَّسُول ﷺ.
önem vermekten kinayedir; bununla birlikte içinde Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli de barındırmaktadır.
وَجُمْلَةُ إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ تَعْلِيلٌ لِمَعْنَى التَّسْوِيَةِ بَيْنَ إِيمَانِهِمْ بِهِ وَعَدَمِهِ أَوْ تَعْلِيلٌ لِفِعْلِ قُلْ، أَوْ لِكِلَيْهِمَا، شَأْنَ الْعِلَلِ الَّتِي تَرِدُ بَعْدَ جُمَلٍ مُتَعَدِّدَةٍ، وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ. وَمَوْقِعُ (إِنَّ) فِيهَا مَوْقِعُ فَاءِ التَّفْرِيعِ، أَيْ إِنَّمَا كَانَ إِيمَانُكُمْ بِالْقُرْآنِ وَعَدَمُهُ سَوَاءً لِأَنَّهُ مُسْتَغْنٍ عَنْ إِيمَانِكُمْ بِهِ بِإِيمَانِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِ نُزُولِهِ، فَهُمْ أَرْجَحُ مِنْكُمْ أَحْلَامًا وَأَفْضَلُ مَقَامًا، وَهُمُ الَّذِينَ أُوتُوا الْعلم، فَإِنَّهُم إِذا يَسْمَعُونَهُ يُؤمنُونَ بِهِ وَيَزِيدُهُمْ إِيمَانًا بِمَا فِي كُتُبِهِمْ مِنَ الْوَعْدِ بِالرَّسُولِ الَّذِي أُنْزِلَ هَذَا عَلَيْهِ.
{ إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } cümlesi, onların ona iman etmesiyle etmemesi arasındaki tesviye anlamının illetidir (gerekçesidir) veya { قُلْ } fiilinin illetidir veyahut birden fazla cümleden sonra gelen illetlerin durumu gereği her ikisinin birden illetidir; bu sebeple [önceki cümleden] fasledilmiştir (bağlaçsız getirilmiştir). Buradaki (إِنَّ) edatının konumu tâkîp bildiren fâ (fâ-i tefrî') konumundadır; yani: Kur'an'a iman edip etmemeniz ancak şunun için eşittir: Çünkü o, onun inişinden önce kendilerine ilim verilenlerin ona iman etmesi sayesinde sizin ona iman etmenize muhtaç değildir. Onlar akılca sizden daha üstün, makamca daha faziletlidirler; işte ilim verilenler onlardır. Zira onlar onu işittiklerinde ona inanırlar ve ellerindeki kitaplarda bu [Kur'an]'ın kendisine indirildiği Elçi'ye dair vaat sebebiyle imanları artar.
وَفِي هَذَا تَعْرِيضٌ بِأَنَّ الَّذِينَ أَعْرَضُوا عَنِ الْإِيمَانِ بِالْقُرْآنِ جَهَلَةٌ وَأَهْلُ جَاهِلِيَّةٍ.
Bunda, Kur'an'a iman etmekten yüz çevirenlerin cahil ve cahiliye ehli kimseler olduğuna dair üstü kapalı bir dokundurma (ta'rîz) vardır.
وَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَمْثَالُ: وَرَقَةَ بْنِ نَوْفَلٍ، فَقَدْ تَسَامَعَ أَهْلُ مَكَّةَ بِشَهَادَتِهِ للنبيء ﷺ وَمَنْ آمَنَ بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ مِنْ مِثْلِ: عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ، وَمُعَيْقِيبٍ، وَسَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ.
Kendilerine ilim verilenlerden maksat, Varaka b. Nevfel gibilerdir; zira Mekkeliler onun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkındaki şahitliğini işitmişlerdi; ve bu surenin inişinden sonra iman eden Abdullah b. Selâm, Muaykîb ve Selmân-ı Fârisî gibilerdir.
فَفِي هَذِهِ الْآيَةِ إِخْبَارٌ بِمَغِيبٍ.
Bu ayette gayba dair bir haber verme (ihbâr-ı bi'l-gayb) vardır.
وَضَمَائِرُ «بِهِ، وَمِنْ قَبْلِهِ، وَيُتْلَى» عَائِدَةٌ إِلَى الْقُرْآنِ. وَالْكَلَامُ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ مَعْلُومٍ مِنَ الْمَقَامِ مَعْهُودِ الْحَذْفِ، أَيْ آمَنُوا بِصِدْقِهِ. وَمِنْ قَبْلِ نُزُولِهِ.
«بِهِ», «مِنْ قَبْلِهِ» ve «يُتْلَى» kelimelerindeki zamirler Kur'an'a dönmektedir. Söz, makamdan bilinen ve hazfedilmesi alışılagelmiş bir muzafın takdiri üzeredir; yani “onun doğruluğuna iman edin” ve “onun inişinden önce” demektir.
وَالْخُرُورُ: سُقُوطُ الْجِسْمِ. قَالَ تَعَالَى: فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ [النَّحْل:
Hurûr (الْخُرُورُ); cismin yere düşmesidir. Yüce Allah: { فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ } “Tavan üstlerinden tepelerine çöktü” [Nahl:
٢٦] .
26] buyurmuştur.
وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٤٣] .
A'râf Suresi'ndeki [143] { وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً } “Mûsâ da baygın halde yere yığıldı” kavlinde daha önce geçmişti.
