وَأُدْمِجَ فِي هَذَا أَهَمُّ مَا يُوحَى إِلَيْهِ وَمَا بُعِثَ لِأَجْلِهِ وَهُوَ تَوْحِيدُ اللَّهِ وَالسَّعْيُ لِمَا فِيهِ السَّلَامَةُ عِنْدَ لِقَاءِ اللَّهِ تَعَالَى. وَهَذَا مِنْ رَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ مِنْ قَوْلِهِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ لِيُنْذِرَ بَأْساً شَدِيداً مِنْ لَدُنْهُ إِلَى قَوْلِهِ إِنْ يَقُولُونَ إِلَّا كَذِباً [الْكَهْف: ٢- ٥] .
Bunun içerisine kendisine vahyedilen en mühim husus ve gönderiliş gayesi olan Allah'ın birliği (tevhid) ile Yüce Allah'a kavuşma anında kurtuluşa vesile olacak şeyler için çalışmak idraç edilmiştir (dahil edilmiştir). Bu da surenin başındaki {لِيُنْذِرَ بَأْساً شَدِيداً مِنْ لَدُنْهُ} kavlinden {إِنْ يَقُولُونَ إِلَّا كَذِباً} kavline kadar [Kehf: 2-5] olan kısımla surenin sonunun başına bağlanması (reddü'l-acüz ale's-sadr) kabilindendir.
وَجُمْلَةُ يُوحى إِلَيَّ مُسْتَأْنَفَةٌ، أَوْ صِفَةٌ ثَانِيَةٌ لِ بَشَرٌ.
{يُوحى إِلَيَّ} cümlesi müste'nefedir yahut {بَشَرٌ} için ikinci bir sıfattır.
وإِنَّما مَفْتُوحَةُ الْهَمْزَةِ أُخْتُ (إِنَّمَا) الْمَكْسُورَةِ الْهَمْزَةِ وَهِيَ مُرَكَّبَةٌ مِنْ (أَنَّ) الْمَفْتُوحَةِ الْهَمْزَةِ وَ (مَا) الْكَافَّةِ كَمَا رُكِّبَتْ (إِنَّمَا) الْمَكْسُورَةُ الْهَمْزَةِ فَتُفِيدُ مَا تُفِيدُهُ (أَنَّ) الْمَفْتُوحَةُ مِنَ الْمَصْدَرِيَّةِ، وَمَا تُفِيدُهُ (إِنَّمَا) مِنَ الْحَصْرِ، وَالْحَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْهَا هُنَا قَصْرٌ إِضَافِيٌّ لِلْقَلْبِ. وَالْمَعْنَى: يُوحِي اللَّهُ إِلَيَّ تَوْحِيدَ الْإِلَهِ وَانْحِصَارَ وَصْفِهِ فِي صِفَةِ الْوَحْدَانِيَّةِ دُونَ الْمُشَارَكَةِ.
Hemzesi fethalı olan {أَنَّما}, hemzesi kesreli olan (إِنَّمَا) kelimesinin kardeşidir ve hemzesi kesreli olan (إِنَّمَا) kelimesinin terkip edildiği gibi, fethalı (أَنَّ) ile kâffe (meneden) (مَا) harfinden terkip edilmiştir. Dolayısıyla fethalı (أَنَّ) harfinin ifade ettiği masdariyet anlamını ve (إِنَّمَا) kelimesinin ifade ettiği hasır anlamını ifade eder. Buradan anlaşılan hasır ise galb için izafi kasırdır. Mana şudur: Allah bana İlah'ın birliğini ve O'nun vasfının ortaklık olmaksızın vahdaniyet sıfatında münhasır olduğunu vahyetmektedir.
وَتَفْرِيعُ فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ هُوَ مِنْ جُمْلَةِ الْمُوحَى بِهِ إِلَيْهِ، أَيْ يُوحَى إِلَيَّ بِوَحْدَانِيَّةِ الْإِلَهِ وَبِإِثْبَاتِ الْبَعْثِ وَبِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ.
{فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ} kavlinin tefrii (sonuç olarak bağlanması), kendisine vahyedilen hususların cümlesindendir; yani «Bana İlah'ın birliği, ba'sin (yeniden dirilmenin) ispatı ve salih ameller vahyolunuyor» [demektir].
فَجَاءَ النَّظْمُ بِطَرِيقَةٍ بَدِيعَةٍ فِي إِفَادَةِ الْأُصُولِ الثَّلَاثَةِ، إِذْ جَعَلَ التَّوْحِيدَ أَصْلًا لَهَا وَفُرِّعَ عَلَيْهِ الْأَصْلَانِ الْآخَرَانِ، وَأَكَّدَ الْإِخْبَارَ بِالْوَحْدَانِيَّةِ بِالنَّهْيِ عَنِ الْإِشْرَاكِ بِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَحَصَلَ مَعَ ذَلِكَ رَدُّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ وَهُوَ أُسْلُوبٌ بَدِيعٌ.
Böylece bu nazım, üç esası ifade etmede bedi' (harika) bir üslupla gelmiştir; zira tevhidi bunların aslı kılmış, diğer iki aslı da onun üzerine tefri' etmiştir (dallandırmıştır). Ayrıca vahdaniyet haberini Yüce Allah'a ibadette şirk koşmayı nehyederek teyit etmiş ve bununla birlikte surenin sonunun başına bağlanması (reddü'l-acüz ale's-sadr) hâsıl olmuştur ki bu da bedi' bir üsluptur.