وَلَيْسَ وَرَاءَ اللَّهِ لِلْمَرْءِ مَطْلَبُ أَيْ بَعْدَ اللَّهِ. فَمَعْنَى مِنْ وَرائِي مِنْ بَعْدِ حَيَاتِي.
“Allah'ın verâsında (ötesinde/sonrasında) insan için istenecek bir gaye yoktur”, yani Allah'tan sonra [başka bir gaye yoktur]. Dolayısıyla { مِنْ وَرَائِي } ifadesinin anlamı, hayatımdan sonra demektir.
ومِنْ وَرائِي فِي مَوْضِعِ الصِّفَةِ لِ الْمَوالِيَ أَوَ الْحَالِ.
{ مِنْ وَرَائِي } ifadesi, { الْمَوَالِيَ } kelimesinin sıfatı veya hâli konumundadır.
وَامْرَأَةُ زَكَرِيَّاءَ اسْمُهَا أَلِيصَابَاتُ مِنْ نَسْلِ هَارُونَ أَخِي مُوسَى فَهِيَ مَنْ سَبْطِ لَاوِي.
Zekeriyyâ'nın eşinin adı Elişeba'dır (Elîsâbât). O, Mûsâ'nın kardeşi Hârûn'un soyundan olup Levi sıbtındandır (kabilesindendir).
وَالْعَاقِرُ: الْأُنْثَى الَّتِي لَا تَلِدُ، فَهُوَ وَصْفٌ خَاصٌّ بِالْمَرْأَةِ، وَلِذَلِكَ جُرِّدَ مِنْ عَلَامَةِ التَّأْنِيثِ إِذْ لَا لَبْسَ. وَمَصْدَرُهُ: الْعَقْرُ- بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَضَمِّهَا مَعَ سُكُونِ الْقَافِ-. وَأَتَى بِفِعْلِ (كَانَ) لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْعُقْرَ مُتَمَكِّنٌ مِنْهَا وَثَابِتٌ لَهَا فَلِذَلِكَ حُرِمَ مِنَ الْوَلَدِ مِنْهَا.
Âkır (الْعَاقِر); doğurmayan kadın demektir ve kadınlara has bir nitelemedir. Bu sebeple herhangi bir karışıklık olmayacağı için dişillik ekinden soyutlanmıştır. Masdarı, ayın harfinin fethası ve dammesi ile kaf harfinin sükûnuyla el-akr / el-ukr (الْعَقْر / الْعُقْر) şeklindedir. Kısırlığın onda yerleşik ve sabit olduğunu belirtmek için (كَانَتْ) fiili getirilmiştir; işte bu sebeple ondan çocuk sahibi olmaktan mahrum kalmıştır.
وَمَعْنَى مِنْ لَدُنْكَ أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عِنْدِيَّةٌ خَاصَّةٌ، لِأَنَّ الْمُتَكَلِّمَ يَعْلَمُ أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِتَقْدِيرِهِ وَخَلْقِهِ الْأَسْبَابَ وَمُسَبَّبَاتِهَا تَبَعًا لِخَلْقِهَا، فَلَمَّا قَالَ مِنْ لَدُنْكَ (١) دَلَّ عَلَى أَنَّهُ سَأَلَ وَلِيًّا غَيْرَ جَارٍ أَمْرُهُ عَلَى الْمُعْتَادِ مِنْ إِيجَادِ الْأَوْلَادِ لِانْعِدَامِ الْأَسْبَابِ الْمُعْتَادَةِ، فَتَكُونُ هِبَتُهُ كَرَامَةً لَهُ.
{ مِنْ لَدُنْكَ } ifadesinin anlamı; bunun Allah katından özel bir lütufla olmasıdır. Çünkü dua eden kişi, sebeplerin ve bunların sonuçlarının Allah tarafından takdir edilip yaratılması yoluyla her şeyin O'nun katından olduğunu bilir. Bu bakımdan { مِنْ لَدُنْكَ } (١) demesi; mutat sebeplerin bulunmaması sebebiyle, çocuk var etmede alışılagelmiş düzenin dışında bir vâris/evlat dilediğine delalet eder; böylece onun bağışlanması kendisine bir ikram (keramet) olmuş olur.
وَيَتَعَلَّقُ لِي ومِنْ لَدُنْكَ بِفِعْلِ هَبْ. وَإِنَّمَا قُدِّمَ لِي عَلَى مِنْ لَدُنْكَ لِأَنَّهُ الأهم فِي غَرَضِ الدَّاعِي، وَهُوَ غَرَضٌ خَاصٌّ يُقَدَّمُ عَلَى الْغَرَضِ الْعَامِّ.
{ لِي } ve { مِنْ لَدُنْكَ } [ifadeleri], { هَبْ } fiiline müteallıktır (bağlıdır). { لِي } ifadesinin { مِنْ لَدُنْكَ } ifadesinden önce getirilmesi ise dua edenin maksadında daha önemli olmasındandır; bu da genel maksada takdim edilen (öncelenen) özel bir maksattır.
وَ (يَرِثُنِي) قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِالرَّفْعِ عَلَى الصِّفَةِ لِ وَلِيًّا. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو، وَالْكِسَائِيُّ بِالْجَزْمِ عَلَى أَنَّهُ جَوَابُ الدُّعَاءِ فِي قَوْله فَهَبْ لِي لِإِرَادَةِ التَّسَبُّبِ لِأَنَّ أَصْلَ الْأَجْوِبَةِ الثَّمَانِيَةِ أَنَّهَا عَلَى تَقْدِير فَاء السَّبَبِيَّة.
{ يَرِثُنِي } kelimesini cumhur, { وَلِيًّا } kelimesinin sıfatı olarak ref ile okumuştur. Ebû Amr ve Kisâî ise sebep bildirme kastıyla { فَهَبْ لِي } sözündeki duanın cevabı olarak cezm ile okumuşlardır; zira sekiz talep cevabının aslı, takdîrî bir sebep fâ'sına dayanmasıdır.
