مَحْسُوبًا بَاطِلًا، وَهُوَ كَوْنُهُمْ أَوْلِيَاءَ بِاعْتِبَارِ مَا تَقْتَضِيهِ حَقِيقَةُ الْوِلَايَةِ مِنَ الْحِمَايَةِ وَالنَّصْرِ.
O batıl zan da velayetin (dostluğun) hakikatinin gerektirdiği koruma ve yardım nazara alındığında onların veli olmalarıdır.
وعِبادِي صَادِقٌ عَلَى الْمَلَائِكَةِ وَالْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ وَمَنْ عَبَدُوهُمْ مِنَ الْأَخْيَارِ مِثْلَ عِيسَى ﵇، وَيَصْدُقُ عَلَى الْأَصْنَامِ بِطَرِيقِ التَّغْلِيبِ.
{ عِبادِي } “kullarım” ifadesi; meleklere, cinlere, şeytanlara ve İsa aleyhisselam gibi ibadet ettikleri salih kimselere uygundur; tağlîb yoluyla putlar için de geçerlidir.
ومِنْ دُونِي مُتَعَلِّقُ بِ أَوْلِياءَ إِمَّا بِجَعْلِ دُونِي اسْمًا بِمَعْنَى حَوْلَ، أَيْ مِنْ حَوْلِ عَذَابِي، وَتَأْوِيلُ أَوْلِياءَ بِمَعْنَى أَنْصَارًا، أَيْ حَائِلِينَ دون عَذَابي ومانعيهم مِنْهُ، وَإِمَّا بِجَعْلِ دُونِي بِمَعْنَى غَيْرِي، أَيْ أَحَسِبُوا أَنَّهُمْ يَسْتَغْنُونَ بِوِلَايَتِهِمْ.
{ مِنْ دُونِي } ifadesi { أَوْلِياءَ } kelimesine mütealliktir; bu ya “dûnî” kelimesinin “etrafında/çevresinde” anlamında bir isim yapılmasıyla “azabımın çevresinden”, { أَوْلِياءَ } kelimesinin de “yardımcılar” yani “azabıma engel olan ve ondan meneden yardımcılar” şeklinde tevil edilmesiyle olur; ya da “dûnî” kelimesinin “benden başkası” mânasına alınmasıyla “onların velayetiyle [bana] ihtiyaç duymayacaklarını mı sandılar?” anlamına gelir.
وَصِيغَ فِعْلُ الِاتِّخَاذِ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَجَدُّدِهِ مِنْهُمْ وَأَنَّهُمْ غَيْرُ مُقْلِعِينَ عَنْهُ.
Edinme fiili, onlardan sürekli yenilendiğini ve bundan asla vazgeçmediklerini göstermek için muzari sığasıyla getirilmiştir.
وَجَعَلَ فِي «الْكَشَّافِ» فِعْلَ يَتَّخِذُوا لِلْمُسْتَقْبَلِ، أَيْ أَحَسِبُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبَادِي أَوْلِيَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَمَا اتَّخَذُوهُمْ فِي الدُّنْيَا، وَهُوَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ وَعَرَضْنا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكافِرِينَ عَرْضاً. وَنَظَّرَهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ
Keşşâf'ta { يَتَّخِذُوا } fiili gelecek zaman anlamında değerlendirilmiştir; yani dünyada veli edindikleri gibi kıyamet gününde de kullarımı veliler edineceklerini mi sandılar? { وَعَرَضْنا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكافِرِينَ عَرْضاً } “O gün cehennemi inkârcılara öyle bir göstereceğiz ki!” buyruğuyla işaret edilen de budur. Buna Allah Teâlâ'nın şu ayetini delil getirmiştir: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ }
إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ
{ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ } “Onların hepsini toplayacağı gün, meleklere şöyle buyurur: «Bunlar yalnız size mi kulluk ediyorlardı?» [Melekler] derler ki: «Seni tenzih ederiz, bizim velimiz onlara karşı sensin!»”
[سبأ: ٤٠- ٤١] .
[Sebe: 40-41].
وَإِظْهَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا دُونَ أَنْ يُقَالَ: أَفَحَسِبُوا، بِإِعَادَةِ الضَّمِيرِ إِلَى الْكَافِرِينَ فِي الْآيَةِ قَبْلَهَا، لِقَصْدِ اسْتِقْلَالِ الْجُمْلَةِ بِدَلَالَتِهَا، وَزِيَادَةً فِي إِظْهَار التوبيخ لَهَا.
Önceki ayetteki kafirler kelimesine zamir gönderilerek “أَفَحَسِبُوا” (sandılar mı?) denilmeyip açıkça { الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler” buyrulması; cümlenin delaletinde bağımsız olması ve onlara yönelik kınamanın (tevbih) daha açık gösterilmesi kastıyladır.
وَجُمْلَةُ إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلًا مُقَرَّرَةٌ لِإِنْكَارِ انْتِفَاعِهِمْ بِأَوْلِيَائِهِمْ فَأَكَّدَ بِأَنَّ جَهَنَّمَ أُعِدَّتْ لَهُمْ نُزُلًا فَلَا مَحِيصَ لَهُمْ عَنْهَا وَلِذَلِكَ أَكَّدَ بِحَرْفِ (إِنَّ) .
{ إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلًا } “Şüphesiz biz cehennemi inkârcılara bir konaklama yeri olarak hazırladık” cümlesi, velilerinden yararlanmalarını inkâr eden hükmü pekiştirmektedir. Zira cehennemin onlar için bir konak yeri olarak hazırlandığı ve ondan kaçışları olmadığı tekit edilmiş; bu sebeple de (إِنَّ) edatıyla pekiştirilmiştir.
وأَعْتَدْنا: أَعْدَدْنَا، أبدل الدَّال الأولى تَاءً لِقُرْبِ الْحَرْفَيْنِ، وَالْإِعْدَادُ: التَّهْيِئَةُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ نَارا [الْكَهْف: ٢٩] . وَجَعَلَ الْمُسْنَدَ إِلَيْهِ ضَمِيرَ الْجَلَالَةِ لِإِدْخَالِ الرَّوْعِ فِي ضَمَائِرِ الْمُشْرِكِينَ.
{ أَعْتَدْنا }, “hazırladık” (أَعْدَدْنَا) demektir; iki harfin birbirine yakınlığı sebebiyle birinci dâl harfi tâ harfine dönüştürülmüştür. İ'dâd ise hazırlamaktır; nitekim az önce Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ نَارا } [Kehf: 29] “Biz zalimler için bir ateş hazırladık” buyruğunda geçmişti. Müşriklerin kalplerine korku salmak için müsnedün ileyh azamet zamiri (biz) olarak getirilmiştir.
وَالنُّزُلُ- بِضَمَّتَيْنِ-: مَا يُعَدُّ لِلنَّزِيلِ وَالضَّيْفِ مِنَ الْقِرَى. وَإِطْلَاقُ اسْمِ النُّزُلِ عَلَى الْعَذَابِ اسْتِعَارَةٌ عَلَاقَتُهَا التَّهَكُّمُ، كَقَوْلِ عَمْرِو بْنِ كُلْثُومٍ:
en-Nüzul (النُّزُلُ) -iki ötre ile-; konaklayan kimse ve misafir için hazırlanan ziyafet/ikramdır. Nüzul isminin azap için kullanılması, alakası alay ve istihza (tehekküm) olan bir istiaredir; Amr b. Külsûm'un şu sözünde olduğu gibi:
قَرَيْنَاكُمْ فَعَجَّلْنَا قِرَاكُمْ ... قُبَيْلَ الصُّبْحِ مرداة طحونا
Size ziyafet sunduk da ikramınızı çabuklaştırdık... Sabahın hemen öncesinde öğütücü bir taş gülle ile!
