السُّدُّ- بِضَمِّ السِّينِ وَفَتْحِهَا-: الْجَبَلُ. وَيُطْلَقُ أَيْضًا عَلَى الْجِدَارِ الْفَاصِلِ، لِأَنَّهُ يُسَدُّ بِهِ الْفَضَاءُ، وَقِيلَ: الضَّمُّ فِي الْجَبَلِ وَالْفَتْحُ فِي الْحَاجِزِ.
Sed (سُدّ / سَدّ) -sin harfinin dammesi ve fethasıyla- dağ demektir. Ayırıcı duvara da boşluğu kapattığı (seddettiği) için bu ad verilir. Dağ için dammeli (südd), engel/set için fethalı (sedd) okunduğu da söylenmiştir.
وَقَرَأَهُ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَخَلَفٌ، وَيَعْقُوبُ- بِضَمِّ السِّينِ- وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ- بِفَتْحِ السِّينِ- عَلَى لُغَةِ عَدَمِ التَّفْرِقَةِ.
Nâfi', İbn Âmir, Hamza, Kisâî, Âsım'dan Ebû Bekr, Ebû Ca'fer, Halef ve Ya'kūb sin harfinin dammesiyle [Süddeyn]; İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım'dan Hafs ise aralarında ayrım gözetmeyen lehçeye göre sin harfinin fethasıyla [Seddeyn] okumuşlardır.
وَالْمُرَادُ بِالسَّدَّيْنِ هُنَا الْجَبَلَانِ، وَبِالسَّدِّ الْمُفْرَدِ الْجِدَارُ الْفَاصِلُ، وَالْقَرِينَةُ هِيَ الَّتِي عَيَّنَتِ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا اللَّفْظِ الْمُشْتَرك.
Burada { السَّدَّيْنِ } (iki sed) ile murat iki dağ, müfred olan { سَدًّا } (sed) ile murat ise ayırıcı duvardır; bu müşterek lafızdan kastedileni belirleyen karinedir.
وتعريف السَّدَّيْنِ تَعْرِيف الْجِنْسِ، أَيْ بَيْنِ سَدَّيْنِ مُعَيَّنَيْنِ، أَيِ اتَّبَعَ طَرِيقًا آخَرَ فِي غَزْوَةٍ حَتَّى بَلَغَ بَيْنَ جَبَلَيْنِ مَعْلُومَيْنِ.
{ السَّدَّيْنِ } kelimesinin marife oluşu cins tarifidir; yani belirli iki sed arasıdır; yani bir seferde başka bir yolu takip etti, nihayet bilinen iki dağın arasına vardı.
وَيَظْهَرُ أَنَّ هَذَا السَّبَبَ اتَّجَهَ بِهِ إِلَى جِهَةٍ غَيْرِ جِهَتَيِ الْمَغْرِبِ وَالْمَشْرِقِ، فَيُحْتَمَلُ أَنَّهَا الشَّمَالُ أَوِ الْجَنُوبُ. وَعَيَّنَهُ الْمُفَسِّرُونَ أَنَّهُ لِلشَّمَالِ، وَبَنَوْا عَلَى أَنَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ هُوَ إِسْكَنْدَرُ الْمَقْدُونِيُّ، فَقَالُوا: إِنَّ جِهَةَ السَّدَّيْنِ بَيْنَ (أَرْمِينِيَا وَأَذْرَبِيجَانَ) . وَنَحْنُ نَبْنِي عَلَى مَا عَيَّنَّاهُ فِي الْمُلَقَّبِ بِذِي الْقَرْنَيْنِ، فَنَقُولُ: إِنَّ مَوْضِعَ السَّدَّيْنِ هُوَ الشَّمَالُ الْغَرْبِيُّ لِصَحْرَاءِ (قُوبِي) الْفَاصِلَةِ بَيْنَ الصِّينِ وَبِلَادِ الْمَغُولِ شَمَالَ الصِّينِ وَجَنُوبِ (مَنْغُولْيَا) . وَقَدْ وُجِدَ السَّدُّ هُنَالِكَ وَلَمْ تَزَلْ آثَارُهُ إِلَى الْيَوْمِ شَاهَدَهَا الْجُغْرَافِيُّونَ وَالسَّائِحُونَ وَصُوِّرَتْ صُوَرًا شَمْسِيَّةً فِي كُتُبِ الْجُغْرَافِيَا وَكُتُبِ التَّارِيخِ الْعَصْرِيَّةِ.
Anlaşılan odur ki bu yol, onu batı ve doğu yönlerinden başka bir yöne yöneltmiştir; bunun kuzey veya güney olması muhtemeldir. Müfessirler bunun kuzey olduğunu belirlemiş ve Zülkarneyn'in Makedonyalı İskender olduğu kabulüne dayanarak iki seddin bulunduğu yönün (Ermenistan ile Azerbaycan) arasında olduğunu söylemişlerdir. Biz ise Zülkarneyn lakaplı şahsiyet hakkında belirlediğimiz tespite dayanarak şöyle deriz: İki seddin mevkii, Çin'in kuzeyinde ve (Moğolistan)'ın güneyinde yer alıp Çin ile Moğol diyarı arasını ayıran (Gobi) Çölü'nün kuzeybatısıdır. Set orada bulunmuştur ve kalıntıları bugüne kadar varlığını korumuştur; coğrafyacılar ve seyyahlar onu görmüş, modern coğrafya ve tarih kitaplarında fotoğrafları yer almıştır.
وَمَعْنَى لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا أَنَّهُمْ لَا يَعْرِفُونَ شَيْئًا مِنْ قَوْلِ غَيْرِهِمْ فَلُغَتُهُمْ مُخَالِفَةٌ لِلُغَاتِ الْأُمَمِ الْمَعْرُوفَةِ بِحَيْثُ لَا يَعْرِفُهَا تَرَاجِمَةُ ذِي الْقَرْنَيْنِ لِأَنَّ شَأْنَ الْمُلُوكِ أَنْ يَتَّخِذُوا تَرَاجِمَةً لِيُتَرْجِمُوا لُغَاتِ الْأُمَمِ الَّذِينَ يَحْتَاجُونَ إِلَى مُخَاطَبَتِهِمْ، فَهَؤُلَاءِ الْقَوْمُ كَانُوا يَتَكَلَّمُونَ بِلُغَةٍ غَرِيبَةٍ لِانْقِطَاعِ أَصْقَاعِهِمْ عَنِ الْأَصْقَاعِ الْمَعْرُوفَةِ فَلَا يُوجَدُ مَنْ يَسْتَطِيعُ إِفْهَامَهُمْ مُرَادَ الْمَلِكِ وَلَا هُمْ يَسْتَطِيعُونَ الْإِفْهَامَ.
{ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا } ifadesinin manası; onların başkalarının sözünden hiçbir şey bilmedikleridir. Dilleri bilinen milletlerin dillerinden farklıydı; öyle ki Zülkarneyn'in tercümanları dahi bunu bilmiyordu. Zira hükümdarların âdeti, hitap etmeye ihtiyaç duydukları milletlerin dillerini tercüme etmeleri için tercümanlar tutmaktır. Bu kavim ise diyarlarının bilinen diyarlardan kopuk olması sebebiyle garip bir dille konuşuyordu; dolayısıyla hükümdarın meramını onlara anlatabilecek kimse bulunmadığı gibi onlar da meramlarını anlatamıyorlardı.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ قَوْمٌ مُتَوَغِّلُونَ فِي الْبَدَاوَةِ وَالْبَلَاهَةِ فَلَا يَفْهَمُونَ مَا يَقْصِدُهُ مَنْ يُخَاطِبُهُمْ.
Mananın; onların bedevilikte ve eblehlikte/anlayışsızlıkta aşırıya gitmiş, kendilerine hitap eden kimsenin ne kastettiğini anlamayan bir kavim oldukları şeklinde olması da caizdir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يَفْقَهُونَ- بِفَتْحِ الْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ وَفَتْحِ الْقَافِ- أَيْ لَا يَفْهَمُونَ قَوْلَ غَيْرِهِمْ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِىُّ- بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْقَافِ- أَيْ لَا يَسْتَطِيعُونَ إِفْهَامَ غَيْرِهِمْ قَوْلَهُمْ. وَالْمَعْنَيَانِ مُتَلَازِمَانِ. وَهَذَا كَمَا
Cumhur, alttaki yâ ve kâf'ın fethasıyla { يَفْقَهُونَ } şeklinde okumuştur; yani başkalarının sözünü anlamazlar. Hamza ve Kisâî ise yâ'nın dammesi ve kâf'ın kesresiyle [yüfkıhûne / يُفْقِهُونَ] şeklinde okumuşlardır; yani sözlerini başkalarına anlatamazlar. İki mana birbirini gerektirir (mülazımdır). Bu, tıpkı
فِي حَدِيثِ الْإِيمَانِ: «نَسْمَعُ دَوِيَّ صَوْتِهِ وَلَا نَفْهَمُ مَا يَقُولُ» .
iman hadisinde geçen: “Sesinin uğultusunu işitiyoruz fakat ne dediğini anlamıyoruz” ifadesi gibidir.
وَهَؤُلَاءِ الْقَوْمُ مُجَاوِرُونَ يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ، وَكَانُوا أَضْعَفَ مِنْهُمْ فَسَأَلُوا ذَا الْقَرْنَيْنِ أَنْ يَقِيَهُمْ مِنْ فَسَادِ يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ. وَلَمْ يَذْكُرِ الْمُفَسِّرُونَ تَعْيِينَ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ وَلَا أَسمَاء قبيلهم سِوَى أَنَّهُمْ قَالُوا: هُمْ فِي مُنْقَطَعِ بِلَادِ التُّرْكِ نَحْوَ الْمَشْرِقِ وَكَانُوا قَوْمًا صَالِحِينَ فَلَا شَكَّ أَنَّهُمْ مِنْ قَبَائِلِ بِلَادِ الصِّينِ الَّتِي تُتَاخِمُ بِلَادَ الْمَغُولِ وَالتَّتَرِ.
Bu kavim Ye'cûc ve Me'cûc'e komşuydu ve onlardan daha zayıftı; bu sebeple Zülkarneyn'den kendilerini Ye'cûc ve Me'cûc'ün bozgunculuğundan korumasını istediler. Müfessirler bu kavmin kimler olduğunu ve kabilelerinin isimlerini tayin etmemiş, sadece onların doğuya doğru Türk beldelerinin en uç noktasında bulunduklarını ve salih bir topluluk olduklarını söylemişlerdir. Dolayısıyla onların, Moğol ve Tatar diyarına komşu olan Çin beldelerinin kabilelerinden olduğunda şüphe yoktur.