وآلِ يَعْقُوبَ يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِمْ خَاصَّةً بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمَا يَقْتَضِيهِ لَفْظُ آلِ
{ آلِ يَعْقُوبَ } ifadesiyle, “âl” (آلِ) lafzının gerektirdiği fazilet ve şeref bildirmesi hasebiyle,
الْمُشْعِرِ بِالْفَضِيلَةِ وَالشَّرَفِ، فَيَكُونَ يَعْقُوبُ هُوَ إِسْرَائِيلُ كَأَنَّهُ قَالَ: وَيَرِثُ مِنْ آلِ إِسْرَائِيلَ، أَيْ حَمَلَةِ الشَّرِيعَةِ وَأَحْبَارِ الْيَهُودِيَّةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ [النِّسَاء: ٥٤] ، وَإِنَّمَا يُذْكَرُ آلُ الرَّجُلِ فِي مِثْلِ هَذَا السِّيَاقِ إِذَا كَانُوا على سنَنه، وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ [آل عمرَان: ٦٨] وَقَوْلُهُ: ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ [الْإِسْرَاء: ٣] ، مَعَ أَنَّ النَّاسَ كُلَّهُمْ ذَرِّيَّةُ مَنْ حُمِلُوا مَعَهُ.
özellikle İsrâiloğulları'nın kastedilmiş olması caizdir. Bu durumda Yâkub, İsrâil'in ta kendisi olur; sanki “İsrâil ailesine mirasçı olsun”, yani şeriatın taşıyıcılarına ve Yahudi din bilginlerine [mirasçı olsun] demiş gibi olur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ } “Doğrusu biz İbrâhim ailesine Kitab'ı ve hikmeti verdik” [Nisâ: 54]. Bir adamın “âl”i (ailesi/hanedanı), bu tür bağlamlarda ancak onun yolunu sürdürdükleri zaman anılır. Yüce Allah'ın şu buyrukları da bu kabildendir: { إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ } “Doğrusu insanların İbrâhim'e en yakın olanı, ona uyanlardır” [Âl-i İmrân: 68] ve bütün insanlar kendisiyle birlikte taşınanların zürriyeti olmasına rağmen: { ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ } “Ey Nûh ile birlikte [gemide] taşıdıklarımızın zürriyeti!” [İsrâ: 3].
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ يَعْقُوبُ آخَرُ غَيْرُ إِسْرَائِيلَ. وَهُوَ يَعْقُوبُ بْنُ مَاثَانَ، قَالَهُ: مَعْقِلٌ وَالْكَلْبِيُّ، وَهُوَ عَمُّ مَرْيَمَ أَخُو عِمْرَانَ أَبِيهَا، وَقِيلَ: هُوَ أَخُو زَكَرِيَّاءَ، أَيْ لَيْسَ لَهُ أَوْلَادٌ فَيَكُونَ ابْنُ زَكَرِيَّاءَ وَارِثًا لِيَعْقُوبَ لِأَنَّهُ ابْنُ أَخِيهِ، فَيَعْقُوبُ عَلَى هَذِهِ هُوَ مِنْ جُمْلَةِ الْمَوَالِيَ الَّذِينَ خَافَهُمْ زَكَرِيَّاءُ من وَرَائه.
Burada İsrâil'den başka bir Yâkub'un kastedilmiş olması da caizdir. O da Ma‘kıl ve Kelbî'nin belirttiği üzere Mettân oğlu Yâkub'dur; kendisi Meryem'in amcası ve babası İmrân'ın kardeşidir. Onun Zekeriyyâ'nın kardeşi olduğu da söylenmiştir; yani onun çocuğu yoktur, bu durumda Zekeriyyâ'nın oğlu, yeğeni olduğu için Yâkub'a vâris olacaktır. Dolayısıyla bu görüşe göre Yâkub, Zekeriyyâ'nın arkasından [kötü yönetimlerinden] korktuğu akrabalarının (mevâlî) arasındadır.
[٧- ٨]
[7- 8]
[سُورَة مَرْيَم (١٩) : الْآيَات ٧ إِلَى ٨]
[Meryem Suresi (19): 7-8. Ayetler]
يَا زَكَرِيَّا إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ اسْمُهُ يَحْيى لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيًّا (٧) قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَكانَتِ امْرَأَتِي عاقِراً وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا (٨)
{ يَا زَكَرِيَّا إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ اسْمُهُ يَحْيَى لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيًّا (٧) قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا (٨) } “(Allah şöyle buyurdu:) «Ey Zekeriyyâ! Biz sana, adı Yahyâ olan bir oğul müjdeliyoruz. Daha önce ona hiçbir adaş kılmadık.» (Zekeriyyâ) Dedi ki: «Rabbim! Karım kısır ve ben de ihtiyarlıktan son derece bıkkın/yıpranmış bir hale gelmişken benim nasıl bir oğlum olabilir?»”
مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ عَقِبَ الدُّعَاءِ إِيجَازًا، أَيْ قُلْنَا يَا زَكَرِيَّاءُ إِلَخْ ...
Bu söz, duanın hemen akabinde bağlamın icaz yoluyla delalet ettiği hazfedilmiş bir sözün aktarımıdır (makûlü kavl); yani: “[Biz de] dedik ki: Ey Zekeriyyâ!...” demektir.
وَالتَّبْشِيرُ: الْوَعْدُ بِالْعَطَاءِ.
Tebşîr (müjdeleme); ihsanda bulunmayı vadetmektir.
