Binûn

17- İsrâ Suresi — 19. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَثَانِيهِمَا: إِنْكَارُهُمُ الْبَعْث بقَوْلهمْ: أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً الْمُنَاسِبُ لَهُ أَنْ يُعَاقَبُوا عِقَابًا يُنَاسِبُ مَا أَنْكَرُوهُ مِنْ تَجَدُّدِ الْحَيَاةِ بَعْدَ الْمَصِيرِ رُفَاتًا، فَإِنَّ رُفَاتَ الْإِحْرَاقِ أَشَدُّ اضْمِحْلَالًا مِنْ رُفَاتِ الْعِظَامِ فِي التُّرَابِ.

İkincisi: { أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً } sözleriyle öldükten sonra dirilmeyi (ba's) inkâr etmeleridir. Buna uygun olan ceza ise, ufalanmış toprak haline geldikten sonra hayatın yenilenmesini inkâr etmelerine uygun bir ceza ile cezalandırılmalarıdır; zira yanıp kül olmak (rufât), kemiklerin toprak içinde ufalanmasından çok daha ileri bir yok oluştur.

وَالِاسْتِفْهَامُ فِي حِكَايَة قَوْلهم: أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَقَوْلِهِ: أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ إِنْكَارِيٌّ.

Onların sözlerinin aktarıldığı { أَإِذا كُنَّا عِظاماً } ve { أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } ifadelerindeki soru (istifham), inkârîdir.

وَتَقَدَّمَ اخْتِلَافُ الْقُرَّاءِ فِي إِثْبَاتِ الْهَمْزَتَيْنِ فِي قَوْلِهِ: أَإِذا وَفِي إِثْبَاتِهَا فِي قَوْله: أَإِذا..

{ أَإِذا } ifadesindeki iki hemzenin ispatı ve { أَإِذا...

لَمَبْعُوثُونَ فِي نَظِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ هَذِه السُّورَة.

... لَمَبْعُوثُونَ } ifadesinde hemzenin ispatı hususunda kurrânın ihtilafı, bu surenin benzer ayetinde daha önce geçmişti.

[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٩٩]

[İsrâ Suresi (17): Ayet 99]

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لَا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلاَّ كُفُوراً (٩٩)

{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لَا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلاَّ كُفُوراً } “Gökleri ve yeri yaratan Allah'ın, kendilerinin benzerini de yaratmaya kadir olduğunu görmediler mi? [Allah] onlar için [vukuunda] hiçbir şüphe bulunmayan bir ecel tayin etmiştir. Fakat zalimler inkârcılıktan başkasına yanaşmadılar.” (99)

جُمْلَةُ أَوَلَمْ يَرَوْا عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ ذلِكَ جَزاؤُهُمْ [الْإِسْرَاء: ٩٨] بِاعْتِبَارِ مَا تَضَمَّنَتْهُ الْجُمْلَةُ الْمَعْطُوفُ عَلَيْهَا مِنَ الرَّدْعِ عَنْ قَوْلِهِمْ: أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً [الْإِسْرَاء:

{ أَوَلَمْ يَرَوْا } cümlesi, matufun aleyh olan cümlenin onların { أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً } [İsrâ:

٩٨] . فَبَعْدَ زَجْرِهِمْ عَنْ إِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ بِأُسْلُوبِ التَّهْدِيدِ عَطَفَ عَلَيْهِ إِبْطَالَ اعْتِقَادِهِمْ بِطَرِيقِ الِاسْتِدْلَالِ بِقِيَاسِ التَّمْثِيلِ فِي الْإِمْكَانِ، وَهُوَ كَافٍ فِي إِقْنَاعِهِمْ هُنَا لِأَنَّهُمْ إِنَّمَا أَنْكَرُوا الْبَعْثَ بِاعْتِقَادِ اسْتِحَالَتِهِ كَمَا أَفْصَحَ عَنْهُ

98] sözlerine yönelik içerdiği caydırma dikkate alınarak { ذلِكَ جَزاؤُهُمْ } [İsrâ: 98] cümlesine matuftur. Tehdit üslubuyla ba'sı inkâr etmelerinden dolayı onları azarladıktan sonra, imkân hususunda kıyâs-ı temsîl yoluyla delillendirme yaparak onların inançlarını çürütmeyi buna matuf kılmıştır. Bu delillendirme burada onları ikna etmek için yeterlidir; çünkü onlar ba'sı ancak imkânsız olduğuna inanarak inkâr etmişlerdi, nitekim

حِكَايَةً كَلَامُهُمْ بِالِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ. وَإِحَالَتُهُمْ ذَلِكَ مُسْتَنِدَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ صَارُوا عِظَامًا وَرُفَاتًا، أَي بتعذر إِعَادَة خَلْقِ أَمْثَالِ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ، وَلَمْ يَسْتَدِلُّوا بِدَلِيلٍ آخَرَ، فَكَانَ تَمْثِيلُ خَلْقِ أَجْسَامٍ مِنْ أَجْزَاءٍ بَالِيَةٍ بِخَلْقِ أَشْيَاءَ أَعْظَمَ مِنْهَا مِنْ

inkârî soru yoluyla aktarılan sözleri bunu açıkça ortaya koymaktadır. Onların bunu imkânsız görmeleri kemik ve ufalanmış toprak haline gelmiş olmalarına, yani o parçaların benzerlerinin yeniden yaratılmasının imkânsızlığına dayanıyordu ve başka hiçbir delil getirmemişlerdi. Dolayısıyla çürümüş parçalardan bedenler yaratılmasının, yokluktan var edilen ve bunlardan çok daha büyük olan şeylerin yaratılmasıyla örneklendirilmesi,

عَدَمٍ أَوْغَلَ فِي الْفَنَاءِ دَلِيلًا يَقْطَعُ دَعْوَاهُمْ.

onların iddialarını kesin olarak çürüten bir delil olmuştur.

وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَوَلَمْ يَرَوْا إِنْكَارِيٌّ مَشُوبٌ بِتَعْجِيبٍ مِنِ انْتِفَاءِ عِلْمِهِمْ، لِأَنَّهُمْ لَمَّا جَرَتْ عَقَائِدُهُمْ عَلَى اسْتِبْعَادِ الْبَعْثِ كَانُوا بِحَالِ مَنْ لَمْ تَظْهَرْ لَهُ دَلَائِلُ قُدْرَةِ الله تَعَالَى، فيؤول الْكَلَامُ إِلَى إِثْبَاتِ أَنَّهُمْ عَلِمُوا ذَلِكَ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ.

{ أَوَلَمْ يَرَوْا } ifadesindeki istifham (soru), onların bilgisizliğine duyulan hayretle karışık bir inkâr bildirmektedir. Çünkü onların inançları ba'sı uzak görme üzerine cereyan edince, kendilerine Yüce Allah'ın kudret delilleri belirmemiş kimselerin durumuna düştüler; dolayısıyla söz, işin aslında bunu bildiklerini ispata varır.

وَالرُّؤْيَةُ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الِاعْتِقَادِ لِأَنَّهَا عُدِّيَتَ إِلَى كَوْنِ اللَّهِ قَادِرًا، وَذَلِكَ لَيْسَ مِنَ المبصرات. وَالْمعْنَى: أَو لم يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ.

Rü'yet (görme) fiili itikat (bilme) anlamında kullanılmıştır; zira Allah'ın kadir oluşuna müteaddî olmuştur ve bu da gözle görülen şeylerden değildir. Anlam şudur: “Allah'ın onların benzerini yaratmaya kadir olduğunu bilmediler mi?”

وَضَمِيرُ مِثْلَهُمْ عَائِدٌ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ يَرَوْا وَهُوَ النَّاسَ فِي قَوْلِهِ:

{ مِثْلَهُمْ } ifadesindeki zamir, { يَرَوْا } ifadesindeki zamirin raci olduğu yere racidir ki o da:

وَما مَنَعَ النَّاسَ [الْإِسْرَاء: ٩٤] أَيِ الْمُشْرِكِينَ.

{ وَما مَنَعَ النَّاسَ } [İsrâ: 94] ayetindeki “en-nâs” yani müşriklerdir.