وَجُمْلَةُ قالُوا اسْتِئْنَافٌ لِلْمُحَاوَرَةِ. وَقَدْ بَيَّنَّا فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ أَنَّ جُمَلَ حِكَايَةِ الْقَوْلِ فِي الْمُحَاوَرَاتِ لَا تَقْتَرِنُ بِحَرْفِ الْعَطْفِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها [الْبَقَرَة: ٣٠] الْآيَةَ. فَعَلَى أَوَّلِ الِاحْتِمَالَيْنِ فِي مَعْنَى لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا أَنَّهُمْ لَا يُدْرِكُونَ مَا يُطْلَبُ مِنْهُمْ مَنْ طَاعَةٍ وَنِظَامٍ وَمَعَ ذَلِكَ يُعْرِبُونَ عَمَّا فِي نُفُوسِهِمْ مِنَ الْأَغْرَاضِ مِثْلَ إِعْرَابِ الْأَطْفَالِ، وَعَلَى الِاحْتِمَالِ الثَّانِي أَنَّهُمْ أَمْكَنَهُمْ أَنْ يُفْهَمَ مُرَادُهُمْ بَعْدَ لَأْيٍ.
{ قَالُوا } cümlesi diyalog için bir istînâftır (başlangıçtır). Diyaloglardaki söz aktarma cümlelerinin, Yüce Allah'ın { قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا } “Orada bozgunculuk yapacak birini mi yaratacaksın?” [Bakara 30] ayetinde olduğu gibi atıf harfiyle birlikte gelmediğini başka yerlerde açıklamıştık. { لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا } ifadesinin anlamındaki iki ihtimalden birincisine göre; onlar kendilerinden istenen itaat ve düzeni kavrayamıyorlar, bununla birlikte içlerindeki maksatları tıpkı çocukların ifade etmesi gibi ifade edebiliyorlardı. İkinci ihtimale göre ise, meramlarının büyük bir zahmetten sonra anlaşılması mümkün olabilmişti.
وَافْتِتَاحُهُمُ الْكَلَامَ بِالنِّدَاءِ أَنَّهُمْ نَادَوْهُ نِدَاءَ الْمُسْتَغِيثِينَ الْمُضْطَرِّينَ، وَنِدَاؤُهُمْ إِيَّاهُ بِلَقَبِ ذِي القرنين يدل عَلَى أَنَّهُ مَشْهُورٌ بِمَعْنَى ذَلِكَ اللَّقَبِ بَيْنَ الْأُمَمِ الْمُتَاخِمَةِ لِبِلَادِهِ.
Söze nida (seslenme) ile başlamaları, ona çaresiz kalmış yardım isteyenlerin seslenişiyle seslendiklerini; ona Zülkarneyn lakabıyla hitap etmeleri ise onun ülkesine komşu milletler arasında bu lakabın anlamıyla meşhur olduğuna delalet eder.
وَيَاجُوجُ وَمَاجُوجُ أُمَّةٌ كَثِيرَةُ الْعَدَدِ فَيُحْتَمَلُ أَنَّ الْوَاوَ الْوَاقِعَةَ بَيْنَ الِاسْمَيْنِ حَرْفُ عَطْفٍ فَتَكُونُ أُمَّةً ذَاتَ شَعْبَيْنِ، وَهُمُ الْمَغُولُ وَبَعْضُ أَصْنَافِ التَّتَارِ. وَهَذَا هُوَ الْمُنَاسِبُ لِأَصْلِ رَسْمِ الْكَلِمَةِ وَلَا سِيَّمَا عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهُمَا اسْمَانِ عَرَبِيَّانِ كَمَا سَيَأْتِي فَقَدْ كَانَ الصِّنْفَانِ مُتَجَاوِرَيْنِ.
Ye'cûc ve Me'cûc çok kalabalık bir ümmettir; iki isim arasında yer alan vâv harfinin atıf harfi olması muhtemeldir; böylece iki kollu bir ümmet olur ki bunlar Moğollar ve Tatarların bazı zümreleridir. Kelimenin asıl yazılışına uygun olan da budur; bilhassa ileride geleceği üzere ikisinin Arapça iki isim olduğu görüşüne göre bu böyledir; zira bu iki zümre birbirine komşuydu.
وَوَقَعَ لِعُلَمَاءِ التَّارِيخِ وعلماء الْأَنْسَاب فِي اخْتِلَافُ إِطْلَاقِ اسْمَيِ الْمَغُولِ وَالتَّتَارِ كُلٌّ عَلَى مَا يُطْلَقُ عَلَيْهِ الْآخَرُ لِعُسْرِ التَّفْرِقَةِ بَيْنَ الْمُتَقَارِبَيْنِ مِنْهُمَا، وَقَدْ قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ الْمَغُولَ هُمْ مَاجُوجُ بِالْمِيمِ اسْمُ جَدٍّ لَهُم يُقَال لَهُ أَيْضا (سكيثوس) وَرُبمَا يُقَال لَهُ (جيته) .
Birbirine yakın olan bu iki topluluğu ayırt etmenin zorluğundan ötürü tarih ve nesep âlimleri Moğol ve Tatar isimlerinin her birini diğerinin kastedildiği yere kullanma konusunda ihtilafa düşmüşlerdir. Bazı âlimler şöyle demiştir: Mîm harfiyle olan Me'cûc Moğollardır; bu onların bir atasının adıdır, ona aynı zamanda (İskit / Skythos) da denir, bazen de (Get / Gete) denilir.
وَكَانَ الِاسْمُ الْعَامُّ الَّذِي يَجْمَعُ الْقَبِيلَتَيْنِ مَاجُوجَ ثُمَّ انْقَسَمَتِ الْأُمَّةُ فَسُمِّيَتْ فُرُوعُهَا بِأَسْمَاءٍ خَاصَّةٍ، فَمِنْهَا مَاجُوجُ وَيَاجُوجُ وَتَتَرُ ثُمَّ التُّرْكُمَانُ ثُمَّ التُّرْكُ. وَيُحْتَمَلُ أَنَّ الْوَاوَ الْمَذْكُورَةَ
İki kabileyi bir araya getiren genel isim Me'cûc idi; sonra ümmet bölündü ve kolları özel isimlerle adlandırıldı. Bunlardan bazıları Me'cûc, Ye'cûc ve Tatar, ardından Türkmen, ardından Türk'tür. Bahsi geçen vâv harfinin
لَيْسَتْ عَاطِفَةً وَلَكِنَّهَا جَاءَتْ فِي صُورَةِ الْعَاطِفَةِ فَيَكُونُ اللَّفْظُ كَلِمَةً وَاحِدَةً مُرَكَّبَةً تَرْكِيبًا مَزْجِيًّا، فَيَتَكَوَّنُ اسْمًا لِأُمَّةٍ وَهُمُ الْمَغُولُ.
atıf harfi olmayıp atıf harfi suretinde gelmiş olması da muhtemeldir; böylece lafız mezcî terkiple birleşmiş tek bir kelime olur ve bir ümmetin adı haline gelir ki onlar Moğollardır.
وَالَّذِي يَجِبُ اعْتِمَادُهُ أَنَّ يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ هُمُ الْمَغُولُ وَالتَّتَرُ. وَقَدْ ذَكَرَ أَبُو الْفِدَاءِ أَنَّ مَاجُوجَ هُمُ الْمَغُولُ فَيَكُونُ يَاجُوجُ هُمُ التَّتَرُ. وَقَدْ كَثُرَتِ التَّتَرُ عَلَى الْمَغُولِ فَانْدَمَجَ الْمَغُولُ فِي التَّتَرِ وَغَلَبَ اسْمُ التَّتَرِ عَلَى الْقَبِيلَتَيْنِ. وَأَوْضَحُ شَاهِدٍ عَلَى ذَلِكَ مَا
İtimat edilmesi gereken görüş; Ye'cûc ve Me'cûc'ün Moğollar ve Tatarlar olduğudur. Ebu'l-Fidâ, Me'cûc'ün Moğollar olduğunu zikretmiştir; bu durumda Ye'cûc Tatarlar olur. Tatarlar Moğollardan sayıca çok olmuş, böylece Moğollar Tatarların içinde erimiş ve Tatar ismi her iki kabileye de galip gelmiştir. Buna en açık şahit,
وَرَدَ فِي حَدِيثِ أُمِّ حَبِيبَةَ عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ جحش أَن النَّبِي ﵌ دَخَلَ عَلَيْهَا فَزِعًا يَقُولُ: «لَا إِلْهَ إِلَّا اللَّهُ، وَيْلٌ لِلْعَرَبِ مِنْ شَرٍّ قَدِ اقْتَرَبَ، فُتِحَ الْيَوْمَ مِنْ رَدْمِ يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ مِثْلُ هَذِهِ»
Ümmü Habîbe'nin Zeynep bnt. Cahş'tan rivayet ettiği hadiste gelen şu ifadedir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem telaşla onun yanına girip şöyle demiştir: “Allah'tan başka ilah yoktur; yaklaşan bir şerden dolayı vay Arapların haline! Bugün Ye'cûc ve Me'cûc'ün seddinden şunun gibi bir delik açıldı.”
. وَحَلَّقَ بِأُصْبُعَيْهِ الْإِبْهَامِ وَالَّتِي تَلِيهَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ آنِفًا.
Ve başparmağı ile onun yanındaki parmağını halka yaptı. Bu [hadis] az önce geçmişti.
وَلَا يُعْرَفُ بِالضَّبْطِ وَقْتُ انْطِلَاقِهِمْ مِنْ بِلَادِهِمْ وَلَا سَبَبُ ذَلِكَ. وَيُقَدَّرُ أَنَّ انْطِلَاقَهُمْ كَانَ أَوَاخِرَ الْقَرْنِ السَّادِسِ الْهِجْرِيِّ. وَتَشَتَّتُ مُلْكِ الْعَرَبِ بِأَيْدِي الْمَغُولِ وَالتَّتَرِ مِنْ خُرُوجِ جَنْكِيزْ خَانَ الْمَغُولِيِّ وَاسْتِيلَائِهِ عَلَى بُخَارَى سَنَةَ سِتَّ عَشْرَةَ وَسِتِّمَائَةٍ مِنَ الْهِجْرَةِ وَوَصَلُوا دِيَارَ بكر سنة ٦٢٨ هـ ثُمَّ مَا كَانَ مِنْ تَخْرِيبِ هُولَاكُو بَغْدَادَ عَاصِمَةَ مُلْكِ الْعَرَب سنة ٦٦٠ هـ.
Onların memleketlerinden çıkış vakti ve bunun sebebi kesin olarak bilinmemektedir. Çıkışlarının hicri altıncı asrın sonlarında olduğu tahmin edilmektedir. Arap hâkimiyetinin Moğollar ve Tatarlar eliyle dağılması, Moğol Cengiz Han'ın ortaya çıkıp hicri 616 senesinde Buhara'yı istila etmesiyle başlamıştır; h. 628 senesinde Diyarbekir'e ulaşmışlar, ardından h. 660 senesinde Hülâgû'nun Arap hâkimiyetinin başkenti olan Bağdat'ı tahrip etmesi vuku bulmuştur.