وَفِي الْحَدِيثِ: «أَنَّهُ قَالَ لِلْأَنْصَارِ فَأَبْشِرُوا وَأَمِّلُوا»
Hadiste şöyle geçmektedir: «أَنَّهُ قَالَ لِلْأَنْصَارِ فَأَبْشِرُوا وَأَمِّلُوا» “Ensâr'a şöyle buyurdu: Müjdelenin ve umut edin!”
،
,
وَفِي حَدِيثِ وَفْدِ بَنِي تَمِيمٍ: «اقْبَلُوا الْبُشْرَى، فَقَالُوا بشرتنا فَأَعْطِنَا»
Temîmoğulları heyeti hadisinde de şöyle buyrulmuştur: «اقْبَلُوا الْبُشْرَى، فَقَالُوا بشرتنا فَأَعْطِنَا» “«Müjdeyi kabul edin!» Onlar da: «Bizi müjdeledin, öyleyse bize ver» dediler.”
. وَمَعْنَى اسْمُهُ يَحْيى سَمِّهِ يَحْيَى، فَالْكَلَامُ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْأَمْرِ.
{ اسْمُهُ يَحْيَى } ifadesinin anlamı, “Ona Yahyâ adını ver” demektir; dolayısıyla bu ifade emir anlamında kullanılmış bir haber cümlesidir.
وَالسَّمِيُّ فَسَّرُوهُ بِالْمُوَافِقِ فِي الِاسْمِ، أَيْ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مَنْ يُوَافِقُهُ فِي هَذَا الِاسْمِ مِنْ قَبْلِ وُجُودِهِ. فَعَلَيْهِ يَكُونُ هَذَا الْإِخْبَارُ سِرًّا مِنَ اللَّهِ أَوْدَعَهُ زَكَرِيَّاءَ فَلَا يَظُنُّ أَنَّهُ قَدْ يُسَمِّي أَحَدٌ ابْنَهُ يَحْيَى فِيمَا بَيْنَ هَذِهِ الْبِشَارَةِ وَبَيْنَ ازْدِيَادِ الْوَلَدِ. وَهَذِهِ مِنَّةٌ مِنَ اللَّهِ وَإِكْرَامٌ لِزَكَرِيَّاءَ إِذْ جَعَلَ اسْمَ ابْنِهِ مُبْتَكَرًا، وَلِلْأَسْمَاءِ الْمُبْتَكَرَةِ مَزِيَّةُ قُوَّةِ تَعْرِيفِ الْمُسَمَّى لِقِلَّةِ الِاشْتِرَاكِ، إِذْ لَا يَكُونُ مِثْلُهُ كَثِيرًا مُدَّةَ وُجُودِهِ، وَلَهُ مَزِيَّةُ اقْتِدَاءِ النَّاسِ بِهِ مِنْ بَعْدُ حِينِ يُسَمُّونَ أَبْنَاءَهُمْ ذَلِكَ الِاسْمَ تَيَمُّنًا وَاسْتِجَادَةً.
Semî (سَمِيّ) kelimesini, isimde adaş/uyuşan olarak tefsir etmişlerdir; yani onun varlığından önce kendisine bu isimde ortak olan hiç kimseyi var etmedik, demektir. Buna göre bu bildiri, Allah'ın Zekeriyyâ'ya tevdi ettiği bir sırdır; böylece bu müjde ile çocuğun doğumu arasındaki sürede hiç kimsenin çocuğuna Yahyâ adını veremeyeceği anlaşılmış olur. Bu, oğlunun ismini özgün/yepyeni kılmakla Allah'ın Zekeriyyâ'ya bir lütfu ve ikramıdır. Özgün isimlerin bir ayrıcalığı da ortaklığın azlığı sebebiyle isimlendirilen şahsı güçlü bir şekilde tanıtmasıdır; zira yaşadığı süre boyunca onun benzeri pek bulunmaz. Ayrıca uğur sayarak ve beğenerek sonradan insanların çocuklarına bu ismi vermeleriyle ona uyulması gibi bir üstünlüğü de vardır.
وَعِنْدِي: أَنَّ السَّمِيَّ هُنَا هُوَ الْمُوَافِقُ فِي الِاسْمِ الْوَصْفِيِّ بِإِطْلَاقِ الِاسْمِ عَلَى الْوَصْفِ، فَإِنَّ الِاسْمَ أَصْلُهُ فِي الِاشْتِقَاقِ (وَسَمَ) ، وَالسِّمَةُ: أَصْلُهَا وَسْمَةٌ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَيُسَمُّونَ الْمَلائِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثى [النَّجْم: ٢٧] ، أَيْ يَصِفُونَهُمْ أَنَّهُمْ إِنَاثٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ
Bana göre buradaki “semî”; ismin nitelik için kullanılması yoluyla vasıfta denk/uyuşan olandır. Çünkü “isim” kelimesinin iştikaktaki aslı vesem (وَسَمَ) köküdür; “sime”nin (nitelik/alâmet) aslı da vesmedir (وَسْمَةٌ). Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda böyledir: { لَيُسَمُّونَ الْمَلَائِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثَى } “Melekleri dişilerin adlandırılmasıyla adlandırırlar” [Necm: 27], yani onları dişi olarak nitelerler. Yine O'nun