وَالْمِثْلُ: الْمُمَاثِلُ، أَيْ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ نَاسًا أَمْثَالَهُمْ، لِأَنَّ الْكَلَامَ فِي إِثْبَاتِ إِعَادَةِ أَجْسَامِ الْمَرْدُودِ عَلَيْهِمْ لَا فِي أَنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ خَلْقًا آخَرَ، وَيَكُونُ فِي الْآيَةِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الْبَعْثَ إِعَادَةُ أَجْسَامٍ أُخْرَى عَنْ عَدَمٍ، فَيُخْلَقُ لِكُلِّ مَيِّتٍ جَسَدٌ جَدِيدٌ عَلَى مِثَالِ جَسَدِهِ الَّذِي كَانَ فِي الدُّنْيَا وَتُوضَعُ فِيهِ الرُّوحُ الَّتِي كَانَتْ لَهُ.

el-Misl (الْمِثْلُ); benzer demektir; yani “onların benzeri insanları yaratmaya kadirdir”; zira söz konusu olan, Allah'ın başka bir yaratılış var etmeye kadir olduğu değil, kendilerine reddiye yapılanların bedenlerinin yeniden iade edilmesinin ispatıdır. Ayette ba'sın yokluktan başka bedenlerin iadesi olduğuna, böylece her ölü için dünyadaki bedeninin benzeri yeni bir ceset yaratılıp içine vaktiyle sahip olduğu ruhun konulacağına bir ima bulunmaktadır.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لَفْظُ «مِثْلَ» هُنَا كِنَايَةً عَنْ نَفْسِ مَا أُضِيفَ إِلَيْهِ، كَقَوْلِ الْعَرَبِ: مِثْلُكَ لَا يَبْخَلُ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشورى: ١١] عَلَى أَحَدِ تَأْوِيلَيْنِ فِيهِ، أَيْ عَلَى جَعْلِ الْكَافِ الدَّاخِلَةِ عَلَى لَفْظِ «مِثْلِهِ» غَيْرَ زَائِدَةٍ. وَالْمَعْنَى: قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَهُمْ، أَيْ أَنْ يُعِيدَ خَلْقَهُمْ، فَإِنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِأَعْجَبَ مِنْ خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ.

Buradaki “misl” lafzının, Arapların “Senin gibisi cimrilik etmez” sözünde ve Yüce Allah'ın { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } [Şûrâ: 11] ayetinde geçen iki tefbirden birine göre -yani “mislihi” lafzının başına gelen kâf (ك) harfinin zâit kabul edilmemesine göre- olduğu gibi, bizzat muzafun ileyhin kendisinden kinaye olması da caizdir. Anlam: “Onları yaratmaya, yani onları yeniden yaratmaya kadirdir; zira bu, göklerin ve yerin yaratılmasından daha şaşırtıcı değildir.”

وَلِعُلَمَائِنَا طُرُقٌ فِي إِعَادَةِ الْأَجْسَامِ عِنْدَ الْبَعْثِ فَقِيلَ: تَكُونُ الْإِعَادَةُ عَنْ عَدَمٍ، وَقِيلَ تكون عَن جمع مَا تَفَرَّقَ مِنَ الْأَجْسَامِ. وَقِيلَ: يَنْبُتُ مِنْ عَجْبِ

Âlimlerimizin ba's anında bedenlerin iadesi konusunda farklı görüşleri vardır: Bir görüşe göre iade yokluktan olur; diğer bir görüşe göre dağılan bedenlerin bir araya getirilmesiyle olur. Bir başka görüşe göre ise,

ذَنَبِ كُلِّ شَخْصٍ جَسَدٌ جَدِيدٌ مُمَاثِلٌ لِجَسَدِهِ كَمَا تَنْبُتُ مِنَ النَّوَاةِ شَجَرَةٌ مُمَاثِلَةٌ لِلشَّجَرَةِ الَّتِي أَثْمَرَتْ ثَمَرَةَ تِلْكَ النَّوَاةِ.

çekirdekten o çekirdeği meyve veren ağacın benzeri bir ağacın bitmesi gibi, her şahsın kuyruk sokumu kemiğinden (acbü'z-zeneb) onun bedeninin benzeri yeni bir beden biter.

وَوَصْفُ اسْمِ الْجَلَالَةِ بِالْمَوْصُولِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْخَبَرِ، وَهُوَ الْإِنْكَارُ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَمْرٌ مُشَاهَدٌ مَعْلُومٌ، وَكَوْنُهُ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ لَا يُنَازِعُونَ فِيهِ.

Lafza-i Celâl'in ismi mevsulle nitelenmesi, haberin üzerine bina edildiği cihete yani onları inkâra işaret etmek içindir; çünkü göklerin ve yerin yaratılması müşahede edilen, bilinen bir husustur ve bunun Allah'ın fiili olduğu konusunda münakaşa etmemektedirler.

وَجُمْلَةُ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيْبَ فِيهِ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ أَوَلَمْ يَرَوْا لِتَأْوِيلِهَا بِمَعْنَى قَدْ رَأَوْا ذَلِكَ لَوْ كَانَ لَهُمْ عُقُولٌ، أَيْ تَحَقَّقُوا أَنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى إِعَادَةِ الْخَلْقِ وَقَدْ جَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيْبَ فِيهِ.

{ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لَا رَيْبَ فِيهِ } cümlesi, akılları olsaydı bunu görmüş olurlardı teviliyle { أَوَلَمْ يَرَوْا } cümlesine matuftur; yani Allah'ın yaratmayı iade etmeye kadir olduğunu ve kendileri için şüphe olmayan bir ecel tayin ettiğini kesin olarak anlamışlardır.

وَالْأَجْلُ: الزَّمَانُ الْمَجْعُولُ غَايَةً يُبْلَغُ إِلَيْهَا فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ. وَشَاعَ إِطْلَاقُهُ عَلَى امْتِدَادِ الْحَيَاةِ، وَهُوَ الْمُدَّةُ الْمُقَدَّرَةُ لِكُلِّ حَيٍّ بِحَسَبِ مَا أَوْدَعَ اللَّهُ فِيهِ مِنْ سَلَامَةِ آلَاتِ الْجِسْمِ، وَمَا عَلِمَهُ اللَّهُ مِنَ الْعَوَارِضِ الَّتِي تَعْرِضُ لَهُ فَتَخْرِمُ بَعْضَ تِلْكَ السَّلَامَةِ أَوْ تُقَوِّيهَا.

el-Ecel (الْأَجْلُ); hâllerden birinde kendisine ulaşılacak bir nihayet kılınan zamandır. Yaygın olarak hayatın süresi için kullanılır; bu da Allah'ın her canlıya bahşettiği beden uzuvlarının sağlamlığına ve bu sağlamlığın bir kısmını bozan yahut güçlendiren, başına gelecek ârızî durumlara dair Allah'ın ilmine göre takdir edilen süredir.

وَالْأَجَلُ هُنَا مُحْتَمِلٌ لِإِرَادَةِ الْوَقْتِ الَّذِي جُعِلَ لِوُقُوعِ الْبَعْثِ فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى.

Buradaki ecelin, Allah Teâlâ'nın ilminde ba'sın gerçekleşmesi için tayin edilen vakit manasına gelmesi muhtemeldir.

وَوَجْهُ كَوْنِ هَذَا الْجَعْلِ لَهُمْ أَنَّهُمْ دَاخِلُونَ فِي ذَلِكَ الْأَجَلِ لِأَنَّهُمْ مِنْ جُمْلَةِ مَنْ يُبْعَثُ حِينَئِذٍ، فَتَخْصِيصُهُمْ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ أَنْكَرُوا الْبَعْثَ، وَالْمَعْنَى: وَجَعَلَ لَهُمْ وَلِغَيْرِهِمْ أَجَلًا.

Bu tayinin onlar için olmasının gerekçesi, o vakitte diriltilecekler zümresinden olmaları sebebiyle o ecele dahil bulunmalarıdır. Onların özellikle zikredilmesi ise ba'sı inkâr edenlerin onlar olması sebebiyledir. Anlam şudur: “Onlar ve başkaları için bir ecel tayin etti.”

وَمَعْنَى كَوْنِ الْأَجَلِ لَا رَيْبَ فِيهِ: أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي فِيهِ: رَيْبٌ، وَأَنَّ رَيْبَ الْمُرْتَابِينَ فِيهِ مُكَابَرَةٌ أَوْ إِعْرَاضٌ عَنِ النَّظَرِ، فَهُوَ مِنْ بَابِ قَوْلِهِ: ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ [الْبَقَرَة:

Ecelin kendisinde şüphe olmamasının manası: Onda şüphe edilmemesi gerektiği, şüphe edenlerin şüphesinin ise bir inatlaşma veya tefekkürden yüz çevirme olduğudur. Bu husus, { ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ } [Bakara:

٢] .