وَنَظِيرُ إِطْلَاقِ اسْمَيْنِ عَلَى حَيٍّ مُؤْتَلِفٍ مِنْ قَبِيلَتَيْنِ إِطْلَاقُ طَسْمٍ وَجَدِيسٍ عَلَى أُمَّةٍ مِنَ الْعَرَبِ الْبَائِدَةِ، وَإِطْلَاقُ السَّكَاسِكِ وَالسَّكَرَنِ فِي الْقَبَائِلِ
İki kabileden bir araya gelmiş bir topluluğa iki ismin birden verilmesinin benzeri; yok olmuş eski Arap kabilelerinden (Arab-ı Bâide) bir topluluğa Tasm ve Cedîs denmesi ile kabileler arasında Sekâsik ve Sekeran denmesidir.
الْيَمَنِيَّةِ، وَإِطْلَاقُ هِلَالٍ وَزِغْبَةَ عَلَى أَعْرَابِ إِفْرِيقِيَّةَ الْوَارِدِينَ مِنْ صَعِيدِ مِصْرَ، وَإِطْلَاق أَوْلَاد وزاز وَأَوْلَاد يَحْيَى عَلَى حَيٍّ بِتُونِسَ بِالْجَنُوبِ الْغَرْبِيِّ، وَمُرَادَةُ وَفَرْجَانُ عَلَى حَيٍّ مِنْ وَطَنِ نَابُلَ بِتُونِسَ.
Yemen kabilelerinde [bunun örneği görüldüğü gibi]; Mısır'ın yukarı kesimlerinden gelen İfrîkıyye bedevilerine Hilâl ve Ziğbe denmesi, Tunus'un güneybatısındaki bir kabileye Evlâd Vezzâz ve Evlâd Yahyâ denmesi, Tunus'un Nâbil bölgesindeki bir kabileye de Murâde ve Fercân denmesi gibidir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ كِلْتَيْهِمَا بِأَلِفٍ بَعْدَ التَّحْتِيَّةِ بِدُونِ هَمْزٍ، وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ بِالْهَمْزِ.
Cumhur, Ye'cûc ve Me'cûc lafızlarının her ikisini de (يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ) [şeklinde] alt noktalı [yâ ve mîm] harflerinden sonra hemzesiz olarak elif ile okumuştur; Âsım ise hemzeli olarak okumuştur.
وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي أَنَّهُ اسْمٌ عَرَبِيٌّ أَوْ مُعَرَّبٌ، وَغَالِبُ ظَنِّي أَنَّهُ اسْمٌ وَضَعَهُ الْقُرْآنُ حَاكَى بِهِ مَعْنَاهُ فِي لُغَةِ تِلْكَ الْأُمَّةِ الْمُنَاسِبِ لِحَالِ مُجْتَمَعِهِمْ فَاشْتُقَّ لَهُمَا مِنْ مَادَّةِ الْأَجِّ، وَهُوَ الْخَلْطُ، إِذْ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّ تِلْكَ الْأُمَّةَ كَانَتْ أَخْلَاطًا مِنْ أَصْنَافٍ.
Müfessirler bu ismin Arapça mı yoksa muarreb (Arapçalaşmış) mi olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Benim kuvvetli kanaatim odur ki bu, Kur'an'ın vazettiği bir isimdir; o kavmin lisanında toplumlarının durumuna uygun olan anlamı bu isimle karşılamıştır. Böylece onlar için bu isim, 'karışmak' anlamına gelen el-Ecc (الْأَجّ) kökünden türetilmiştir. Zira sen de bildin ki o ümmet, çeşitli unsurların bir araya gelmesinden oluşan bir karışımdı.
والاستفهام فِي قَوْلِهِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ، مُسْتَعْمَلٌ فِي الْعَرْضِ.
{ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ } “Sana bir vergi versek mi?” ifadesindeki istifham (soru), teklif ve arz anlamında kullanılmıştır.
وَالْخَرْجُ: الْمَالُ الَّذِي يُدْفَعُ لِلْمَلِكِ. وَهُوَ- بِفَتْحِ الْخَاءِ الْمُعْجَمَةِ وَسُكُونِ الرَّاءِ- فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ. وَيُقَالُ فِيهِ الْخَرَاجُ بِأَلِفٍ بَعْدَ الرَّاءِ، وَكَذَلِكَ قَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ.
Harç (الْخَرْجُ); hükümdara ödenen maldır. Cumhurun kıraatinde noktalı hâ harfinin fethası ve râ'nın sükûnu ile [el-Harce] şeklindedir. Râ'dan sonra elif ile el-Harâce (الْخَرَاجُ) şeklinde de söylenir; Hamza, Kisâî ve Halef de bu şekilde okumuştur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ سَدًّا- بِضَمِّ السِّينِ- وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرو، وَحَفْص، وَحَمْزَة، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ- بِفَتْحِ السِّينِ-.
Cumhur { سَدًّا } kelimesini sîn harfinin dammesiyle [Südden] okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr, Hafs, Hamza, Kisâî ve Halef ise sîn harfinin fethasıyla [Sedden] okumuştur.
وَقَوْلُهُ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ أَيْ مَا آتَانِي اللَّهُ مِنَ الْمَالِ وَالْقُوَّةِ خَيْرٌ مِنَ الْخَرَاجِ الَّذِي عرضتموه أَو خير مِنَ السَّدِّ الَّذِي سَأَلْتُمُوهُ، أَيْ مَا مَكَّنَنِي فِيهِ رَبِّي يَأْتِي بِخَيْرٍ مِمَّا سَأَلْتُمْ، فَإِنَّهُ لَاحَ لَهُ أَنَّهُ إِنْ سَدَّ عَلَيْهِمُ الْمُرُورَ مِنْ بَيْنِ الصَّدَفَيْنِ تَحَيَّلُوا فَتَسَلَّقُوا الْجِبَالَ وَدَخَلُوا بِلَادَ الصِّينِ، فَأَرَادَ أَنْ يَبْنِيَ سُورًا مُمْتَدًّا عَلَى الْجِبَالِ فِي طُولِ حُدُودِ الْبِلَادِ حَتَّى يَتَعَذَّرَ عَلَيْهِمْ تَسَلُّقُ تِلْكَ الْجِبَالِ، وَلِذَلِكَ سَمَّاهُ رَدْمًا.
{ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ } “Rabbimin bana verdiği imkân daha hayırlıdır” sözü; yani 'Allah'ın bana lütfettiği mal ve güç, sizin teklif ettiğiniz vergiden veya talep ettiğiniz sedden daha hayırlıdır; yani Rabbimin bana imkân tanıdığı şey, sizin istediğinizden daha hayırlı bir netice verecektir' demektir. Çünkü Zülkarneyn'e aşikâr oldu ki, şayet iki dağ arasından onların geçişini kapatırsa hileye başvurup dağlara tırmanacaklar ve Çin ülkesine gireceklerdir. Bu sebeple o, o dağlara tırmanmalarını imkânsız kılmak amacıyla ülke sınırları boyunca dağlar üzerinde uzanan bir sur inşa etmek istedi ve bundan dolayı onu 'radm' (muazzam yığma engel) olarak isimlendirdi.
وَالرَّدْمُ: الْبِنَاءُ الْمُرَدَّمُ. شُبِّهَ بِالثَّوْبِ الْمُرَدَّمِ الْمُؤْتَلِفِ مِنْ رِقَاعٍ فَوْقَ رِقَاعٍ، أَيْ سُدًّا مُضَاعَفًا. وَلَعَلَّهُ بَنَى جِدَارَيْنِ مُتَبَاعِدَيْنِ وَرَدَمَ الْفَرَاغَ الَّذِي بَيْنَهُمَا بِالتُّرَابِ الْمَخْلُوطِ لِيَتَعَذَّرَ نَقْبُهُ.
Radm (الرَّدْمُ); kat kat pekiştirilerek yapılan yapıdır. Üst üste yamalardan meydana gelen yamalı elbiseye benzetilmiştir; yani katmerli bir seddir. Muhtemelen o, birbirinden uzak iki duvar inşa etmiş ve delinmesi imkânsız olsun diye ikisi arasındaki boşluğu karışık toprakla doldurup yığmıştır.
وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ يَسْتَدْعِي عَمَلَةً كَثِيرِينَ قَالَ لَهُمْ: فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَيْ بِقُوَّةِ الْأَبْدَانِ، أَرَادَ تَسْخِيرَهُمْ للْعَمَل لدفع الضّر عَنْهُمْ.
Bu iş çok sayıda işçi gerektirdiği için onlara: { فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ } “Siz bana beden gücüyle yardım edin” yani beden kuvvetiyle [yardım edin] demiştir. Onlardan zararı defetmek amacıyla onları işte çalıştırmak istemiştir.
وَقَدْ بَنَى ذُو الْقَرْنَيْنِ وَهُوَ (تِسِينْ شِي هُوَانِقْ تِي) سُلْطَانُ الصِّينِ هَذَا الرَّدْمَ بِنَاءً عَجِيبًا فِي الْقَرْنِ الثَّالِثِ قَبْلَ الْمَسِيحِ وَكَانَ يَعْمَلُ فِيهِ مَلَايِينُ مِنَ الْخَدَمَةِ، فَجَعَلَ طُولَهُ ثَلَاثَةَ آلَاف وثلاثمائة كيلومتر. وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: أَلْفًا ومائتي ميل، وَذَلِكَ بِحَسَبِ اخْتِلَافِ الِاصْطِلَاحِ فِي تَقْدِيرِ الْمِيلِ، وَجَعَلَ مَبْدَأَهُ عِنْدَ الْبَحْرِ، أَيِ الْبَحْرِ الْأَصْفَرِ شَرْقِيَّ مَدِينَةِ (بِيكِنْغَ) عَاصِمَةِ الصِّينِ فِي خطّ تجاه مَدِينَةِ (مُكَدْنَ) الشَّهِيرَةِ. وَذَلِكَ عِنْدَ عَرْضِ ٤، ٤٠ شَمَالًا، وَطُولِ ٠٢، ١٢ شَرْقًا، وَهُوَ يُلَاقِي النَّهْرَ الْأَصْفَرَ حَيْثُ الطُّولُ ٥٠، ١١١ شَرْقًا، وَالْعَرْضُ ٥٠، ٣٩ شَمَالًا، وَأَيْضًا فِي ٣٧ عَرْضِ شَمَالِيٍّ. وَمِنْ هُنَالِكَ يَنْعَطِفُ إِلَى جِهَةِ الشَّمَالِ الْغَرْبِيِّ وَيَنْتَهِي بِقُرْبِ ٩٩ طُولًا شَرْقِيًّا وَ٤٠ عَرْضًا شَمَالِيًّا.