الْآتِي: هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا [مَرْيَم: ٦٥] أَيْ لَا مَثِيلَ لِلَّهِ تَعَالَى فِي أَسْمَائِهِ. وَهَذَا أَظْهَرُ فِي الثَّنَاءِ عَلَى يَحْيَى وَالِامْتِنَانِ عَلَى أَبِيهِ. وَالْمَعْنَى: أَنه لم يجىء قَبْلَ يَحْيَى مِنَ الْأَنْبِيَاءِ مَنِ اجْتَمَعَ لَهُ مَا اجْتَمَعَ لِيَحْيَى فَإِنَّهُ أُعْطِيَ النُّبُوءَةَ وَهُوَ صَبِيٌّ، قَالَ تَعَالَى: وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا [مَرْيَم: ١٢] ، وَجُعِلَ حَصُورًا لِيَكُونَ غَيْرَ مَشْقُوقٍ عَلَيْهِ فِي عِصْمَتِهِ عَنِ الْحَرَامِ، وَلِئَلَّا تَكُونَ لَهُ مَشَقَّةٌ فِي الْجَمْعِ بَيْنَ حُقُوقِ الْعِبَادَةِ وَحُقُوقِ الزَّوْجَةِ، وَوُلِدَ لِأَبِيهِ بَعْدَ الشَّيْخُوخَةِ وَلِأُمِّهِ بَعْدَ الْعُقْرِ، وَبُعِثَ مُبَشِّرًا بِرِسَالَةِ عِيسَى ﵇، وَلَمْ يَكُنْ هُوَ
ileride gelecek olan: { هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا } “O'nun hiçbir adaşı/dengi olduğunu biliyor musun?” [Meryem: 65] buyruğu da bu kabildendir; yani isimlerinde/sıfatlarında Yüce Allah'ın hiçbir benzeri yoktur. Bu mana, Yahyâ'yı övme ve babasına lütufta bulunma hususunda daha açıktır. Anlam şudur: Yahyâ'dan önce peygamberlerden hiçbiri, Yahyâ'da toplanan hasletlerin kendisinde toplandığı bir mertebeye erişmemiştir. Zira ona henüz bir çocuk iken peygamberlik verilmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا } “Ve ona henüz çocuk iken hikmet/hükümranlık verdik” [Meryem: 12]. Haramlardan korunmasında kendisine bir güçlük olmasın ve ibadet hakları ile eş haklarını bir arada yürütmekte zorluk çekmesin diye hanımlardan uzak duran (hasûr) kılındı. Babasına yaşlılıktan, annesine de kısırlıktan sonra doğuruldu. İsa aleyhisselâm'ın risaletini müjdeleyici olarak gönderildi ve kendisi
رَسُولًا، وَجُعِلَ اسْمُهُ الْعَلَمُ مُبْتَكَرًا غَيْرَ سَابِقٍ مِنْ قَبْلِهِ. وَهَذِهِ مَزَايَا وَفَضَائِلُ وُهِبَتْ لَهُ وَلِأَبِيهِ، وَهِيَ لَا تَقْتَضِي أَنَّهُ أَفْضَلُ الْأَنْبِيَاءِ لِأَنَّ الْأَفْضَلِيَّةَ تَكُونُ بِمَجْمُوعِ فَضَائِلَ لَا بِبَعْضِهَا وَإِنْ جَلَّتْ، وَلِذَلِكَ قِيلَ «الْمَزِيَّةُ لَا تَقْتَضِي الْأَفْضَلِيَّةَ» وَهِيَ كَلِمَةُ صِدْقٍ.
müstakil bir resul değildi; özel ismi de daha önce eşi benzeri geçmemiş şekilde özgün kılındı. Bunlar ona ve babasına bahşedilen ayrıcalıklar ve faziletlerdir; fakat bunlar onun peygamberlerin en üstünü olmasını gerektirmez. Çünkü en üstünlük (efdaliyet), ne kadar yüce olursa olsun faziletlerin bir kısmıyla değil, tamamının toplamıyla hâsıl olur. Bu sebeple «Bir ayrıcalık (meziyet), mutlak üstünlüğü (efdaliyeti) gerektirmez» denilmiştir ve bu son derece doğru bir sözdür.
وَجُمْلَةُ قالَ رَبِّ جَوَابٌ لِلْبِشَارَةِ.
{ قَالَ رَبِّ } cümlesi, müjdeye verilen cevaptır.
وأَنَّى اسْتِفْهَامٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعَجُّبِ، وَالتَّعَجُّبُ مُكَنَّى بِهِ عَنِ الشُّكْرِ، فَهُوَ اعْتِرَافٌ بِأَنَّهَا عَطِيَّةٌ عَزِيزَةٌ غَيْرُ مَأْلُوفَةٍ لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَسْأَلَ اللَّهَ أَنْ يَهَبَ لَهُ وَلَدًا ثُمَّ يَتَعَجَّبَ مِنِ اسْتِجَابَةِ اللَّهِ لَهُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَدْ ظَنَّ اللَّهَ يَهَبُ لَهُ وَلَدًا مِنِ امْرَأَةٍ أُخْرَى بِأَنْ يَأْذَنَهُ بِتَزَوُّجِ امْرَأَةٍ غَيْرِ عَاقِرٍ، وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ.
{ أَنَّى } ifadesi hayret anlamında kullanılan bir istifhamdır (soru edatıdır) ve bu hayret şükürden kinayedir. Dolayısıyla bu, nimetin ne denli değerli ve alışılmadık olduğunun ikrarıdır; çünkü Allah'tan kendisine çocuk bağışlamasını isteyip ardından Allah'ın duasına icabet etmesine şaşması caiz değildir. Zekeriyyâ'nın, Allah'ın kendisine kısır olmayan başka bir kadınla evlenmesine izin vererek ondan çocuk bağışlayacağını zannetmiş olması da caizdir. Bu ayetin benzerine dair açıklama daha önce Âl-i İmrân Suresi'nde geçmişti.