2] ayeti kabilindendir.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْأَجَلُ أَجْلَ الْحَيَاةِ، أَيْ وَجُعِلَ لِحَيَاتِهِمْ أَجَلًا، فَيَكُونَ اسْتِدْلَالًا ثَانِيًا عَلَى الْبَعْثِ، أَيْ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ جَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لِحَيَاتِهِمْ، فَمَا أَوَجَدَهُمْ وَأَحْيَاهُمْ وَجَعَلَ لِحَيَاتِهِمْ أَجَلًا إِلَّا لِأَنَّهُ سَيُعِيدُهُمْ إِلَى حَيَاةٍ أُخْرَى،

Ecelin, hayatın eceli (ölüm vakti) olması da caizdir; yani “onların hayatı için bir ecel tayin etti” demektir. Bu durumda ba'sa dair ikinci bir delillendirme olur; yani “hayatları için bir ecel kıldığını görmediler mi? Onları var edip yaşatması ve hayatlarına bir ecel tayin etmesi, ancak onları başka bir hayata yeniden döndüreceği içindir;

وَإِلَّا لَمَا أَفْنَاهُمْ بَعْدَ أَنْ أَحْيَاهُمْ، لِأَنَّ الْحِكْمَةَ تَقْتَضِي أَنَّ مَا يُوجِدُهُ الْحَكِيمُ يَحْرِصُ عَلَى بَقَائِهِ وَعَدَمِ فَنَائِهِ، فَمَا كَانَ هَذَا الْفَنَاءُ الَّذِي لَا رَيْبَ فِيهِ إِلَّا فَنَاءً عَارِضًا لِاسْتِقْبَالِ وُجُودٍ أَعْظَمَ مِنْ هَذَا الْوُجُودِ وَأَبْقَى.

aksi takdirde onları yaşattıktan sonra yok etmezdi. Çünkü hikmet, Hakîm olanın var ettiği şeyin bekasını ve yok olmamasını arzu etmesini iktiza eder. Dolayısıyla şüphe götürmeyen bu yok oluş, ancak bu varlıktan daha yüce ve daha kalıcı bir varlığı karşılamak üzere meydana gelen ârızî bir yok oluştur.”

وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَوَجْهُ كَوْنِ هَذَا الْجَعْلِ لَهُمْ ظَاهِرٌ لِأَنَّ الْآجَالَ آجَالُهُمْ. وَكَوْنُهُ لَا رَيْبَ فِيهِ أَيْضًا ظَاهِرٌ لِأَنَّهُمْ لَا يَرْتَابُونَ فِي أَنَّ لِحَيَاتِهِمْ آجَالًا. وَقَدْ تَضَمَّنَ قَوْلُهُ: لَهُمْ أَجَلًا تَعْرِيضًا بِالْمِنَّةِ بِنِعْمَةِ الْإِمْهَالِ عَلَى كِلَا الْمَعْنَيَيْنِ وَتَعْرِيضًا بِالتَّذْكِيرِ بِإِفَاضَةِ الْأَرْزَاقِ عَلَيْهِمْ فِي مُدَّةِ الْأَجَلِ لِأَنَّ فِي ذِكْرِ خَلْقِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ تَذْكِيرًا بِمَا تَحْتَوِيهِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ مِنَ الْأَرْزَاقِ وَأَسْبَابِهَا.

Bu veche göre, bu tayinin onlar için kılınmış olmasının gerekçesi açıktır; çünkü eceller onların ecelleridir. Şüphe olmaması da aynı şekilde açıktır; çünkü hayatlarının bir eceli olduğunda şüphe etmezler. { لَهُمْ أَجَلًا } ifadesi, her iki manaya göre de mühlet verme nimetiyle yapılan bir lütfa tarizde bulunmayı ve ecel süresince üzerlerine rızıkların bolca akıtıldığını hatırlatmaya dair bir tarizi içermektedir; zira göğün ve yerin yaratılışının zikredilmesinde, göklerin ve yerin ihtiva ettiği rızıklar ve bunların sebepleri hakkında bir hatırlatma vardır.

وَجُمْلَةُ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُوراً تَفْرِيعٌ عَلَى الْجُمْلَتَيْنِ بِاعْتِبَارِ مَا تَضَمَّنَتَاهُ مِنَ الْإِنْكَارِ وَالتَّعْجِيبِ، أَيْ عَلِمُوا أَنَّ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ قَادِرٌ عَلَى إِعَادَةِ الْأَجْسَامِ وَمَعَ عِلْمِهِمْ أَبَوْا إِلَّا كُفُورًا. فَالتَّفْرِيعُ مِنْ تَمَامِ الْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ وَالتَّعْجِيبِ مِنْ حَالِهِمْ.

{ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُوراً } cümlesi, önceki iki cümlenin içerdiği inkâr ve taaccüb dikkate alınarak onlara terettüp eden bir neticedir; yani gökleri ve yeri yaratanın bedenleri yeniden iade etmeye kadir olduğunu bildiler, bu bilgilerine rağmen inkârcılıktan başkasına yanaşmadılar. Dolayısıyla bu netice, onlara yönelik inkârın ve durumlarına duyulan hayretin bir tamamlayıcısıdır.

وَاسْتِثْنَاءُ الْكُفُورِ مِنَ الْإِبَايَةِ تَأْكِيدٌ لِلشَّيْءِ بِمَا يُشْبِهُ ضِدَّهُ.

Küfrün (inkârın) çekinmekten/kaçınmaktan istisna edilmesi, bir şeyi zıddına benzeyen bir ifadeyle pekiştirmektir.

وَالْكُفُورُ: جُحُودُ النِّعْمَةِ، وَتَقَدَّمَ آنِفًا. وَاخْتِيرَ «الْكُفُورُ» هُنَا تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِمَا يَجِبُ اعْتِقَادُهُ، وَكَفَرُوا نِعْمَةَ الْمُنْعِمِ عَلَيْهِمْ فَعَبَدُوا غير الْمُنعم.

Kufûr (الْكُفُورُ); nimetin inkâr edilmesidir ve az önce geçmişti. Burada “el-kufûr” kelimesinin seçilmesi, inanılması gereken şeyleri inkâr ettiklerine ve kendilerine nimet verenin nimetine nankörlük edip nimet vermeyene ibadet ettiklerine dikkat çekmek içindir.

[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ١٠٠]

[İsrâ Suresi (17): Ayet 100]

قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً (١٠٠)

{ قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً } “De ki: ‘Eğer Rabbimin rahmet hazinelerine siz sahip olsaydınız, o zaman harcanıp tükenir korkusuyla kesinlikle [elinizde] tutardınız. Gerçekten de insan pek cimridir.’” (100)

اعْتِرَاض ناشىء عَنْ بَعْضِ مُقْتَرَحَاتِهِمُ الَّتِي تَوَهَّمُوا عَدَمَ حُصُولِهَا دَلِيلًا عَلَى انْتِفَاءِ إِرْسَالِ بَشِيرٍ، فَالْكَلَامُ اسْتِئْنَافٌ لِتَكْمِلَةِ رَدِّ شُبُهَاتِهِمْ. وَهَذَا رَدٌّ لِمَا تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُمْ: حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً إِلَى قَوْله: تَفْجِيراً [الْإِسْرَاء: ٩٠- ٩١] ، وَقَوْلُهُمْ: أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ [الْإِسْرَاء: ٩٣] مِنْ تَعَذُّرِ حُصُولِ ذَلِكَ لِعَظِيمِ قِيمَتِهِ.

Gerçekleşmemesini bir müjdecil elçinin gönderilmediğine delil sandıkları birtakım tekliflerinden kaynaklanan bir itirazdır (cümle-i mu'teriza); dolayısıyla bu söz onların şüphelerini reddetmeyi tamamlamak üzere bir istinaftır. Bu, { حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } ayetinden { تَفْجِيراً } [İsrâ: 90-91] ayetine kadar olan sözleri ile { أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ } [İsrâ: 93] sözlerinin, değerinin büyüklüğü sebebiyle gerçekleşmesinin imkânsız görülmesi içeriğine bir reddiyedir.

وَمَعْنَى الرَّدِّ: أَنَّ هَذَا لَيْسَ بِعَظِيمٍ فِي جَانِبِ خَزَائِنِ رَحْمَةِ اللَّهِ لَوْ شَاءَ أَنْ يُظْهِرَهُ لَكُمْ.

Reddiyenin anlamı şudur: Allah size bunu göstermeyi dileseydi, bu O'nun rahmet hazineleri yanında büyük bir şey değildir.

