إِحْدَاهَا: أَنَّهُ كَانَ مَلِكًا صَالِحًا عَادِلًا.
Birincisi: Salih ve âdil bir hükümdar olmasıdır.
الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ كَانَ مُلْهَمًا مِنَ اللَّهِ.
İkincisi: Allah tarafından ilham verilmiş (mülhem) olmasıdır.
الثَّالِثَةُ: أَنَّ مُلْكَهُ شَمِلَ أَقْطَارًا شَاسِعَةً.
Üçüncüsü: Hükümdarlığının çok geniş diyarları kapsamış olmasıdır.
الرَّابِعَةُ: أَنَّهُ بَلَغَ فِي فُتُوحِهِ مِنْ جِهَةِ الْمَغْرِبِ مَكَانًا كَانَ مَجْهُولًا وَهُوَ عَيْنٌ حَمِئَةٌ.
Dördüncüsü: Batı yönündeki fetihlerinde bilinmeyen bir yere, yani balçıklı bir pınara (ayn-ı hamie) ulaşmış olmasıdır.
الْخَامِسَةُ: أَنَّهُ بَلَغَ بِلَادَ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ، وَأَنَّهَا كَانَتْ فِي جِهَةٍ مِمَّا شَمِلَهُ مُلْكُهُ غَيْرِ الْجِهَتَيْنِ الشَّرْقِيَّةِ وَالْغَرْبِيَّةِ فَكَانَتْ وَسَطًا بَيْنَهُمَا كَمَا يَقْتَضِيهِ اسْتِقْرَاءُ مَبْلَغِ أَسْبَابِهِ.
Beşincisi: Ye'cûc ve Me'cûc diyarına ulaşmış olması ve bu diyarın, hükümranlığının kapsadığı yerler arasında doğu ve batı cihetlerinin dışında bir yönde bulunması, dolayısıyla ulaştığı vasıtaların istikrasının gerektirdiği üzere ikisinin ortasında yer almasıdır.
السَّادِسَةُ: أَنَّهُ أَقَامَ سَدًّا يَحُولُ بَيْنَ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ وَبَيْنَ قَوْمٍ آخَرِينَ.
Altıncısı: Ye'cûc ve Me'cûc ile diğer bir kavim arasına engel teşkil eden bir set inşa etmiş olmasıdır.
السَّابِعَةُ: أَنَّ يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ هَؤُلَاءِ كَانُوا عَائِثِينَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا وَأَنَّهُمْ كَانُوا يُفْسِدُونَ بِلَادَ قَوْمٍ مُوَالِينَ لِهَذَا الْمَلِكِ.
Yedincisi: Bu Ye'cûc ve Me'cûc'ün yeryüzünde bozgunculuk çıkarıyor olmaları ve bu hükümdara tabi olan bir kavmin memleketini ifsat ediyor bulunmalarıdır.
الثَّامِنَةُ: أَنَّهُ كَانَ مَعَهُ قَوْمٌ أَهْلُ صِنَاعَةٍ مُتْقَنَةٍ فِي الْحَدِيدِ وَالْبِنَاءِ.
Sekizincisi: Beraberinde demir ve inşaat konusunda usta sanat sahibi bir kavmin bulunmasıdır.
التَّاسِعَةُ: أَنَّ خَبَرَهُ خَفِيٌّ دَقِيقٌ لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا الْأَحْبَارُ عِلْمًا إِجْمَالِيًّا كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ سَبَبُ النُّزُولِ.
Dokuzuncusu: Nüzul sebebinin delalet ettiği üzere haberinin gizli ve dakik olması, bunu hahamlardan başkasının ancak mücmel bir bilgiyle bilmesidir.
وَأَنْتَ إِذَا تَدَبَّرْتَ جَمِيعَ هَذِهِ الْأَحْوَالِ نَفَيْتَ أَنْ يَكُونَ ذُو الْقَرْنَيْنِ إِسْكَنْدَرَ الْمَقْدُونِيَّ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مَلِكًا صَالِحًا بَلْ كَانَ وَثَنِيًّا فَلَمْ يَكُنْ أَهْلًا لِتَلَقِّي الْوَحْيِ مِنَ اللَّهِ وَإِنْ كَانَتْ لَهُ كَمَالَاتٌ عَلَى الْجُمْلَةِ، وَأَيْضًا فَلَا يُعْرَفُ فِي تَارِيخِهِ أَنَّهُ أَقَامَ سَدًّا بَيْنَ بَلَدَيْنِ.
Sen bu hallerin tamamını düşündüğünde Zülkarneyn'in Makedonyalı İskender olmasını nefyedersin (reddederisn); çünkü o salih bir hükümdar olmayıp bilakis putperestti, dolayısıyla her ne kadar genel anlamda bazı yetkinlikleri bulunsa da Allah'tan vahiy almaya ehil değildi; ayrıca tarihinde iki ülke arasına bir set inşa ettiği de bilinmemektedir.
وَأَمَّا نِسْبَةُ السَّدِّ الْفَاصِلِ بَيْنَ الصِّينِ وَبَيْنَ بِلَادِ يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ إِلَيْهِ فِي كَلَامِ بَعْضِ المؤرخين فَهُوَ ناشىء عَنْ شُهْرَةِ الْإِسْكَنْدَرِ، فَتَوَهَّمَ
Bazı tarihçilerin kelamında Çin ile Ye'cûc ve Me'cûc diyarlarını ayıran seddin ona nispet edilmesine gelince; bu durum İskender'in şöhretinden kaynaklanmıştır. Zira kıssacılar,
الْقَصَّاصُونَ أَنَّ ذَلِكَ السَّدَّ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنْ بِنَائِهِ، كَمَا تَوَهَّمَ الْعَرَبُ أَنَّ مَدِينَةَ تَدْمُرَ بَنَاهَا سُلَيْمَانُ ﵇. وَأَيْضًا فَإِنَّ هِيرُودُوتِسَ الْيُونَانِيَّ الْمُؤَرِّخَ ذَكَرَ أَنَّ الْإِسْكَنْدَرَ حَارَبَ أُمَّهُ (سِكْيُثُوسَ) . وَهَذَا الِاسْمُ هُوَ اسْمُ مَاجُوجَ كَمَا سَيَأْتِي قَرِيبًا .
tıpkı Arapların Tedmür şehrini Süleyman aleyhisselâm'ın inşa ettiğini vehmettikleri gibi, o seddin ancak onun yapımı olabileceğini vehmetmişlerdir. Ayrıca Yunan tarihçi Herodot, İskender'in İskitler (Scythos) kavmiyle savaştığını zikretmiştir; bu isim ise az sonra geleceği üzere Me'cûc'ün ismidir.
وَأَحْسَبُ أَنَّ لِتَرْكِيبِ الْقِصَّةِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ عَلَى اسْمِ إِسْكَنْدَرَ الْمَقْدُونِيِّ أَثَرًا فِي اشْتِهَارِ نِسْبَةِ السَّدِّ إِلَيْهِ. وَذَلِكَ مِنْ أَوْهَامِ الْمُؤَرِّخِينَ فِي الْإِسْلَامِ.
Öyle sanıyorum ki bu surede zikredilen kıssanın Makedonyalı İskender'in ismine uyarlanmasının, seddin ona nispet edilerek meşhur olmasında bir etkisi olmuştur. Bu da İslam'daki tarihçilerin vehimlerindendir.