وَجُمْلَةُ امْرَأَتِي عاقِراً حَالٌ مِنْ يَاءِ التَّكَلُّمِ. وَكُرِّرَ ذَلِكَ مَعَ قَوْلِهِ فِي دُعَائِهِ وَكانَتِ امْرَأَتِي عاقِراً. وَهُوَ يَقْتَضِي أَنَّ زَكَرِيَّاءَ كَانَ يَظُنُّ أَنَّ عَدَمَ الْوِلَادَةِ بِسَبَبِ عُقْرِ امْرَأَتِهِ، وَكَانَ النَّاسُ يَحْسَبُونَ ذَلِكَ إِذَا لَمْ يَكُنْ بِالرَّجُلِ عُنَّةٌ وَلَا خِصَاءٌ وَلَا اعْتِرَاضٌ، لأَنهم يحسبون الإنعاظ وَالْإِنْزَالَ هُمَا سَبَبُ الْحَمْلِ إِنْ لَمْ تَكُنْ بِالْمَرْأَةِ عَاهَةُ الْعُقْرِ. وَهَذَا خَطَأٌ فَإِنَّ عَدَمَ الْوِلَادَةِ يَكُونُ إِمَّا لِعِلَّةٍ بِالْمَرْأَةِ فِي رَحِمِهَا أَوْ لِعِلَّةٍ فِي مَاءِ الرَّجُلِ يَكُونُ غَيْرَ صَالِحٍ لِنَمَاءِ الْبُوَيْضَاتِ الَّتِي تُبْرِزُهَا رَحِمُ الْمَرْأَةِ.
{ امْرَأَتِي عَاقِرًا } cümlesi, mütekellim yâ'sından hâldir. Bu durum, duasındaki { وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا } sözüyle birlikte tekrar edilmiştir. Bu da Zekeriyyâ'nın, çocuk olmamasının eşinin kısırlığından kaynaklandığını düşündüğünü gösterir. İnsanlar da erkekte iktidarsızlık, hadımlık ve birleşme engeli bulunmadığı takdirde böyle sanırlardı; zira kadında kısırlık engeli yoksa sertleşme ve boşalmanın gebeliğin sebebi olduğunu zannederlerdi. Oysa bu yanlıştır; çünkü çocuğun olmaması ya kadının rahmindeki bir illetten ya da erkeğin menisindeki, kadının rahminin ürettiği yumurtaları döllemeye elverişli olmayan bir bozukluktan kaynaklanır.
ومِنَ فِي قَوْلِهِ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا لِلِابْتِدَاءِ، وَهُوَ مَجَازٌ فِي مَعْنَى التَّعْلِيلِ.
{ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا } sözündeki { مِنَ } edatı ibtida (başlangıç) içindir ve illet (gerekçe) bildirme anlamında mecazdır.
وَالْكِبَرُ: كَثْرَةُ سِنِي الْعُمْرِ، لِأَنَّهُ يُقَارِنُهُ ظُهُورُ قِلَّةِ النَّشَاطِ وَاخْتِلَالِ نِظَامِ الْجِسْمِ.
Kiber (الْكِبَر); ömür yıllarının çokluğudur; zira buna canlılığın azalması ve vücut düzeninin bozulması eşlik eder.
وعِتِيًّا مَفْعُولُ بَلَغْتُ.
{ عِتِيًّا } kelimesi { بَلَغْتُ } fiilinin mefulüdür.
وَالْبُلُوغُ: مَجَازٌ فِي حُلُولِ الْإِبَّانِ، وَجَعَلَ نَفْسَهَ هُنَا بَالِغًا الْكِبَرَ وَفِي آيَةِ آلِ عِمْرَانَ [٤٠] قَالَ: وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ لِأَنَّ الْبُلُوغَ لَمَّا كَانَ مَجَازًا فِي حُصُولِ الْوَصْفِ صَحَّ أَنْ يُسْنَدَ إِلَى الْوَصْفِ وَإِلَى الْمَوْصُوفِ.
Bulûğ (الْبُلُوغ); vaktin gelip çatmasında mecazdır. Zekeriyyâ burada kendisini ihtiyarlığa ulaşmış (bâliğ) kılmış, Âl-i İmrân ayetinde [40] ise: { وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ } “İhtiyarlık bana ulaştı” demiştir. Çünkü bulûğ niteliğin hâsıl olmasında mecaz olunca, hem niteliğe hem de nitelenene isnat edilmesi sahih olmuştur.
وَالْعُتِيُّ- بِضَمِّ الْعَيْنِ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ- مَصْدَرُ عَتَا الْعُودُ إِذَا يَبُسَ، وَهُوَ بِوَزْنِ فُعُولٍ أَصْلُهُ عُتُووٌ، وَالْقِيَاسُ فِيهِ أَنْ تُصَحَّحَ الْوَاوُ لِأَنَّهَا إِثْرَ ضَمَّةٍ وَلَكِنَّهُمْ لَمَّا اسْتَثْقَلُوا تَوَالِيَ ضَمَّتَيْنِ بَعْدَهُمَا وَاوَانِ وَهُمَا بِمَنْزِلَةِ- ضَمَّتَيْنِ- تَخَلَّصُوا مِنْ ذَلِكَ الثِّقَلِ بِإِبْدَالِ ضَمَّةِ الْعَيْنِ كَسْرَةً ثُمَّ قَلَبُوا الْوَاوَ الْأُولَى يَاءً لِوُقُوعِهَا سَاكِنَةً إِثْرَ كَسْرَةٍ فَلَمَّا قُلِبَتْ يَاءً اجْتَمَعَتْ تِلْكَ الْيَاءُ مَعَ الْوَاوِ الَّتِي هِيَ لَامٌ، وَكَأَنَّهُمْ مَا كَسَرُوا التَّاءَ فِي عُتِيٍّ بِمَعْنَى الْيُبْسِ إِلَّا لِدَفْعِ الِالْتِبَاسِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْعُتُوِّ الَّذِي هُوَ الطُّغْيَانُ فَلَا مُوجِبَ لِطَلَبِ تَخْفِيفِ أَحَدِهِمَا دُونَ الْآخَرِ.