وَأُدْمِجَ فِي هَذَا الرَّدِّ بَيَانُ مَا فِيهِمْ مِنَ الْبُخْلِ عَنِ الْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ الْخَيْرِ. وَأُدْمِجَ فِي ذَلِكَ أَيْضًا تَذْكِيرُهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ أَعْطَاهُمْ مِنْ خَزَائِنِ رَحْمَتِهِ فَكَفَرُوا نِعْمَتَهُ وَشَكَرُوا الْأَصْنَامَ الَّتِي لَا نِعْمَةَ لَهَا. وَيَصْلُحُ لِأَنْ يَكُونَ هَذَا خِطَابًا لِلنَّاسِ كُلِّهِمْ مُؤْمِنِهِمْ وَكَافِرِهِمْ كُلٌّ عَلَى قَدْرِ نَصِيبِهِ.

Bu reddiyenin içine hayır yolunda infak etmekten kaçınma yönündeki cimrilikleri de dahil edilmiştir. Aynı şekilde Allah'ın onlara rahmet hazinelerinden verdiğini, onların ise O'nun nimetine nankörlük edip hiçbir nimeti bulunmayan putlara şükrettiklerini hatırlatmak da buna dercedilmiştir. Bu ifadenin, payları nispetinde müminiyle kâfiriyle bütün insanlara yönelik bir hitap olması da uygundur.

وَشَأْنُ (لَوْ) أَنْ يَلِيَهَا الْفِعْلُ مَاضِيًا فِي الْأَكْثَرِ أَوْ مُضَارِعًا فِي اعْتِبَارَاتٍ، فَهِيَ مُخْتَصَّةٌ بِالدُّخُولِ عَلَى الْأَفْعَالِ، فَإِذَا أَوْقَعُوا الِاسْمَ بَعْدَهَا فِي الْكَلَامِ وَأَخَّرُوا الْفِعْلَ عَنْهُ فَإِنَّمَا يَفْعَلُونَ ذَلِكَ لِقَصْدٍ بَلِيغٍ: إِمَّا لِقَصْدِ التَّقَوِّي وَالتَّأْكِيدِ لِلْإِشْعَارِ بِأَنَّ ذِكْرَ الْفِعْلِ بَعْدَ الْأَدَاةِ ثُمَّ ذِكْرَ فَاعِلِهِ ثُمَّ ذِكْرَ الْفِعْلِ مَرَّةً ثَانِيَةً تَأْكِيدٌ وَتَقْوِيَةٌ مِثْلَ قَوْلِهِ: وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ [التَّوْبَة: ٦] وَإِمَّا لِلِانْتِقَالِ مِنَ التَّقَوِّي إِلَى الِاخْتِصَاصِ، بِنَاءً عَلَى أَنَّهُ مَا قُدِّمَ الْفَاعِلُ مِنْ مَكَانَهُ إِلَّا لمقصد طَرِيقٍ غَيْرِ مَطْرُوقٍ. وَهَذَا الِاعْتِبَارُ هُوَ الَّذِي يَتَعَيَّنُ التَّخْرِيجُ عَلَيْهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَنَحْوِهَا مِنَ الْكَلَامِ الْبَلِيغِ، وَمِنْهُ قَوْلُ عُمَرَ لِأَبِي عُبَيْدَةَ «لَوْ غَيْرُكَ قَالَهَا» .

{ لَوْ } edatının şanı, peşinden çoğunlukla mazi fiilin yahut birtakım mülahazalarla muzari fiilin gelmesidir; zira o, fiillerin başına gelmeye mahsustur. Kelamda onun ardından ismi getirip fiili tehir ettiklerinde, bunu ancak beliğ bir maksat için yaparlar: Ya edattan sonra fiilin, ardından failin, sonra da ikinci kez fiilin zikredilmesinin tekit ve takviye bildirdiğini hissettirmek üzere pekiştirme ve güçlendirme kastıyla yaparlar ki { وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ } [Tevbe: 6] ayeti gibidir; ya da failin yerinden öne alınmasının ancak alışılagelmişin dışındaki bir üslup maksadıyla olduğu esasına dayanarak pekiştirmeden tahsise (özelleştirmeye) geçmek için yaparlar. Bu ayette ve benzeri beliğ kelamlarda esas alınması gereken mülahaza da budur; Hz. Ömer'in Ebû Ubeyde'ye “Bunu senden başkası söyleseydi!” demesi de bu kabildendir.

وَالْمَعْنَى: لَو أَنْتُم اختصصتم بِمِلْكِ خَزَائِنِ رَحْمَةِ اللَّهِ دُونَ اللَّهِ لَمَا أَنْفَقْتُمْ عَلَى الْفُقَرَاءِ شَيْئًا. وَذَلِكَ أَشَدُّ فِي التَّقْرِيعِ وَفِي الِامْتِنَانِ بِتَخْيِيلِ أَنَّ إِنْعَامَ غَيْرِهِ كَالْعَدَمِ.

Anlam: “Eğer Allah'tan ayrı olarak O'nun rahmet hazinelerine sahip olmak yalnızca size ait olsaydı, fakirlere hiçbir şey infak etmezdiniz.” Bu, azarlama hususunda ve O'ndan başkasının nimet vermesinin yok hükmünde olduğunu tasavvur ettirerek minnette bulunma (lütfu hatırlatma) konusunda daha etkilidir.

وَكِلَا الِاعْتِبَارَيْنِ لَا يُنَاكِدُ اخْتِصَاصَ (لَوْ) بِالْأَفْعَالِ لِلِاكْتِفَاءِ بِوُقُوعِ الْفِعْلِ فِي حَيِّزِهَا غَيْرَ مُوَالٍ إِيَّاهَا وَمُوَالَاتُهُ إِيَّاهَا أَمْرٌ أَغْلَبِيٌّ، وَلَكِنْ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: لَوْ أَنْتَ عَالِمٌ لَبَذَذْتَ الْأَقْرَانَ.

Her iki mülahaza da fiilin hemen peşinden gelmeyip onun sahasında yer almasıyla yetinildiği için { لَوْ } edatının fiillere mahsus olmasına aykırı düşmez; zira fiilin hemen bitişik gelmesi ekseri bir durumdur. Ancak “لو أنت عالم لبذذت الأقران” (Eğer sen âlim olsaydın akranlarını geçerdin) denilmesi caiz değildir.

وَاخْتِيرَ الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ فَرْضُ أَنْ يَمْلِكُوا ذَلِكَ فِي الْمُسْتَقْبل.

Muzari fiilin seçilmesi, gelecekte buna malik olmalarının farz edilmesinin kastedilmesindendir.

ولَأَمْسَكْتُمْ هُنَا مُنَزَّلٌ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ فَلَا يُقَدَّرُ لَهُ مَفْعُولٌ، لِأَن الْمَقْصُود: إِذن لَاتَّصَفْتُمْ

Buradaki { لَأَمْسَكْتُمْ } ifadesi lazım (geçişsiz) fiil konumunda değerlendirilmiştir, dolayısıyla onun için bir meful takdir edilmez; zira maksat: “O takdirde

بِالْإِمْسَاكِ، أَيِ الْبُخْلِ. يُقَالُ: فُلَانٌ مُمْسِكٌ، أَيْ بَخِيلٌ. وَلَا يُرَادُ أَنَّهُ مُمْسِكٌ شَيْئًا مُعَيَّنًا.

imsak, yani cimrilik vasfıyla vasıflanırdınız” demektir. Nitekim “falan kimse mümsiktir” denir, yani cimridir. Belirli bir şeyi tuttuğu kastedilmez.

وَأَكَّدَ جَوَابَ (لَوْ) بِزِيَادَة حرف (إِذن) فِيهِ لِتَقْوِيَةِ مَعْنَى الْجَوَابِيَّةِ، وَلِأَن فِي (إِذن) مَعْنَى الْجَزَاءِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ: قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا تَقُولُونَ إِذاً لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا [الْإِسْرَاء: ٤٢] . وَمِنْهُ قَوْلُ بِشْرِ بْنِ عَوَانَةَ:

Cevap anlamını güçlendirmek için ve { إِذَنْ } edatında ceza (karşılık) manası bulunduğu için { لَوْ } edatının cevabı araya { إِذَنْ } harfi ziyade edilerek pekiştirilmiştir; nitekim bu husus az önce { قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا تَقُولُونَ إِذاً لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا } [İsrâ: 42] ayetinde geçmişti. Bişr b. Avâne'nin şu sözü de bundandır:

أَفَاطِمُ لَوْ شَهِدْتِ بِبَطْنِ خَبْتٍ ... وَقَدْ لَاقَى الْهِزَبْرُ أَخَاك بشرا

“Ey Fâtıma! Habt vadisinde bir şahit olsaydın, O aslan kardeşin Bişr ile karşılaştığında...”