وَاللَّامُ فِي لِلْأَذْقانِ بِمَعْنَى (عَلَى) كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ [الصافات: ١٠٣] ، وَقَوْلِ تَأَبَّطَ شَرًّا:
{ لِلْأَذْقانِ } ifadesindeki lâm (لـِ), Yüce Allah'ın: { وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ } “Onu şakağı üstü yere yatırdı” [Sâffât: 103] kavlinde ve Teabbata Şerran'ın şu sözünde olduğu gibi “alâ” (عَلَى: üstüne) anlamındadır:
............... ..... ... صَرِيعًا لِلْيَدَيْنِ وَلِلْجِرَانِ
............... ..... ... { صَرِيعًا لِلْيَدَيْنِ وَلِلْجِرَانِ } “...iki eli ve boğazı (göğsü) üstüne yere serilmiş olarak.”
وَأَصْلُ هَذِهِ اللَّامِ أَنَّهَا اسْتِعَارَةٌ تَبَعِيَّةٌ. اسْتُعِيرَ حَرْفُ الِاخْتِصَاصِ لِمَعْنَى الِاسْتِعْلَاءِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى مَزِيدِ التَّمَكُّنِ كَتَمَكُنِّ الشَّيْءِ بِمَا هُوَ مُخْتَصٌّ بِهِ.
Bu lâm harfinin aslı tebeî istiare olmasıdır. Bir şeyin kendisine has olan şeyle sağlamlaşması gibi, daha fazla yerleşmeyi göstermek için ihtisas harfi isti'lâ (üzerinde olma) anlamı için istiare edilmiştir.
وَالْأَذْقَانُ: جَمْعُ الذَّقَنِ- بِفَتْحِ الذَّالِ وَفَتْحِ الْقَافِ- مُجْتَمَعُ اللَّحْيَيْنِ. وَذَكَرَ الذَّقَنَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَمْكِينِهِمُ الْوُجُوهَ كُلَّهَا مِنَ الْأَرْضِ مِنْ قُوَّةِ الرَّغْبَةِ فِي السُّجُودِ لِمَا فِيهِ مِنِ اسْتِحْضَارِ الْخُضُوعِ لِلَّهِ تَعَالَى.
Ezkân (الْأَذْقَانُ); zâl ve kâf harflerinin fethasıyla “ze-kan” (الذَّقَن) kelimesinin çoğuludur ve iki çene kemiğinin birleştiği yerdir (çenedir). Yüce Allah'a boyun eğişin idrak edilmesinden ötürü secdedeki aşırı arzu sebebiyle yüzlerinin tamamını yere tam olarak koyduklarını belirtmek için çene zikredilmiştir.
وسُجَّداً جَمْعُ سَاجِدٍ، وَهُوَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ يَخِرُّونَ لِبَيَانِ الْغَرَضِ مِنْ هَذَا الْخُرُورِ، وَسُجُودُهُمْ سُجُودُ تَعْظِيمٍ لِلَّهِ عِنْدَ مُشَاهَدَةِ آيَةٍ مِنْ دَلَائِلِ عَلْمِهِ وَصَدِقِ رُسُلِهِ وَتَحْقِيقِ وَعْدِهِ.
{ سُجَّداً } lafzı “sâcid”in çoğuludur ve bu yere kapanmanın amacını açıklamak üzere { يَخِرُّونَ } fiilindeki zamirden hâl konumundadır. Onların secdesi, O'nun ilminin delillerinden, elçilerinin doğruluğundan ve vaadinin gerçekleştiğinden bir ayete şahit oldukları anda Allah'a yönelik bir tazim secdesidir.
وَعُطِفَتْ وَيَقُولُونَ سُبْحانَ رَبِّنا عَلَى يَخِرُّونَ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُمْ يَجْمَعُونَ بَيْنَ الْفِعْلِ الدَّالِّ عَلَى الْخُضُوعِ وَالْقَوْلِ الدَّالِّ عَلَى التَّنْزِيهِ وَالتَّعْظِيمِ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: خَرُّوا سُجَّداً وَسَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ [السَّجْدَة: ١٥] . عَلَى أَنَّ فِي قَوْلِهِمْ: سُبْحانَ رَبِّنا دَلَالَةٌ عَلَى التَّعَجُّبِ وَالْبَهْجَةِ مِنْ تَحَقُّقِ وَعْدِ اللَّهِ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ بِمَجِيءِ الرَّسُول الْخَاتم ﷺ.
{ وَيَقُولُونَ سُبْحانَ رَبِّنا } sözü, boyun eğmeyi gösteren fiil ile tenzih ve tazimi gösteren sözü bir araya getirdiklerine işaret etmek üzere { يَخِرُّونَ } fiiline matuf kılınmıştır. Bunun benzeri O'nun: { خَرُّوا سُجَّداً وَسَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ } “Secdeye kapanırlar ve Rablerini hamd ile tesbih ederler” [Secde: 15] kavlidir. Bununla birlikte onların { سُبْحانَ رَبِّنا } sözünde, son Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gelişi hususunda Tevrat ve İncil'deki Allah'ın vaadinin gerçekleşmesine karşı bir hayret ve sevinç delaleti vardır.
وَجُمْلَةُ إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولًا مِنْ تَمَامِ مَقُولِهِمْ. وَهُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْقَوْلِ، لِأَنَّ تَسْبِيحَهُمْ قَبْلَهُ تَسْبِيحُ تَعَجُّبٍ وَاعْتِبَارٍ بِأَنَّهُ الْكِتَابُ الْمَوْعُودُ بِهِ وَبِرَسُولِهِ فِي الْكُتُبِ السَّابِقَةِ.
{ إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولاً } cümlesi, söyledikleri sözün tamamlayıcısıdır. Sözden asıl kastedilen de budur; zira bundan önceki tesbihleri, önceki kitaplarda kendisi ve peygamberi vadedilen Kitap'ın bu olduğuna dair bir hayret ve ibret tesbihidir.