وَلَا يُعْرَفُ أَنَّ مَمْلَكَةَ إِسْكَنْدَرَ كَانَتْ تَبْلُغُ فِي الْغَرْبِ إِلَى عَيْنٍ حَمِئَةٍ، وَفِي الشَّرْقِ إِلَى قَوْمٍ مَجْهُولِينَ عُرَاةٍ أَوْ عَدِيمِي الْمَسَاكِنِ، وَلَا أَنَّ أُمَّتَهُ كَانَتْ تُلَقِّبُهُ بِذِي الْقَرْنَيْنِ. وَإِنَّمَا انْتُحِلَ هَذَا اللَّقَبُ لَهُ لَمَّا تَوَهَّمُوا أَنَّهُ الْمَعْنِيُّ بِذِي الْقَرْنَيْنِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَمَنْحُهُ هَذَا اللَّقَبَ مِنْ مُخْتَرَعَاتِ مُؤَرِّخِي الْمُسْلِمِينَ، وَلَيْسَ رَسْمُ وَجْهِهِ عَلَى النُّقُودِ بِقَرْنَيْنِ مِمَّا شَأْنُهُ أَنْ يُلَقَّبَ بِهِ.
İskender'in krallığının batıda balçıklı bir pınara, doğuda ise çıplak ya da meskensiz meçhul bir kavme ulaştığı bilinmediği gibi kendi kavminin ona Zülkarneyn lakabını verdiği de bilinmemektedir. Bu lakap ona, bu ayetteki Zülkarneyn'den kastedilenin o olduğu vehmedilince sonradan takılmıştır; dolayısıyla ona bu lakabın verilmesi Müslüman tarihçilerin uydurmalarındandır. Yüzünün sikkeler üzerine iki boynuzlu olarak çizilmiş olması da ona bu lakabın verilmesini gerektirecek türden değildir.
وَأَيْضًا فَالْإِسْكَنْدَرُ كَانَتْ أَخْبَارُهُ مَشْهُورَةً لِأَنَّهُ حَارَبَ الْفُرْسَ وَالْقِبْطَ وَهُمَا أُمَّتَانِ مُجَاوِرَتَانِ لِلْأُمَّةِ الْعَرَبِيَّةِ.
Ayrıca İskender'in haberleri çok meşhurdu; zira o, Arap milletine komşu olan iki milletle, yani Farslar ve Kıptilerle savaşmıştı.
وَمِثْلُ هَذِهِ الْمُبْطِلَاتِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا تَتَأَتَّى لِإِبْطَالِ أَنْ يَكُونَ الْمَلِكُ الْمُتَحَدَّثُ عَنْهُ هُوَ أَفْرِيدُونُ، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنْ تَبَابِعَةِ حِمْيَرَ فَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي عَصْرٍ مُتَوَغِّلٍ فِي الْقِدَمِ.
Zikrettiğimiz bu çürütücü delillerin benzeri, kendisinden bahsedilen hükümdarın Efridun olmasını çürütmek için de geçerlidir. Himyer tebâbiasından (krallarından) olmasına gelince, onun son derece kadim bir çağda yaşamış olması muhtemeldir.
وَقَدْ تَوَهَّمَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهُ كَانَ مُعَاصِرًا إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَكَانَتْ بِلَادُهُ الَّتِي فَتَحَهَا مَجْهُولَةَ الْمَوَاقِعِ. وَلَكِنْ يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْمُرَادَ لِأَنَّ الْعَرَبَ لَا يَعْرِفُونَ مِنْ خَبَرِهِ مِثْلَ هَذَا، وَقَدْ ظَهَرَ مِنْ أَقْوَالِهِمْ أَنَّ سَبَبَ هَذَا التَّوَهُّمِ هُوَ وُجُودُ كَلِمَةِ (ذُو) الَّتِي اشْتُهِرَ وُجُودُ مِثْلِهَا فِي أَلْقَابِ مُلُوكِ الْيَمَنِ وَتَبَابِعَتِهِ.
Bazı müfessirler onun İbrâhim aleyhisselâm ile çağdaş olduğunu ve fethettiği beldelerin konumlarının bilinmediğini zannetmişlerdir. Fakat kastedilenin o olması uzak bir ihtimaldir; zira Araplar onun haberinden böylesi bir şeyi bilmemektedirler. Onların sözlerinden anlaşılmıştır ki bu zannın sebebi, Yemen meliklerinin ve tebâbiasının (krallarının) lakaplarında bulunmasıyla meşhur olan 'zû' (ذُو) kelimesinin varlığıdır.
فَالَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ كَانَ مَلِكًا مِنْ مُلُوك الصين لوجوه:
Bana zahir olan şudur ki Zülkarneyn şu gerekçelerle Çin krallarından bir kral idi:
أَحَدُهَا: أَنَّ بِلَادَ الصِّينِ اشْتَهَرَ أَهْلُهَا مُنْذُ الْقِدَمِ بِأَنَّهُمْ أَهْلُ تَدْبِيرٍ وَصَنَائِعَ.
Birincisi: Çin ülkesi halkının kadimden beri idare (tedbir) ve sanat ehli olmalarıyla meşhur olmasıdır.
الثَّانِي: أَنَّ مُعْظَمَ مُلُوكِهِمْ كَانُوا أَهْلَ عَدْلٍ وَتَدْبِيرٍ لِلْمَمْلَكَةِ.
İkincisi: Krallarının çoğunun adalet ve krallığı sevk ve idare ehli olmasıdır.
الثَّالِثُ: أَنَّ مِنْ سِمَاتِهِمْ تَطْوِيل شعر رؤوسهم وَجَعْلُهَا فِي ضَفِيرَتَيْنِ فَيَظْهَرُ وَجْهُ تَعْرِيفِهِ بِذِي الْقَرْنَيْنِ.
Üçüncüsü: Onların alametlerinden birinin baş saçlarını uzatıp iki örgü yapmaları olmasıdır; böylece onun Zülkarneyn olarak tanımlanmasının gerekçesi ortaya çıkmaktadır.
الرَّابِعُ: أَنَّ سَدًّا وَرَدْمًا عَظِيمًا لَا يُعْرَفُ لَهُ نَظِيرٌ فِي الْعَالَمِ هُوَ مَوْجُودٌ بَيْنَ بِلَادِ الصِّينِ وَبِلَادِ الْمَغُولِ، وَهُوَ الْمَشْهُورُ فِي كُتُبِ الْجُغْرَافِيَا وَالتَّارِيخِ بِالسُّورِ الْأَعْظَمِ، وَسَيَرِدُ وَصْفُهُ.
Dördüncüsü: Dünyada benzeri bilinmeyen muazzam bir seddin ve dolgunun Çin ülkesi ile Moğol diyarı arasında mevcut olmasıdır; bu da coğrafya ve tarih kitaplarında Çin Seddi (es-Sûru'l-A'zam) olarak meşhur olan yapıdır ve vasfı ileride gelecektir.
الْخَامِسُ: مَا
Beşincisi: Şudur ki;
رَوَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ ﵄، أَن النبيء ﵌ خَرَجَ لَيْلَةً فَقَالَ: «وَيْلٌ لِلْعَرَبِ مِنْ شَرٍّ قَدِ اقْتَرَبَ فُتِحَ الْيَوْمَ مِنْ رَدْمِ يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ هَكَذَا»
Ümmü Habîbe'nin, Zeyneb bint Cahş radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece dışarı çıkıp şöyle buyurmuştur: «Yaklaşan bir şerden dolayı vay Arapların hâline! Bugün Ye'cûc ve Me'cûc'un seddinden şu kadar açıldı»
، وَأَشَارَ بِعَقْدِ تِسْعِينَ (أَعْنِي بِوَضْعِ طَرَفِ السَّبَّابَةِ عَلَى طَرَفِ الْإِبْهَامِ) . وَقَدْ كَانَ زَوَالُ عَظَمَةِ سُلْطَانِ الْعَرَبِ عَلَى يَدِ الْمَغُولِ فِي بَغْدَادَ فَتَعَيَّنَ أَنَّ يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ هُمُ الْمَغُولُ وَأَنَّ الرَّدْمَ الْمَذْكُورَ فِي الْقُرْآنِ هُوَ الرَّدْمُ الْفَاصِلُ بَيْنَ بِلَادِ الْمَغُولِ وَبِلَادِ الصِّينِ وَبَانِيهِ مَلِكٌ مِنْ مُلُوكِهِمْ، وَأَنَّ وَصْفَهُ فِي الْقُرْآنِ بِذِي الْقَرْنَيْنِ تَوْصِيفٌ لَا تَلْقِيبٌ فَهُوَ مِثْلُ التَّعْبِيرِ عَنْ شَاوَلَ مَلِكِ إِسْرَائِيلَ بَاسِمِ طَالُوتَ. وَهَذَا الْمَلِكُ هُوَ الَّذِي بَنَى السَّدَّ الْفَاصِلَ بَيْنَ الصِّينِ وَمَنْغُولْيَا.