Çin Hükümdarı olan Zülkarneyn -ki o Çin Şi Huang-ti'dir- milattan önce üçüncü asırda bu engeli hayret verici bir yapı olarak inşa etmiş ve bu işte milyonlarca hizmetli çalışmıştır. Uzunluğunu 3300 kilometre yapmıştır. Bazıları ise -milin takdirindeki ıstılah farklılığına göre- 1200 mil demektedir. Başlangıcını deniz tarafında, yani Çin'in başkenti Pekin şehrinin doğusundaki Sarıdeniz kıyısında, meşhur Mukden şehri hizasındaki bir hatta kılmıştır. Bu da 40,4 kuzey enlemi ile 12,02 doğu boylamı civarındadır. Bu [sed], 111,50 doğu boylamı ve 39,50 kuzey enleminin bulunduğu yerde, ayrıca 37 kuzey enleminde Sarı Nehir ile kesişir. Oradan kuzeybatı yönüne kıvrılır ve yaklaşık 99 doğu boylamı ile 40 kuzey enlemi yakınlarında sona erer.
وَهُوَ مَبْنِيٌّ بِالْحِجَارَةِ وَالْآجُرِّ وَبَعْضُهُ مِنَ الطِّينِ فَقَطْ.
Bu sed; taş ve tuğladan yapılmış olup bir kısmı ise sadece kildendir.
وَسُمْكُهُ عِنْدَ أَسْفَلِهِ نَحْوَ ٢٥ قَدَمًا وَعِنْدَ أَعْلَاهُ نَحْوَ ١٥ قَدَمًا وَارْتِفَاعُهُ يَتَرَاوَحُ بَيْنَ ١٥ إِلَى ٢٠ قَدَمًا، وَعَلَيْهِ أَبْرَاجٌ مَبْنِيَّةٌ مِنَ الْقَرَامِيدِ ارْتِفَاعُ بَعْضِهَا نَحْوَ ٤٠ قَدَمًا.
Tabanındaki kalınlığı yaklaşık 25 kadem (ayak), üst kısmındaki kalınlığı yaklaşık 15 kademdir. Yüksekliği 15 ile 20 kadem arasında değişir. Üzerinde kiremit/tuğladan yapılmış kuleler bulunmaktadır ki bazılarının yüksekliği yaklaşık 40 kademdir.
وَهُوَ الْآنَ بِحَالَةِ خَرَابٍ فَلَمْ يَبْقَ لَهُ اعْتِبَارٌ مِنْ جِهَةِ الدِّفَاعِ، وَلَكِنَّهُ بَقِيَ عَلَامَةً عَلَى الْحَدِّ الْفَاصِلِ بَيْنَ الْمُقَاطَعَاتِ الْأَرْضِيَّةِ فَهُوَ فَاصِلٌ بَيْنَ الصين ومنغوليا، وَهُوَ يخترق جبال (يابلوني) الَّتِي هِيَ حُدُودٌ طَبِيعِيَّةٌ بَيْنَ الصِّينِ وَبِلَادِ مَنْغُولْيَا فَمُنْتَهَى طَرَفِهِ إِلَى الشَّمَالِ الْغَرْبِيِّ لِصَحْرَاءِ (قُوبِي) .
O günümüzde harabe halindedir; dolayısıyla savunma açısından bir kıymeti kalmamıştır, fakat coğrafi eyaletler arasında bir sınır işareti olarak varlığını sürdürmüştür; zira Çin ile Moğolistan arasında sınırdır. Çin ile Moğolistan ülkeleri arasında tabii bir sınır olan Yablonoviy Dağları'nı baştan başa geçer; nihai ucu ise Gobi Çölü'nün kuzeybatısına kadar uzanır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ مَكَّنِّي بِنُونٍ مُدْغَمَةٍ، وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ بِالْفَكِّ عَلَى الْأَصْلِ.
Cumhur { مَكَّنِّي } kelimesini idgamlı bir nûn ile [Mekkennî] okumuştur; İbn Kesîr ise aslı üzere idgamsız olarak [Mekkenenî] okumuştur.
وَقَوْلُهُ آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ هُوَ أَمْرٌ لَهُمْ بِمُنَاوَلَةِ زُبَرِ الْحَدِيدِ. فَالْإِيتَاءُ مُسْتَعْمَلٌ فِي حَقِيقَةِ مَعْنَاهُ وَهُوَ الْمُنَاوَلَةُ وَلَيْسَ تَكْلِيفًا لِلْقَوْمِ بِأَنْ يَجْلِبُوا لَهُ الْحَدِيدَ مِنْ مَعَادِنِهِ لِأَنَّ ذَلِكَ يُنَافِي قَوْلَهُ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَيْ أَنَّهُ غَنِيٌّ عَنْ تَكْلِيفِهِمْ إِنْفَاقًا عَلَى جَعْلِ السَّدِّ. وَكَانَ هَذَا لِقَصْدِ إِقَامَةِ أَبْوَابٍ مِنْ حَدِيدٍ فِي مَدَاخِلِ الرَّدْمِ لِمُرُورِ سُيُولِ الْمَاءِ فِي شُعَبِ الْجَبَلِ حَتَّى لَا يَنْهَدِمَ الْبِنَاءُ بِأَنْ جَعْلَ الْأَبْوَابَ الْحَدِيدِيَّةَ كَالشَّبَابِيكِ تَمْنُعُ مُرُورَ النَّاسِ وَلَا تَمْنُعُ انْسِيَابَ الْمَاءِ مِنْ بَيْنِ قُضُبِهَا، وَجَعَلَ قُضْبَانَ الْحَدِيدِ مَعْضُودَةً بِالنُّحَاسِ الْمُذَابِ الْمَصْبُوبِ عَلَى الْحَدِيدِ.
{ آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ } “Bana demir kütleleri getirin” sözü, demir kütlelerini kendisine uzatıp vermelerini emreden bir buyruktur. Buradaki îtâ (إِيتَاء) kelimesi hakiki anlamında, yani [eline] uzatıp verme manasında kullanılmıştır; yoksa kavme madenlerden demir çıkarıp getirmelerini teklif etmek [anlamında] değildir. Çünkü bu durum onun { مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ } “Rabbimin bana verdiği imkân daha hayırlıdır; siz bana beden gücüyle yardım edin” sözüyle çelişir; yani o, seddin yapımı için onlara bir harcama yüklemekten müstağnidir. Bu [demir isteme işi], dağ geçitlerinde su taşkınlarının geçmesi için engelin girişlerine demir kapılar yerleştirmek amacıyla yapılmıştır; ta ki demir kapıları şebeke (parmaklık) gibi yaparak suyun çubuklar arasından akmasına engel olmadan insanların geçişini engellesin ve yapı [su baskınıyla] yıkılmasın. Ayrıca demir çubukları, üzerlerine eritilip dökülen bakırla takviye etmiştir.
وَالزُّبُرُ: جَمْعُ زُبْرَةٍ، وَهِيَ الْقِطْعَةُ الْكَبِيرَةُ مِنَ الْحَدِيدِ.
Zuber (الزُّبُرُ); zübre (زُبْرَة) kelimesinin çoğuludur, o da büyük demir parçası/kütlesi demektir.
وَالْحَدِيدُ: مَعْدَنٌ مِنْ مَعَادِنِ الْأَرْضِ يَكُونُ قِطَعًا كَالْحَصَى وَدُونَ ذَلِكَ فِيهَا صَلَابَةٌ.
Demir (الْحَدِيدُ); yeryüzü madenlerinden bir madendir; sertlik barındıran çakıl taşı büyüklüğünde ve daha küçük parçalar halinde bulunur.
وَهُوَ يُصَنَّفُ ابْتِدَاءً إِلَى صِنْفَيْنِ: لَيِّنٍ، وَيُقَالُ لَهُ الْحَدِيدُ الْأُنْثَى، وَصُلْبٍ وَيُقَالُ لَهُ الذَّكَرُ. ثُمَّ يُصَنَّفُ إِلَى ثَمَانِيَةَ عَشَرَ صِنْفًا، وألوانه مُتَقَارِبَةٌ وَهِيَ السِّنْجَابِيُّ، مِنْهَا مَا هُوَ إِلَى الْحُمْرَةِ، وَمِنْهَا مَا هُوَ إِلَى الْبَيَاضِ، وَهُوَ إِذَا صُهِرَ بِنَارٍ قَوِيَّةٍ فِي أَتُونٍ مُغْلَقٍ الْتَأَمَتْ أَجْزَاؤُهُ وَتَجَمَّعَتْ فِي وَسَطِ النَّارِ كَالْإِسْفِنْجَةِ وَاشْتَدَّتْ صَلَابَتُهُ لِأَنَّهُ بِالصِّهْرِ يَدْفَعُ مَا فِيهِ مِنَ الْأَجْزَاءِ التُّرَابِيَّةِ وَهِيَ الْمُسَمَّاةُ بِالصَّدَأِ وَالْخَبَثِ، فَتَعْلُو تِلْكَ الْأَجْزَاءُ عَلَى سَطْحِهِ وَهِيَ الزَّبَدُ. وَخَبَثُ الْحَدِيدِ الْوَارِدُ
O ilk etapta iki sınıfa ayrılır: Yumuşak olanı ki buna 'dişi demir' denir; sert olanı ki buna 'erkek demir' denir. Sonra on sekiz türe ayrılır; renkleri birbirine yakın olup kül rengidir; bunlardan kimi kızıla, kimi beyaza çalar. Kapalı bir fırında şiddetli ateşle eritildiğinde parçaları birbirine kaynar, ateşin ortasında sünger gibi toplanır ve sertliği artar. Çünkü eritme işlemiyle içindeki topraksı parçaları dışarı atar ki bunlar pas ve cüruf olarak isimlendirilen maddelerdir. İşte bu maddeler yüzeye çıkar ki o da köpüktür. Nitekim demir cürufu,
فِي الْحَدِيثِ: «إِنَّ الْمَدِينَةَ تَنْفِي خَبَثَهَا كَمَا يَنْفِي الْكِيرُ خَبَثَ الْحَدِيدِ»
hadiste şöyle geçmektedir: “Şüphesiz Medine, körüğün demirin cürufunu/pasını atıp temizlediği gibi kendi kirini/kötüsünü atar.”