وَ (إِنْ) مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَقَدْ بَطَلَ عَمَلُهَا بِسَبَبِ التَّخْفِيفِ، وَوَلِيَهَا فِعْلٌ مِنْ نَوَاسِخِ الْمُبْتَدَأِ جَرْيًا عَلَى الْغَالِبِ فِي اسْتِعْمَالِ الْمُخَفَّفَةِ. وَقُرِنَ خَبَرُ النَّاسِخِ بِاللَّامِ الْفَارِقَةِ بَيْنَ الْمُخَفَّفَةِ وَالنَّافِيَةِ.
Buradaki { إِنْ }, şeddeli olan inne'den hafifletilmiş (muhaffefe mine's-sakîle)dir; hafifletilmesi sebebiyle ameli iptal olmuştur ve muhaffefe kullanımındaki galip kaideye uygun olarak peşinden mübtedâyı nesheden bir fiil gelmiştir. Nâsihin haberi ise muhaffefe ile nâfiye (olumsuzluk edatı) arasındaki farkı belirten lâm (lâm-ı fârika) ile bitiştirilmiştir.
وَالْوَعْدُ بَاقٍ عَلَى أَصْلِهِ مِنَ الْمَصْدَرِيَّةِ. وَتَحْقِيقُ الْوَعْدِ يَسْتَلْزِمُ تَحْقِيقَ الْمَوْعُودِ بِهِ فَحَصَلَ التَّصْدِيقُ بِالْوَعْدِ وَالْمَوْعُودِ بِهِ.
Vaat (الْوَعْدُ) kelimesi masdarlık aslı üzere kalmaktadır. Vaadin gerçekleşmesi vadedilen şeyin de gerçekleşmesini gerektirir; böylece hem vaat hem de vadedilen şey tasdik edilmiş olmuştur.
وَمعنى لَمَفْعُولًا أَنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا جَاءَ فِي وَعْدِهِ، أَيْ يُكَوِّنُهُ وَيُحَقِّقُهُ، وَهَذَا السُّجُودُ سُجُودُ تَعْظِيمٍ لِلَّهِ إِذْ حَقَّقَ وَعْدَهُ بَعْدَ سِنِينَ طَوِيلَةٍ.
{ لَمَفْعُولاً } ifadesinin anlamı, Allah'ın vaadinde yer alan şeyi yapacağı, yani onu var edip gerçekleştireceğidir. Bu secde, uzun yıllar sonra vaadini gerçekleştirdiği için Allah'a yapılan bir tazim secdesidir.
وَقَوْلُهُ: وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ تَكْرِيرٌ لِلْجُمْلَةِ بِاخْتِلَافِ الْحَالِ الْمُقْتَرِنَةِ بِهَا، أُعِيدَتِ الْجُمْلَةُ تَمْهِيدًا لِذِكْرِ الْحَالِ. وَقَدْ يَقَعُ التَّكْرِيرُ مَعَ الْعَطْفِ لِأَجْلِ اخْتِلَافِ الْقُيُودِ، فَتَكُونُ تِلْكَ الْمُغَايَرَةُ مُصَحِّحَةً الْعَطْفَ، كَقَوْلِ مُرَّةَ بْنِ عَدَّاءٍ الْفَقْعَسِيِّ:
Allah Teâlâ'nın: { وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ } “Ağlayarak çeneleri üstü kapanırlar” kavli, kendisine eşlik eden hâlin farklılığı sebebiyle cümlenin tekrarıdır. Cümle, [bu yeni] hâlin zikrine zemin hazırlamak için tekrarlanmıştır. Kayıtların (niteliklerin) farklılığından ötürü atıfla birlikte tekrar yapılabilir ve bu farklılık atfı geçerli kılar. Nitekim Mürre b. Addâ el-Fak'asî'nin şöyle dediği gibi:
فَهَلَّا أَعَدُّونِي لِمِثْلِي تَفَاقَدُوا ... إِذَا الْخَصْمُ أَبْزَى مَائِلُ الرَّأْسِ أَنْكَبُ
Yok olup gidesiceler! Hasmın başı eğik, boynu bükük ve çaresiz kaldığı zamanlar için beni hazırlamadılar mı?
وَهَلَّا أَعَدُّونِي لِمِثْلِي تَفَاقَدُوا ... وَفِي الأَرْض مبثوث شُجَاعٌ وَعَقْرَبُ
Yok olup gidesiceler! Yeryüzüne engerek ve akrepler saçıldığı zamanlar için beni hazırlamadılar mı?
فَالْخُرُورُ الْمَحْكِيُّ بِالْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ هُوَ الْخُرُورُ الْأَوَّلُ، وَإِنَّمَا خَرُّوا خُرُورًا وَاحِدًا سَاجِدِينَ بَاكِينَ، فَذُكِرَ مَرَّتَيْنِ اهْتِمَامًا بِمَا صَحِبَهُ مِنْ عَلَامَاتِ الْخُشُوعِ.
İkinci cümlede aktarılan yere kapanma, birinci yere kapanmanın bizzat kendisidir. Onlar sadece bir kez secde ederek ve ağlayarak yere kapanmışlardır. Ancak ona eşlik eden huşû alametlerine dikkat çekmek amacıyla iki kez zikredilmiştir.
وَذَكَرَ يَبْكُونَ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِاسْتِحْضَارِ الْحَالَةِ.
{ يَبْكُونَ } fiili, o hâli zihinde canlandırmak (istihzâru'l-hâl) için muzâri (geniş/şimdiki zaman) kipiyle zikredilmiştir.