ve doksan düğümü yaparak (yani şehadet parmağının ucunu başparmağın ucuna koyarak) işaret etmiştir. Arap hâkimiyetinin azametinin zevali Bağdat'ta Moğolların eliyle gerçekleşmiştir. Dolayısıyla Ye'cûc ve Me'cûc'un Moğollar olduğu, Kur'an'da zikredilen seddin Moğol diyarı ile Çin ülkesi arasındaki set olduğu ve onu yapanın da onların krallarından bir kral olduğu kesinleşmiştir. Onun Kur'an'da Zülkarneyn olarak nitelenmesi bir lakap takma değil, bir vasıflandırmadır; tıpkı İsrail kralı Saul'den Tâlût ismiyle bahsedilmesi gibidir. Çin ile Moğolistan'ı ayıran seddi inşa eden de işte bu kraldır.
وَاسْمُ هَذَا الْملك (تسينشي هوانفتي) أَوْ (تسين شي هوانق تِي) . وَكَانَ مَوْجُودًا فِي حُدُودِ سَنَةِ سَبْعٍ وَأَرْبَعِينَ وَمِائَتَيْنِ قَبْلَ مِيلَادِ الْمَسِيحِ فَهُوَ مُتَأَخِّرٌ عَنْ إِسْكَنْدَرَ الْمَقْدُونِيِّ بِنَحْوِ قَرْنٍ.
Bu kralın adı (Çin Şi Huang Ti) yahut (Tsin Şi Huang-ti)'dir. Milattan önce yaklaşık iki yüz kırk yedi yılında yaşamaktaydı; dolayısıyla Makedonyalı İskender'den yaklaşık bir asır sonradır.
وَبِلَادُ الصِّينِ فِي ذَلِكَ الْعَصْرِ كَانَتْ مُتَدَيِّنَةً بِدِينِ (كِنْفِيشْيُوسَ) الْمُشَرِّعِ الْمُصْلِحِ، فَلَا جَرَمَ أَنْ يَكُونَ أَهْلُ شَرِيعَتِهِ صَالِحِينَ.
O dönemde Çin ülkesi, kanun koyucu bir ıslahatçı olan (Konfüçyüs)'ün dinine mensuptu; binaenaleyh onun şeriatına tabi olanların sâlih kimseler olması doğaldır.
وَهَذَا الْمَلِكُ يُؤْخَذُ مِنْ كُتُبِ التَّارِيخِ أَنَّهُ سَاءَتْ حَالَتُهُ فِي آخِرِ عُمُرِهِ وَأَفْسَدَ كَثِيرًا وَقَتَلَ عُلَمَاءَ وَأَحْرَقَ كُتُبًا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالْحَقِيقَةِ وَبِأَسْبَابِهَا.
Tarih kitaplarından anlaşıldığına göre bu kralın ömrünün sonlarında durumu bozulmuş, pek çok ifsat yapmış, âlimleri katletmiş ve kitapları yakmıştır. Gerçeği ve sebeplerini en iyi Allah bilir.
وَلَمَّا ظَنَّ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ أَنَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ الْمَذْكُورَ فِي الْقُرْآنِ هُوَ إِسْكَنْدَرُ بْنُ فِيلِيبُوسَ نَحَلُوهُ بِنَاءَ السَّدِّ. وَزَعَمُوهُ مِنْ صُنْعِهُ كَمَا نَحَلُوهُ لَقَبَ ذِي الْقَرْنَيْنِ. وَكُلُّ ذَلِكَ بِنَاءَ أَوْهَامٍ عَلَى أَوْهَامٍ وَلَا أساس لوَاحِد مِنْهُمَا وَلَا عَلَاقَةَ لِإِسْكَنْدَرَ الْمَقْدُونِيِّ بِقِصَّةِ ذِي الْقَرْنَيْنِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ.
İnsanların birçoğu Kur'an'da zikredilen Zülkarneyn'in Filip'in oğlu İskender olduğunu zannedince, seddin inşasını ona nispet etmişler ve Zülkarneyn lakabını ona yakıştırdıkları gibi bunu da onun eseri saymışlardır. Bütün bunlar vehimler üzerine bina edilmiş vehimlerdir, ikisinin de hiçbir aslı yoktur ve Makedonyalı İskender'in bu surede anlatılan Zülkarneyn kıssasıyla hiçbir ilgisi bulunmamaktadır.
وَالْأَمْرُ فِي قَوْله قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ إِذْنٌ مِنَ اللَّهِ لِرَسُولِهِ بِأَنْ يَعِدَ بِالْجَوَابِ عَنْ سُؤَالِهِمْ عَمَلًا بِقَوْلِهِ: وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ عَلَى أَحَدِ تَأْوِيلَيْنِ فِي مَعْنَاهُ.
{ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ } “De ki: Size anlatacağım” ifadesindeki emir, Allah'tan Resulü'ne, { وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ } “Allah’ın dilemesine bağlamadıkça hiçbir şey için «Bunu yarın yapacağım» deme” kavlindeki iki tevil tarzından birine binaen, onların sorusuna cevap vermeyi vaat etmesi hususunda verilmiş bir izindir.
وَالسِّينُ فِي قَول سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ لِتَحْقِيقِ الْوَعْدِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي فِي سُورَةِ يُوسُفَ [٩٨] .
{ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ } sözündeki sin (سـ) harfi, Yûsuf Suresi'ndeki { قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي } “[Ya’kūb]: Sizin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim, dedi” [98] ayetinde olduğu gibi vaadin tahakkukunu ifade etmek içindir.
وَجُعِلَ خَبَرُ ذِي الْقَرْنَيْنِ تِلَاوَةً وَذِكْرًا لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الْمُهِمَّ مِنْ أَخْبَارِهِ مَا فِيهِ تَذْكِيرٌ وَمَا يَصْلُحُ لِأَنْ يَكُونَ تِلَاوَةً حَسَبَ شَأْنِ الْقُرْآنِ فَإِنَّهُ يُتْلَى لِأَجْلِ الذِّكْرِ وَلَا يُسَاقُ مَسَاقَ
Zülkarneyn'in haberinin 'tilavet' ve 'zikir' kılınması, onun haberlerinden mühim olan kısmın ibret ve hatırlatma içeren ve Kur'an'ın şanına uygun olarak okunmaya elverişli olan kısım olduğuna işaret etmek içindir. Çünkü Kur'an ibret ve öğüt için okunur,
الْقَصَصِ.
sıradan hikâye ve masal kabilinden sevk edilmez.
وَقَوْلُهُ مِنْهُ ذِكْراً تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ أَحْوَالَهُ وَأَخْبَارَهُ كَثِيرَةٌ وَأَنَّهُمْ إِنَّمَا يُهِمُّهُمْ بَعْضُ أَحْوَالِهِ الْمُفِيدَةِ ذِكْرًا وَعِظَةً. وَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلْ فِي قِصَّةِ أَهْلِ الْكَهْفِ: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ نَبَئِهِمْ، لِأَنَّ قِصَّتَهُمْ مُنْحَصِرَةٌ فِيمَا ذَكَرَ، وَأَحْوَالُ ذِي الْقَرْنَيْنِ غَيْرُ مُنْحَصِرَةٍ فِيمَا ذَكَرَ هُنَا.