. وَلِذَلِكَ فَبِمِقْدَارِ مَا يَطْفُو مِنْ تِلْكَ الْأَجْزَاء الغربية الْخَبِيثَةِ يَخْلُصُ الْجُزْءُ الْحَدِيدِيُّ وَيَصْفُو وَيَصِيرُ زُبَرًا. وَمِنْ تِلْكَ الزُّبَرِ تُصْنَعُ الْأَشْيَاءُ الْحَدِيدِيَّةُ مِنْ سُيُوفٍ وَزُجَاجٍ وَدُرُوعٍ وَلَأْمَاتٍ، وَلَا وَسِيلَةَ لِصُنْعِهِ
Bundan ötürü, yabancı ve pis olan bu parçalar yüzeye çıktığı ölçüde demir kısmı arınır, saflaşır ve kütleler (zuber) haline gelir. Bu kütlelerden kılıçlar, mızrak uçları, zırhlar ve demir levhalar gibi demir eşyalar yapılır. Onu işlemenin,
إِلَّا الصَّهْرُ أَيْضًا بِالنَّارِ بِحَيْثُ تَصِيرُ الزُّبْرَةُ كَالْجَمْرِ، فَحِينَئِذٍ تُشَكَّلُ بِالشَّكْلِ الْمَقْصُودِ بِوَاسِطَةِ الْمَطَارِقِ الْحَدِيدِيَّةِ.
kütle kor haline gelinceye kadar ateşle eritilmesinden başka bir yolu yoktur; işte o zaman demir çekiçler vasıtasıyla hedeflenen şekle sokulur.
وَالْعَصْرُ الذِي اهْتَدَى فِيهِ الْبَشَرُ لِصِنَاعَةِ الْحَدِيدِ يُسَمَّى فِي التَّارِيخِ الْعَصْرُ الْحَدِيدِيُّ.
İnsanoğlunun demir işlemeyi keşfettiği çağa tarihte Demir Çağı denir.
وَقَوْلُهُ: حَتَّى إِذا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ أَشْعَرَتْ حَتَّى بِشَيْءٍ مُغَيًّا قَبْلَهَا، وَهُوَ كَلَامٌ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: فَآتَوْهُ زُبَرَ الْحَدِيدِ فَنَضَّدَهَا وَبَنَاهَا حَتَّى إِذا جعل مَا بَين الصدفين مُسَاوِيا لعلو الصَّدَفَيْنِ. وَهَذَا مِنْ إِيجَازِ الْحَذْفِ. وَالْمُسَاوَاةُ: جَعْلُ الْأَشْيَاءِ مُتَسَاوِيَةً، أَيْ مُتَمَاثِلَةً فِي مِقْدَارٍ أَوْ وَصْفٍ.
{ حَتَّى إِذا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ } “Nihayet iki dağın arasını aynı seviyeye getirince” sözündeki { حَتَّى } edatı, kendisinden önceki bir gayeye/amaca işaret etmektedir ki bu, takdiri şöyle olan hazfedilmiş bir sözdür: 'Ona demir kütlelerini verdiler, o da iki dağın arasını bu iki dağın yüksekliğine denk kılıncaya kadar onları dizip üst üste ördü.' Bu, hazif yoluyla yapılan îcâzdandır (özlü anlatım). Müsâvât (المساواة); şeyleri birbirine eşit, yani miktar veya vasıf bakımından denk kılmaktır.
وَالصَّدَفَانِ- بِفَتْحِ الصَّادِ وَفَتْحِ الدَّالِّ- فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ وَهُوَ الْأَشْهَرُ. وَقَرَأَهُ ابْنُ
es-Sadafâni (الصَّدَفَانِ) kelimesi cumhurun kıraatinde -en meşhur olan üzere- sâd ve dâl harflerinin fethasıyladır [es-Sadafeyn]. İbn
كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَابْنُ عَامِرٍ، وَيَعْقُوبُ- بِضَمِّ الصَّادِ وَالدَّالِ، وَهُوَ لُغَةٌ. وَقَرَأَهُ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ- بِضَمِّ الصَّادِ وَسُكُونِ الدَّالِ-.
Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir ve Ya'kûb sâd ve dâl'ın dammesiyle [es-Sudufeyn] okumuştur ki bu bir lehçedir. Ebû Bekr ise Âsım'dan sâd'ın dammesi ve dâl'ın sükûnu ile [es-Sudfeyn] şeklinde rivayet etmiştir.
وَالصَّدَفُ: جَانِبُ الْجَبَلِ، وَهُمَا جَانِبِا الْجَبَلَيْنِ وَهُمَا السَّدَّانِ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ وَالْقَزْوِينِيُّ فِي «الْكَشْفِ» : لَا يُقَالُ إِلَّا صَدَفَانِ بِالتَّثْنِيَةِ، وَلَا يُقَالُ لِأَحَدِهِمَا صَدَفٌ لِأَنَّ أَحَدَهُمَا يُصَادِفُ الْآخَرُ، أَيْ فَالصَّدَفَانِ اسْمٌ لِمَجْمُوعِ الْجَانِبَيْنِ مِثْلُ الْمِقَصَّانِ لِمَا يُقْطَعُ بِهِ الثَّوْبُ وَنَحْوُهُ. وَعَنْ أَبِي عِيسَى: الصَّدَفُ كُلُّ بِنَاءٍ عَظِيمٍ مُرْتَفِعٍ.
Sadaf (الصَّدَف); dağın yamacıdır; [ayetteki tesniye ise] iki dağın iki yamacıdır ki onlar iki seddir. İbn Atıyye ve el-Keşşâf hâşiyesinde Kazvînî şöyle demiştir: Sadaf kelimesi sadece tesniye olarak 'sadafân' şeklinde kullanılır; birine tek başına 'sadaf' denmez, çünkü biri diğeriyle karşılaşmaktadır (musâdafe). Yani sadafân, elbise ve benzeri şeyleri kesmeye yarayan iki bıçağa 'el-mıkassân' (makas) denmesi gibi iki tarafın toplamına verilen isimdir. Ebû Îsâ'dan ise şöyle rivayet edilmiştir: Sadaf, büyük ve yüksek her yapıya denir.
وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ انْفُخُوا وَقَوْلِهِ آتُونِي خِطَابٌ لِلْعَمَلَةِ. وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ انْفُخُوا لِظُهُورِهِ مِنْ كَوْنِ الْعَمَل فِي صُنْعِ الْحَدِيدِ. وَالتَّقْدِيرُ: انْفُخُوا فِي الكيران، أَي الْكِيرَانِ الْمَصْفُوفَةِ عَلَى طُولِ مَا بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ مِنْ زُبَرِ الْحَدِيدِ.
{ انْفُخُوا } “Körükleyin” ve { آتُونِي } “Bana getirin” buyruklarındaki hitap işçileredir. Yapılan işin demir imalatı olduğu bilindiğinden dolayı nefha (üflemeye/körüklemeye) taalluk eden nesne açık olduğu için hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: 'Körükleri üfleyin'; yani iki dağ arasına dizilmiş olan demir kütlelerinin uzunluğu boyunca sıralanmış körükleri [çalıştırın].
وَقَرَأَ الْجُمْهُور: قالَ آتُونِي مِثْلَ الْأَوَّلِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَأَبُو بَكْرٍ عَن عَاصِم آتُونِي عَلَى أَنَّهُ أَمْرٌ مِنَ الْإِتْيَانِ، أَيْ أَمَرَهُمْ أَنْ يَحْضُرُوا لِلْعَمَلِ.
Cumhur, { قالَ آتُونِي } ibaresini birincisi gibi [Âtûnî / Bana getirin şeklinde] okumuştur. Hamza ile Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr ise bunu gelmek (el-ityân) kökünden bir emir olarak [E'tûnî / Bana gelin şeklinde] okumuşlardır; yani işe hazır bulunmalarını emretmiştir.
وَالْقِطْرُ- بِكَسْرِ الْقَافِ-: النُّحَاسُ الْمُذَابُ.
Kıtr (الْقِطْرُ) -kâf harfinin kesresiyle-; erimiş bakır demektir.
وَضَمِيرُ اسْطاعُوا واسْتَطاعُوا لِيَأْجُوجَ وَمَاجُوجَ.
{ اسْطاعُوا } ve { اسْتَطاعُوا } fiillerindeki zamir Ye'cûc ve Me'cûc'e aittir.
وَالظُّهُورُ: الْعُلُوُّ. وَالنَّقْبُ: كَسْرُ الرَّدْمِ، وَعَدَمُ اسْتِطَاعَتِهِمْ ذَلِكَ لِارْتِفَاعِهِ وَصَلَابَتِهِ.
Zuhûr (الظُّهُورُ); üstüne çıkmak, aşmaktır. Nakb (النَّقْبُ); seddi delmektir. Yüksekliği ve sağlamlığı sebebiyle buna güç yetirememişlerdir.
واسْطاعُوا تَخْفِيفُ اسْتَطاعُوا، وَالْجمع فبينهما تَفَنُّنٌ فِي فَصَاحَةِ الْكَلَامِ كَرَاهِيَةَ إِعَادَةِ الْكَلِمَةِ. وَابْتُدِئَ بِالْأَخَفِّ مِنْهُمَا لِأَنَّهُ وَلِيَهُ الْهَمْزُ وَهُوَ حَرْفٌ ثَقِيلٌ لِكَوْنِهِ مِنَ الْحَلْقِ، بِخِلَافِ الثَّانِي إِذْ وَلِيَهُ اللَّامُ وَهُوَ خَفِيفٌ.
{ اسْطاعُوا } fiili, { اسْتَطاعُوا } fiilinin hafifletilmiş halidir; ikisinin bir arada kullanılması, kelime tekrarından kaçınmak amacıyla yapılmış belagatli bir üslup inceliğidir. İkisinden daha hafif olanı ile başlanmıştır, çünkü onun ardından boğaz harfi olduğu için ağır bir harf olan hemze gelmiştir; ikincisinde ise durum farklıdır, zira onun ardından hafif bir harf olan lâm gelmiştir.
وَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُبْتَدَأَ بِفِعْلِ اسْتَطاعُوا وَيُثَنَّى بِفِعْلِ اسْطاعُوا لِأَنَّهُ يَثْقُلُ بِالتَّكْرِيرِ، كَمَا وَقَعَ فِي قَوْلِهِ آنِفًا سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً [الْكَهْف: ٧٨] ثمَّ قَوْله: ذلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً [الْكَهْف: ٨٢] .
Zâhirin gereği, kelime tekrarla ağırlaşacağı için önce { اسْتَطاعُوا } fiiliyle başlanıp ardından { اسْطاعُوا } fiiline geçilmesiydi; nitekim az önce geçen şu ayette böyle vuku bulmuştur: { سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً } [Kehf: 78], sonraki ayette ise: { ذلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً } [Kehf: 82].
وَمِنْ خَصَائِصِ مُخَالَفَةِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ هُنَا إِيثَارُ فِعْلٍ ذِي زِيَادَةٍ فِي الْمَبْنَى بِمَوْقِعٍ فِيهِ زِيَادَةُ الْمَعْنَى لِأَنَّ اسْتِطَاعَةَ نَقْبِ السَّدِّ أَقْوَى مِنِ اسْتِطَاعَةِ تَسَلُّقِهِ، فَهَذَا مِنْ مَوَاضِعِ دَلَالَةِ زِيَادَةِ الْمَبْنَى عَلَى زِيَادَةٍ فِي الْمَعْنَى.