[١٠٣، ١٠٤]
[103, 104]
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : الْآيَات ١٠٣ إِلَى ١٠٤]
[Kehf Suresi (18), Ayet 103-104]
قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالاً (١٠٣) الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً (١٠٤)
{ قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالاً (١٠٣) الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً (١٠٤) } “De ki: «Amelleri bakımından en çok hüsrana uğrayanları size bildirelim mi? (103) Onlar, dünya hayatındaki çabaları boşa gitmişken kendilerinin güzel iş yaptıklarını sanan kimselerdir.» (104)”
اعْتِرَاضٌ بِاسْتِئْنَافٍ ابْتِدَائِيٍّ أَثَارَهُ مَضْمُونُ جُمْلَةِ أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَخْ ...
{ أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا } cümlesinin içeriğinin tetiklediği müstakil bir başlangıçla (isti'nâf-ı ibtidâî) yapılmış bir ara cümledir (i'tiraz)...
فَإِنَّهُمْ لَمَّا اتَّخَذُوا أَوْلِيَاءَ مَنْ لَيْسُوا يَنْفَعُونَهُمْ فَاخْتَارُوا الْأَصْنَامَ وَعَبَدُوهَا وَتَقَرَّبُوا إِلَيْهَا بِمَا أَمْكَنَهُمْ مِنَ الْقُرْبِ اغْتِرَارًا بِأَنَّهَا تَدْفَعُ عَنْهُمْ وَهِيَ لَا تُغْنِي عَنْهُمْ شَيْئًا فَكَانَ عَمَلُهُمْ خَاسِرًا وَسَعْيُهُمْ بَاطِلًا. فَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْجُمْلَةِ هُوَ قَوْلُهُ وَهُمْ يَحْسَبُونَ ... إِلَخْ.
Zira onlar kendilerine fayda sağlamayacak olanları veliler edinip putları seçtiklerinde, onlara tapınıp ellerinden gelen her türlü yakınlaşmayla kendilerini savunacakları kuruntusuna kapılarak yaklaştıklarında; o putlar kendilerine hiçbir fayda sağlamamış, amelleri hüsran ve çabaları batıl olmuştur. Dolayısıyla bu cümlenin asıl maksadı: { وَهُمْ يَحْسَبُونَ ... } “...kendilerinin [güzel iş yaptıklarını] sanan” ifadesidir.
وَافْتِتَاحُ الْجُمْلَةِ بِالْأَمْرِ بِالْقَوْلِ لِلِاهْتِمَامِ بِالْمَقُولِ بِإِصْغَاءِ السَّامِعِينَ لِأَنَّ مِثْلَ هَذَا الِافْتِتَاحِ يُشْعِرُ بِأَنَّهُ فِي غَرَض مهمّ، وَكَذَلِكَ افْتِتَاحُهُ بِاسْتِفْهَامِهِمْ عَنْ إِنْبَائِهِمُ اسْتِفْهَامًا مُسْتَعْمَلًا فِي الْعَرْضِ لِأَنَّهُ
Cümlenin söyleme emriyle (قُلْ) başlaması; dinleyenlerin kulak kesilmesini sağlayarak söylenecek söze dikkat çekmek içindir; zira böyle bir başlangıç sözün mühim bir maksat taşıdığını hissettirir. Aynı şekilde onlara bir haber vermeyi teklif eden bir istifhamla başlanması da arz (teklif) mânasında kullanılmış bir istifhamdır; çünkü
بِمَعْنَى: أَتُحِبُّونَ أَنْ نُنَبِّئَكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا، وَهُوَ عَرْضُ تَهَكُّمٍ لِأَنَّهُ مُنْبِئُهُمْ بِذَلِكَ دُونَ تَوَقُّفٍ عَلَى رِضَاهُمْ.
“Amelleri bakımından en çok hüsrana uğrayanları size bildirmemizi ister misiniz?” demektir ve bu, bir alay (tehekküm) teklifidir; zira onların rızasına bağlı olmaksızın bunu onlara bildirmektedir.
وَفِي قَوْلِهِ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا إِلَى آخِرِهِ ... تَمْلِيحٌ إِذْ عَدَلَ فِيهِ عَنْ طَرِيقِةِ الْخِطَابِ بِأَنْ يُقَالَ لَهُمْ: هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِأَنَّكُمُ الْأَخْسَرُونَ أَعْمَالًا، إِلَى طَرِيقَةِ الْغَيْبَةِ بِحَيْثُ يَسْتَشْرِفُونَ إِلَى مَعْرِفَةِ هَؤُلَاءِ الْأَخْسَرِينَ فَمَا يُرَوِّعُهُمْ إِلَّا أَنْ يَعْلَمُوا أَنَّ الْمُخْبِرَ عَنْهُمْ هُمْ أَنْفُسُهُمْ.
{ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا } ifadesinde sonuna kadar bir nükte (temlîh) vardır; zira onlara doğrudan: “Amelleri bakımından en çok hüsrana uğrayanların sizler olduğunu size bildirelim mi?” şeklinde hitap etmekten vazgeçilip gaip sığasına dönülmüştür; öyle ki bu en çok hüsrana uğrayanların kim olduğunu öğrenmeye can atarlar da sonunda haklarında haber verilenlerin bizzat kendileri olduğunu anlamaktan başka bir şey onları dehşete düşürmez.
وَالْمَقُولُ لَهُمْ: الْمُشْرِكُونَ، تَوْبِيخًا لَهُمْ وَتَنْبِيهًا عَلَى مَا غَفَلُوا عَنْهُ مِنْ خَيْبَةِ سَعْيِهِمْ.
Kendilerine hitap edilenler (el-makûlü lehüm), onları kınamak ve çabalarının boşa gittiğine dair gaflet içinde bulundukları duruma dikkat çekmek üzere müşriklerdir.
وَنُونُ الْمُتَكَلِّمِ الْمُشَارِكِ فِي قَوْلِهِ نُنَبِّئُكُمْ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ نُونُ الْعَظَمَةِ رَاجِعَةً إِلَى ذَاتِ اللَّهِ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ فِي الْحِكَايَةِ. وَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: هَلْ يُنَبِّئُكُمُ اللَّهُ، أَيْ سَيُنَبِّئُكُمْ وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ لِلْمُتَكَلِّمِ الْمُشَارِكِ رَاجِعَةً إِلَى الرَّسُول ﵌ وَإِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا يُوحَى إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ رَاجِعَةً لِلرَّسُولِ وَلِلْمُسْلِمِينَ.
{نُنَبِّئُكُمْ} ifadesindeki mütekellim-i me'a'l-gayr (çoğul birinci şahıs) nûnu; hikâyede iltifat yoluyla Allah'ın zatına raci olan azamet nûnu olabilir. Zahirin gereği şöyle denilmesidir: {هَلْ يُنَبِّئُكُمُ اللَّهُ} “Allah size bildirecek mi?” yani size bildirecektir. Aynı zamanda Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] ve Yüce Allah'a raci olan mütekellim-i me'a'l-gayr için olması da caizdir; zira o, Rabbinden kendisine vahyedilen şeyleri onlara bildirmektedir. Peygamber'e ve Müslümanlara raci olması da caizdir.
وَقَوْلُهُ الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ بدل من بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا وَفِي هَذَا الْإِطْنَابِ زِيَادَةُ التَّشْوِيقِ إِلَى مَعْرِفَةِ هَؤُلَاءِ الْأَخْسَرِينَ حَيْثُ أَجْرَى عَلَيْهِمْ مِنَ الْأَوْصَافِ مَا يَزِيدُ السَّامِعَ حِرْصًا عَلَى مَعْرِفَةِ الْمَوْصُوفِينَ بِتِلْكَ الْأَوْصَافِ وَالْأَحْوَالِ.
{الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ} ifadesi {بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالاً} ibaresinden bedeldir. Bu ıtnabda (sözü uzatmada), bu en çok hüsrana uğrayanları tanımaya yönelik teşviki artırma gayesi vardır; nitekim dinleyenin o vasıf ve hallerle nitelenenleri tanıma arzusunu artıracak sıfatları onlara yüklemiştir.
وَالضَّلَالُ: خَطَأُ السَّبِيلِ. شَبَّهَ سَعْيَهُمْ غَيْرَ الْمُثْمِرِ بِالسَّيْرِ فِي طَرِيقٍ غَيْرِ مُوَصِّلَةٍ.
Dalâl (الضَّلَال), yoldan sapmak demektir. Onların semeresiz çabalarını hedefe ulaştırmayan bir yolda yürümeye benzetmiştir.
وَالسَّعْيُ: الْمَشْيُ فِي شِدَّةٍ. وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي الْعَمَلِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَسَعى لَها سَعْيَها فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [١٩] ، أَيْ عَمِلُوا
Sa'y (السَّعْي), hızlı ve gayretli yürümektir. İsrâ Suresi'nde geçen {وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَسَعى لَها سَعْيَها} “Kim de ahireti ister ve ona yaraşır bir şekilde çaba gösterirse...” [İsrâ: 19] ayetinde geçtiği üzere burada amelden mecazdır; yani
أَعْمَالًا تَقَرَّبُوا بِهَا لِلْأَصْنَامِ يَحْسَبُونَهَا مُبَلِّغَةً إِيَّاهُمْ أغراضا وَقد أخطؤوها وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يَفْعَلُونَ خَيْرًا.
kendilerini birtakım hedeflere ulaştıracağını sanarak putlara yakınlaşmak için ameller işlediler; oysa yanıldılar ve kendilerinin iyi bir şey yaptıklarını sanıyorlardı.
وَإِسْنَادُ الضَّلَالِ إِلَى سَعْيِهِمْ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ. وَالْمَعْنَى: الَّذِينَ ضَلُّوا فِي سَعْيِهِمْ.
Sapmanın (dalâl) onların çabasına isnat edilmesi aklî mecazdır. Anlam: Çabalarında sapan kimselerdir.
وَبَيْنَ يَحْسَبُونَ ويُحْسِنُونَ جِنَاسٌ مُصَحَّفٌ، وَقَدْ مُثِّلَ بِهِمَا فِي مَبْحَث الجناس.
{يَحْسَبُونَ} ile {يُحْسِنُونَ} arasında cinâs-ı musahhaf vardır; cinas bahsinde bu ikisi örnek olarak verilmiştir.
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : آيَة ١٠٥]
[Kehf Suresi (18), Ayet 105]
أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَلِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً (١٠٥)
{أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَلِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً (١٠٥)} “İşte onlar, Rablerinin ayetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr eden, bu yüzden amelleri boşa gitmiş kimselerdir; kıyamet günü onlar için hiçbir tartı tutmayız (onlara hiçbir değer vermeyiz). (105)”
جُمْلَةٌ هِيَ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ بَعْدَ قَوْلِهِ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ.
Bu cümle, {هَلْ نُنَبِّئُكُمْ} ifadesinden sonra gelen bir beyânî isti'nâftır.
وَجِيءَ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِتَمْيِيزِهِمْ أَكْمَلَ تَمْيِيزٍ لِئَلَّا يَلْتَبِسُوا بِغَيْرِهِمْ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Başkalarıyla karışmasınlar diye onları en mükemmel şekilde ayırt etmek için -Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi- işaret ismi getirilmiştir:
أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [الْبَقَرَة: ٥] .
{أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} “İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” [Bakara: 5].
وَلِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِمْ أَحْرِيَاءُ بِمَا بَعْدِ اسْمِ الْإِشَارَةِ مِنْ حُكْمٍ بِسَبَبِ مَا أُجْرِيَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْأَوْصَافِ.
Ayrıca işaret edilenlerin, üzerlerinde zikredilen vasıflar sebebiyle işaret isminden sonra gelen hükme layık olduklarına dikkat çekmek içindir.
وَالْآيَاتُ: الْقُرْآنُ وَالْمُعْجِزَاتُ.
Âyât (الْآيَات), Kur'an ve mucizelerdir.
وَالْحَبْطُ: الْبُطْلَانُ وَالدَّحْضُ.
Habt (الْحَبْط), boşa çıkmak ve geçersiz olmaktır.
وَقَوْلُهُ: رَبِّهِمْ يَجْرِي عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ فِي نُونِ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ أَنَّهُ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ
{رَبِّهِمْ} ifadesi; {هَلْ نُنَبِّئُكُمْ} ibaresindeki nûn hakkındaki birinci veche göre, zamir makamında
الْإِضْمَارِ. وَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا، وَيَجْرِي عَلَى الْوَجْهَيْنِ الثَّانِي وَالثَّالِثِ أَنَّهُ عَلَى مُقْتَضَى الظَّاهِرِ.
açık isim kullanılması (izhâr fî makâmi'l-idmâr) şeklinde cereyan eder. Zahirin gereği şöyle denilmesidir: «أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا» (İşte onlar ayetlerimizi inkâr edenlerdir). İkinci ve üçüncü vecihlere göre ise zahirin gereğine uygun olarak cereyan eder.
وَنُونُ فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ فِي نُونِ قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ جَارِيَةً عَلَى مُقْتَضَى الظَّاهِرِ.
{فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً} ifadesindeki nûn, {قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ} ibaresindeki nûn hakkındaki birinci veche göre zahirin gereğine uygun olarak cereyan etmektedir.
وَأَمَّا عَلَى الْوَجْهَيْنِ الثَّالِثِ وَالرَّابِعِ فَإِنَّهَا الْتِفَاتٌ عَنْ قَوْلِهِ بِآياتِ رَبِّهِمْ، وَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: فَلَا يُقِيمُ لَهُمْ.
Üçüncü ve dördüncü vecihlere göre ise bu, {بِآياتِ رَبِّهِمْ} ifadesinden bir iltifattır; zira zahirin gereği şöyle denilmesidir: {فَلَا يُقِيمُ لَهُمْ} [onlar için tartı tutmaz].
وَنَفْيُ إِقَامَةِ الْوَزْنِ مُسْتَعْمَلٌ فِي عَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِالشَّيْءِ، وَفِي حَقَارَتِهِ لِأَنَّ النَّاسَ يَزِنُونَ الْأَشْيَاءَ الْمُتَنَافَسَ فِي مَقَادِيرِهَا وَالشَّيْءُ التَّافِهُ لَا يُوزَنُ، فَشُبِّهُوا بِالْمُحَقَّرَاتِ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَكْنِيَّةِ وَأَثْبَتَ لَهُمْ عَدَمَ الْوَزْنِ تَخْيِيلًا.
Tartı tutmanın (ağırlık vermenin) nefyedilmesi; bir şeye değer vermemek ve onu değersiz/önemsiz görmek anlamında kullanılmıştır; çünkü insanlar ancak miktarları konusunda yarışılan kıymetli şeyleri tartarlar, değersiz şey ise tartılmaz. Böylece onlar mekniyye yoluyla değersiz şeylere benzetilmiş ve bir tahyil olarak tartısızlıkları sabit kılınmıştır.
وَجُعِلَ عَدَمُ إِقَامَةِ الْوَزْنِ مُفَرَّعًا عَلَى حَبْطِ أَعْمَالِهِمْ لِأَنَّهُمْ بِحَبْطِ أَعْمَالِهِمْ صَارُوا مُحَقَّرِينَ لَا شَيْءَ لَهُمْ من الصَّالِحَات.
Tartı tutulmaması, amellerinin boşa gitmesine (habtına) terettüp ettirilmiştir (bağlanmıştır); zira amellerinin boşa çıkmasıyla onlar değersizleşmiş ve ellerinde hiçbir salih amel kalmamıştır.