وَالْبُكَاءُ بُكَاءُ فَرَحٍ وَبَهْجَةٍ. وَالْبُكَاءُ: يَحْصُلُ مِنِ انفعال باطني ناشىء عَنْ حُزْنٍ أَوْ عَنْ خَوْفٍ أَوْ عَنْ شَوْقٍ.
Bu ağlama, sevinç ve mutluluk ağlamasıdır. Ağlama; hüzünden, korkudan veya şevkten kaynaklanan içsel bir duygulanımdan meydana gelir.
وَيَزِيدُهُمُ الْقُرْآنُ خُشُوعًا عَلَى خُشُوعِهِمُ الَّذِي كَانَ لَهُمْ مِنْ سَمَاعِ كِتَابِهِمْ.
Kur'an, onların kendi kitaplarını işittiklerinde duydukları huşûa bir huşû daha katmaktadır.
وَمِنَ السُّنَّةِ سُجُودُ الْقَارِئِ وَالْمُسْتَمِعِ لَهُ بِقَصْدِ هَذِهِ الْآيَةِ اقْتِدَاءً بِأُولَئِكَ السَّاجِدِينَ بِحَيْثُ لَا يَذْكُرُ الْمُسْلِمُ سُجُودَ أَهْلِ الْكِتَابِ عِنْدَ سَمَاعِ الْقُرْآنِ إِلَّا وَهُوَ يرى نَفسه أَجْدَرَ بِالسُّجُودِ عِنْدَ تِلَاوَةِ الْقُرْآنِ.
Bu ayeti okuyanın ve dinleyenin, o secde edenlere uyarak bu ayet vesilesiyle secde etmesi sünnettendir; öyle ki bir Müslüman, Ehl-i Kitab'ın Kur'an'ı işittiğindeki secdesini hatırladığında, Kur'an tilaveti esnasında secde etmeye kendisinin daha layık olduğunu görür.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ١١٠]
[İSRÂ SURESİ (17): AYET 110]
قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً (١١٠)
{ قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً } “De ki: İster Allah diye çağırın, ister Rahmân diye çağırın. Hangisiyle çağırırsanız çağırın, nihayet en güzel isimler O'nundur. Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma; ikisi arasında bir yol tut.” (110)
قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى لَا شَكَّ أَنَّ لِنُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ سَبَبًا خَاصًّا إِذْ لَا مُوجِبَ لِذِكْرِ هَذَا التَّخْيِيرِ بَيْنَ دُعَاءِ اللَّهِ تَعَالَى بِاسْمِهِ الْعَلَمِ وَبَيْنَ دُعَائِهِ بِصفة الرحمان خَاصَّةً دُونَ
{ قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “De ki: İster Allah diye çağırın, ister Rahmân diye çağırın. Hangisiyle çağırırsanız çağırın, nihayet en güzel isimler O'nundur” Şüphe yok ki bu ayetin inişinin özel bir sebebi vardır; çünkü Allah Teâlâ'ya özel ismiyle (lafzatullah) dua etmek ile özellikle O'na Rahmân sıfatıyla dua etmek arasında böyle bir muhayyerlik tanınmasını gerektiren bir durum yoktur; üstelik
ذِكْرِ غَيْرِ تِلْكَ الصِّفَةِ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ مِثْلِ: الرَّحِيمِ أَوِ الْعَزِيزِ وَغَيْرِهِمَا مِنَ الصِّفَاتِ الْحُسْنَى.
Allah'ın Rahîm veya Azîz gibi diğer güzel sıfatları zikredilmeksizin [sadece Rahmân'ın zikredilmesi de bunu gösterir].
ثُمَّ لَا بُدَّ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْ طَلَبِ الْمُنَاسَبَةِ لِوُقُوعِهَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ مِنَ السُّورَةِ.
Bundan sonra, bu ayetin surenin bu konumunda yer alışının münasebetini aramak da gereklidir.
فَأَمَّا سَبَبُ نُزُولِهَا
İniş sebebine gelince;
فَرَوَى الطَّبَرِيُّ وَالْوَاحِدِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «كَانَ النَّبِي ﷺ سَاجِدًا يَدْعُو يَا رحمان يَا رَحِيمُ، فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ: هَذَا يَزْعُمُ أَنَّهُ يَدْعُو وَاحِدًا وَهُوَ يَدْعُو مَثْنَى مَثْنَى، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:
Taberî ve Vâhidî, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem secdede iken 'Yâ Rahmân, yâ Rahîm' diye dua ediyordu. Müşrikler: 'Bu adam tek bir ilaha dua ettiğini iddia ediyor, oysa ikişer ikişer dua ediyor' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ şunu indirdi:
قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى. وَعَلَيْهِ فَالِاقْتِصَارُ عَلَى التَّخْيِيرِ فِي الدُّعَاءِ بَيْنَ اسْمِ اللَّهِ وَبَين صفة الرحمان اكْتِفَاءً، أَيْ أَوِ الرَّحِيمِ.
{ قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “De ki: İster Allah diye çağırın, ister Rahmân diye çağırın. Hangisiyle çağırırsanız çağırın, nihayet en güzel isimler O'nundur”. Buna göre duada sadece Allah ismi ile Rahmân sıfatı arasında muhayyerlik tanınması, 'yahut Rahîm' manasını da kapsayacak şekilde bir iktifa (kısaltma) kabilindendir.
وَفِي «الْكَشَّافِ» : عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ سَمِعَ أَبُو جهل النبيء ﷺ يَقُولُ: يَا الله يَا رحمان.
Keşşâf'ta ise İbn Abbâs'tan şu rivayet yer alır: Ebû Cehil, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in 'Yâ Allah, yâ Rahmân' dediğini işitti.
فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ: إِنَّهُ يَنْهَانَا أَنْ نَعْبُدَ إِلَهَيْنِ وَهُوَ يَدْعُو إِلَهًا آخَرَ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ
Bunun üzerine Ebû Cehil: 'O bizi iki ilaha tapmaktan nehyediyor, kendisi ise başka bir ilaha yalvarıyor' dedi. Bunu İbn Merdeveyh de rivayet etmiştir.
. وَهَذَا أَنْسَبُ بِالْآيَةِ لِاقْتِصَارِهَا عَلَى اسْمِ الله وَصفَة الرحمان.
Bu rivayet, ayetin yalnızca Allah ismi ve Rahmân sıfatıyla yetinmiş olmasına daha uygundur.
وَأَمَّا مَوْقِعُهَا هُنَا فَيَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ سَبَبُ نُزُولِهَا حَدَثَ حِينَ نُزُولِ الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا.
Ayetin buradaki konumuna gelince; iniş sebebinin, bir önceki ayetin indiği esnada vuku bulmuş olması kesinlik kazanır.
وَالْكَلَامُ رَدٌّ وَتَعْلِيمٌ بِأَنَّ تَعَدُّدَ الْأَسْمَاءِ لَا يَقْتَضِي تَعَدُّدَ الْمُسَمَّى، وَشَتَّانَ بَيْنَ ذَلِكَ وَبَيْنَ دُعَاءِ الْمُشْرِكِينَ آلِهَةً مُخْتَلِفَةَ الْأَسْمَاءِ وَالْمُسَمَّيَاتِ، وَالتَّوْحِيدُ وَالْإِشْرَاكُ يَتَعَلَّقَانِ بِالذَّوَاتِ لَا بِالْأَسْمَاءِ.
Söz konusu ifade, isimlerin çokluğunun isimlendirilen zatın (müsemmâ) çokluğunu gerektirmediğine dair bir ret ve öğretidir. Bununla müşriklerin isimleri ve zatları farklı farklı ilahlara yalvarmaları arasında dağlar kadar fark vardır. Zira tevhid ve şirk isimlerle değil, zatlarla ilgilidir.
وَ (أَيٌّ) اسْمُ اسْتِفْهَامٍ فِي الْأَصْلِ، فَإِذَا اقْتَرَنَتْ بِهَا (مَا) الزَّائِدَةُ أَفَادَتِ الشَّرْطَ كَمَا تُفِيدُهُ كَيْفَ إِذَا اقْتَرَنَتْ بِهَا (مَا) الزَّائِدَةُ. وَلِذَلِكَ جُزِمَ الْفِعْلُ بَعْدَهَا وَهُوَ تَدْعُوا شَرْطًا، وَجِيءَ لَهَا بِجَوَابٍ مُقْتَرِنٍ بِالْفَاءِ، وَهُوَ فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى.
{ أَيٌّ } aslen bir istifham (soru) ismidir. Başına zâid { ما } geldiğinde, tıpkı keyfe (كَيْفَ) kelimesine zâid { ما } bitiştiğinde olduğu gibi şart anlamı ifade eder. Bu sebeple kendisinden sonraki şart fiili olan { تَدْعُوا } cezmedilmiş ve ona fâ (فَ) harfiyle birleşen { فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } şeklinde bir cevap getirilmiştir.
وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى عِلَّةُ الْجَوَابِ. وَالتَّقْدِيرُ: أَيَّ اسْمٍ مِنْ أَسْمَائِهِ تَعَالَى تَدْعُونَ فَلَا حَرَجَ فِي دُعَائِهِ بِعِدَّةِ أَسْمَاءٍ إِذْ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى وَإِذِ الْمُسَمَّى وَاحِدٌ.
İncelemeye göre { فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } ifadesi cevabın illetidir. Takdiri şöyledir: 'Allah Teâlâ'nın isimlerinden hangisiyle dua ederseniz edin, O'na birden fazla isimle dua etmekte hiçbir sakınca yoktur; çünkü en güzel isimler O'nundur ve isimlendirilen zat tektir.'
وَمَعْنَى ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ ادْعُوا هَذَا الِاسْمَ أَوْ هَذَا الِاسْمَ، أَيِ اذْكُرُوا فِي دُعَائِكُمْ هَذَا أَوْ هَذَا، فَالْمُسَمَّى وَاحِدٌ. وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ قَدْ وَقَعَ تَجَوُّزٌ فِي فِعْلِ ادْعُوا مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنَى اذْكُرُوا أَوْ سَمُّوا فِي دُعَائِكُمْ.
{ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ } ifadesinin anlamı: 'Şu ismi çağırın yahut şu ismi çağırın', yani 'Duanızda bunu veya şunu anın' demektir; zira isimlendirilen zat tektir. Bu tefsire göre { ادْعُوا } fiilinde, 'duanızda zikredin' veya 'isimlendirin' anlamında kullanılarak mecâz yapılmıştır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الدُّعَاءُ مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنَى سَمُّوا، وَهُوَ حِينَئِذٍ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ.
Duanın 'isimlendirin' manasında kullanılmış olması da caizdir ve bu durumda iki mef'ûle geçişli (müteaddî) olur.
وَالتَّقْدِيرُ: سَمُّوا رَبَّكُمُ اللَّهَ أَو سموهُ الرحمان، وَحُذِفَ الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ مِنَ الْفِعْلَيْنِ وَأُبْقِيَ الثَّانِي لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ.