Burada zâhirin gereğinden ayrılmanın inceliklerinden biri; yapısı (harf sayısı) fazla olan fiilin, anlamın daha ağır olduğu yerde tercih edilmesidir. Çünkü seddi delmeye güç yetirmek, seddin üstüne tırmanmaya güç yetirmekten daha zordur. İşte bu durum, lafız yapısındaki fazlalığın anlamdaki fazlalığa delalet ettiği yerlerdendir.
وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَحْدَهُ فَمَا اسْطاعُوا الْأَوَّلَ بِتَشْدِيدِ الطَّاءِ مُدْغَمًا فِيهَا التَّاءُ.
Hamza tek başına birinci { فَمَا اسْطاعُوا } ifadesini, tâ harfi tâ'ya idgam edilmiş olarak tı harfinin şeddesiyle [Femmesstâ'û] okumuştur.
وَجُمْلَةُ قالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا، لِأَنَّهُ لَمَّا آذَنَ الْكَلَامُ بِانْتِهَاءِ
{ قالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي } “[Zülkarneyn] dedi ki: 'Bu, Rabbimden bir rahmettir'” cümlesi istînâf-ı beyânîdir. Çünkü söz,
حِكَايَةِ وَصْفِ الرَّدْمِ كَانَ ذَلِكَ مُثِيرًا سُؤَالَ مَنْ يَسْأَلُ: مَاذَا صَدَرَ مِنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ حِينَ أَتَمَّ هَذَا الْعَمَلَ الْعَظِيمَ؟ فَيُجَابُ بِجُمْلَةِ: قالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي.
seddin vasfının hikâye edilmesinin sona erdiğini bildirince, 'Zülkarneyn bu muazzam işi tamamladığında kendisinden ne sâdır oldu?' diye soracak kimsenin sorusunu tetiklemiş; buna karşılık { قالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي } “Dedi ki: 'Bu, Rabbimden bir rahmettir'” cümlesiyle cevap verilmiştir.
وَالْإِشَارَةُ بِهَذَا إِلَى الرَّدْمِ، وَهُوَ رَحْمَةٌ لِلنَّاسِ لِمَا فِيهِ مِنْ رَدِّ فَسَادِ أُمَّةِ يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ عَنْ أُمَّةٍ أُخْرَى صَالِحَة.
{ هَذَا } ile yapılan işaret seddedir; Ye'cûc ve Me'cûc kavminin fesadını diğer salih bir kavimden savuşturduğu için o insanlar adına bir rahmettir.
و (من) ابْتِدَائِيَّةٌ، وَجُعِلَتْ مِنَ اللَّهِ لِأَنَّ اللَّهَ أَلْهَمَهُ لِذَلِكَ وَيَسَّرَ لَهُ مَا هُوَ صَعْبٌ.
{ مِنْ } harf-i ceri ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir); Allah katından kılınmıştır, çünkü Allah ona bunu ilham etmiş ve zor olan şeyi ona kolaylaştırmıştır.
وَفَرَّعَ عَلَيْهِ فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ نُطْقًا بِالْحِكْمَةِ لِأَنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ كُلَّ حَادِثٍ صَائِرٌ إِلَى زَوَالٍ. وَلِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ عَمَلًا عَظِيمًا مِثْلَ ذَلِكَ يَحْتَاجُ إِلَى التَّعَهُّدِ وَالْمُحَافَظَةِ عَلَيْهِ مِنَ الِانْهِدَامِ، وَعَلِمَ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَتَسَنَّى فِي بَعْضِ أَزْمَانِ انْحِطَاطِ الْمَمْلَكَةِ الَّذِي لَا مَحِيصَ مِنْهُ لِكُلِّ ذِي سُلْطَانٍ.
Hikmetli bir ifadeyle bunun üzerine { فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ } “Rabbimin vaadi gelince onu yerle bir eder” sözünü bağlamıştır; zira o bilmektedir ki her sonradan olan varlık yok olmaya mahkûmdur. Ayrıca böylesine büyük bir yapının bakıma ve yıkılmaktan korunmaya muhtaç olduğunu ve bunun da saltanat sahipleri için kaçınılmaz olan devletin çöküş dönemlerinde mümkün olamayacağını bilmiştir.
وَالْوَعْدُ: هُوَ الْإِخْبَارُ بِأَمْرٍ مُسْتَقْبَلٍ. وَأَرَادَ بِهِ مَا فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى مِنَ الْأَجَلِ الَّذِي يَنْتَهِي إِلَيْهِ دَوَامُ ذَلِكَ الرَّدْمِ، فَاسْتَعَارَ لَهُ اسْمَ الْوَعْدِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ قَدْ أَوْحَى إِلَيْهِ إِنْ كَانَ نَبِيئًا أَوْ أَلْهَمَهُ إِنْ كَانَ صَالِحًا أَنَّ لِذَلِكَ الرَّدْمِ أَجَلًا مُعَيَّنًا يَنْتَهِي إِلَيْهِ.
Vaad (الْوَعْدُ); gelecekteki bir işi haber vermektir. Bununla o seddin varlığının sona ereceği, Allah Teâlâ'nın ilminde takdir edilmiş olan eceli kastetmiş ve bunun için 'vaad' ismini istiare etmiştir. Şayet Zülkarneyn bir peygamber idiyse Allah'ın ona vahyetmiş olması veya salih bir kul idiyse o seddin sona ereceği muayyen bir vaktin bulunduğunu ona ilham etmiş olması da caizdir.
وَقَدْ كَانَ ابْتِدَاءُ ذَلِكَ الْوَعْدِ يَوْمَ
O vaadin başlangıcı,
قَالَ النبيء ﵌: «فُتِحَ الْيَوْمَ مِنْ ردم يَأْجُوج وماجوج هَكَذَا، وَعَقَدَ بَيْنَ إِصْبَعَيْهِ الْإِبْهَامِ وَالسَّبَّابَةِ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in başparmağı ile şehadet parmağını halka yaparak: “Bugün Ye'cûc ve Me'cûc'ün seddinden şunun gibi bir delik açıldı” dediği gündür;
كَمَا تَقَدَّمَ.
nitekim daha önce geçmişti.
وَالدَّكُّ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ لِلْمُبَالَغَةِ، أَيْ جَعَلَهُ مَدْكُوكًا، أَيْ مُسَوًّى بِالْأَرْضِ بَعْدَ ارْتِفَاعٍ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ جَعَلَهُ دَكَّاءَ بِالْمَدِّ. وَالدَّكَّاءُ: اسْمٌ لِلنَّاقَةِ الَّتِي لَا سَنَامَ لَهَا، وَذَلِكَ عَلَى التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ.
Cumhurun kıraatinde ed-Dekk (الدَّكُّ), mübalağa için meful anlamında masdardır; yani onu yükseltildikten sonra yerle bir edilmiş (medkûk) kılar demektir. Âsım, Hamza, Kisâî ve Halef ise med ile { جَعَلَهُ دَكَّاءَ } şeklinde okumuşlardır. ed-Dekkâ (الدَّكَّاءُ); hörgücü olmayan deveye verilen isimdir ki bu teşbih-i beliğ yoluyladır.
وَجُمْلَةُ وَكانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا تَذْيِيلٌ لِلْعِلْمِ بِأَنَّهُ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ أَجَلٍ يَنْتَهِي إِلَيْهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ [الرَّعْد: ٣٨] ولِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ [يُونُس: ٤٩] أَيْ وَكَانَ تَأْجِيلُ اللَّهِ الْأَشْيَاءَ حَقًّا ثَابِتًا لَا يَتَخَلَّفُ. وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ بِعُمُومِهَا وَمَا فِيهَا مِنْ حِكْمَةٍ كَانَتْ تَذْيِيلًا بَدِيعًا.
{ وَكانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا } “Rabbimin vaadi haktır” cümlesi; Allah Teâlâ'nın: { لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ } [Ra'd: 38] “Her ecelin bir yazısı vardır” ve { لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ } [Yûnus: 49] “Her ümmetin bir eceli vardır” buyrukları gereğince, o seddin sona ereceği bir vaktin mutlaka bulunacağını bildirmek üzere yapılan bir tezyîldir (tamamlayıcı cümle). Yani Allah'ın şeylere süre tayin etmesi kesin, sabit ve asla şaşmayan bir haktır. Bu cümle, kapsayıcılığı ve içerdiği hikmet sebebiyle bediî bir tezyîl olmuştur.
[٩٩- ١٠١]
[99-101]
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : الْآيَات ٩٩ الى ١٠١]
[Kehf Suresi (18), Ayet 99-101]
وَتَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْناهُمْ جَمْعاً (٩٩) وَعَرَضْنا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكافِرِينَ عَرْضاً (١٠٠) الَّذِينَ كانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً (١٠١)
{ وَتَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْناهُمْ جَمْعاً (٩٩) وَعَرَضْنا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكافِرِينَ عَرْضاً (١٠٠) الَّذِينَ كانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً (١٠١) } “O gün onları bırakmışızdır, birbirleri içinde dalgalanırlar. Sûra da üflenmiştir; artık onları bütünüyle bir araya toplamışızdır. (99) O gün cehennemi inkârcılara öyle bir göstereceğiz ki! (100) Onlar ki gözleri beni anmaktan bir örtü içindeydi ve [hakkı] işitmeye de tahammül edemiyorlardı. (101)”
وَتَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ
{ وَتَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ } “O gün onları bırakmışızdır, birbirleri içinde dalgalanırlar.”
التَّرْكُ: حَقِيقَتُهُ مُفَارَقَةُ شَيْءٍ شَيْئًا كَانَ بِقُرْبِهِ، وَيُطْلَقُ مَجَازًا عَلَى جَعْلِ الشَّيْءِ بِحَالَةٍ مُخَالِفَةٍ لِحَالَةٍ سَابِقَةٍ تَمْثِيلًا لِحَالِ إِلْفَائِهِ عَلَى حَالَةٍ، ثُمَّ تَغْيِيرِهَا بِحَالِ مَنْ كَانَ قُرْبَ شَيْءٍ ثُمَّ ذَهَبَ عَنْهُ، وَإِنَّمَا يَكُونُ هَذَا الْمَجَازُ مُقَيَّدًا بِحَالَةٍ كَانَ عَلَيْهَا مَفْعُولُ تَرَكَ، فَيُفِيدُ أَنَّ ذَلِكَ آخِرُ الْعَهْدِ، وَذَلِكَ يَسْتَتْبِعُ أَنَّهُ يَدُومُ عَلَى ذَلِكَ الْحَالِ الَّذِي تَرَكَهُ عَلَيْهَا بِالْقَرِينَةِ.