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : آيَة ١٠٦]
[Kehf Suresi (18), Ayet 106]
ذلِكَ جَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِما كَفَرُوا وَاتَّخَذُوا آياتِي وَرُسُلِي هُزُواً (١٠٦)
{ذلِكَ جَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِما كَفَرُوا وَاتَّخَذُوا آياتِي وَرُسُلِي هُزُواً (١٠٦)} “İşte inkâr etmeleri, ayetlerimi ve peygamberlerimi alaya almaları sebebiyle onların cezası cehennemdir. (106)”
الْإِشَارَةُ إِمَّا إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ وَعِيدِهِمْ فِي قَوْلِهِ إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلًا، أَيْ ذَلِكَ الْإِعْدَادُ جَزَاؤُهُمْ.
İşaret ya {إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلًا} kavlindeki daha önce geçen tehditlerinedir; yani bu hazırlık onların cezasıdır.
وَقَوْلُهُ جَزاؤُهُمْ خَبَرٌ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ. وَقَوْلُهُ جَهَنَّمُ بَدَلٌ مِنْ جَزاؤُهُمْ بَدَلًا مُطَابِقًا لِأَنَّ إِعْدَادَ جَهَنَّمَ هُوَ عَيْنُ جَهَنَّمَ. وَإِعَادَةُ لَفْظِ جَهَنَّمَ أَكْسَبَهُ قُوَّةَ التَّأْكِيدِ.
{جَزاؤُهُمْ} ifadesi işaret isminin haberidir. {جَهَنَّمُ} ifadesi ise {جَزاؤُهُمْ} ifadesinden mutabık bedeldir (bedel-i kül); çünkü cehennemin hazırlanması bizzat cehennemin kendisidir. “Cehennem” lafzının tekrar edilmesi ona tekit kuvveti kazandırmıştır.
وَإِمَّا إِلَى مُقَدَّرٍ فِي الذِّهْنِ دَلَّ عَلَيْهِ السِّيَاق يُبينهُ مَا بَعْدَهُ عَلَى نَحْوِ اسْتِعْمَالِ ضَمِيرِ الشَّأْنِ مَعَ تَقْدِيرِ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ. وَالتَّقْدِيرُ: الْأَمْرُ وَالشَّأْنُ ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّمُ.
Ya da zihinde takdir edilen ve bağlamın delalet ettiği bir şeye işarettir ki, hazfedilmiş bir mübtedanın takdiriyle birlikte zamîr-i şân kullanımına benzer şekilde sonraki ifade bunu açıklamaktadır. Takdiri şöyledir: Durum ve mesele şudur ki, onların cezası cehennemdir.
وَالْبَاء للسَّبَبِيَّة، و (مَا) مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ.
Bâ harfi (الْبَاء) sebebiyye içindir, {مَا} ise masdariyyedir; yani inkârları sebebiyle.
وَاتَّخَذُوا عَطْفٌ عَلَى كَفَرُوا فَهُوَ مِنْ صِلَةِ (مَا) الْمَصْدَرِيَّةِ. وَالتَّقْدِيرُ: وَبِمَا اتَّخَذُوا آيَاتِي وَرُسُلِي هُزُؤًا، أَيْ بِاتِّخَاذِهِمْ ذَلِكَ كَذَلِكَ.
{وَاتَّخَذُوا} fiili {كَفَرُوا} üzerine matuftur; dolayısıyla masdariyye olan {مَا} harfinin sılasındandır. Takdiri şöyledir: Ayetlerimi ve peygamberlerimi alaya almaları sebebiyle; yani bunu bu şekilde edinmeleri sebebiyle.
وَالرُّسُلُ يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ حَقِيقَةُ الْجَمْعِ فَيَكُونَ إِخْبَارًا عَنْ حَالِ كُفَّارِ قُرَيْشٍ وَمَنْ سَبَقَهُمْ مِنَ الْأُمَمِ الْمُكَذِّبِينَ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ الرَّسُولُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَى النَّاسِ كُلِّهِمْ وَأُطْلِقَ عَلَيْهِ اسْمُ الْجَمْعِ تَعْظِيمًا كَمَا فِي قَوْلِهِ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ [إِبْرَاهِيم: ٤٤] .
Er-Rusül (الرُّسُل) kelimesiyle çoğulun hakikatinin kastedilmiş olması caizdir; bu takdirde Kureyş kâfirlerinin ve onlardan önceki yalanlayıcı ümmetlerin durumundan haber verilmiş olur. İnsanların tamamına gönderilen peygamberin kastedilmiş ve Yüce Allah'ın {نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ} “Senin davetine icabet edelim ve peygamberlere uyalım...” [İbrâhîm: 44] kavlinde olduğu gibi tazim amacıyla çoğul ismi verilmiş olması da caizdir.
وَالْهُزُؤُ- بِضَمَّتَيْنِ- مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ. وَهُوَ أَشَدُّ مُبَالَغَةً مِنَ الْوَصْفِ بِاسْمِ الْمَفْعُولِ، أَيْ كَانُوا كَثِيرِي الهزؤ بهم.
Hüzü' (الْهُزُؤُ) -iki ötre ile- ism-i mef'ul anlamında bir masdardır. Bu, ism-i mef'ul ile vasıflamaktan daha kuvvetli bir mübalağadır; yani onlarla çokça alay etmekteydiler.
[١٠٧، ١٠٨]
[107, 108]
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : الْآيَات ١٠٧ إِلَى ١٠٨]
[Kehf Suresi (18), Ayetler 107-108]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلاً (١٠٧) خالِدِينَ فِيها لَا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلاً (١٠٨)
{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلاً (١٠٧) خالِدِينَ فِيها لَا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلاً (١٠٨)} “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar için konak olarak Firdevs cennetleri vardır. (107) Orada ebedî kalacaklardır; oradan başka bir yere ayrılmak istemezler. (108)”
هَذَا مُقَابِلُ قَوْلِهِ: إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلًا عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي ذِكْرِ الْبِشَارَةِ بَعْدَ الْإِنْذَارِ.
Bu, Kur'an'ın uyarıdan (inzâr) sonra müjdeyi (bişâret) zikretme âdeti üzere {إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلًا} kavlinin mukabilidir.
وَتَأْكِيدُ الْجُمْلَةِ لِلِاهْتِمَامِ بِهَا لِأَنَّهَا جَاءَتْ فِي مُقَابَلَةِ جُمْلَةِ إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلًا، وَهِيَ مُؤَكَّدَةٌ كَيْ لَا يَظُنَّ ظَانٌّ أَنَّ جَزَاءَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ مُهْتَمٍّ بِتَأْكِيدِهِ مَعَ مَا فِي التَّأْكِيدَيْنِ مِنْ تَقْوِيَةِ الْإِنْذَارِ وَتَقْوِيَةِ الْبِشَارَةِ.
Cümlenin tekit edilmesi ona verilen önem içindir; zira tekitli bir cümle olan {إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلًا} cümlesinin mukabilinde gelmiştir; ta ki hiç kimse müminlerin mükâfatının tekit edilmesine önem verilmediğini sanmasın; nitekim her iki tekitte de uyarının ve müjdenin kuvvetlendirilmesi vardır.
وَجَعْلُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ الْمَوْصُولَ بِصِلَةِ الْإِيمَانِ وَعَمَلِ الصَّالِحَاتِ لِلِاهْتِمَامِ بِشَأْنِ أَعْمَالِهِمْ، فَلِذَلِكَ خُولِفَ نَظْمُ الْجُمْلَةِ الَّتِي تُقَابِلُهَا فَلَمْ
Müsnedün ileyhin, iman ve salih amel sılasıyla mevsul kılınması amellerinin şanına önem vermek içindir; bu sebeple onun mukabilindeki cümlenin nazmına muhalefet edilmiş ve
يَقُلْ: جَزَاؤُهُمُ الْجَنَّةُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذَا الْأُسْلُوبِ فِي الْمُخَالِفِ بَيْنَ وَصْفِ الْجَزَاءَيْنِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ: إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها [الْكَهْف: ٢٩] ثُمَّ قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا [الْكَهْف: ٣٠] .