إِذن لَرَأَيْتِ لَيْثًا أَمّ لَيْثًا ... هِزَبْرًا أَغْلَبًا لَاقَى هِزَبْرَا

“O zaman bir aslanın başka bir aslana yöneldiğini görürdün, Yenilmez bir aslanın başka bir aslanla karşılaştığını...”

وَجُمْلَةُ وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً حَالِيَّةٌ أَوِ اعْتِرَاضِيَّةٌ فِي آخِرِ الْكَلَامِ، وَهِيَ تُفِيدُ تَذْيِيلًا لِأَنَّهَا عَامَّةُ الْحُكْمِ. فَالْوَاوُ فِيهَا لَيْسَتْ عَاطِفَةً.

{ وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً } cümlesi kelamın sonunda yer alan hâl veya itiraz cümlesidir; hükmü genel olduğu için tezyîl ifade eder. Dolayısıyla buradaki vav (و) atıf harfi değildir.

وَالْقَتُورُ: الشَّدِيدُ الْبُخْلِ، مُشْتَقٌّ مِنَ الْقَتْرِ وَهُوَ التَّضْيِيقُ فِي الْإِنْفَاق.

el-Katûr (الْقَتُورُ); aşırı cimri demektir, harcamada kısmak ve daraltmak anlamına gelen el-katr (الْقَتْر) kökünden türemiştir.

[١٠١، ١٠٢]

[101, 102]

[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : الْآيَات ١٠١ إِلَى ١٠٢]

[İsrâ Suresi (17): Ayetler 101 - 102]

وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِذْ جاءَهُمْ فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا مُوسى مَسْحُوراً (١٠١) قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلاَّ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً (١٠٢)

{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِذْ جاءَهُمْ فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا مُوسى مَسْحُوراً (١٠١) قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلاَّ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً } “Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz mucize verdik. İsrailoğullarına sor; [Mûsâ] onlara geldiğinde Firavun ona: ‘Ey Mûsâ! Ben senin kesinlikle büyülenmiş olduğunu sanıyorum’ demişti. [Mûsâ da] dedi ki: ‘Andolsun, bunları birer basiret [delili] olarak ancak göklerin ve yerin Rabbinin indirdiğini pekâlâ bilmektesin. Doğrusu ben de seni, ey Firavun, helak olmuş sanıyorum!’” (101-102)

بَقِيَ قَوْلُهُمْ: أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً [الْإِسْرَاء: ٩٢] غَيْرَ مَرْدُودٍ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّ لَهُ مُخَالَفَةً لِبَقِيَّةِ مَا اقْتَرَحُوهُ بِأَنَّهُ اقْتِرَاحُ آيَةِ عَذَابٍ وَرُعْبٍ، فَهُوَ مِنْ قَبِيلِ آيَاتِ مُوسَى- ﵇ التِّسْعِ. فَكَانَ ذِكْرُ مَا آتَاهُ اللَّهُ مُوسَى مِنَ الْآيَاتِ وَعَدَمِ إِجْدَاءِ ذَلِكَ فِي فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ تَنْظِيرًا لِمَا سَأَلَهُ الْمُشْرِكُونَ.

Onların { أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً } [İsrâ: 92] sözleri henüz reddedilmemiş olarak kalmıştı; çünkü bu söz, bir azap ve dehşet mucizesi teklifi olması bakımından teklif ettikleri diğer hususlardan farklıydı ve bu yönüyle Mûsâ'nın -aleyhisselâm- dokuz mucizesi kabilindendi. Dolayısıyla Allah'ın Mûsâ'ya verdiği mucizelerin ve bunların Firavun ile kavmine fayda vermeyişinin zikredilmesi, müşriklerin talep ettikleri şeylere bir misal teşkil etmiştir.

وَالْمَقْصُودُ: أَنَّنَا آتَيْنَا مُوسَى- ﵇ تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتِ الدَّلَالَةِ عَلَى صِدْقِهِ فَلَمْ يَهْتَدِ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَزَعَمُوا ذَلِكَ سِحْرًا، فَفِي ذَلِكَِِ

Maksat şudur: Biz Mûsâ'ya -aleyhisselâm- doğruluğuna açıkça delalet eden dokuz mucize verdik; fakat Firavun ve kavmi hidayete ermeyip bunu sihir iddia ettiler. İşte bunda

مَثَلٌ لِلْمُكَابِرِينَ كُلِّهِمْ وَمَا قُرَيْشٌ إِلَّا مِنْهُمْ. فَفِي هَذَا مَثَلٌ لِلْمُعَانِدِينَ وَتَسْلِيَةٌ لِلرَّسُولِ. وَالْآيَاتُ التِّسْعُ هِيَ: بَيَاضُ يَدِهِ كُلَّمَا أَدْخَلَهَا فِي جَيْبِهِ وَأَخْرَجَهَا، وَانْقِلَابُ الْعَصَا حَيَّةً، وَالطُّوفَانُ، وَالْجَرَادُ، وَالْقَمْلُ، وَالضَّفَادِعُ، وَالدَّمُ، وَالرِّجْزُ وَهُوَ الدُّمَّلُ، وَالْقَحْطُ وَهُوَ السُّنُونَ وَنَقَصُ الثَّمَرَاتِ، وَهِيَ مَذْكُورَةٌ فِي سُورَةِ الْأَعْرَاف. وَجَمعهَا الفيروزآبادىّ فِي قَوْلِهِ:

bütün kibirlenenlere bir misaldir; Kureyş de onlardan başkası değildir. İşte bunda inatçılar için bir misal, Resul için de bir teselli vardır. Dokuz mucize şunlardır: Elini her koynuna sokup çıkardığında bembeyaz olması, asanın yılana dönüşmesi, tufan, çekirge, haşere (kımıl), kurbağalar, kan, ricz ki o çıbandır/vebadır, ve kuraklık ki o da kıtlık yılları ve ürünlerin noksanlaşmasıdır. Bunlar A'râf Suresi'nde zikredilmiştir. Fîrûzâbâdî bunları şu sözünde toplamıştır:

عَصًا، سَنَةٌ، بَحْرٌ، جَرَادٌ، وَقُمَّلُ ... يَدٌ، وَدَمٌ، بَعْدَ الضَّفَادِعِ طُوفَانُ

“Asâ, kıtlık yılı, deniz, çekirge ve haşere... El, kan, kurbağaların ardından tufan.”

فَقَدْ حَصَلَتْ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ الْحُجَّةُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ يَقْتَرِحُونَ الْآيَاتِ.

{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ } “Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz mucize verdik” sözüyle, [özel] mucizeler talep eden müşriklere karşı delil ortaya konmuştur.

ثُمَّ لَمْ يَزَلِ الِاعْتِنَاءُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ بِالْمُقَارَنَةِ بَيْنَ رِسَالَة مُحَمَّد ﷺ ورسالة مُوسَى- ﵇ إِقَامَةً لِلْحُجَّةِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالرِّسَالَةِ بِعِلَّةِ أَنَّ الَّذِي جَاءَهُمْ بَشَرٌ، وَلِلْحُجَّةِ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ الَّذِينَ ظَاهَرُوا الْمُشْرِكِينَ وَلَقَّنُوهُمْ شُبَهَ الْإِلْحَادِ فِي الرِّسَالَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ لِيَصْفُوَ لَهُمْ جَوُّ الْعِلْمِ فِي بِلَادِ الْعَرَبِ وَهُمْ مَا كَانُوا يَحْسُبُونَ لِمَا وَرَاءَ ذَلِكَ حِسَابًا.

Sonra bu surede, kendilerine gelenin bir beşer olduğu gerekçesiyle peygamberliği yalanlayan müşriklere karşı delil getirmek ve Arap diyarında ilim nüfuzunu ellerinde tutabilmek için müşrikleri destekleyip Muhammed'in peygamberliği konusunda onlara inkâr şüpheleri aşılayan -ve bunun ötesini hiç hesaba katmayan- Ehl-i Kitap'a karşı hüccet ikame etmek amacıyla Hz. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) risaleti ile Mûsâ'nın -aleyhisselâm- risaleti arasındaki mukayeseye gösterilen ihtimam devam etmiştir.

فَالْمَعْنَى: وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ عَلَى رِسَالَتِهِ.

Anlam şudur: Andolsun biz Mûsâ'ya peygamberliğine [delil olarak] dokuz mucize verdik.