Takdiri şöyledir: 'Rabbinizi Allah diye isimlendirin yahut O'nu Rahmân diye isimlendirin.' Makamın delaleti sebebiyle her iki fiilden de birinci mef'ûl hazfedilmiş, ikincisi bırakılmıştır.
وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا لَا شَكَّ أَنَّ لِهَذِهِ الْجُمْلَةِ اتِّصَالًا بِجُمْلَةِ قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ يُؤَيِّدُ مَا تَقَدَّمَ فِي وَجْهِ اتِّصَالِ قَوْلِهِ: قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ بِالْآيَاتِ الَّتِي قَبْلَهُ، فَقَدْ كَانَ ذَلِكَ بِسَبَبِ جهر النبيء ﷺ فِي دُعَائِهِ باسم الرحمان.
{ وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا } “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma; ikisi arasında bir yol tut” Şüphe yok ki bu cümlenin { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ } cümlesiyle bir irtibatı vardır; bu da { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ } kavlinin kendisinden önceki ayetlerle irtibatı konusunda daha önce geçen hususu teyit etmektedir. Zira bu durum, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in duasında Rahmân ismini açıkça ve sesli okuması sebebiyle meydana gelmişti.
وَالصَّلَاةُ: تَحْتَمِلُ الدُّعَاءَ، وَتَحْتَمِلُ الْعِبَادَة الْمَعْرُوفَة قَود فَسَّرَهَا السَّلَفُ هُنَا بِالْمَعْنَيَيْنِ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَنْ فَسَّرَ الصَّلَاةَ بِالْعِبَادَةِ الْمَعْرُوفَةِ فَإِنَّمَا أَرَادَ قِرَاءَتَهَا خَاصَّةً لِأَنَّهَا الَّتِي تُوصَفُ بِالْجَهْرِ وَالْمُخَافَتَةِ.
Salât (الصَّلَاةُ) kelimesi hem duayı hem de bilinen ibadeti (namazı) muhtemeldir ve Selef burada kelimeyi her iki anlamla da tefsir etmiştir. Bilinmektedir ki, salâtı bilinen ibadetle tefsir edenler, özellikle onun kıraatini kastetmişlerdir; zira sesli (cehr) ve gizli (muhâfete) olmakla nitelenen şey kıraattir.
وَعَلَى كِلَا الِاحْتِمَالَيْنِ فَقَدْ جهر النبيء ﷺ بِذكر الرحمان، فَقَالَ فَرِيقٌ مِنَ الْمُشْركين:
Her iki ihtimale göre de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Rahmân'ın zikrini açıktan yapmış, bunun üzerine müşriklerden bir grup:
مَا الرحمان؟ وَقَالُوا: إِنَّ مُحَمَّدًا يَدْعُو إِلَهَيْنِ، وَقَامَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسُبُّ الْقُرْآنَ وَمَنْ جَاءَ بِهِ، أَو يسب الرحمان ظَنًّا
«Rahmân da nedir?» demişler ve: «Muhammed iki ilaha dua ediyor» demişlerdir. Onlardan bir kısmı da Kur'an'a ve onu getirene sövmeye veya
أَنَّهُ رَبٌّ آخَرُ غَيْرُ اللَّهِ تَعَالَى وَغَيْرُ آلِهَتِهِمْ، فَأَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ أَنْ لَا يَجْهَرَ
Rahmân'ın, Allah Teâlâ'dan ve kendi ilahlarından başka bir ilah olduğunu sanarak Rahmân'a sövmeye kalkışmıştır. Bunun üzerine Allah Resûlü'ne sesini pek yükseltmemesini emretmiştir;
بِدُعَائِهِ أَوْ لَا يَجْهَرَ بِقِرَاءَةِ صَلَاتِهِ فِي الصَّلَاةِ الْجَهْرِيَّةِ.
yani ya duasında sesini yükseltmemesini ya da sesli namazlarda namaz kıraatini çok yüksek sesle yapmamasını [emretmiştir].
وَلَعَلَّ سُفَهَاءَ الْمُشْرِكِينَ تَوَهَّمُوا مِنْ صدع النبيء ﷺ بِالْقِرَاءَةِ أَوْ بِالدُّعَاءِ أَنَّهُ يُرِيدُ بِذَلِكَ التَّحَكُّكَ بِهِمْ وَالتَّطَاوُلَ عَلَيْهِمْ بِذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى مُجَرَّدًا عَنْ ذِكْرِ آلِهَتِهِمْ فَاغْتَاظُوا وَسَبُّوا، فَأَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنْ لَا يَجْهَرَ بِصَلَاتِهِ هَذَا الْجَهْرَ تَجَنُّبًا لِمَا مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُثِيرَ حَفَائِظَهُمْ وَيَزِيدَ تَصَلُّبَهُمْ فِي كُفْرِهِمْ فِي حِينِ أَنَّ الْمَقْصُودَ تَلْيِينُ قُلُوبِهِمْ.
Müşriklerin beyinsizleri, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kıraati veya duayı açıkça yapmasından, onun kendi ilahlarını anmaksızın sadece Allah Teâlâ'yı zikretmek suretiyle kendilerine sataşmak ve üstünlük taslamak istediği vehmine kapılmış, bu yüzden öfkelenip küfretmiş olabilirler. Asıl amaç onların kalplerini yumuşatmak iken, Allah Teâlâ onların kinlerini kabartacak ve inkârlarındaki katılığını artıracak şeylerden kaçınmak amacıyla namazında bu derece yüksek sesle okumamasını emretmiştir.
وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْكَلَامِ النَّهْيُ عَنْ شِدَّةِ الْجَهْرِ.