{ مِنْهُ ذِكْرًا } “ondan bir hatıra” buyruğu, onun durum ve haberlerinin çok olduğuna ve onlar için ancak ibret ve öğüt verme açısından faydalı olan bazı durumlarının mühim olduğuna bir tenbihtir. Bu sebeple Ashâb-ı Kehf kıssasında { نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ نَبَئِهِمْ } dememiştir; zira onların kıssası zikredilenlerle sınırlıdır, oysa Zülkarneyn'in halleri burada zikredilenlerle sınırlı değildir.
وَحَرْفُ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ مِنْهُ ذِكْراً لِلتَّبْعِيضِ بِاعْتِبَارِ مُضَافٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ مِنْ خَبَرِهِ.
{ مِنْهُ ذِكْرًا } kavlindeki (min / مِنْ) harfi, hazfedilmiş bir tamlanana bağlı olarak teb'îz (kısmîlik bildirme) içindir; yani 'onun haberinden' demektir.
وَالتَّمْكِينُ: جَعْلُ الشَّيْءِ مُتَمَكِّنًا، أَيْ رَاسِخًا، وَهُوَ تَمْثِيلٌ لِقُوَّةِ التَّصَرُّفِ بِحَيْثُ لَا يُزَعْزِعُ قُوَّتَهُ أَحَدٌ. وَحَقُّ فِعْلِ (مَكَّنَا) التَّعْدِيَةُ
Temkîn (تَمْكِين): Bir şeyi 'mütemekkin' yani sağlam ve yerleşik kılmaktır; bu da gücünü kimsenin sarsamayacağı şekildeki tasarruf kudretinin bir temsilidir. (Mekkene / مَكَّنَ) fiilinin asıl hakkı geçişli (müteaddî)
بِنَفْسِهِ، فَيُقَالُ: مَكَّنَاهُ فِي الْأَرْضِ كَقَوْلِهِ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ [الْأَنْعَام: ٦] .
olmasıdır; nitekim { مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ } “Size vermediğimiz imkânları yeryüzünde kendilerine verdiğimiz” [En'âm 6] buyruğunda olduğu gibi 'onu yeryüzünde yerleştirdik' denir.
فَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ لِلتَّوْكِيدِ كَاللَّامِ فِي قَوْلِهِمْ: شَكَرْتُ لَهُ، وَنَصَحْتُ لَهُ، وَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا تَفَنُّنٌ. وَعَلَى ذَلِكَ جَاءَ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ [الْأَنْعَام: ٦] .
Dolayısıyla { مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ } kavlindeki lâm (لـ) harfi, Arapların 'ona şükrettim' ve 'ona nasihat ettim' sözlerindeki lâm gibi tekit içindir; ikisinin bir arada kullanılması ise edebî bir üslup zenginliğidir (tefennün). Yüce Allah'ın { مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ } [En'âm 6] kavli de bu kabildendir.
فَمَعْنَى التَّمْكِينِ فِي الْأَرْضِ إِعْطَاءُ الْمَقْدِرَةِ عَلَى التَّصَرُّفِ.
Yeryüzünde temkin kılmanın anlamı, tasarruf iktidarı ve gücü vermektir.
وَالْمُرَادُ بِالْأَرْضِ أَهْلُ الْأَرْضِ، وَالْمُرَادُ بِالْأَرْضِ أَرْضٌ مُعَيَّنَةٌ وَهِيَ أَرْضُ مُلْكِهِ.
Yeryüzü ile kastedilen yer halkıdır; ya da yeryüzünden maksat belirli bir toprak parçası olup o da onun hükümranlık sahasıdır.
وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ [يُوسُف: ٥٦] .
Bu husus Yüce Allah'ın { وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ } “Ve böylece Yûsuf'a o yerde imkân verdik” [Yûsuf 56] kavlinde geçmişti.
وَالسَّبَبُ: حَقِيقَتُهُ الْحَبْلُ، وَأُطْلِقَ هُنَا عَلَى مَا يُتَوَسَّلُ بِهِ إِلَى الشَّيْءِ مِنْ عِلْمٍ أَوْ مَقْدِرَةٍ أَوْ آلَاتِ التَّسْخِيرِ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعَارَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٦] .
Sebeb (سَبَب): Hakiki anlamı iptir; burada ise istiare yoluyla, Bakara Suresi'ndeki { وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ } “Aralarındaki bütün bağlar kopup ayrılmıştır” [166] ayetinde olduğu gibi ilim, iktidar yahut emre amade kılma vasıtalarından bir şeye ulaşmayı sağlayan her türlü vesile için kullanılmıştır.
وكُلِّ شَيْءٍ مُسْتَعْمَلٌ هُنَا فِي الْأَشْيَاءِ الْكَثِيرَةِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي نَظَائِرِهِ غَيْرَ مَرَّةٍ مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ [يُونُس: ٩٧] أَيْ آتَيْنَاهُ وَسَائِلَ أَشْيَاءَ عَظِيمَة كَثِيرَة.
{ كُلِّ شَيْءٍ } ifadesi burada, { وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ } “Kendilerine her türlü mucize gelse bile” [Yûnus 97] ayetinde olduğu gibi pek çok benzerinde geçtiği üzere 'birçok şey' anlamında kullanılmıştır; yani ona pek çok büyük şeyin vesilelerini verdik demektir.
[٨٥- ٨٨]
[85-88]
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : الْآيَات ٨٥ إِلَى ٨٨]
[Kehf Suresi (18), 85-88. Ayetler]
فَأَتْبَعَ سَبَباً (٨٥) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَها قَوْماً قُلْنا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً (٨٦) قالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذاباً نُكْراً (٨٧) وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا يُسْراً (٨٨)
{ فَأَتْبَعَ سَبَبًا (٨٥) حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَهَا قَوْمًا قُلْنَا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْنًا (٨٦) قَالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلَى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُكْرًا (٨٧) وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا يُسْرًا (٨٨) } “Bunun üzerine o da bir yolu takip etti. (85) Nihayet güneşin battığı yere varınca onu, kara balçıklı bir gözede batar buldu. Orada bir kavme rastladı. «Ey Zülkarneyn! İster onlara azap edersin, ister haklarında güzel bir muamele yolu tutarsın» dedik. (86) Dedi ki: «Haksızlık edene azap edeceğiz; sonra Rabbine döndürülür, O da onu görülmedik bir azaba uğratır. (87) İman edip salih amel işleyene ise mükâfat olarak en güzel karşılık vardır; ona buyruğumuzdan kolay olanı söyleyeceğiz.» (88)”
السَّبَبُ: الْوَسِيلَةُ. وَالْمرَاد هُنَا مَعْنًى مَجَازِيٌّ وَهُوَ الطَّرِيقُ، لِأَنَّ الطَّرِيقَ وَسِيلَةٌ إِلَى
Sebeb (سَبَب): Vasıta demektir. Burada mecazi bir mana olan 'yol' kastedilmiştir; zira yol,
الْمَكَانِ الْمَقْصُودِ، وَقَرِينَةُ الْمَجَازِ ذِكْرُ الِاتِّبَاعِ وَالْبُلُوغِ
hedeflenen mekâna bir vesiledir. Mecazın karinesi ise takip etme (ittibâ) ve ulaşma (bülûğ) kelimelerinin zikredilmesidir.
فِي قَوْلِهِ: فَأَتْبَعَ سَبَباً حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ. وَالدَّلِيلُ عَلَى إِرَادَةِ غَيْرِ مَعْنَى السَّبَبِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً إِظْهَارُ اسْمِ السَّبَبِ دُونَ إِضْمَارِهِ، لِأَنَّهُ لَمَّا أُرِيدَ بِهِ مَعْنًى غَيْرُ مَا أُرِيدَ بِالْأَوَّلِ حَسُنَ إِظْهَارُ اسْمِهِ تَنْبِيهًا عَلَى اخْتِلَافِ الْمَعْنَيَيْنِ، أَيْ فَاتَّبَعَ طَرِيقًا لِلسَّيْرِ وَكَانَ سَيْرُهُ لِلْغَزْوِ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ.