“Onların cezası cennettir” denilmemiştir. İki cezanın (mükâfat ve cezanın) vasfı arasındaki bu üslup farkının benzeri, bu surede geçen Yüce Allah'ın: {إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها} “Şüphesiz biz zalimler için, duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş hazırladık...” [Kehf: 29] kavlinde, ardından da: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا} “Şüphesiz iman edip salih amel işleyenlere gelince; elbette biz, güzel iş yapanların mükâfatını zayi etmeyiz.” [Kehf: 30] kavlinde geçmişti.
وَفِي الْإِتْيَان ب كانَتْ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ اسْتِحْقَاقَهُمُ الْجَنَّاتِ أَمْرٌ مُسْتَقِرٌّ مِنْ قَبْلُ مُهَيَّأٌ لَهُمْ.
{كانَتْ} fiilinin getirilmesinde, onların cennetleri hak etmelerinin önceden kararlaştırılmış ve kendileri için hazırlanmış bir durum olduğuna dair delalet vardır.
وَجِيءَ بِلَامِ الِاسْتِحْقَاقِ تَكْرِيمًا لَهُمْ بِأَنَّهُمْ نَالُوا الْجَنَّةَ بِاسْتِحْقَاقِ إِيمَانِهِمْ وَعَمَلِهِمْ.
Kendilerine ikram olsun diye, imanları ve amellerinin istihkakı (hak etmesi) sebebiyle cennete eriştiklerini belirtmek üzere istihkak lâmı (لَهُمْ) getirilmiştir.
كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [الزخرف: ٧٢] .
Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “İşte yapmakta olduklarınıza karşılık size miras bırakılan cennet budur.” [Zuhruf: 72].
وَجَمْعُ الْجَنَّاتِ إِيمَاءً إِلَى سَعَةِ نَعِيمِهِمْ، وَأَنَّهَا جنان كَثِيرَةٌ كَمَا
Cennetlerin çoğul (جَنَّاتُ) olarak getirilmesi, nimetlerinin genişliğine ve bunların çok sayıda cennet olduğuna bir işarettir; nitekim
جَاءَ فِي الْحَدِيثِ: «إِنَّهَا جِنَانٌ كَثِيرَةٌ»
hadiste şöyle buyrulmuştur: «إِنَّهَا جِنَانٌ كَثِيرَةٌ» “Şüphesiz onlar pek çok cennettir.”
. وَالْفِرْدَوْسُ: الْبُسْتَانُ الْجَامِعُ لِكُلِّ مَا يَكُونُ فِي الْبَسَاتِينِ، وَعَنْ مُجَاهِدٍ هُوَ مُعَرَّبٌ عَنِ الرُّومِيَّةِ. وَقِيلَ عَنِ السُّرْيَانِيَّةِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ عَرَبِيٌّ، أَيْ لَيْسَ مُعَرَّبًا. وَلَمْ يَرِدْ ذِكْرُهُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ قَبْلَ الْقُرْآنِ. وَأَهْلُ الشَّامِ يَقُولُونَ لِلْبَسَاتِينِ وَالْكُرُومِ: الْفَرَادِيسُ. وَفِي مَدِينَةِ حَلَبَ بَابٌ يُسَمَّى بَابُ الْفَرَادِيسِ.
Firdevs (الْفِرْدَوْس), bahçelerde bulunan her şeyi kendisinde toplayan bahçe (bostan) demektir. Mücâhid'den nakledildiğine göre Rumcadan Arapçalaşmıştır (muarreb). Süryaniceden geçtiği de söylenmiştir. Ferrâ ise: «O Arapçadır, yani muarreb değildir» demiştir. Kur'an'dan önce Arapların sözlerinde geçtiği vaki olmamıştır. Şam ehli bahçelere ve üzüm bağlarına ferâdîs (الْفَرَادِيسُ) derler. Halep şehrinde de Bâbü'l-Ferâdîs (Cennetler Kapısı) adında bir kapı vardır.
وَإِضَافَةُ الْجَنَّاتِ إِلَى الْفِرْدَوْسِ بَيَانِيَّةٌ، أَيْ جَنَّاتٌ هِيَ مِنْ صِنْفِ الْفِرْدَوْسِ.
Cennetlerin Firdevs'e izafeti beyâniyyedir; yani Firdevs cinsinden olan cennetler demektir.
وَوَرَدَ فِي
Hadiste
الْحَدِيثِ أَنَّ الْفِرْدَوْسَ أَعْلَى الْجَنَّةِ أَوْ وَسَطُ الْجَنَّةِ
Firdevs'in cennetin en yücesi veya cennetin ortası olduğu varit olmuştur.
. وَذَلِكَ إِطْلَاقٌ آخَرُ عَلَى هَذَا الْمَكَانِ الْمَخْصُوصِ يَرْجِعُ إِلَى أَنَّهُ عَلَمٌ بِالْغَلَبَةِ.
Bu ise, galebe yoluyla özel isim (alem bi'l-galebe) olmasına dayanan, bu özel mekân için başka bir kullanımdır.
فَإِنْ حُمِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَيْهِ كَانَتْ إِضَافَةُ جَنَّاتُ إِلَى الْفِرْدَوْسِ إِضَافَةً حَقِيقِيَّةً، أَيْ جَنَّاتُ هَذَا الْمَكَانِ.
Eğer bu ayet buna hamledilirse, {جَنَّاتُ} kelimesinin {الْفِرْدَوْسِ} kelimesine izafeti hakiki izafet olur; yani bu mekânın cennetleri [demektir].
وَالنُّزُلُ: تَقَدَّمَ قَرِيبًا.
Nüzul (konaklama ikramı) kelimesi az önce geçmişti.
وَقَوْلُهُ: لَا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلًا أَي لَيْسَ بعد مَا حَوَتْهُ تِلْكَ الْجَنَّاتُ مِنْ ضُرُوبِ اللَّذَّاتِ وَالتَّمَتُّعِ مَا تَتَطَلَّعُ النُّفُوسُ إِلَيْهِ فَتَوَدُّ مُفَارَقَةَ مَا هِيَ فِيهِ إِلَى مَا هُوَ خَيْرٌ مِنْهُ، أَيْ هُمْ يَجِدُونَ فِيهَا كُلَّ مَا يُخَامِرُ أَنْفُسَهُمْ مِنَ الْمُشْتَهَى.
Yüce Allah'ın: {لَا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلًا} “Oradan başka bir yere geçmek istemezler.” kavli; o cennetlerin içerdiği türlü lezzetler ve nimetlerden sonra nefislerin göz dikeceği, içinde bulunduğu hali bırakıp ondan daha hayırlı olanına geçmeyi arzulayacağı hiçbir şey yoktur; yani nefislerinde beliren arzuladıkları her şeyi orada bulurlar, demektir.
وَالْحِوَلُ: مَصْدَرٌ بِوَزْنِ الْعِوَجِ وَالصِّغَرِ. وَحَرْفُ الْعِلَّةِ يُصَحَّحُ فِي هَذِهِ الصِّيغَةِ لَكِنَّ الْغَالِبَ فِيمَا كَانَ عَلَى هَذِهِ الزِّنَةِ مَصْدَرًا التَّصْحِيحُ مِثْلَ: الْحِوَلِ، وَفِيمَا كَانَ مِنْهَا جَمْعًا الْإِعْلَالُ نَحْوَ: الْحِيَلُ جَمْعُ حِيلَةٍ. وَهُوَ مِنْ ذَوَاتِ الْوَاوِ مُشْتَقٌّ من التَّحَوُّل.