Sözden kastedilen, aşırı derecede yüksek sesle okumaktan men etmektir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تُخافِتْ بِها فَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الِاحْتِرَاسُ لِكَيْلَا يَجْعَلَ دُعَاءَهُ سِرًّا أَوْ صَلَاتَهُ كُلَّهَا سِرًّا فَلَا يَبْلُغُ أَسْمَاعَ الْمُتَهَيِّئِينَ لِلِاهْتِدَاءِ بِهِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ النَّهْيِ عَنِ الْجَهْرِ تَجَنُّبُ جَهْرٍ يَتَوَهَّمُ مِنْهُ الْكُفَّارُ تَحَكُّكًا أَوْ تَطَاوُلًا كَمَا قُلْنَا.
Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُخافِتْ بِها } “Pek de kısma” kavline gelince; bundan maksat, duasını tamamen gizli veya namazının tamamını tamamen sessiz kılıp da onunla hidayete ermeye hazır olanların kulaklarına ulaşmaması ihtimaline karşı bir sakındırmadır (ihtirâs). Zira yüksek sesten nehyedilmenin amacı, söylediğimiz gibi, kâfirlerin sataşma veya üstünlük taslama vehmine kapılacakları bir aşırı yüksek sesten kaçınmaktır.
وَالْجَهْرُ: قُوَّةُ صَوْتِ النَّاطِقِ بِالْكَلَامِ.
Cehr (الْجَهْرُ): Konuşanın sesinin kuvvetli ve gür çıkmasıdır.
وَالْمُخَافَتَةُ مُفَاعَلَةٌ: مِنْ خَفَتَ بِكَلَامِهِ، إِذَا أَسَرَّ بِهِ. وَصِيغَةُ الْمُفَاعَلَةِ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْنَى الشِّدَّةِ، أَيْ لَا تُسِرَّهَا.
Muhâfete (الْمُخَافَتَةُ), mufâale bâbındandır; bir kimse sözünü gizlediğinde söylenen “hafetâ bi-kelâmihî” (خَفَتَ بِكَلَامِهِ) kökünden gelir. Mufâale kalıbı burada şiddet (aşırılık) anlamında kullanılmıştır; yani 'onu tamamen gizleme' demektir.
وَقَوْلُهُ: ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَذْكُورِ، أَيِ الْجَهْرِ وَالْمُخَافَتَةِ الْمَعْلُومَيْنِ مِنْ فِعْلَيْ تَجْهَرْ- وتُخافِتْ أَيِ اطْلُبْ سَبِيلًا بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ لِيَحْصُلَ الْمَقْصُودُ مِنْ إِسْمَاعِ النَّاسِ الْقُرْآنَ وَيَنْتَفِي تَوَهُّمُ قَصْدِ التطاول عَلَيْهِم.
{ ذلِكَ } sözü zikredilen duruma, yani { تَجْهَرْ } ve { تُخافِتْ } fiillerinden anlaşılan yüksek sesle okuma ve tamamen gizleme durumlarına işarettir. Yani: İnsanlara Kur'an'ı duyurma gayesinin gerçekleşmesi ve onlara üstünlük taslama kastı vehminin ortadan kalkması için bu iki durum arasında bir yol ara.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ١١١]
[İSRÂ SURESİ (17): AYET 111]
وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً (١١١)
{ وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً } “Ve de ki: Hamd, çocuk edinmeyen, mülkte hiçbir ortağı bulunmayan ve acizlikten ötürü bir yardımcıya da ihtiyacı olmayan Allah'a mahsustur. O'nu tekbir ile yücelt de yücelt.” (111)
لَمَّا كَانَ النَّهْيُ عَنِ الْجَهْرِ بِالدُّعَاءِ أَوْ قِرَاءَةِ الصَّلَاةِ سَدًّا لِذَرِيعَةِ زِيَادَةِ تَصْمِيمِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ أَعْقَبَ ذَلِكَ بِأَمْرِهِ بِإِعْلَانِ التَّوْحِيدِ لِقَطْعِ دَابِرِ تَوَهُّمِ مَنْ توهموا أَن الرحمان اسْمٌ لِمُسَمًّى غَيْرِ مُسَمَّى اسْمِ اللَّهِ، فَبَعْضُهُمْ تَوَهَّمَهُ إِلَهًا شَرِيكًا، وَبَعْضُهُمْ تَوَهَّمَهُ مُعِينًا وَنَاصِرًا، أُمِرَ النَّبِيءُ بِأَنْ يَقُولَ مَا يَقْلَعُ ذَلِكَ كُلَّهُ وَأَنْ يُعَظِّمَهُ بِأَنْوَاعٍ مِنَ التَّعْظِيمِ.
Duada veya namaz kıraatinde aşırı yüksek sesin yasaklanması, kâfirlerin inkârdaki kararlılıklarının artmasına engel olmak (sedd-i zerîa) için olunca; bunun hemen ardından, Rahmân isminin Allah isminin işaret ettiğinden başka bir zata ait olduğunu sananların kuruntularını kökünden kesmek üzere tevhidi ilan etmesini emretti. Zira onlardan kimi O'nu ortak bir ilah sanmış, kimi de yardımcı ve destekçi zannetmişti. Bu sebeple Peygamber'e bütün bunları kökünden söküp atacak sözü söylemesi ve O'nu çeşitli tazim türleriyle yüceltmesi emredildi.
وَجُمْلَةُ الْحَمْدُ لِلَّهِ تَقْتَضِي تَخْصِيصَهُ تَعَالَى بِالْحَمْدِ، أَيْ قَصْرِ جِنْسِ الْحَمْدِ عَلَيْهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ أَعْظَمُ مُسْتَحِقٍّ لِأَنْ يُحْمَدَ. فَالتَّخْصِيصُ ادِّعَائِيٌّ بِادِّعَاءِ أَنَّ دَوَاعِيَ حَمْدِ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى فِي جَانِبِ دَوَاعِي حَمْدِ اللَّهِ بِمَنْزِلَةِ الْعَدَمِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْفَاتِحَةِ.