وَهَذَا مِثْلُ التَّنْظِيرِ بَيْنَ إِيتَاءِ مُوسَى الْكتاب وَإِيتَاءِ الْقُرْآنِ فِي قَوْلِهِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ وَآتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ [الْإِسْرَاء: ٢] الْآيَاتِ، ثُمَّ قَوْلِهِ: إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ [الْإِسْرَاء: ٩] .

Bu, surenin başında { وَآتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } “Biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” [İsrâ: 2] ayetleri ile ardından gelen { إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } “Şüphesiz bu Kur'an en doğru yola iletir” [İsrâ: 9] sözünde Mûsâ'ya Kitap verilmesi ile Kur'an'ın verilmesi arasında yapılan karşılaştırma gibidir.

فَتَكُونُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا [الْإِسْرَاء: ٩٣] أَوْ عَلَى جُمْلَةِ قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي الْآيَة [الْإِسْرَاء:

Dolayısıyla bu cümle { قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا } “De ki: Rabbimi tenzih ederim; ben sadece elçi olan bir insan değil miyim?” [İsrâ: 93] cümlesine veya { قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي } [İsrâ:

١٠٠] .

100] ayetine matuftur.

ثُمَّ انْتَقَلَ مِنْ ذَلِكَ بِطَرِيقَةِ التَّفْرِيعِ إِلَى التَّسْجِيلِ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ اسْتِشْهَادًا بِهِمْ عَلَى الْمُشْرِكِينَ، وَإِدْمَاجًا لِلتَّعْرِيضِ بِهِمْ بِأَنَّهُمْ سَاوَوُا الْمُشْرِكِينَ فِي إِنْكَارِ

Sonra buradan ta'rîz ve tefrî' yoluyla, müşriklere karşı onları şahit tutmak ve [aynı zamanda] onların da inkârda müşriklere denk olduklarını ima etmek (idmâc) suretiyle İsrailoğullarının durumunu tescil etmeye geçilmiştir:

نبوءة مُحَمَّد ﷺ وَمُظَاهَرَتِهِمُ الْمُشْرِكِينَ بِالدَّسِّ وَتَلْقِينِ الشُّبَهِ، تَذْكِيرًا لَهُمْ بِحَالِ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ إِذْ قَالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا مُوسى مَسْحُوراً.

Firavun'un ona { إِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا مُوسى مَسْحُوراً } “Ey Mûsâ! Ben senin kesinlikle büyülenmiş olduğunu sanıyorum” dediği andaki Firavun ve kavminin durumunu onlara hatırlatarak, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğini inkâr etmelerini ve fesat sokup şüphe aşılayarak müşrikleri desteklemelerini kınamaktadır.

وَالْخِطَابُ فِي قَوْله: فَسْئَلْ للنبيء ﷺ. وَالْمُرَادُ: سُؤَالُ الِاحْتِجَاجِ بِهِمْ عَلَى الْمُشْرِكِينَ لَا سُؤَالُ الِاسْتِرْشَادِ كَمَا هُوَ بَيِّنٌ.

{ فَسْئَلْ } [sor] ifadesindeki hitap Hz. Peygamber'edir (sallallâhu aleyhi ve sellem). Buradaki maksat, açık olduğu üzere, bilgi edinmek (istirşad) için sormak değil, onları müşriklere karşı delil kılmak amacıyla sormaktır.

وَقَوْلُهُ: مَسْحُوراً ظَاهِرُهُ أَنَّ مَعْنَاهُ مُتَأَثِّرًا بِالسِّحْرِ، أَيْ سَحَرَكَ السَّحَرَةُ وَأَفْسَدُوا عَقْلَكَ فَصِرْتَ تَهْرِفُ بِالْكَلَامِ الْبَاطِلِ الدَّالِّ عَلَى خَلَلِ الْعَقْلِ (مِثْلَ الْمَيْمُونِ وَالْمَشْئُومِ) .

{ مَسْحُوراً } sözünün zahir anlamı büyüden etkilenmiş demektir; yani “büyücüler sana büyü yaptı, aklını bozdu ve sen de akıl noksanlığına delalet eden batıl ve saçma sözler söyler oldun” demektir (meymûn ve meş'ûm kalıbı gibi).

وَهَذَا قَوْلٌ قَالَهُ فِرْعَوْنُ فِي مَقَامٍ غَيْرِ الَّذِي قَالَ لَهُ فِيهِ يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ [الشُّعَرَاء: ٣٥] ، وَالَّذِي قَالَ فِيهِ إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ عَلِيمٌ، [الشُّعَرَاء: ٣٤] فَيَكُونُ إِعْرَاضًا عَنِ الِاشْتِغَالِ بِالْآيَاتِ وَإِقْبَالًا عَلَى تَطَلُّعِ حَالِ مُوسَى فِيمَا يَقُولُهُ مِنْ غَرَائِبِ الْأَقْوَالِ عِنْدَهُمْ. أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُ قالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَلا تَسْتَمِعُونَ [الشُّعَرَاء:

Bu, Firavun'un { يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ } “[Mûsâ] büyüsüyle sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor” [Şuarâ: 35] ve { إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz bu, bilgin bir büyücüdür” [Şuarâ: 34] dediği makamdan farklı bir makamda söylediği bir sözdür. Dolayısıyla bu, mucizelerle ilgilenmekten yüz çevirip Mûsâ'nın kendi yanlarında garip karşılanan sözlerine ve durumuna yönelmesi kabilindendir. Baksana, Yüce Allah'ın ondan naklen buyurduğu { قالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَلا تَسْتَمِعُونَ } “Çevresindekilere: ‘Dinlemiyor musunuz?’ dedi” [Şuarâ:

٢٥] . وكل تِلْكَ أَقْوَال صَدَرَتْ مِنْ فِرْعَوْنَ فِي مَقَامَاتِ مُحَاوَرَاتِهِ مَعَ مُوسَى- ﵇ فَحُكِيَ فِي كُلِّ آيَةٍ شَيْءٌ مِنْهَا.

25] ayetine! Bütün bunlar Firavun'un Mûsâ -aleyhisselâm- ile yaptığı tartışmaların farklı makamlarında kendisinden sadır olmuş sözlerdir ve her ayette bunlardan bir kısmı nakledilmiştir.

وَ (إِذَا) ظَرْفٌ مُتَعَلِّقٌ بِ آتَيْنا. وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ فِي جاءَهُمْ عَائِدٌ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَأَصْلُ الْكَلَامِ: وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ إِذْ جَاءَ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَاسْأَلْهُمْ.

{ إِذْ } zarfı { آتَيْنا } fiiline müteallıktır. { جاءَهُمْ } kelimesindeki mensub zamir İsrailoğullarına racidir. Kelamın aslı şöyledir: “Andolsun biz Mûsâ İsrailoğullarına geldiğinde ona apaçık dokuz mucize verdik; o halde onlara sor.”

وَكَانَ فِرْعَوْنُ تَعَلَّقَ ظَنُّهُ بِحَقِيقَةِ مَا أَظْهَرَ مِنَ الْآيَاتِ فَرَجَحَ عِنْدَهُ أَنَّهَا سِحْرٌ، أَوْ تَعَلَّقَ ظَنُّهُ بِحَقِيقَةِ حَالِ مُوسَى فَرَجَحَ عِنْدَهُ أَنَّهُ أَصَابَهُ سِحْرٌ، لِأَنَّ الظَّنَّ دُونَ الْيَقِينِ، قَالَ تَعَالَى:

Firavun'un zannı ya Mûsâ'nın gösterdiği mucizelerin mahiyetine taalluk etmiş ve bunların sihir olduğu onda ağır basmıştır ya da Mûsâ'nın şahsi durumuna taalluk etmiş ve ona büyü isabet ettiği onda ağır basmıştır. Zira zan, yakînin (kesin bilginin) altındadır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ [الجاثية: ٣٢] . وَقَدْ يُسْتَعْمَلُ الظَّنُّ بِمَعْنَى الْعِلْمِ الْيَقِين.

{ إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ } “Biz sadece bir zanda bulunuyoruz, kesin bir bilgiye sahip değiliz” [Câsiye: 32]. Zan bazen kesin bilgi (yakîn) anlamında da kullanılır.