Ittiyy (الْعُتِيُّ) -cumhurun kıraatinde ayın harfinin dammesiyle-, ağaç kuruduğu zaman söylenen “atâ el-ûd” (عَتَا الْعُودُ) fiilinin masdarıdır. Fuûl (فُعُول) vezninde olup aslı “utuvv” (عُتُووٌ) şeklindedir. Buradaki kural, dammeden sonra geldiği için vav harfinin sağlam bırakılmasıydı; fakat kendilerinden sonra iki damme yerinde olan iki vav bulunan ardışık iki dammeyi ağır buldukları için ayın harfinin dammesini kesreye çevirerek bu ağırlıktan kurtuldular. Ardından kesreden sonra sakin olarak gelmesi sebebiyle birinci vavı yâ harfine çevirdiler. Yâ'ya dönüştürülünce bu yâ, lamel-fiil olan vav ile bir araya geldi. Kuruluk anlamındaki “utiyy” kelimesinde tâ harfini kesrelemeleri, ancak onunla azgınlık anlamındaki “utuvv” arasındaki karışıklığı gidermek içindir; dolayısıyla ikisinden birini hafifletip diğerini bırakmanın başka bir gerekçesi yoktur.
شَبَّهَ عِظَامَهُ بِالْأَعْوَادِ الْيَابِسَةِ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَكْنِيَّةِ، وَإِثْبَاتُ وَصْفِ الْعُتِيِّ لَهَا اسْتِعَارَة تخييلية.
Mekniyye yoluyla kemiklerini kurumuş dallara benzetmiş, onlara kuruluk (utiyy) vasfını nispet etmesi ise tahyîliyye istiaresi olmuştur.
[سُورَة مَرْيَم (١٩) : آيَة ٩]
[Meryem Suresi (19): 9. Ayet]
قالَ كَذلِكَ قالَ رَبُّكَ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئاً (٩)
{ قَالَ كَذلِكَ قَالَ رَبُّكَ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئاً (٩) } “(Allah) Dedi ki: «Öyledir; Rabbin buyurdu ki: O Bana pek kolaydır. Nitekim daha önce hiçbir şey değilken seni de yaratmıştım.»”
فُصِلَتْ جُمْلَةُ قالَ كَذلِكَ لِأَنَّهَا جَرَتْ عَلَى طَرِيقَةِ الْمُحَاوَرَةِ. وَهِيَ جَوَابٌ عَنْ تَعَجُّبِهِ. وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ إِبْطَالُ التَّعَجُّبِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: وَكانَتِ امْرَأَتِي عاقِراً وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا [مَرْيَم: ٨] . فَضَمِيرُ قالَ عَائِدٌ إِلَى الرَّبِّ مِنْ قَوْلِهِ قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ [مَرْيَم: ٨] .
{ قَالَ كَذَلِكَ } cümlesi karşılıklı konuşma üslubuyla cereyan ettiği için fasl ile getirilmiştir (atıfsız bağlanmıştır). Bu, Zekeriyyâ'nın hayretine bir cevaptır. Bundan maksat, onun { وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا } [Meryem: 8] sözündeki hayretini boşa çıkarmaktır. { قَالَ } fiilinin fail zamiri, { قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ } [Meryem: 8] sözündeki “Rab” lafzına dönmektedir.
وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ كَذلِكَ إِلَى قَوْلِ زَكَرِيَّاءَ وَكانَتِ امْرَأَتِي عاقِراً وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا. وَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ مَفْعُولٌ لِفِعْلِ قالَ رَبُّكَ،
{ كَذَلِكَ } ifadesindeki işaret, Zekeriyyâ'nın { وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا } sözünedir. Câr ve mecrûr ise { قَالَ رَبُّكَ } fiilinin mefulüdür;
أَيْ كَذَلِكَ الْحَالُ مِنْ كِبَرِكَ وَعُقْرِ امْرَأَتِكَ قَدَّرَ رَبُّكَ، فَفِعْلُ قالَ رَبُّكَ مُرَادٌ بِهِ الْقَوْلُ التَّكْوِينِيُّ، أَيِ التَّقْدِيرِيُّ، أَيْ تَعَلُّقُ الْإِرَادَةِ وَالْقُدْرَةِ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ تَقْرِيرِهِ التَّمْهِيدُ لِإِبْطَالِ التَّعَجُّبِ الدَّالِّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ عَلَيَّ هَيِّنٌ، فَجُمْلَةُ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ جَوَابا لسؤال ناشىء عَنْ قَوْلِهِ كَذلِكَ لِأَنْ تَقْرِيرَ مَنْشَأِ التَّعَجُّبِ يُثِيرُ تَرَقُّبَ السَّامِعِ أَنْ يَعْرِفَ مَا يُبْطِلُ ذَلِكَ التَّعَجُّبَ الْمُقَرَّرَ، وَذَلِكَ كَوْنُهُ هَيِّنًا فِي جَانِبِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى الْعَظِيمَةِ.