Hivel (الْحِوَلُ); ıvec (الْعِوَج) ve sıgar (الصِّغَر) vezninde bir masdardır. Bu kalıpta illet harfi tashih edilir (değiştirilmeden korunur); fakat bu vezinde masdar olanlarda galip olan hivel (الْحِوَل) gibi tashih yapılması; çoğul olanlarda ise hîle (حِيلَة) kelimesinin çoğulu olan hiyel (الْحِيَل) gibi i'lâl yapılmasıdır. Bu kelime vavlı köklerden olup tehavvül (التَّحَوُّل / başkalaşmak, intikal etmek) kökünden türemiştir.
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : آيَة ١٠٩]
[Kehf Suresi (18), Ayet 109]
قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً (١٠٩)
{قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً} “De ki: 'Eğer Rabbimin kelimeleri için deniz mürekkep olsa, Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce deniz mutlaka tükenirdi; bir o kadarını da yardım olarak getirsek bile.'” (109)
لما ابْتُدِئَتْ هَذِهِ السُّورَةُ بِالتَّنْوِيهِ بِشَأْنِ الْقُرْآنِ ثُمَّ أُفِيضَ فِيهَا مِنْ أَفَانِينِ الْإِرْشَادِ وَالْإِنْذَارِ وَالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ، وَذُكِرَ فِيهَا مِنْ أَحْسَنِ الْقَصَصِ مَا فِيهِ عِبْرَةٌ وَمَوْعِظَةٌ، وَمَا هُوَ خَفِيٌّ مِنْ أَحْوَالِ الْأُمَمِ، حَوْلَ الْكَلَامِ إِلَى الْإِيذَانِ بِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ قَلِيلٌ مِنْ عَظِيمِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu sure Kur'an'ın şanını yüceltmekle başlayıp ardından içinde irşat, uyarı, vaad ve tehdidin çeşitli türleri bolca yer aldıktan; ibret, öğüt ve milletlerin gizli kalmış hallerinden en güzel kıssalar zikredildikten sonra söz, bütün bunların Yüce Allah'ın yüce ilminden pek az bir şey olduğunu bildirmeye çevrilmiştir.
فَهَذَا اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ وَهُوَ انْتِقَالٌ إِلَى التَّنْوِيهِ بِعِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى مُفِيضِ الْعِلْمِ على رَسُوله ﵌ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمَّا سَأَلُوهُ عَنْ أَشْيَاءَ يَظُنُّونَهَا مُفْحِمَةً لِلرَّسُولِ وَأَنْ لَا قِبَلَ لَهُ بِعِلْمِهَا عَلَّمَهُ اللَّهُ إِيَّاهَا، وَأَخْبَرَ عَنْهَا أَصْدَقَ خَبَرٍ، وَبَيَّنَهَا بِأَقْصَى مَا تَقْبَلُهُ أَفْهَامُهُمْ وَبِمَا يَقْصُرُ عَنْهُ عِلْمُ الَّذِينَ أَغْرَوُا الْمُشْرِكِينَ بِالسُّؤَالِ عَنْهَا، وَكَانَ آخِرَهَا خَبَرُ ذِي الْقَرْنَيْنِ، أَتْبَعَ ذَلِكَ بِمَا يُعْلَمُ مِنْهُ سَعَةَ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَسَعَةِ مَا يَجْرِي عَلَى وَفْقِ عِلْمِهِ
Bu, iptidâî bir isti'nâftır; Resulüne [sallallâhu aleyhi ve sellem] ilim bahşeden Yüce Allah'ın ilminin yüceliğine bir geçiştir. Zira müşrikler Resule, kendisini susturacağını ve bilmesine imkân olmadığını düşündükleri şeyleri sorduklarında, Allah bunları ona öğretmiş, onlar hakkında en doğru haberi vermiş, anlayışlarının alabileceği en son noktaya kadar ve müşrikleri bunları sormaya kışkırtanların ilminin yetersiz kaldığı hususları açıklamıştır. Bunların sonuncusu Zülkarneyn haberi idi. [Allah] bunun peşinden, Yüce Allah'ın ilminin genişliğinin ve O'nun ilmine uygun olarak cereyan eden
مِنَ الْوَحْيِ إِذَا أَرَادَ إِبْلَاغَ بَعْضِ مَا فِي عِلْمِهِ إِلَى أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ. وَفِي هَذَا رَدُّ عَجُزِ السُّورَةِ عَلَى صَدْرِهَا.
vahyinin genişliğinin anlaşılacağı şeyleri getirmiştir; zira O, ilmindeki hususlardan bir kısmını elçilerinden birine tebliğ etmeyi dilediğinde [bunu vahyeder]. Bunda, surenin sonunun başına bağlanması (reddü'l-acüz ale's-sadr) vardır.
وَقِيلَ: نَزَلَتْ لِأَجْلِ قَوْلِ الْيَهُودِ لرَسُول الله ﵌ كَيْفَ تَقُولُ، أَيْ فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا وَقَدْ أُوتِينَا التَّوْرَاةَ، وَمَنْ أُوتِيَ التَّوْرَاةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا
Şöyle de denilmiştir: Yahudilerin Resulullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Nasıl olur da -yani İsrâ Suresi'nde- {وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا} “Size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir” dersin? Oysa bize Tevrat verilmiştir; kime de Tevrat verilmişse muhakkak ona pek çok hayır
كَثِيرًا. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٨٥] .
verilmiştir» demeleri sebebiyle inmiştir. Bu husus, İsrâ Suresi'nde Yüce Allah'ın: {وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا} [İsrâ: 85] kavlinde daha önce geçmişti.
وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: قَالَ حُيَيُّ بْنُ أَخْطَبَ الْيَهُودِيُّ: فِي كِتَابِكُمْ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً [الْبَقَرَة: ٢٦٩] ثُمَّ تَقْرَءُونَ: وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا، فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي ... الْآيَةَ.
Tirmizî, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: Yahudi Huyey b. Ahtab: «Sizin Kitabınızda {وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً} “Kime hikmet verilmişse, ona pek çok hayır verilmiştir.” [Bakara: 269] deniyor; sonra da: {وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا} “Size ilimden pek az verilmiştir” diye okuyorsunuz» dedi. Bunun üzerine Yüce Allah'ın: {قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي} ... ayeti indi.
وَكَلِمَاتُ اللَّهِ: مَا يَدُلُّ عَلَى شَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ مِمَّا يُوحِي إِلَى رُسُلِهِ أَنْ يُبَلِّغُوهُ، فَكُلُّ مَعْلُومٍ يُمْكِنُ أَنْ يُخْبَرَ بِهِ. فَإِذَا أُخْبِرَ بِهِ صَارَ كَلِمَةً، وَلِذَلِكَ يُطْلَقُ عَلَى الْمَعْلُومَاتِ كَلِمَاتٌ، لِأَنَّ اللَّهَ أَخْبَرَ بِكَثِيرٍ مِنْهَا وَلَوْ شَاءَ لَأَخْبَرَ بِغَيْرِهِ، فَإِطْلَاقُ الْكَلِمَاتِ عَلَيْهَا مَجَازٌ بِعَلَاقَةِ الْمَآلِ.
Allah'ın kelimeleri; elçilerine tebliğ etmelerini vahyettiği, O'nun ilminden bir şeye delalet eden hususlardır. Zira bilinen her şeyin haber verilmesi mümkündür; haber verildiğinde ise kelime haline gelir. Bu sebeple malumat üzerine 'kelimeler' ıtlak olunur; çünkü Allah bunlardan pek çoğunu haber vermiştir, dileseydi başka şeyleri de haber verirdi. Dolayısıyla bunlara kelimeler denmesi, meâl (sonuç) alakasıyla mecazdır.
وَنَظِيرُهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ [لُقْمَان: ٢٧] . وَفِي هَذَا دَلِيلٌ لِإِثْبَاتِ الْكَلَامِ النَّفْسِيِّ وَلِإِثْبَاتِ التَّعَلُّقِ الصُّلُوحِيِّ لِصِفَةِ الْعِلْمِ. وَقَلَّ مَنْ يَتَنَبَّهُ لِهَذَا التَّعَلُّقِ.
Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: {وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ} “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de arkasından yedi deniz katılarak [mürekkep] olsa, yine de Allah'ın kelimeleri tükenmez.” [Lokmân: 27]. Bunda kelâm-ı nefsîyi ve ilim sıfatının sulûhî taallukunu ispat için delil vardır. Bu taalluka dikkat eden pek azdır.
وَلَمَّا كَانَ شَأْنُ مَا يُخْبِرُ اللَّهُ بِهِ عَلَى لِسَانِ أَحَدِ رُسُلِهِ أَنْ يُكْتَبَ حِرْصًا عَلَى بَقَائِهِ فِي الْأُمَّةِ، شُبِّهَتْ مَعْلُومَاتُ اللَّهِ الْمُخْبَرُ بِهَا وَالْمُطْلَقُ عَلَيْهَا كَلِمَاتٌ بِالْمَكْتُوبَاتِ، وَرُمِزَ إِلَى الْمُشَبَّهِ بِهِ بِمَا هُوَ مِنْ لَوَازِمِهِ وَهُوَ الْمِدَادُ الَّذِي بِهِ الْكِتَابَةُ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَكْنِيَّةِ، وَإِثْبَاتُ الْمِدَادِ تَخْيِيلٌ كَتَخَيُّلِ الْأَظْفَارِ لِلْمَنِيَّةِ. فَيَكُونُ مَا هُنَا مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Allah'ın elçilerinden birinin diliyle haber verdiği şeylerin ümmet içinde kalıcılığını sağlamak arzusuyla yazılması adet olduğundan; Allah'ın haber verilen ve kendilerine kelimeler denen malumatı yazılmış şeylere (mektûbât) benzetilmiş, kendisine benzetilene (müşebbehün bih) istiare-i mekniyye yoluyla onun gereklerinden biri olan ve kendisiyle yazı yazılan mürekkep (midâd) ile işaret edilmiş, mürekkebin ispatı ise ecel için tırnaklar tahayyül etmek gibi tahyîl olmuştur. Dolayısıyla buradaki [ifade], Yüce Allah'ın şu kavli gibi olur:
وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ فَإِنَّ ذِكْرَ الْأَقْلَامِ إِنَّمَا يُنَاسِبُ الْمِدَادَ بِمَعْنَى الْحِبْرِ.
{وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ} “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de arkasından yedi deniz katılarak [mürekkep] olsa, yine de Allah'ın kelimeleri tükenmez.”; zira kalemlerin zikredilmesi ancak mürekkep (hibr) anlamındaki midâda uygundur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هُنَا تَشْبِيهُ كَلِمَاتِ اللَّهِ بِالسِّرَاجِ الْمُضِيءِ، لِأَنَّهُ يَهْدِي إِلَى الْمَطْلُوبِ، كَمَا شُبِّهَ نُورُ اللَّهِ وَهَدْيُهُ بِالْمِصْبَاحِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ [النُّور: ٣٥] وَيَكُونُ الْمِدَادُ تَخْيِيلًا بِالزَّيْتِ الَّذِي يُمَدُّ بِهِ السِّرَاجُ.
Burada Allah'ın kelimelerinin, matluba ulaştırdığı için aydınlatan kandile benzetilmiş olması da caizdir; nitekim Yüce Allah'ın: {مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ} “O'nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir kandillik gibidir.” [Nûr: 35] kavlinde Allah'ın nuru ve hidayeti kandile benzetilmiştir; midâd da kandile katılan yakıt/yağ ile tahyîl yapılmış olur.
وَالْمِدَادُ يُطْلَقُ عَلَى الْحِبْرِ لِأَنَّهُ تُمَدُّ بِهِ الدَّوَاةُ، أَيْ يُمَدُّ بِهِ مَا كَانَ فِيهَا مِنْ نَوْعِهِ، وَيُطْلَقُ الْمِدَادُ عَلَى الزَّيْتِ الَّذِي يُمَدُّ بِهِ السِّرَاجُ وَغَلَبَ إِطْلَاقُهُ عَلَى الْحِبْرِ. وَهُوَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يَحْتَمِلُ الْمَعْنَيَيْنِ فَتَتَضَمَّنُ الْآيَةُ مَكْنِيَّتَيْنِ عَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ.
Midâd (الْمِدَادُ), mürekkep için kullanılır; çünkü hokka onunla beslenir (tumeddü), yani içindeki kendi cinsinden olan şey onunla takviye edilir. Midâd, kandile katılan kandil yağı için de kullanılır; fakat mürekkep için kullanımı galip gelmiştir. Bu ayette ise her iki anlama da ihtimali vardır; böylece ayet iki ihtimale göre iki ayrı istiare-i mekniyye içermiş olur.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ لِكَلِماتِ لَامُ الْعِلَّةِ، أَيْ لِأَجْلِ كَلِمَاتِ رَبِّي. وَالْكَلَامُ يُؤْذِنُ بِمُضَافٍ مَحْذُوفٍ، تَقْدِيرُهُ: لِكِتَابَةِ كَلِمَاتِ رَبِّي، إِذِ الْمِدَادُ يُرَادُ لِلْكِتَابَةِ وَلَيْسَ الْبَحْرُ مِمَّا يُكْتَبُ بِهِ وَلَكِنَّ الْكَلَامَ بُنِيَ عَلَى الْمَفْرُوضِ بِوَاسِطَةِ (لَوْ) .
{لِكَلِماتِ} kavlindeki lâm, illet lâmıdır; yani «Rabbimin kelimeleri için» demektir. Söz, takdiri «Rabbimin kelimelerinin yazılması için» şeklinde olan hazfedilmiş bir muzafa işaret etmektedir. Zira midâd (mürekkep) yazmak için istenir; deniz ise kendisiyle yazı yazılan bir şey değildir, lâkin söz {لَوْ} vasıtasıyla faraziye üzerine bina edilmiştir.
وَالْمِدَادُ: اسْمٌ لِمَا يُمَدُّ بِهِ الشَّيْءُ، أَيْ يُزَادُ بِهِ عَلَى مَا لَدَيْهِ. وَلَمْ يَقُلْ مِدَادًا، إِذْ لَيْسَ الْمَقْصُودُ تَشْبِيهُهُ بِالْحِبْرِ لِحُصُولِ ذَلِكَ بِالتَّشْبِيهِ الَّذِي قَبْلَهُ وَإِنَّمَا قُصِدَ هُنَا أَنَّ مِثْلَهُ يَمُدُّهُ.
Meded (الْمَدَد), bir şeyin kendisiyle takviye edildiği, yani elindekine kendisiyle ekleme yapılan şeyin adıdır. [Ayetin sonunda] «midâden» (mürekkep olarak) dememiştir; zira maksat onu mürekkebe benzetmek değildir, çünkü bu [mana] önceki benzetmeyle hâsıl olmuştur; burada kastedilen ise onun bir benzerinin ona yardım/takviye etmesidir.
وَالنَّفَادُ: الْفَنَاءُ وَالِاضْمِحْلَالُ، وَنَفَادُ الْبَحْرِ مُمْكِنٌ عَقْلًا.
Nefâd (النَّفَاد); tükenmek, yok olmak ve zeval bulmak demektir. Denizin tükenmesi ise aklen mümkündür.