Yüce Allah'ın { فَأَتْبَعَ سَبَبًا حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ } buyruğunda geçmektedir. { وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا } ayetindeki sebeb anlamından farklı bir mananın kastedildiğinin delili ise sebeb isminin zamir olarak değil açık isim olarak getirilmesidir; zira birinciyle kastedilenden farklı bir mana kastedildiği için iki mananın farklılığına dikkat çekmek amacıyla ismin açıkça zikredilmesi güzel düşmüştür. Yani yürümek için bir yol takip etti; yürüyüşü ise { حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ } kavlinin delalet ettiği üzere fetih/savaş içindi.
وَلَمْ يَعُدَّ أَهْلُ اللُّغَةِ مَعْنَى الطَّرِيقِ فِي مَعَانِي لَفْظِ السَّبَبِ لَعَلَّهُمْ رَأَوْهُ لَمْ يَكْثُرْ وَيَنْتَشِرْ فِي الْكَلَامِ. وَيَظْهَرُ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: أَسْبابَ السَّماواتِ [فاطر: ٣٧] مِنْ هَذَا الْمَعْنَى. وَكَذَلِكَ قَوْلُ زُهَيْرٍ:
Dil ehli, kelamda çokça ve yaygın olarak kullanılmadığını düşündükleri için yol manasını sebeb lafzının anlamları arasında saymamışlardır. Anlaşılan odur ki Yüce Allah'ın { أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ } [Mü'min 37] kavli bu manadandır. Züheyr'in şu beyti de böyledir:
وَمَنْ هَابَ أَسْبَابَ الْمَنَايَا يَنَلْنَهُ أَيْ هَابَ طُرُقَ الْمَنَايَا أَنْ يَسْلُكَهَا تَنَلْهُ الْمَنَايَا، أَيْ تَأْتِيهِ، فَذَلِكَ مَجَازٌ بِالْقَرِينَةِ.
«Ölümün yollarından korkana o yollar mutlaka ulaşır»; yani ölüm yollarına girmekten korksa bile ecel ona erişir, gelir. Dolayısıyla bu, karineye dayalı bir mecazdır.
وَالْمُرَادُ بِ مَغْرِبَ الشَّمْسِ مَكَانُ مَغْرِبِ الشَّمْسِ مِنْ حَيْثُ يَلُوحُ الْغُرُوبُ مِنْ جِهَاتِ الْمَعْمُورِ مِنْ طَرِيقِ غَزْوَتِهِ أَوْ مَمْلَكَتِهِ. وَذَلِكَ حَيْثُ يَلُوحُ أَنَّهُ لَا أَرْضَ وَرَاءَهُ بِحَيْثُ يَبْدُو الْأُفُقُ مِنْ جِهَةٍ مُسْتَبْحِرَةٍ، إِذْ لَيْسَ لِلشَّمْسِ مَغْرِبٌ حَقِيقِيٌّ إِلَّا فِيمَا يَلُوحُ لِلتَّخَيُّلِ.
{ مَغْرِبَ الشَّمْسِ } “güneşin battığı yer” ile kastedilen, fethinin yolu veya krallığı cihetinden meskûn bölgeler açısından batışın göründüğü yerdir. Bu da arkasında başka bir kara parçasının olmadığı ve ufkun deniz gibi geniş bir yönden belirdiği yerdir; zira güneş için hayale görünenin dışında hakiki bir batış yeri yoktur.
وَالْأَشْبَهُ أَنْ يَكُونَ ذُو الْقَرْنَيْنِ قَدْ بَلَغَ بَحْرَ الْخَزَرِ وَهُوَ بُحَيْرَةُ قَزْوِينَ فَإِنَّهَا غَرْبُ بِلَادِ الصِّينِ.
Kuvvetle muhtemel olan, Zülkarneyn'in Hazar Denizi'ne —ki Kazvin Gölü'dür— ulaşmış olmasıdır; çünkü orası Çin ülkesinin batısındadır.
وَالْقَوْلُ فِي تَرْكِيبِ حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ كَالْقَوْلِ فِي قَوْلِهِ: حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها.
{ حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ } terkibindeki tahlil, { حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا } sözündeki tahlil gibidir.
وَالْعَيْنُ: مَنْبَعُ مَاءٍ.
Ayn (عَيْن): Su kaynağı, gözedir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَحَفْصٌ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ مَهْمُوزًا مُشْتَقًّا مِنَ الْحَمْأَةِ، وَهُوَ الطِّينُ الْأَسْوَدُ. وَالْمَعْنَى: عَيْنٌ مُخْتَلِطٌ مَاؤُهَا بِالْحَمْأَةِ فَهُوَ غَيْرُ صَافٍ.
Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr ve Hafs, hemzeli olarak { فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ } şeklinde okumuşlardır; bu da siyah çamur demek olan 'ham'e' (الْحَمْأَة) kelimesinden türemiştir. Anlamı şudur: Suyu siyah çamura karışmış, berrak olmayan bir göze.
وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَخَلَفٌ:
İbn Âmir, Hamza, Kisâî, Âsım'dan Ebû Bekr, Ebû Ca'fer ve Halef ise
فِي عَيْنٍ حَامِيَةٍ بِأَلِفٍ بَعْدَ الْحَاءِ وَيَاءٍ بَعْدَ الْمِيمِ، أَيْ حَارَّةٍ مِنَ الْحُمُوِّ وَهُوَ الْحَرَارَةُ، أَيْ أَنَّ مَاءَهَا سَخَنَ.
hâ harfinden sonra elif ve mîm harfinden sonra yâ ile { فِي عَيْنٍ حَامِيَةٍ } şeklinde okumuşlardır; yani sıcaklık anlamına gelen 'hümüvv' (الْحُمُوّ) kökünden sıcak demektir, yani suyunun ılık/sıcak olmasıdır.
وَيَظْهَرُ أَنَّ هَذِهِ الْعَيْنَ مِنْ عُيُونِ النِّفْطِ الْوَاقِعَةِ عَلَى سَاحِلِ بَحْرِ الْخَزَرِ حَيْثُ مَدِينَةُ (بَاكُو) ، وَفِيهَا مَنَابِعُ النِّفْطِ الْآنَ وَلَمْ يَكُنْ مَعْرُوفًا يَوْمَئِذٍ. وَالْمُؤَرِّخُونَ الْمُسْلِمُونَ يُسَمُّونَهَا الْبِلَادَ الْمُنْتِنَةَ.
Görünen o ki bu göze, Hazar Denizi sahilinde, (Bakü) şehrinin bulunduğu yerdeki petrol kaynaklarındandır; orada bugün petrol kaynakları vardır fakat o gün bilinmiyordu. Müslüman tarihçiler burayı 'kokuşmuş beldeler' (el-bilâdü'l-müntine) olarak isimlendirirler.
وَتَنْكِيرُ قَوْماً يُؤْذِنُ بِأَنَّهُمْ أُمَّةٌ غَيْرُ مَعْرُوفَةٍ وَلَا مَأْلُوفَةٍ حَالَةُ عَقَائِدِهِمْ وَسِيرَتُهُمْ.
{ قَوْمًا } kelimesinin tenvinli/belirsiz (nekre) gelişi, onların inançları ve yaşantıları bilinmeyen ve alışılmadık bir topluluk olduğuna işaret eder.
فَجُمْلَةُ قُلْنا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِمَا أَشْعَرَ بِهِ تَنْكِيرُ قَوْماً مِنْ إِثَارَةِ سُؤَالٍ عَنْ حَالِهِمْ وَعَمَّا لَاقَاهُ بِهِمْ ذُو الْقَرْنَيْنِ.
{ قُلْنَا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ } cümlesi, { قَوْمًا } kelimesinin nekreliğinin hissettirdiği onların durumu ve Zülkarneyn'in onlarla ne şekilde karşılaştığına dair doğacak soruya beyânî bir istînâftır (açıklayıcı başlangıçtır).