yani Rabbin, senin yaşlılığın ve eşinin kısırlığı gibi bu durumu öylece takdir etmiştir. { قَالَ رَبُّكَ } fiilinden maksat tekvinî, yani takdîrî sözdür; bu da irade ve kudretin taalluk etmesidir. Bunun teyit edilmesinden maksat, { عَلَيَّ هَيِّنٌ } sözünün delalet ettiği üzere hayreti boşa çıkarmaya bir zemin hazırlamaktır. Dolayısıyla { هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ } cümlesi, { كَذَلِكَ } sözünden doğan bir soruya cevap teşkil eden bir istînâf-ı beyânîdir. Çünkü hayretin kaynağının teyit edilmesi, dinleyicide teyit edilen bu hayreti neyin boşa çıkaracağını öğrenme beklentisi uyandırır; o da bu durumun Yüce Allah'ın azametli kudreti karşısında pek kolay olmasıdır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمشَار إِلَيْهِ بقوله كَذلِكَ هُوَ الْقَوْلُ الْمَأْخُوذُ مِنْ قالَ رَبُّكَ، أَيْ أَنَّ قَوْلَ رَبِّكَ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ بَلَغَ غَايَةَ الْوُضُوحِ فِي بَابِهِ بِحَيْثُ لَا يَبِينُ بِأَكْثَرِ مَا عَلِمْتَ، فَيَكُونَ جَارِيًا عَلَى طَرِيقَةِ التَّشْبِيهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٣] . وَعَلَى هَذَا الِاحْتِمَالِ فَجُمْلَةُ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ تَعْلِيلٌ لِإِبْطَالِ التَّعَجُّبِ إِبْطَالًا مُسْتَفَادًا مِنْ قَوْلِهِ كَذلِكَ قالَ رَبُّكَ، وَيَكُونُ الِانْتِقَالُ مِنَ الْغَيْبَةِ فِي قَوْلِهِ
{ كَذَلِكَ } sözüyle işaret edilen şeyin { قَالَ رَبُّكَ } fiilinden anlaşılan söz olması da caizdir; yani Rabbinin «O Bana pek kolaydır» sözü, kendi alanında bildiğinden daha açık olamayacak derecede son derece açık ve kesindir. Dolayısıyla Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi teşbih üslubu üzere cereyan eder: { وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا } [Bakara: 143]; nitekim bu Bakara Suresi'nde geçmişti. Bu ihtimale göre { هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ } cümlesi, { كَذَلِكَ قَالَ رَبُّكَ } ifadesinden anlaşılan hayretin boşa çıkarılmasının gerekçesidir. { قَالَ رَبُّكَ } sözündeki gaib sîgasından,
قالَ رَبُّكَ إِلَى التَّكَلُّمِ فِي قَوْلِهِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ الْتِفَاتًا. وَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ: هُوَ عَلَيْهِ هَيِّنٌ.
{ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ } sözündeki mütekellim sîgasına geçiş ise iltifattır. Zahirî ifadenin gerektirdiği: “هُوَ عَلَيْهِ هَيِّنٌ” (O, O'na pek kolaydır) şeklinde olmasıdır.
وَالْهَيِّنُ- بِتَشْدِيدِ الْيَاءِ-: السَّهْلُ حُصُولُهُ.
Heyyin (الْهَيِّن) -yâ harfinin şeddesiyle-; gerçekleşmesi kolay olan demektir.
وَجُمْلَةُ وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ عَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ هِيَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ الْغَيْبَةِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ، أَيْ إِيجَادُ الْغُلَامِ لَكَ هَيِّنٌ عَلَيَّ فِي حَالِ كَوْنِي قَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا الْغُلَامِ وَلَمْ تَكُنْ مَوْجُودًا، أَيْ فِي حَالِ كَوْنِهِ مُمَاثِلًا لِخَلْقِي إِيَّاكَ، فَكَمَا لَا عَجَبَ مِنْ خَلْقِ الْوَلَدِ فِي الْأَحْوَالِ الْمَأْلُوفَةِ كَذَلِكَ لَا عَجَبَ مِنْ خَلْقِ الْوَلَدِ فِي الْأَحْوَالِ النَّادِرَةِ إِذْ هُمَا إِيجَادٌ بَعْدَ عَدَمٍ.
{ وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ } cümlesi her iki ihtimale göre de { هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ } sözündeki gaib zamirinden hâl konumundadır; yani senin hiçbir şekilde mevcut olmadığın bir halde seni bu çocuktan önce yaratmışken, sana bu çocuğu var etmek Bana pek kolaydır; yani bu durum, seni yaratmama benzemektedir. Nitekim alışılagelmiş durumlarda çocuğun yaratılmasında bir şaşkınlık olmadığı gibi, nadir durumlarda çocuğun yaratılmasında da bir şaşkınlık yoktur; zira her ikisi de yokluktan sonra var etmektir.
وَمَعْنَى وَلَمْ تَكُ شَيْئاً: لَمْ تَكُنْ مَوْجُودًا.
{ وَلَمْ تَكُ شَيْئًا } ifadesinin anlamı; sen mevcut değildin demektir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَقَدْ خَلَقْتُكَ بِتَاءِ الْمُتَكَلِّمِ.
Cumhur { وَقَدْ خَلَقْتُكَ } ifadesini mütekellim tâ'sı ile okumuştur.
وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ: (وَقَدْ خَلَقْنَاكَ) بنُون العظمة.
Hamza, Kisâî ve Halef ise bunu azamet nûnu ile (وَقَدْ خَلَقْنَاكَ) şeklinde okumuşlardır.
[سُورَة مَرْيَم (١٩) : آيَة ١٠]
[Meryem Suresi (19): 10. Ayet]
قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قالَ آيَتُكَ أَلاَّ تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَ لَيالٍ سَوِيًّا (١٠)
{ قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا (١٠) } “(Zekeriyyâ) Dedi ki: «Rabbim! Bana bir işaret/alamet ver.» (Allah) Dedi ki: «Senin işaretin, sapasağlam olduğun halde üç gece insanlarla konuşamamandır.»”
أَرَادَ نَصْبَ عَلَامَةٍ عَلَى وُقُوعِ الْحَمْلِ بِالْغُلَامِ، لِأَنَّ الْبِشَارَةَ لَمْ تُعَيَّنْ زَمَنًا، وَقَدْ يَتَأَخَّرُ الْمَوْعُودُ بِهِ لِحِكْمَةٍ، فَأَرَادَ زَكَرِيَّاءُ أَنْ يَعْلَمَ وَقْتَ الْمَوْعُودِ بِهِ. وَفِي هَذَا الِاسْتِعْجَالِ تَعْرِيضٌ بِطَلَبِ الْمُبَادَرَةِ بِهِ، وَلِذَلِكَ حُذِفَ مُتَعَلِّقُ آيَةً. وَإِضَافَةُ آيَتُكَ عَلَى مَعْنَى اللَّامِ، أَيْ آيَةٌ لَكَ، أَيْ جَعَلْنَا عَلَامَةً لَك.