وَأَمَّا نَفَادُ كَلِمَاتِ اللَّهِ بِمَعْنَى تَعَلُّقَاتِ عِلْمِهِ فَمُسْتَحِيلٌ، فَلَا يُفْهَمُ مِنْ تَقْيِيدِ نَفَادِ كَلِمَاتِ اللَّهِ بِقَيْدِ الظَّرْفِ وَهُوَ قَبْلَ إِمْكَانُ نَفَادِ كَلِمَاتِ اللَّهِ وَلَكِنْ لَمَّا بُنِيَ الْكَلَامُ عَلَى الْفَرْضِ وَالتَّقْدِيرِ بِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ (لَوْ) كَانَ الْمَعْنَى لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي وَكَانَتْ كَلِمَاتُ رَبِّي مِمَّا يَنْفَدُ لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي.
Allah'ın kelimelerinin -ilim taallukları anlamında- tükenmesi ise muhaldir (imkânsızdır). Dolayısıyla Allah'ın kelimelerinin tükenmesinin {قَبْلَ} zarf kaydıyla kayıtlanmasından, Allah'ın kelimelerinin tükenmesinin mümkün olduğu anlaşılmaz; ancak söz {لَوْ} edatının delalet ettiği farz ve takdir üzerine bina edildiğinde mana: «Eğer deniz Rabbimin kelimeleri için mürekkep olsaydı ve Rabbimin kelimeleri de tükenen şeylerden olsaydı, Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce deniz mutlaka tükenirdi» şeklinde olur.
وَهَذَا الْكَلَامُ كِنَايَةٌ عَنْ عَدَمِ تَنَاهِي مَعْلُومَاتِ اللَّهِ تَعَالَى الَّتِي مِنْهَا تِلْكَ الْمَسَائِلُ الثَّلَاثُ الَّتِي سَأَلُوا عَنْهَا النبيء ﵌ فَلَا يَقْتَضِي قَوْلُهُ: قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي أَنَّ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ تَعَالَى نَفَادًا كَمَا عَلِمْتَهُ.
Bu ifade, Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] sordukları o üç meselenin de dahil olduğu Yüce Allah'ın malumatının sonsuzluğundan kinayedir. Dolayısıyla O'nun: {قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي} kavli, bildiğin üzere Yüce Allah'ın kelimeleri için bir tükeniş olmasını iktiza etmez.
وَجُمْلَةُ وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً فِي مَوْضِعِ الْحَال.
{وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً} cümlesi hal konumundadır.
ولَوْ وصيلة، وَهِيَ الدَّالَّةُ عَلَى حَالَةٍ هِيَ أَجْدَرُ الْأَحْوَالِ بِأَنْ لَا يَتَحَقَّقَ مَعَهَا مُفَادُ الْكَلَامِ السَّابِقِ فَيُنَبَّهُ السَّامِعُ عَلَى أَنَّهَا مُتَحَقِّقٌ مَعَهَا مُفَادُ الْكَلَامِ السَّابِقِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٩١] ، وَهَذَا مُبَالَغَةٌ ثَانِيَةٌ.
Buradaki {لَوْ} vasliyyedir. Vasliyye [lev'i], önceki sözün ifade ettiği mananın kendisiyle gerçekleşmemesine en layık olan duruma delalet eder; böylece dinleyici, önceki sözün ifade ettiği mananın o durumda bile gerçekleştiği hususunda uyarılmış olur. Bu, Âl-i İmrân Suresi'nde Yüce Allah'ın: {فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ} “Kendisini kurtarmak için dünya dolusu altın verse bile hiçbirinden kabul edilmeyecektir.” [Âl-i İmrân: 91] kavlinde geçmişti. Bu ise ikinci bir mübalağadır.
وَانْتَصَبَ مَدَداً عَلَى التَّمْيِيزِ الْمُفَسِّرِ لِلْإِبْهَامِ الَّذِي فِي لفظ بِمِثْلِهِ، أَيْ مِثْلِ الْبَحْرِ فِي الْإِمْدَاد.
{مَدَداً} kelimesi, {بِمِثْلِهِ} lafzındaki kapalılığı açıklayan temyiz olarak mansub olmuştur; yani imdat/takviye hususunda denizin misli [demektir].
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : آيَة ١١٠]
[Kehf Suresi (18), Ayet 110]
قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً (١١٠)
{قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً} “De ki: 'Ben de ancak sizin gibi bir beşerim; bana ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor. Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa salih bir amel işlesin ve Rabbine ibadette hiçbir kimseyi ortak koşmasın.'” (110)
اسْتِئْنَافٌ ثَانٍ، انْتَقَلَ بِهِ مِنَ التَّنْوِيهِ بِسَعَةِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَنَّهُ لَا يُعْجِزُهُ أَنْ يُوحِيَ إِلَى رَسُولِهِ بِعِلْمِ كُلِّ مَا يَسْأَلُ عَنِ الْإِخْبَارِ بِهِ، إِلَى إِعْلَامِهِمْ بِأَنَّ الرَّسُولَ لَمْ يُبْعَثْ لِلْإِخْبَارِ عَنِ الْحَوَادِثِ الْمَاضِيَةِ وَالْقُرُونِ الْخَالِيَةِ، وَلَا أَنَّ مِنْ مُقْتَضَى الرِّسَالَةِ أَنْ يُحِيطَ عِلْمُ الرَّسُولِ بِالْأَشْيَاءِ فَيَتَصَدَّى لِلْإِجَابَةِ عَنْ أَسْئِلَةٍ تُلْقَى إِلَيْهِ، وَلَكِنَّهُ بَشَرٌ عِلْمُهُ كَعِلْمِ الْبشر أوحى الله إِلَيْهِ بِمَا شَاءَ إِبْلَاغَهُ عِبَادَهُ مِنَ التَّوْحِيدِ وَالشَّرِيعَةِ، وَلَا
[Bu], Yüce Allah'ın ilminin genişliğini ve haber verilmesi istenen her şeyin ilmini Resulüne vahyetmekten aciz olmadığını bildirmekten; Resulün geçmiş hadiseleri ve eski devirleri haber vermek için gönderilmediğini, peygamberliğin gereğinin Resulün her şeyi ilmiyle kuşatıp kendisine yöneltilen sorulara cevap vermeye kalkışması olmadığını, aksine onun ilmi beşerin ilmi gibi olan bir beşer olduğunu, Allah'ın tevhid ve şeriattan kullarına tebliğ etmesini dilediği şeyleri ona vahyettiğini ve
عِلْمَ لَهُ إِلَّا مَا عَلَّمَهُ رَبُّهُ كَمَا قَالَ تَعَالَى:
Yüce Allah'ın buyurduğu gibi, Rabbinin kendisine öğrettiğinden başka ilmi olmadığını onlara bildirmeye geçen ikinci bir isti'nâftır:
قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ مَا يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي [الْأَعْرَاف: ٢٠٣] .
{قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ مَا يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي} “De ki: 'Ben ancak Rabbimden bana vahyolunana uyarım.'” [A'râf: 203].
فَالْحَصْرُ فِي قَوْلِهِ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ قَصَرَ الْمَوْصُوفَ عَلَى الصِّفَةِ وَهُوَ إِضَافِيٌّ لِلْقَلْبِ، أَيْ مَا أَنَا إِلَّا بَشَرٌ لَا أَتَجَاوَزُ الْبَشَرِيَّةَ إِلَى الْعِلْمِ بِالْمُغَيَّبَاتِ.
{إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ} kavlindeki hasır, mevsufu sıfata hasretmektir (kasru'l-mevsûf ale's-sıfat) ve galb (yanlış inancı düzeltme) için izafidir; yani «Ben ancak bir beşerim, beşeriyeti aşıp gaybları bilmeye geçmem» demektir.