وَمعنى قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ: أَنَّ فِرْعَوْنَ لَمْ يَبْقَ فِي نَفْسِهِ شَكٌّ فِي أَنَّ تِلْكَ الْآيَاتِ لَا تَكُونُ إِلَّا بِتَسْخِيرِ اللَّهِ إِذْ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهَا غَيْرُ اللَّهِ، وَأَنَّهُ إِنَّمَا قَالَ: إِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا مُوسى مَسْحُوراً عِنَادًا وَمُكَابَرَةً وَكِبْرِيَاءً.

{ قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “[Mûsâ] dedi ki: ‘Andolsun, bunları ancak göklerin ve yerin Rabbinin indirdiğini pekâlâ bilmektesin’” ayetinin anlamı şudur: Firavun'un içinde, bu mucizelerin ancak Allah'ın teshiriyle olabileceğine ve bunlara Allah'tan başkasının güç yetiremeyeceğine dair hiçbir şüphe kalmamıştı; onun { إِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا مُوسى مَسْحُوراً } “Ey Mûsâ! Ben senin kesinlikle büyülenmiş olduğunu sanıyorum” demesi ise sadece inat, kibir ve büyüklenmeden ibaretti.

وَأُكِّدَ كَلَامُ مُوسَى بِلَامِ الْقَسَمِ وَحَرْفِ التَّحْقِيقِ تَحْقِيقًا لِحُصُولِ عِلْمِ فِرْعَوْنَ بِذَلِكَ.

Firavun'un bunu kesinlikle bildiğini teyit etmek amacıyla Mûsâ'nın sözü kasem lâmı ve tahkîk harfi (kad) ile pekiştirilmiştir.

وَإِنَّمَا أَيْقَنَ مُوسَى بِأَنَّ فِرْعَوْنَ قَدْ عَلِمَ بِذَلِكَ: إِمَّا بِوَحْيٍ مِنَ اللَّهِ أَعْلَمَهُ بِهِ، وَإِمَّا بِرَأْيٍ مُصِيبٍ، لِأَنَّ حُصُولَ الْعِلْمِ عِنْدَ قِيَامِ الْبُرْهَانِ الضَّرُورِيِّ حُصُولٌ عَقْلِيٌّ طَبِيعِيٌّ لَا يَتَخَلَّفُ عَنْ عَقْلٍ سَلِيمٍ.

Mûsâ'nın Firavun'un bunu bildiğine kesin kanaat getirmesi ise ya Allah'ın kendisine bildirdiği bir vahiy iledir ya da isabetli bir görüş iledir; çünkü zorunlu burhan ortaya konduğunda bilginin hâsıl olması, akl-ı selimden asla geri kalmayan tabii ve akli bir durumdur.

وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَحْدَهُ لَقَدْ عَلِمْتَ- بِضَمِّ التَّاءِ-، أَيْ أَنَّ تِلْكَ الْآيَاتِ لَيْسَتْ بِسِحْرٍ كَمَا زَعَمْتَ كِنَايَةً عَلَى أَنَّهُ وَاثِقٌ مِنْ نَفْسِهِ السَّلَامَةَ مِنَ السِّحْرِ.

Sadece Kisâî te harfinin zammesiyle { لَقَدْ عَلِمْتُ } şeklinde okumuştur; yani “kendimin büyüden uzak olduğuna güvendiğime kinaye olarak, bu mucizelerin senin iddia ettiğin gibi sihir olmadığını kesinlikle biliyorum” demektir.

وَالْإِشَارَةُ بِ هؤُلاءِ إِلَى الْآيَاتِ التِّسْعِ جِيءَ لَهَا بِاسْمِ إِشَارَةِ الْعَاقِلِ، وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ مَشْهُورٌ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا [الْإِسْرَاء: ٣٦] ، وَقَوْلُ جَرِيرٍ:

{ هؤُلاءِ } ile dokuz mucizeye işaret edilmiştir; burada akıllılar için kullanılan işaret ismi getirilmiştir ki bu meşhur bir kullanımdır. Yüce Allah'ın { إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا } “Şüphesiz kulak, göz ve gönül, bunların hepsi ondan sorumludur” [İsrâ: 36] ayeti ve Cerîr'in şu beyti de bundandır:

ذُمَّ الْمَنَازِلَ بَعْدَ مَنْزِلَةِ اللَّوَى ... وَالْعَيْشَ بَعْدَ أُولَئِكَ الْأَيَّامِ

“Levâ konak yerinden sonraki konakları kına, Ve o günlerden sonraki yaşantıyı da!”

وَالْأَكْثَرُ أَنْ يُشَارَ بِ (أُولَاءِ) إِلَى الْعَاقِلِ.

Çoğunlukla “ulâi” (أُولَاءِ) ile akıllı varlıklara işaret edilir.

وَالْبَصَائِرُ: الْحُجَجُ الْمُفِيدَةُ لِلْبَصِيرَةِ، أَيِ الْعِلْمِ، فَكَأَنَّهَا نَفْسُ الْبَصِيرَةِ.

el-Basâir (الْبَصَائِرُ); basiret yani ilim kazandıran hüccetler demektir; sanki bu hüccetlerin kendisi basirettir.

وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فِي آخر سُورَة الْأَعْرَافِ [٢٠٣] .

Bu husus A'râf Suresi'nin sonunda Yüce Allah'ın { هَذَا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ } “Bu Rabbinizden gelen basiretlerdir” [203] ayetinde geçmişti.

وَعَبَّرَ عَنِ اللَّهِ بِطَرِيقِ إِضَافَةِ وَصْفِ الرَّبِّ لِلسَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ تَذْكِيرًا بِأَنَّ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَ هَذِهِ الْخَوَارِقِ.

Allah'tan “göklerin ve yerin Rabbi” tamlamasıyla bahsedilmesi, gökleri ve yeri yaratanın bu tür harikulade olayları yaratmaya da kadir olduğunu hatırlatmak içindir.

وَالْمَثْبُورُ: الَّذِي أَصَابَهُ الثُّبُورُ وَهُوَ الْهَلَاكُ. وَهَذَا نِذَارَةٌ وَتَهْدِيدٌ لِفِرْعَوْنَ بِقُرْبِ هَلَاكِهِ.

el-Mesbûr (الْمَثْبُورُ); sübûr yani helak isabet etmiş kimse demektir. Bu, helakinin yaklaştığına dair Firavun'a bir uyarı ve tehdittir.

وَإِنَّمَا جَعَلَهُ مُوسَى ظَنًّا تَأَدُّبًا مَعَ اللَّهِ تَعَالَى، أَوْ لِأَنَّهُ عَلِمَ ذَلِكَ بِاسْتِقْرَاءٍ تَامٍّ أَفَادَهُ هَلَاكُ الْمُعَانِدِينَ لِلرُّسُلِ، وَلَكِنَّهُ لَمْ يَدْرِ لَعَلَّ فِرْعَوْنَ يُقْلِعُ عَنْ ذَلِكَ وَكَانَ عِنْده احْتِمَالا ضَعِيفا، فَلِذَلِكَ جَعَلَ تَوَقُّعَ هَلَاكِ فِرْعَوْنَ ظَنًّا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الظَّنُّ هُنَا مُسْتَعْمَلًا بِمَعْنَى الْيَقِينِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا.

Mûsâ'nın bunu zan olarak ifade etmesi ya Yüce Allah'a karşı bir edep gereğidir ya da peygamberlere inat edenlerin helak olduğunu gösteren tam bir tümevarım (istikrâ) yoluyla bunu bilmiş, ancak Firavun'un bundan vazgeçebileceğini -bu zayıf bir ihtimal olsa da- bilemediği için Firavun'un helak beklentisini zan kılmıştır. Burada zannın az önce geçtiği üzere yakîn (kesin bilgi) anlamında kullanılmış olması da caizdir.

وَفِي ذِكْرِ هَذَا مِنْ قِصَّةِ مُوسَى إِتْمَامٌ لِتَمْثِيلِ حَالِ مُعَانِدِي الرِّسَالَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ بِحَال من عَائِد رِسَالَةَ مُوسَى- ﵇.

Mûsâ'nın kıssasından bu kısmın zikredilmesinde, Muhammed'in risaletine inatla karşı çıkanların durumunun, Mûsâ'nın -aleyhisselâm- risaletine inatla karşı çıkanların durumuna benzetilmesini tamamlamak vardır.