وَقَدْ دَلَّ قَوْلُهُ: إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً عَلَى أَنَّهُمْ مُسْتَحِقُّونَ لِلْعَذَابِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ أَحْوَالَهُمْ كَانَتْ فِي فَسَادٍ مِنْ كُفْرٍ وَفَسَادِ عَمَلٍ.
{ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْنًا } buyruğu onların azabı hak ettiklerine delalet etmiştir; bu da onların hallerinin küfür ve amel bozukluğu cihetinden bir fesat içinde olduğuna delalet eder.
وَإِسْنَادُ الْقَوْلِ إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ يَحْتَمِلُ أَنَّهُ قَوْلُ إِلْهَامٍ، أَيْ أَلْقَيْنَا فِي نَفْسِهِ تَرَدُّدًا بَيْنَ أَن يُبَادر استيصالهم وَأَن يُمْهِلَهُمْ وَيَدَعُوهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ وَحُسْنِ الْعَمَلِ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ قالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ، أَيْ قَالَ فِي نَفْسِهِ مُعْتَمِدًا عَلَى حَالَةٍ وَسَطٍ بَيْنِ صُورَتَيِ التَّرَدُّدِ.
Sözün Celâlet zamirine (Allah'a) isnat edilmesi, ilham yoluyla bir söz olması ihtimalini taşır; yani onun içine onları derhal kökten yok etmek ile onlara mühlet verip imana ve güzel amele davet etmek arasında bir tereddüt düşürdük. { قَالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ } sözü ise bu tereddüt edilen iki durum arasında orta bir yolu benimseyerek içinden söylediği anlamına gelir.
وَقِيلَ: إِنَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ كَانَ نبيئا يُوحى عَلَيْهِ فَيَكُونُ الْقَوْلُ كَلَامًا مُوحًى بِهِ إِلَيْهِ يُخَيِّرُهُ فِيهِ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ، مِثْلَ التَّخْيِيرِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِداءً [مُحَمَّد: ٤] ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: قالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ جَوَابًا مِنْهُ إِلَى رَبِّهِ. وَقَدْ أَرَادَ اللَّهُ إِظْهَارَ سَدَادِ اجْتِهَادِهِ كَقَوْلِهِ: فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ [الْأَنْبِيَاء: ٧٩] .
Zülkarneyn'in kendisine vahiy gelen bir peygamber olduğu da söylenmiştir; buna göre bu söz, { فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً } “Artık bundan sonra ya karşılıksız salıverirsiniz ya da fidye alırsınız” [Muhammed 4] ayetindeki muhayyer bırakma gibi, ona iki seçenek arasında serbestlik tanıyan vahyedilmiş bir kelam olur. { قَالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ } sözü ise onun Rabbine verdiği bir cevap olur. Nitekim Allah, { فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ } “Biz onu Süleyman’a kavrattık” [Enbiyâ 79] kavlinde olduğu gibi onun içtihadındaki isabeti ortaya koymayı murat etmiştir.
وحُسْناً مُصَدَرٌ. وَعَدَلَ عَنْ (أَنَ تُحْسِنَ إِلَيْهِمْ) إِلَى أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً مُبَالَغَةً فِي الْإِحْسَانِ إِلَيْهِمْ حَتَّى جَعَلَ كَأَنَّهُ اتَّخَذَ فِيهِمْ نَفْسَ
{ حُسْنًا } kelimesi bir masdardır. Onlara ihsanda bulunmada mübalağa amacıyla '(onlara ihsan edesin)' ifadesinden { أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْنًا } “haklarında güzel bir muamele yolu tutasın” ifadesine geçilmiştir; öyle ki sanki onların hakkında bizzat
الْحُسْنِ، مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً [الْبَقَرَة: ٨٣] . وَفِي هَذِهِ الْمُبَالَغَةِ تَلْقِينٌ لِاخْتِيَارِ أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ الْمُخَيَّرِ بَيْنَهُمَا.
güzelliğin kendisini edinmiş gibi kılınmıştır; nitekim Yüce Allah'ın { وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا } “İnsanlara güzel söz söyleyin” [Bakara 83] kavli de böyledir. Bu mübalağada, muhayyer bırakılan iki seçenekten birini tercih etmeye yönelik bir telkin vardır.
وَالظُّلْمُ: الشِّرْكُ، بِقَرِينَةِ قَسِيمِهِ فِي قَوْلِهِ وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً.
Zulüm, { وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا } kavlindeki mukabili/karşıtı karinesiyle şirktir.
وَاجْتِلَابُ حَرْفِ الِاسْتِقْبَالِ فِي قَوْلِهِ: فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ يُشِيرُ إِلَى أَنَّهُ سَيَدْعُوهُ إِلَى الْإِيمَانِ فَإِنْ أَصَرَّ عَلَى الْكُفْرِ يُعَذِّبْهُ. وَقَدْ صَرَّحَ بِهَذَا الْمَفْهُومِ فِي قَوْلِهِ وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً أَيْ آمَنَ بَعْدَ كُفْرِهِ. وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَنْ هُوَ مُؤْمِنٌ الْآنَ، لِأَنَّ التَّخْيِيرَ بَيْنَ تَعْذِيبِهِمْ وَاتِّخَاذِ الْإِمْهَالِ مَعَهُمْ يَمْنَعُ أَنْ يَكُونَ فِيهِمْ مُؤْمِنُونَ حِينَ التَّخْيِيرِ.
{ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ } kavlinde istikbal harfinin (sevfe / سَوْفَ) getirilmesi, onun [önce] imana davet edeceğine, şayet küfürde ısrar ederse onu cezalandıracağına işaret eder. Bu mefhumu { وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا } kavlinde açıkça ifade etmiştir, yani küfründen sonra iman eden kimse kastedilmiştir. Kastedilenin şu anda mümin olan kimse olması caiz değildir; çünkü onları cezalandırmak ile onlara mühlet tanımak arasında muhayyer bırakılmış olması, muhayyer bırakılma anında aralarında müminlerin bulunmasına manidir.
وَالْمَعْنَى: فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ عَذَابَ الدُّنْيَا وَلِذَلِكَ أَسْنَدَهُ إِلَى ضَمِيرِهِ ثُمَّ قَالَ: ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذاباً نُكْراً وَذَلِكَ عَذَابُ الْآخِرَةِ.
Mana şudur: Ona dünya azabıyla azap edeceğiz; bu sebeple onu kendi zamirine isnat etmiştir. Ardından şöyle demiştir: { ثُمَّ يُرَدُّ إِلَى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُكْرًا } “Sonra Rabbine döndürülür, O da onu görülmedik bir azaba uğratır”; bu da ahiret azabıdır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ جَزاءً الْحُسْنى بِإِضَافَةِ جَزاءً إِلَى الْحُسْنى عَلَى الْإِضَافَةِ الْبَيَانِيَّةِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَحَفَصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَيَعْقُوبُ، وَخَلَفٌ جَزاءً الْحُسْنى بِنَصْبِ جَزاءً مُنَوَّنًا عَلَى أَنَّهُ تَمْيِيزٌ لِنِسْبَةِ اسْتِحْقَاقِهِ الْحُسْنَى، أَوْ مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ لِمَضْمُونِ
Cumhur, beyânî izâfetle { جَزَاءُ الْحُسْنَى } şeklinde 'cezâ' kelimesini 'el-hüsnâ'ya muzâf kılarak okumuştur. Hamza, Kisâî, Âsım'dan Hafs, Ya'kūb ve Halef ise { جَزَاءً الْحُسْنَى } şeklinde 'cezâen' kelimesini tenvinli mansub olarak okumuşlardır; bu da onun el-hüsnâya müstahak oluş nisbetinin temyîzi veya
جُمْلَةِ فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى، أَوْ حَالٌ مُقَدَّمَةٌ عَلَى صَاحِبِهَا بِاعْتِبَارِ تَعْرِيفِ الْجِنْسِ كَالتَّنْكِيرِ.
{ فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى } cümlesinin mazmununu pekiştiren bir mef'ûl-i mutlak (masdar) yahut cins tarifinin nekre gibi sayılması hasebiyle sahibinden önce gelen bir hâldir.
وَتَأْنِيثُ الْحُسْنى بِاعْتِبَارِ الْخَصْلَةِ أَوِ الْفِعْلَةِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْحُسْنى هِيَ الْجَنَّةُ كَمَا فِي قَوْلِهِ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ [يُونُس: ٢٦] .
{ الْحُسْنَى } kelimesinin müennes kılınması haslet veya amel (fiil) itibarıyladır. { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ } “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve fazlası vardır” [Yûnus 26] kavlinde olduğu gibi 'el-hüsnâ'nın cennet olması da caizdir.
وَالْقَوْلُ الْيُسْرُ: هُوَ الْكَلَامُ الْحَسَنُ، وُصِفَ بِالْيُسْرِ الْمَعْنَوِيِّ لِكَوْنِهِ لَا يُثْقِلُ سَمَاعَهُ، وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُوراً [الْإِسْرَاء: ٢٨] أَيْ جَمِيلًا.
Kolay söz (el-kavlü'l-yusr), güzel kelamdır; işitilmesi ağır gelmediği için manevi kolaylıkla nitelenmiştir. Bu, Yüce Allah'ın { فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا } “onlara tatlı/güzel bir söz söyle” [İsrâ 28] kavli gibidir, yani güzel [söz].
فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْحُسْنى الْخِصَالَ الْحُسْنَى، فَمَعْنَى عَطْفِ وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا يُسْراً أَنَّهُ يُجَازِي بِالْإِحْسَانِ وَبِالثَّنَاءِ، وَكِلَاهُمَا
Şayet { الْحُسْنَى } kelimesinden murat güzel hasletler ise, { وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا يُسْرًا } kavlinin [önceki cümleye] atfedilmesinin anlamı; onun ihsan ve övgü ile karşılık vereceğidir ve bunların her ikisi de
مِنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْحُسْنى ثَوَابَ الْآخِرَةِ فَذَلِكَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِنَّمَا ذُو الْقَرْنَيْنِ مُخْبِرٌ بِهِ خَبَرًا مُسْتَعْمَلًا فِي فَائِدَةِ الْخَبَرِ، عَلَى مَعْنَى. إِنَّا نُبَشِّرُهُ بِذَلِكَ، أَوْ مُسْتَعْمَلًا فِي لَازِمِ الْفَائِدَةِ تَأَدُّبًا مَعَ اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ أَنِّي أَعْلَمُ جَزَاءَهُ عِنْدَكَ الْحُسْنَى.
Zülkarneyn'dendir. Şayet { الْحُسْنَى } kelimesinden murat ahiret sevabı ise, o da Yüce Allah'ın takdirindendir; Zülkarneyn ise bunu "Biz onu bununla müjdeleriz" manasında 'fâide-i haber' olarak kullanılan bir haberle yahut Yüce Allah'a karşı bir edep olarak 'lâzım-ı fâide'de kullanılan bir haberle bildirmektedir; yani "Onun senin katındaki mükâfatının el-hüsnâ olduğunu biliyorum" [demektir].
وَعُطِفَ عَلَيْهِ وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا يُسْراً لِبَيَانِ حَظِّ الْمَلِكِ مِنْ جَزَائِهِ وَأَنَّهُ الْبشَارَة وَالثنَاء.
{ وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا يُسْرًا } kavli ise, hükümdarın onun mükâfatındaki payının müjde ve övgü olduğunu beyan etmek üzere ona atfedilmiştir.
[٨٩، ٩٠]
[89, 90]
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : الْآيَات ٨٩ إِلَى ٩٠]
[Kehf Suresi (18), Ayetler 89-90]
ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٨٩) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً (٩٠)
{ ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا (٨٩) حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا (٩٠) } “Sonra bir yolu daha takip etti. (89) Nihayet güneşin doğduğu yere vardığında, onu öyle bir topluluk üzerine doğuyor buldu ki, onlara güneşin önünden bir siper yapmamıştık. (90)”
تَقَدَّمَ خِلَافُ الْقُرَّاء فِي فَأَتْبَعَ سَبَباً فَهُوَ كَذَلِكَ هُنَا.
Kurrânın { فَأَتْبَعَ سَبَبًا } kavlindeki ihtilafı daha önce geçmişti; burada da durum aynıdır.
وَمَطْلِعُ الشَّمْسِ: جِهَةُ الْمَشْرِقِ مِنْ سُلْطَانِهِ وَمَمْلَكَتِهِ، بَلَغَ جِهَةً قَاصِيَةً مِنَ الشَّرْقِ حَيْثُ يُخَالُ أَنْ لَا عُمْرَانَ وَرَاءَهَا، فَالْمَطْلِعُ مَكَانُ الطُّلُوعِ.
Güneşin doğuş yeri (matliu'ş-şems), onun hâkimiyetinin ve mülkünün doğu tarafıdır; doğunun, arkasında hiçbir yerleşim yeri olmadığı sanılan en uzak noktasına ulaştı. Dolayısıyla 'matla'', doğuş yeridir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ بَلَغَ سَاحِلَ بَحْرِ الْيَابَانِ فِي حُدُودِ مَنْشُورْيَا أَوْ كُورْيَا شَرْقًا، فَوَجَدَ قَوْمًا تَطَلُعُ عَلَيْهِمُ الشَّمْس لَا يسترهم مِنْ حَرِّهَا، أَيْ لَا جَبَلَ فِيهَا يَسْتَظِلُّونَ بِظِلِّهِ وَلَا شَجَرَ فِيهَا، فَهِيَ أَرْضٌ مَكْشُوفَةٌ لِلشَّمْسِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا عُرَاةً فَكَانُوا يَتَّقُونَ شُعَاعَ الشَّمْسِ فِي الْكُهُوفِ أَوْ فِي أَسْرَابٍ يَتَّخِذُونَهَا فِي التُّرَابِ. فَالْمُرَادُ بِالسِّتْرِ مَا يَسْتُرُ الْجَسَدَ.
Zahir olan odur ki o, doğuda Mançurya veya Kore sınırlarında Japon Denizi kıyısına ulaştı ve üzerlerine doğan güneşin sıcağından kendilerini koruyacak hiçbir örtüsü olmayan bir kavim buldu; yani orada gölgesinde gölgelenecekleri bir dağ ve ağaç yoktu, orası güneşe açık bir araziydi. Anlamın, onların çıplak bir kavim olup güneş ışınlarından mağaralarda veya toprakta açtıkları tünellerde/kovuklarda korundukları şeklinde olması da caizdir. Dolayısıyla örtü (setr) ile kastedilen bedeni örten şeydir.
وَكَانُوا قَدْ تَعَوَّدُوا مُلَاقَاةَ حَرِّ الشَّمْسِ، وَلَعَلَّهُمْ كَانُوا يتعرضون للشمس ليدفعوا عَنْ أَنْفُسِهِمْ مَا يُلَاقُونَهُ مِنَ الْقُرِّ لَيْلًا.
Onlar güneşin sıcağına maruz kalmaya alışmışlardı; belki de gece maruz kaldıkları soğuğu kendilerinden defetmek için güneşe çıkıyorlardı.
وَفِي هَذِهِ الْحَالَةِ عِبْرَةٌ مِنِ اخْتِلَافِ الْأُمَمِ فِي الطَّبَائِعِ وَالْعَوَائِدِ وَسِيرَتِهِمْ عَلَى نَحْو مناخهم.
Bu durumda, milletlerin tabiatlarındaki ve adetlerindeki farklılık ile yaşayışlarının iklimlerine göre şekillenmesi hususunda bir ibret vardır.