Terk (التَّرْكُ); hakikatte bir şeyin yanında bulunduğu başka bir şeyden ayrılmasıdır. Mecazen ise bir şeyi önceki durumundan farklı bir hale sokmak anlamında kullanılır; bu da bir şeyi bir halde bulup sonra onu değiştiren kimsenin durumunun, bir şeyin yanında bulunup sonra ondan ayrılan kimsenin durumuna benzetilmesi (temsil) yoluyladır. Bu mecaz ancak terk (تَرَكَ) fiilinin mefulünün daha önce bulunduğu bir durumla kayıtlı olduğunda gerçekleşir ve o halin artık son bulduğunu ifade eder; bu da karine ile onu üzerinde bıraktığı o halin devam etmesini gerektirir.
وَالْجُمْلَةُ عَطْفٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ، فَهَذِهِ الْجُمْلَةُ لِذِكْرِ صُنْعِ اللَّهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ الثَّالِثَةِ مِنْ قَصَصِ ذِي الْقَرْنَيْنِ إِذْ أَلْهَمَهُ دَفْعَ فَسَادِ يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ، بِمَنْزِلَةِ جُمْلَةِ قُلْنا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ فِي الْقِصَّةِ الْأُولَى، وَجُمْلَةِ كَذلِكَ وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً فَجَاءَ أُسْلُوبُ حِكَايَةِ هَذِهِ الْقَصَصِ الثَّلَاثِ عَلَى نَسَقٍ وَاحِدٍ.
Bu cümle, { حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ } “Nihayet iki set arasına ulaştığında...” kavlinden itibaren başlayan önceki cümleye matuftur. Zira bu cümle, Zülkarneyn kıssalarının bu üçüncüsünde Allah Teâlâ'nın Ye'cûc ve Me'cûc'ün fesadını defetmeyi ona ilham etmekle gerçekleştirdiği tasarrufunu zikretmek içindir; tıpkı birinci kıssadaki { قُلْنا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ } “Ey Zülkarneyn! Dedik: İster cezalandırırsın...” cümlesi ve [ikinci kıssadaki] { كَذلِكَ وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً } “İşte böyle; onun yanındakileri de bütünüyle kuşatıp bilmekteydik” cümlesi gibidir. Böylece bu üç kıssanın anlatım üslubu tek bir nizam üzere gelmiştir.
ويَوْمَئِذٍ هُوَ يَوْمُ إِتْمَامِ بِنَاءِ السَّدِّ الْمُسْتَفَادِ مِنْ قَوْلِهِ فَمَا اسْطاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ الْآيَةَ.
{ يَوْمَئِذٍ } “O gün” ifadesi, { فَمَا اسْطاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ } “Artık onu ne aşabildiler...” ayetinden anlaşılan seddin inşasının tamamlandığı gündür.
ويَمُوجُ يَضْطَرِبُ تَشْبِيهًا بِمَوْجِ الْبَحْرِ.
{ يَمُوجُ } “Dalgalanırlar”, deniz dalgasına benzetilerek çalkalanıp çırpınır demektir.
وَجُمْلَةُ يَمُوجُ حَالٌ مِنْ بَعْضَهُمْ أَوْ مفعول ثَان ل تَرَكْنا عَلَى تَأْوِيلِهِ بِ (جَعَلْنَا) ، أَيْ جَعَلْنَا يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ يَوْمَئِذٍ مُضْطَرِبِينَ بَيْنَهُمْ فَصَارَ فَسَادُهُمْ قَاصِرًا عَلَيْهِمْ وَدُفِعَ عَنْ غَيْرِهِمْ.
{ يَمُوجُ } cümlesi, { بَعْضَهُمْ } kelimesinden haldir veya (جَعَلْنَا) mânasında tevil edilerek { تَرَكْنا } fiilinin ikinci mefulüdür; yani Ye'cûc ve Me'cûc'ü o gün kendi aralarında çalkalanır kıldık da böylece onların fesadı yalnızca kendilerine münhasır kaldı ve başkalarından defedildi.
وَالنَّارُ تَأْكُلُ نَفْسَهَا ... إِنْ لَمْ تَجِدْ مَا تَأْكُلُهْ
Ateş kendi kendini yer bitirir... Yiyecek bir şey bulamazsa.
لِأَنَّهُمْ إِذَا لَمْ يَجِدُوا مَا اعْتَادُوهُ مِنْ غَزْوِ الْأُمَمِ الْمُجَاوِرَةِ لَهُمْ رَجَعَ قَوِيُّهُمْ عَلَى ضَعِيفِهِمْ بِالِاعْتِدَاءِ.
Çünkü onlar kendilerine komşu olan milletlere akın etme alışkanlıklarını gerçekleştirecek imkân bulamayınca, güçlü olanları zayıf olanlarına saldırarak kendi içlerine yönelmişlerdir.
وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْناهُمْ جَمْعاً (٩٩) وَعَرَضْنا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكافِرِينَ عَرْضاً (١٠٠) الَّذِينَ كانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً (١٠١) .
{ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْناهُمْ جَمْعاً (٩٩) وَعَرَضْنا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكافِرِينَ عَرْضاً (١٠٠) الَّذِينَ كانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً (١٠١) } “Sûra da üflenmiştir; artık onları bütünüyle bir araya toplamışızdır. (99) O gün cehennemi inkârcılara öyle bir göstereceğiz ki! (100) Onlar ki gözleri beni anmaktan bir örtü içindeydi ve [hakkı] işitmeye de tahammül edemiyorlardı. (101)”
تَخَلُّصٌ مِنْ أَغْرَاضِ الِاعْتِبَارِ بِمَا فِي الْقِصَّةِ مِنْ إِقَامَةِ الْمَصَالِحِ فِي الدُّنْيَا عَلَى أَيْدِي مَنِ اخْتَارَهُ اللَّهُ لِإِقَامَتِهَا مِنْ خَاصَّةِ أَوْلِيَائِهِ، إِلَى غَرَضِ التَّذْكِيرِ بِالْمَوْعِظَةِ بِأَحْوَالِ الْآخِرَةِ، وَهُوَ تَخَلُّصٌ يُؤْذِنُ بِتَشْبِيهِ حَالِ تَمَوُّجِهِمْ بِحَالِ تَمَوُّجِ النَّاسِ فِي الْمَحْشَرِ، تَذْكِيرًا لِلسَّامِعِينَ بِأَمْرِ الْحَشْرِ وَتَقْرِيبًا بِحُصُولِهِ فِي خَيَالِ الْمُشْرِكِينَ. فَإِنَّ الْقَادِرَ عَلَى جَمْعِ أُمَّةٍ كَامِلَةٍ وَرَاءَ هَذَا السَّدِّ، بِفِعْلِ مَنْ يَسَّرَهُ لِذَلِكَ مِنْ خَلْقِهِ، هُوَ الْأَقْدَرُ عَلَى جَمْعِ الْأُمَمِ فِي الْحَشْرِ بِقُدْرَتِهِ، لِأَنَّ مُتَعَلِّقَاتِ الْقُدْرَةِ فِي عَالَمِ الْآخِرَةِ أَعْجَبُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ مِنْ أَهَمِّ أَغْرَاضِ هَذِهِ السُّورَةِ إِثْبَاتَ
[Bu ifade,] kıssada geçen, Allah'ın seçtiği has veli kullarının eliyle dünyadaki maslahatların ikame edilmesi ibretinden, ahiret hallerine dair öğüt ve hatırlatma gayesine bir geçiştir (tahallüs). Bu, onların [seddin arkasında] dalgalanma halini, dinleyenlere haşr olayını hatırlatmak ve müşriklerin zihninde bunun gerçekleşmesini somutlaştırmak için mahşerde insanların dalgalanma haline benzeten bir geçiştir. Zira yaratılmışlarından işi kolaylaştırdığı bir kimsenin eliyle koca bir milleti bu seddin arkasında toplamaya kadir olan [Allah], kudretiyle mahşerde milletleri toplamaya elbette daha da kadirdir; çünkü ahiret âlemindeki kudret tecellileri çok daha hayret vericidir. Daha önce geçtiği üzere bu surenin en önemli gayelerinden biri de yeniden dirilişi (ba's) ispat etmektir.
الْبَعْثِ. وَاسْتُعْمِلَ الْمَاضِي مَوْضِعَ الْمُضَارِعِ تَنْبِيهًا عَلَى تَحْقِيقِ وُقُوعِهِ.
Vuku bulmasının kesinliğini bildirmek üzere mazi fiil, muzari fiil yerine kullanılmıştır.
وَالنَّفْخُ فِي الصُّوَرِ تَمْثِيلِيَّةٌ مَكْنِيَّةٌ تَشْبِيهًا لِحَالِ الدَّاعِي الْمُطَاعِ وَحَالِ الْمَدْعُوِّ الْكَثِيرِ الْعَدَدِ السَّرِيعِ الْإِجَابَةِ، بِحَالِ الْجُنْدِ الَّذِينَ يُنَفِّذُونَ أَمْرَ الْقَائِدِ بِالنَّفِيرِ فَيَنْفُخُونَ فِي بُوقِ النَّفِيرِ، وَبِحَالِ بَقِيَّةِ الْجُنْدِ حِينَ يَسْمَعُونَ بُوقَ النَّفِيرِ فَيُسْرِعُونَ إِلَى الْخُرُوجِ. عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الصُّوَرُ مِنْ مَخْلُوقَاتِ الْآخِرَةِ.
Sûra üflenmesi; sözü dinlenen davetçinin ve çağrıya hızla icabet eden çok sayıdaki davetlinin halini, komutanın seferberlik emrini yerine getirmek için boruyu çalan askerlerin ve boru sesini işitince derhal çıkışa koşan diğer askerlerin haline benzeten temsili-mekni bir istiaredir. Bununla birlikte Sûr'un bizzat ahiret varlıklarından biri olması da caizdir.
وَالْحَالَةُ الْمُمَثَّلَةُ حَالَةٌ غَرِيبَةٌ لَا يَعْلَمُ تَفْصِيلَهَا إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى.
Temsil edilen durum, detayını yalnızca Allah Teâlâ'nın bildiği fevkalade bir durumdur.
وتأكيد فعلي فَجَمَعْناهُمْ وعَرَضْنا بِمَصْدَرَيْهِمَا لِتَحَقُّقِ أَنَّهُ جَمْعٌ حَقِيقِيٌّ وَعَرْضٌ حَقِيقِيٌّ لَيْسَا مِنَ الْمَجَازِ، وَفِي تَنْكِيرِ الْجَمْعِ وَالْعَرْضِ تَهْوِيلٌ.
{ فَجَمَعْناهُمْ } ve { وَعَرَضْنا } fiillerinin kendi masdarlarıyla tekit edilmesi, bunun mecaz değil hakiki bir toplama ve hakiki bir arz (sergileme) olduğunu vurgulamak içindir. { جَمْعاً } ve { عَرْضاً } kelimelerinin tenvinli (belirsiz) gelişi ise dehşet bildirmek (tehvil) içindir.