وَجَاءَ فِي جَوَابِ مُوسَى- ﵇ لِفِرْعَوْنَ بِمِثْلِ مَا شَافَهَهُ فِرْعَوْنُ بِهِ مِنْ قَوْلِهِ:

Mûsâ'nın -aleyhisselâm- Firavun'a verdiği cevapta, Firavun'un kendisine yüz yüze söylediği şu sözün dengi yer almıştır:

إِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا مُوسى مَسْحُوراً مُقَارَعَةً لَهُ وَإِظْهَارًا لِكَوْنِهِ لَا يَخَافُهُ وَأَنَّهُ يُعَامِلُهُ مُعَامَلَةَ الْمِثْلِ قَالَ تَعَالَى: فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ [الْبَقَرَة:

{ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا مُوسى مَسْحُوراً } “Ey Mûsâ! Ben senin kesinlikle büyülenmiş olduğunu sanıyorum”. Bu, ona misillemede bulunmak, ondan korkmadığını ve ona misliyle muamele ettiğini göstermek içindir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ } “O halde kim size saldırırsa, siz de ona size saldırdığı kadar saldırın” [Bakara:

١٩٤] .

194].

[١٠٣، ١٠٤]

[103, 104]

[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : الْآيَات ١٠٣ إِلَى ١٠٤]

[İsrâ Suresi (17): Ayetler 103 - 104]

فَأَرادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَأَغْرَقْناهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعاً (١٠٣) وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً (١٠٤)

{ فَأَرادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَأَغْرَقْناهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعاً (١٠٣) وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً (١٠٤) } “Bunun üzerine [Firavun] onları o yerden sürüp çıkarmak istedi. Biz de hem onu hem de beraberindekilerin hepsini suda boğduk. (103) Ve onun ardından İsrailoğullarına: ‘O yurtta oturun. Ahiret vaadi geldiğinde ise hepinizi derleyip toplayarak bir araya getireceğiz’ dedik. (104)”

أُكْمِلَتْ قِصَّةُ الْمَثَلِ بِمَا فِيهِ تَعْرِيضٌ بِتَمْثِيلِ الْحَالَيْنِ إِنْذَارًا لِلْمُشْرِكِينَ بِأَنَّ عَاقِبَةَ مَكْرِهِمْ وَكَيْدِهِمْ وَمُحَاوَلَاتِهِمْ صَائِرَةٌ إِلَى مَا صَارَ إِلَيْهِ مَكْرُ فِرْعَوْنَ وَكَيْدُهُ، فَفَرَّعَ عَلَى تَمْثِيلِ حَالَيِ الرِّسَالَتَيْنِ وَحَالَيِ الْمُرْسَلِ إِلَيْهِمَا ذكر عَاقِبَة الْحَالة الممثل بهَا نذارة لِلْمُمَثَّلِينَ بِذَلِكَ الْمَصِيرِ.

Misal kıssası, her iki durumun temsilinde yer alan üstü kapalı uyarı ile tamamlanmıştır; bu da müşriklere, tuzaklarının, hilelerinin ve girişimlerinin akıbetinin Firavun'un tuzak ve hilesinin vardığı akıbete varacağını bildiren bir uyarıdır. Böylece iki risaletin ve kendilerine elçi gönderilen iki topluluğun durumunun temsiline dayanılarak, kendisine benzetilen durumun akıbeti zikredilmiş ve benzetilenler bu kötü sonla uyarılmıştır.

فَقَدْ أَضْمَرَ الْمُشْرِكُونَ إِخْرَاج النبيء ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ مِنْ مَكَّةَ، فَمُثِّلَتْ إِرَادَتُهُمْ بِإِرَادَةِ فِرْعَوْنَ إِخْرَاجَ مُوسَى وَبَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ مِصْرَ، قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْها وَإِذاً لَا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلَّا قَلِيلًا [الْإِسْرَاء: ٧٦] .

Çünkü müşrikler Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Müslümanları Mekke'den çıkarmayı tasarlamışlardı; onların bu istekleri Firavun'un Mûsâ ve İsrailoğullarını Mısır'dan çıkarma isteğine benzetilmiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْها وَإِذاً لَا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلَّا قَلِيلًا } “Neredeyse seni o yerden sürüp çıkarmak için tedirgin edeceklerdi. O takdirde kendileri de senin ardından pek az kalabilirlerdi” [İsrâ: 76].

وَالِاسْتِفْزَازُ: الِاسْتِخْفَافُ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنِ الْإِبْعَادِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ فِي هَذِه السُّورَة [الْإِسْرَاء: ٧٦] .

İstifzâz (الِاسْتِفْزَازُ); hafifseme ve tedirgin etme demektir, uzaklaştırmaktan kinayedir. Bu husus bu surede Yüce Allah'ın { وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ } [İsrâ: 76] ayetinde geçmişti.

وَالْمُرَادُ بِمَنْ مَعَهُ جُنْدُهُ الَّذِينَ خَرَجُوا مَعَهُ يَتَّبِعُونَ بَنِي إِسْرَائِيلَ.

{ مَنْ مَعَهُ } [beraberindekiler] ile kastedilen, İsrailoğullarının peşine düşmek üzere onunla birlikte çıkan ordusudur.

وَالْأَرْضُ الْأُولَى هِيَ الْمَعْهُودَةُ وَهِيَ أَرْضُ مِصْرَ، وَالْأَرْضُ الثَّانِيَةُ أَرْضُ الشَّامِ وَهِيَ الْمَعْهُودَةُ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ بِوَعْدِ اللَّهِ إِبْرَاهِيمَ إِيَّاهَا.

İlk geçen “arz” bilinen yer olup Mısır toprağıdır; ikinci “arz” ise Şam (Ken'ân) toprağıdır ki Allah'ın İbrâhim'e vaat etmesi sebebiyle İsrailoğulları için malum olan yerdir.

وَوَعْدُ الْآخِرَةِ مَا وَعَدَ اللَّهُ بِهِ الْخَلَائِقَ عَلَى أَلْسِنَةِ الرُّسُلِ مِنَ الْبَعْثِ وَالْحَشْرِ.

Ahiret vaadi ise Allah'ın peygamberlerin diliyle yaratılmışlara vadettiği yeniden diriliş (ba's) ve haşirdir.

وَاللَّفِيفُ: الْجَمَاعَاتُ الْمُخْتَلِطُونَ مِنْ أَصْنَافٍ شَتَّى، وَالْمَعْنَى: حَكَمْنَا بَيْنَهُمْ فِي الدُّنْيَا

Lefîf (اللَّفِيفُ); türlü sınıflardan birbirine karışmış topluluklar demektir. Anlamı şudur: Biz dünyada aralarında hüküm verdik:

بِغَرَقِ الْكَفَرَةِ وَتَمْلِيكِ الْمُؤْمِنِينَ، وَسَنَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

Kâfirleri suda boğarak ve müminleri mülk sahibi kılarak [hüküm verdik]; kıyamet gününde de aralarında hüküm vereceğiz.

وَمَعْنَى جِئْنا بِكُمْ أَحْضَرْنَاكُمْ لَدَيْنَا. وَالتَّقْدِيرُ: جِئْنَا بكم إِلَيْنَا.

{ جِئْنا بِكُمْ } ifadesinin anlamı, sizi huzurumuza getirdik demektir. Takdiri: “Sizi bize getirdik” şeklindedir.

[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ١٠٥]

[İsrâ Suresi (17): Ayet 105]

وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَنَذِيراً (١٠٥)

{ وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَنَذِيراً (١٠٥) } “Biz onu hak olarak indirdik ve o da hak ile indi. Seni de ancak bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik.” (105)

وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ عَوْدٌ إِلَى التَّنْوِيهِ بشأن الْقُرْآن فَهُوَ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً [الْإِسْرَاء: ٨٩] . فَلَمَّا عَطَفَ عَلَيْهِ وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ [الْإِسْرَاء: ٩٠] الْآيَاتِ إِلَى هُنَا وَسَمَحَتْ مُنَاسَبَةُ ذِكْرِ تَكْذِيبِ فِرْعَوْنَ مُوسَى- ﵇ عَادَ الْكَلَامُ إِلَى التَّنْوِيهِ بِالْقُرْآنِ لِتِلْكَ الْمُنَاسَبَةِ.

{ وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ } sözü Kur'an'ın şanını yüceltmeye bir dönüştür; dolayısıyla { وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً } “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali türlü türlü yollarla açıkladık; fakat insanların çoğu inkârdan başkasına yanaşmadı” [İsrâ: 89] ayetiyle bağlantılıdır. Buna { وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ } “Dediler ki: Sana asla inanmayacağız” [İsrâ: 90] ayetleri buraya kadar atfedilip Firavun'un Mûsâ'yı -aleyhisselâm- yalanlamasının zikredilmesi münasebeti elverince, söz bu münasebetle Kur'an'ın şanını yüceltmeye geri dönmüştür.