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : آيَة ٩١]
[Kehf Suresi (18), Ayet 91]
كَذلِكَ وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً (٩١)
{ كَذَلِكَ وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا (٩١) } “İşte böyle. Hakikaten biz onun yanında bulunan her şeyi bilgimizle kuşatmıştık. (91)”
كَذلِكَ الْكَافُ لِلتَّشْبِيهِ، وَالْمُشَبَّهُ بِهِ شَيْءٌ تَضَمَّنَهُ الْكَلَامُ السَّابِقُ بِلَفْظِهِ أَوْ مَعْنَاهُ.
{ كَذَلِكَ } [ifadesindeki] kâf harfi teşbih içindir; kendisine benzetilen (müşebbehün bih) ise önceki sözün lafzı veya manasıyla içerdiği bir şeydir.
وَالْكَافُ وَمَجْرُورُهَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ شِبْهَ جُمْلَةٍ وَقَعَ صِفَةً لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ، أَيْ تَشْبِيهًا مُمَاثِلًا لِمَا سَمِعْتَ.
Kâf ve mecrurunun, bağlamın delalet ettiği mahzuf bir masdara sıfat olan bir şibh-i cümle (cümlemsi) olması caizdir; yani "işittiğin şeye benzer bir benzetme" [demektir].
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ يُشِيرُ إِلَى الْمَحْذُوفِ لِأَنَّهُ كَالْمَذْكُورِ لِتَقَرُّرِ الْعِلْمِ بِهِ، وَالْمَعْنَى: مَنْ أَرَادَ تَشْبِيهَهُ لَمْ يُشَبِّهْهُ بِأَكْثَرِ مِنْ أَنْ يُشَبِّهَهُ بِذَاتِهِ عَلَى طَرِيقَةِ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٣] .
İşaret ismi, mahzuf olana işaret eder; zira ona dair bilginin yerleşmiş olması sebebiyle zikredilmiş gibidir. Mana şudur: Onu benzetmek isteyen kimse, Bakara Suresi'ndeki { وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا } “Ve işte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” [Bakara 143] kavlinde daha önce geçtiği yöntem üzere, onu bizzat kendisinden daha fazlasına benzetemez.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جُزْءَ جُمْلَةٍ حذف أحد جزأيها وَالْمَحْذُوفُ مُبْتَدَأٌ. وَالتَّقْدِيرُ: أَمْرُ ذِي الْقَرْنَيْنِ كَذَلِكَ، أَيْ كَمَا سَمِعْتَ.
İki ögesinden biri hazfedilmiş bir cümlenin bir parçası olması da caizdir; mahzuf olan da mübtedadır. Takdiri ise şöyledir: "Zülkarneyn'in durumu böyledir", yani "işittiğin gibidir".
وَيَجُوزُ أَنْ يكون صفة ل قَوْماً أَيْ قَوْمًا كَذَلِكَ الْقَوْمُ الَّذِينَ وَجَدَهُمْ فِي مَغْرِبِ الشَّمْسِ، أَيْ فِي كَوْنِهِمْ كُفَّارًا، وَفِي تَخْيِيرِهِ فِي إِجْرَاءِ أَمْرِهِمْ عَلَى الْعِقَابِ أَوْ عَلَى الْإِمْهَالِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَجْرُورُ جُزْءَ جُمْلَةٍ أَيْضًا جُلِبَتْ لِلِانْتِقَالِ مِنْ كَلَامٍ إِلَى كَلَامٍ فَيَكُونَ فَصْلَ خِطَابٍ كَمَا يُقَالُ: هَذَا الْأَمْرُ كَذَا.
{ قَوْمًا } kelimesine sıfat olması da caizdir; yani "tıpkı güneşin battığı yerde bulduğu kavim gibi bir kavim", yani onların kâfir oluşlarında ve haklarındaki muamelenin cezalandırma yahut mühlet tanıma şeklinde yürütülmesinde muhayyer bırakılmasında [onlar gibidirler]. Mecrurun, bir sözden diğer söze geçmek için getirilmiş bir cümlenin bir parçası olması da caizdir; bu durumda "Bu iş şöyledir" denildiği gibi bir fasl-ı hitap (kesin/ayırt edici söz) olur.
وَعَلَى الْوُجُوهِ كُلِّهَا فَهُوَ اعْتِرَاضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ إِلَخْ ... وَجُمْلَةُ ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ [الْكَهْف: ٩٢، ٩٣] إِلَخْ ...
Bütün bu vecihlere göre bu, { ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ } ilâ ahir cümlesi ile { ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ } [Kehf 92, 93] ilâ ahir cümlesi arasında bir itirazdır (ara cümledir).
وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً (٩١) .
{ وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا } “Onun yanında olan her şeyi bilgimizle kuşatmıştık” (91).
هَذِهِ الْجُمْلَةُ حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَرْفُوعِ فِي ثُمَّ أَتْبَعَ.
Bu cümle, { ثُمَّ أَتْبَعَ } ifadesindeki merfû zamirden hâldir.
وبِما لَدَيْهِ: مَا عِنْدَهُ مِنْ عَظَمَةِ الْمُلْكِ مِنْ جُنْدٍ وَقُوَّةٍ وَثَرْوَةٍ.
{ بِمَا لَدَيْهِ } [ifadesi], asker, güç ve servet nevinden sahip olduğu mülk azametidir.
وَالْخُبْرُ- بِضَمِّ الْخَاءِ وَسُكُونِ الْمُوَحَّدَةِ-: الْعِلْمُ وَالْإِحَاطَةُ بِالْخَبَرِ، كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِ الْمَعْلُومِ عَظِيمًا بِحَيْثُ لَا يُحِيطُ بِهِ عِلْمًا إِلَّا علّام الغيوب.
Hubr (خُبْر) -hâ'nın dammesi ve tek noktalı [bâ]'nın sükûnu ile- ilim ve haberi ihata etmektir; bilinen şeyin, gaybları en iyi bilen Allah'tan (Allâmü'l-Guyûb) başkasının ilimle ihata edemeyeceği kadar büyük olmasından kinayedir.
[٩٢- ٩٨]
[92-98]
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : الْآيَات ٩٢ إِلَى ٩٨]
[Kehf Suresi (18), Ayetler 92-98]
ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٩٢) حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِما قَوْماً لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلاً (٩٣) قالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا (٩٤) قالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْماً (٩٥) آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذا جَعَلَهُ نَارًا قالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً (٩٦)
{ ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا (٩٢) حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمَا قَوْمًا لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا (٩٣) قَالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا (٩٤) قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا (٩٥) آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قَالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذَا جَعَلَهُ نَارًا قَالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا (٩٦) } “Sonra bir yolu daha takip etti. (92) Nihayet iki dağ arasına ulaştığında, bunların önünde neredeyse hiçbir söz anlamayan bir kavim buldu. (93) Dediler ki: 'Ey Zülkarneyn! Ye'cûc ve Me'cûc bu yerde bozgunculuk yapmaktadırlar. Bizimle onlar arasına bir set yapman için sana bir vergi verelim mi?' (94) Dedi ki: 'Rabbimin beni içinde bulundurduğu imkânlar daha hayırlıdır; siz bana kuvvetle yardım edin de sizinle onlar arasına sağlam bir engel yapayım.' (95) 'Bana demir kütleleri getirin.' Nihayet iki dağın arasını denkleyip eşitlediğinde: 'Körükleyin!' dedi. Nihayet onu kor ateş haline getirince: 'Getirin bana, üzerine erimiş bakır dökeyim' dedi. (96)”
فَمَا اسْطاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً (٩٧) قالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (٩٨)
{ فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا (٩٧) قَالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (٩٨) } “Artık onu ne aşabildiler ne de onda bir delik açabildiler. (97) Dedi ki: 'Bu, Rabbimden bir rahmettir. Rabbimin vaadi geldiği zaman onu yerle bir eder. Rabbimin vaadi haktır.' (98)”