{ الْحَمْدُ لِلَّهِ } cümlesi, hamdin Allah Teâlâ'ya tahsis edilmesini, yani hamd cinsinin O'na has kılınmasını gerektirir; zira hamdedilmeye en büyük hak sahibi O'dur. Bu tahsis, Fâtiha Suresi'nde geçtiği üzere, Allah Teâlâ'dan başkasına hamdetme gerekçelerinin Allah'a hamdetme gerekçeleri yanında yok hükmünde sayılması yoluyla yapılan iddiâî (edebî) bir tahsistir.
وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنَ الذُّلِّ بِمَعْنَى لَامِ التَّعْلِيلِ.
Ayetin { مِنَ الذُّلِّ } kavlindeki { مِنْ } harfi, ta'lîl lâmı (gerekçe bildiren lâm) anlamındadır.
وَالذُّلُّ: الْعَجْزُ وَالِافْتِقَارُ، وَهُوَ ضِدُّ الْعِزِّ، أَيْ لَيْسَ لَهُ نَاصِرٌ مِنْ أَجْلِ الذُّلِّ.
Züll (الذُّلُّ): Âcizlik ve muhtaçlık olup izzetin zıddıdır. Yani: Acizlikten ötürü O'nun hiçbir yardımcısı yoktur.
وَالْمُرَادُ: نَفِيُ النَّاصِرِ لَهُ عَلَى وَجْهٍ مُؤَكَّدٍ، فَإِنَّ الْحَاجَةَ إِلَى النَّاصِرِ لَا تَكُونُ إِلَّا مِنَ الْعَجْزِ عَنِ الِانْتِصَارِ لِلنَّفْسِ. وَيَجُوزُ تَضْمِينُ (الْوَلِيِّ) مَعْنَى (الْمَانِعِ) فَتَكُونُ (مِنْ) لِتَعْدِيَةِ الِاسْمِ الْمُضَمَّنِ مَعْنَاهُ.
Kastedilen mana: Vurgulu bir şekilde O'nun hiçbir yardımcısının olmadığını nefyetmektir; çünkü yardımcıya duyulan ihtiyaç, ancak kişinin kendini savunmaktan âciz olmasından kaynaklanır. { الْوَلِيِّ } kelimesine 'koruyucu/engelleyici' (الْمَانِعِ) manasının tazmin edilmesi de caizdir; bu durumda { مِنْ }, anlamı tazmin edilen ismin geçişliliğini (ta'diye) sağlamak için olur.
وَمَعْنَى كَبِّرْهُ اعْتَقِدْ أَنَّهُ كَبِيرٌ، أَيْ عَظِيمٌ الْعِظَمَ الْمَعْنَوِيَّ الشَّامِلَ لِوُجُوبِ الْوُجُودِ وَالْغِنَى الْمُطْلَقِ، وَصِفَاتِ الْكَمَالِ كُلِّهَا الْكَامِلَةِ التَّعَلُّقَاتِ، لِأَنَّ الِاتِّصَافَ بِذَلِكَ كُلِّهِ كَمَالٌ، وَالِاتِّصَافَ بِأَضْدَادِ ذَلِكَ نَقْصٌ وَصَغَارٌ مَعْنَوِيٌّ.
{ كَبِّرْهُ } ifadesinin anlamı: O'nun büyük olduğuna, yani vacibü'l-vücûd olmayı, mutlak zenginliği ve taallukları tam olan bütün kemal sıfatlarını kapsayan manevi bir büyüklükle yüce olduğuna inan demektir. Çünkü bütün bunlarla nitelenmek kemaldir; bunların zıtlarıyla nitelenmek ise noksanlık ve manevi bir küçüklüktür.
وَإِجْرَاءُ هَذِهِ الصِّلَاتِ الثَّلَاثِ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ الَّذِي هُوَ مُتَعَلِّقُ الْحَمْدِ لِأَنَّ فِي هَذِه الصَّلَاة إِيمَاءً إِلَى وَجْهِ تَخْصِيصِهِ بِالْحَمْدِ.
Bu üç sıla cümlesinin hamdin taalluk ettiği lafzatullah üzerine getirilmesi, bu sıfatlarda hamdin O'na tahsis edilme gerekçesine bir ima bulunmasından dolayıdır.
وَالْإِتْيَانُ بِالْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ بَعْدَ كَبِّرْهُ لِلتَّوْكِيدِ، وَلِمَا فِي التَّنْوِينِ مِنَ التَّعْظِيمِ، وَلِأَنَّ مَنْ هَذِهِ صِفَاتُهُ هُوَ الَّذِي يَقْدِرُ عَلَى إِعْطَاءِ النِّعَمِ الَّتِي يَعْجِزُ غَيْرُهُ عَن إسدائها.
{ كَبِّرْهُ } fiilinden sonra mef'ûl-i mutlakın getirilmesi tekit içindir, ayrıca tenvinde bulunan tazim manasından ötürüdür ve bu sıfatlara sahip olan zatın, başkalarının bahşetmekten âciz olduğu nimetleri vermeye güç yetiren tek varlık olmasındandır.
حُقُوق الطَّبْع مَحْفُوظَة ١٤٢٠ هـ- ٢٠٠٠ م الطبعة الأولى
Basım hakları saklıdır 1420 H - 2000 M Birinci Basım