وَنَعْتُ الْكَافِرِينَ بِ الَّذِينَ كانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطاءٍ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ مَضْمُونَ الصِّلَةِ هُوَ سَبَبُ عَرَضِ جَهَنَّمَ لَهُمْ، أَيِ الَّذِينَ عُرِفُوا بِذَلِكَ فِي الدُّنْيَا.
Kafirlerin { الَّذِينَ كانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطاءٍ } “Onlar ki gözleri bir örtü içindeydi” şeklinde nitelenmesi; sıla cümlesinin içeriğinin, cehennemin onlara arz edilmesinin gerekçesi olduğuna dikkat çekmek içindir; yani dünyada bu vasıfla tanınmış olan kimselerdir.
وَالْغِطَاءُ: مُسْتَعَارٌ لِعَدَمِ الِانْتِفَاعِ بِدَلَالَةِ الْبَصَرِ عَلَى تَفَرُّدِ اللَّهِ بِالْإِلَهِيَّةِ.
Örtü (el-Gıtâ'), görme duyusunun Allah'ın uluhiyetindeki tekliğine delalet etmesinden yararlanılamaması anlamında müstear kılınmıştır.
وَحَرْفُ (مِنْ) لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ، وَهِيَ تَمَكُّنُ الْغِطَاءِ مِنْ أَعْيُنِهِمْ بِحَيْثُ كَأَنَّهَا محوية للغطاء.
(فِي) [yani zarfiyyet] harfi mecazi zarfiyyet içindir; bu da örtünün onların gözlerine sanki gözleri örtü tarafından bütünüyle kuşatılmışçasına yerleşip hâkim olmasıdır.
و (عَن) لِلْمُجَاوَزَةِ، أَيْ عَنِ النَّظَرِ فِيمَا يَحْصُلُ بِهِ ذِكْرِي.
(عَن) harfi ise mücavezet (uzaklaşma/aşma) içindir; yani beni zikretmeyi sağlayacak şeylere bakmaktan [uzak kaldılar] demektir.
وَنَفْيُ اسْتِطَاعَتِهِمُ السَّمْعَ أَنَّهُمْ لِشِدَّةِ كُفْرِهِمْ لَا تُطَاوِعُهُمْ نُفُوسُهُمْ لِلِاسْتِمَاعِ. وَحُذِفَ مَفْعُولُ سَمْعاً لِدَلَالَةِ قَوْلِهِ عَنْ ذِكْرِي عَلَيْهِ.
İşitmeye güç yetiremediklerinin nefyedilmesi; küfürlerinin şiddetinden ötürü nefislerinin kulak vermeye boyun eğmediği anlamına gelir. { عَنْ ذِكْرِي } ifadesinin delaleti sebebiyle { سَمْعاً } kelimesinin mefulü hazfedilmiştir.
وَالتَّقْدِيرُ: سَمْعًا لِآيَاتِي، فَنَفْيُ الِاسْتِطَاعَةِ مُسْتَعْمَلٌ فِي نَفْيِ الرَّغْبَةِ وَفِي الْإِعْرَاضِ كَقَوْلِهِ وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ [فصلت: ٥] .
Takdiri şöyledir: “Ayetlerimi işitmeye...” Dolayısıyla güç yetirememenin nefyedilmesi; { وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ } [Fussilet: 5] “Ve dediler ki: Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir, kulaklarımızda da bir ağırlık vardır” ayetinde olduğu gibi, isteksizliğin ve yüz çevirmenin nefyedilmesi anlamında kullanılmıştır.
وَعَرْضُ جَهَنَّمَ مُسْتَعْمَلٌ فِي إِبْرَازِهَا حِينَ يُشْرِفُونَ عَلَيْهَا وَقَدْ سِيقُوا إِلَيْهَا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْمُهَيَّئَةُ لَهُمْ، فَشَبَّهَ ذَلِكَ بِالْعَرْضِ تَهَكُّمًا بِهِمْ، لِأَنَّ الْعَرْضَ هُوَ إِظْهَارُ مَا فِيهِ رَغْبَة وشهوة.
Cehennemin arz edilmesi; oraya sevk edilip onunla yüz yüze geldiklerinde ve onun kendileri için hazırlandığını anladıklarında cehennemin karşılarına çıkarılması anlamında kullanılmıştır. Onlarla alay etmek (tehekküm) maksadıyla bu durum bir sunuma benzetilmiştir; zira arz (sunum), rağbet ve arzu duyulan şeyin gösterilmesidir.
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : آيَة ١٠٢]
[Kehf Suresi (18), Ayet 102]
أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبادِي مِنْ دُونِي أَوْلِياءَ إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلاً (١٠٢)
{ أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبادِي مِنْ دُونِي أَوْلِياءَ إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلاً (١٠٢) } “İnkâr edenler, beni bırakıp da kullarımı veliler edineceklerini mi sandılar? Şüphesiz biz cehennemi inkârcılara bir konaklama yeri olarak hazırladık. (102)”
أَعْقَبَ وَصْفَ حِرْمَانِهِمُ الِانْتِفَاعَ بِدَلَائِلِ الْمُشَاهَدَاتِ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ وَإِعْرَاضِهِمْ عَنْ سَمَاعِ الْآيَاتِ بِتَفْرِيعِ الْإِنْكَارِ لِاتِّخَاذِهِمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ يَزْعُمُونَهَا نَافِعَةً لَهُمْ تَنْصُرُهُمْ
Allah'ın birliğine dair müşahede edilen delillerden yararlanmaktan mahrum kalışlarını ve ayetleri dinlemekten yüz çevirişlerini niteledikten hemen sonra; kendilerine fayda sağlayacağını ve yardım edeceğini iddia ettikleri şeyleri Allah'tan başka veliler edinmelerini kınama ifadesini (inkâr) bağlamıştır.
تَفْرِيعَ الْإِنْكَارِ عَلَى صِلَةِ الَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطَاءٍ عَنْ ذِكْرِي، لِأَنَّ حُسْبَانَهُمْ ذَلِكَ نَشَأَ عَنْ كَوْنِ أَعْيُنِهِمْ فِي غِطَاءٍ وَكَوْنِهِمْ لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا، أَيْ حَسَبُوا حُسْبَانًا بَاطِلًا فَلَمْ يُغْنِ عَنْهُمْ مَا حَسِبُوهُ شَيْئًا، وَلِأَجْلِهِ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطَاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا.
Bu inkâr, { الَّذِينَ كانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطاءٍ عَنْ ذِكْرِي } cümlesinin sılasına bağlanmıştır (tefri'); zira onların bu zannı, gözlerinin örtülü olmasından ve işitmeye güç yetirememelerinden neşet etmiştir. Yani batıl bir zanda bulundular da zannettikleri şey kendilerine hiçbir fayda sağlamadı; işte bu sebeple gözleri beni anmaktan bir örtü içindeydi ve işitmeye güç yetiremiyorlardı.
وَتَقَدَّمَ حَرْفُ الِاسْتِفْهَامِ عَلَى فَاءِ الْعَطْفِ لِأَنَّ لِلِاسْتِفْهَامِ صَدْرُ الْكَلَامِ وَهُوَ كَثِيرٌ فِي أَمْثَالِهِ. وَالْخِلَافُ شَهِيرٌ بَيْنَ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ فِي أَنَّ الِاسْتِفْهَامَ مُقَدَّمٌ مِنْ تَأْخِيرٍ، أَوْ أَنَّ الْعَطْفَ إِنَّمَا هُوَ عَلَى مَا بَعْدَ الِاسْتِفْهَامِ بَعْدَ حَذْفِ الْمُسْتَفْهَمِ عَنْهُ لِدَلَالَةِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ. فَيقدر هُنَا:
İstifhamın sözün başında bulunma hakkı (sadr-ı kelam) olduğu için istifham harfi, atıf harfi olan fâ'nın (فَ) önüne geçmiştir ve bu tür kullanımlar pek çoktur. Arap dili âlimleri arasında, istifhamın sonradan öne mi geçirildiği yoksa atfın, aleyhine matuf olan kelimenin delaleti sebebiyle hazfedilen bir unsura mı matuf olduğu hususunda meşhur bir ihtilaf vardır. Buna göre burada takdir şöyledir:
أأمنوا عَذَابِي فَحَسِبُوا أَنْ يَتَّخِذُوا إِلَخْ ... وَأَوَّلُ الْقَوْلَيْنِ أَوْلَى. وَقَدْ تَقَدَّمَتْ نَظَائِرُهُ مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٧٥] .
“Azabımdan emin mi oldular da kullarımı edineceklerini sandılar...” Bu iki görüşten birincisi daha tercihe şayandır. Bunun benzerleri daha önce geçmişti; bunlardan biri Allah Teâlâ'nın Bakara Suresi'ndeki: { أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ } [75] “Artık size inanacaklarını mı umuyorsunuz?” ayetidir.
وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ، وَالْإِنْكَارُ عَلَيْهِمْ فِيمَا يَحْسَبُونَهُ يَقْتَضِي أَنَّ مَا ظَنُّوهُ بَاطِلٌ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا [العنكبوت: ٢] .
İstifham inkârîdir; zannettikleri şey hususunda onlara yöneltilen inkâr, kurdukları zannın batıl olduğunu gerektirir. Bunun benzeri: { أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا } [Ankebût: 2] “İnsanlar bırakılacaklarını mı sandılar?” ayetidir.
وأَنْ يَتَّخِذُوا سَادَ مسدّ مفعولي فَحَسِبَ لِأَنَّهُ يَشْتَمِلُ عَلَى مَا يَدُلُّ عَلَى الْمَفْعُولَيْنِ فَهُوَ يَنْحَلُّ إِلَى مَفْعُولَيْنِ. وَالتَّقْدِيرُ: أَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا عِبَادِيَ مُتَّخِذِينَ أَوْلِيَاءَ لَهُمْ مِنْ دُونِي.
{ أَنْ يَتَّخِذُوا } ifadesi, { حَسِبَ } fiilinin iki mefulünün yerine geçmiştir (sedde mesedde); çünkü iki mefule delalet eden unsuru içermektedir ve iki mefule ayrışır. Takdiri şöyledir: “İnkâr edenler, kullarımı kendilerine benden başka veliler edineceklerini mi sandılar?”
وَالْإِنْكَارُ مُتَسَلِّطٌ عَلَى مَعْمُولِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي وَهُوَ أَوْلِياءَ الْمَعْمُول ل يَتَّخِذُوا بِقَرِينَةِ مَا دَلَّ عَلَيْهِ فعل فَحَسِبَ مِنْ أَنَّ هُنَالِكَ
İnkâr; { حَسِبَ } fiilinin orada batıl bir zannın varlığına delalet etmesi karinesiyle, { يَتَّخِذُوا } fiilinin mamulü olan ikinci mefule, yani { أَوْلِياءَ } kelimesine yöneliktir.