[Zekeriyyâ] çocuğa hamile kalındığının gerçekleştiğine dair bir alamet konulmasını istemiştir; çünkü müjdede belirli bir vakit tayin edilmemişti ve vadedilen şey bir hikmete binaen gecikebilirdi; bu yüzden Zekeriyyâ vadedilen şeyin vaktini bilmek istedi. Bu acele edişte, onun bir an önce gerçekleşmesini talep etmeye bir ima vardır; bu sebeple { آيَةً } kelimesinin müteallakı hazfedilmiştir. { آيَتُكَ } tamlaması ise lâm harfi anlamındadır; yani “sana bir alamet”, demek ki “sana bir alamet kıldık” anlamındadır.
وَمعنى أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ أَنْ لَا تَقْدِرَ عَلَى الْكَلَامِ، لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْمُنَاسِبُ لِكَوْنِهِ آيَةً مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى. وَلَيْسَ الْمُرَادُ نَهْيَهُ عَنْ كَلَامِ النَّاسِ، إِذْ لَا مُنَاسَبَةَ فِي ذَلِكَ لِلْكَوْنِ آيَةً. وَقَدْ قَدَّمْنَا تَحْقِيقَ ذَلِكَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ.
{ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ } ifadesinin anlamı; konuşmaya güç yetirememendir. Çünkü Yüce Allah katından bir ayet/alamet olmaya uygun olan budur. Yoksa murad edilen, onun insanlarla konuşmaktan nehyedilmesi değildir; zira bunun bir ayet/alamet olmakla bir münasebeti yoktur. Bunun tahkikini Âl-i İmrân Suresi'nde daha önce açıklamıştık.
وَجُعِلَتْ مُدَّةُ انْتِفَاءِ تَكْلِيمِهِ النَّاسَ هُنَا ثَلَاثَ لَيَالٍ، وَجُعِلَتْ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فَعُلِمَ أَنَّ الْمُرَادَ هُنَا لَيَالٍ بِأَيَّامِهَا وَأَنَّ الْمُرَادَ فِي آلِ عِمْرَانَ أَيَّامٌ بِلَيَالِيهَا.
Onun insanlarla konuşamama müddeti burada { ثَلَاثَ لَيَالٍ } (üç gece) olarak kılınmış, Âl-i İmrân Suresi'nde ise { ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ } (üç gün) kılınmıştır. Böylece anlaşıldı ki, buradaki maksat gündüzleriyle birlikte gecelerdir; Âl-i İmrân'daki maksat ise geceleriyle birlikte gündüzlerdir.
وَأَكَّدَ ذَلِكَ هُنَا بِوَصْفِهَا بِ سَوِيًّا أَيْ ثَلَاثَ لَيَالٍ كَامِلَةٍ، أَيْ بِأَيَّامِهَا.
Bu durum burada { سَوِيًّا } vasfı ile tekit edilmiştir; yani gündüzleriyle birlikte tastamam üç gece [demektir].
وَسَوِيٌّ: فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، يَسْتَوِي الْوَصْفُ بِهِ الْوَاحِدُ وَالْوَاحِدَةُ وَالْمُتَعَدِّدُ مِنْهُمَا.
Seviyy (سَوِيٌّ) kelimesi, mef'ûl anlamında faîl (فَعِيل) veznindedir; onunla nitelenmede tekil erkek, tekil dişi ve her ikisinin çoğulları eşittir.
وَفُسِّرَ أَيْضًا سَوِيًّا بِأَنَّهُ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِ، أَيْ حَالَ كَوْنِكَ سَوِيًّا، أَيْ بِدُونِ عَاهَةِ الْخَرَسِ وَالْبَكَمِ، وَلَكِنَّهَا آيَةٌ لَكَ اقْتَضَتْهَا الْحِكْمَةُ الَّتِي بَيَّنَّاهَا فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ. وَعَلَى هَذَا فَذِكْرُ الْوَصْفِ لِمُجَرَّدِ تَأْكِيدِ الطُّمَأْنِينَةِ، وَإِلَّا فَإِنَّ تَأْجِيلَهُ بِثَلَاثِ لَيَالٍ كَافٍ فِي الِاطْمِئْنَانِ عَلَى انْتِفَاء العاهة.
{ سَوِيًّا } kelimesi ayrıca muhatap zamirinden hâl olarak da tefsir edilmiştir; yani dilsizlik ve konuşma engeli gibi bir araz olmaksızın, sapasağlam bir halde olduğun halde [demektir]; fakat bu, Âl-i İmrân Suresi'nde açıkladığımız hikmetin gerektirdiği, senin için bir ayettir/alamettir. Buna göre bu vasfın zikredilmesi sadece iç huzurunu pekiştirmek içindir; aksi takdirde sürenin üç geceyle sınırlandırılması bile engelin bulunmadığı konusunda mutmain olmak için yeterlidir.
[سُورَة مَرْيَم (١٩) : آيَة ١١]
[Meryem Suresi (19): 11. Ayet]
فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرابِ فَأَوْحى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا (١١)
{ فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرَابِ فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا (١١) } “Bunun üzerine mabedden kavminin karşısına çıktı ve onlara: «Sabah akşam [Allah'ı] tesbih edin» diye işaret etti.”
الظَّاهِرُ أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُ خَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ لِيُصَلِّيَ عَلَى عَادَتِهِ، فَكَانَ فِي مِحْرَابِهِ فِي صَلَاةٍ خَاصَّةٍ وَدُعَاءٍ خَفِيٍّ، ثُمَّ خَرَجَ لِصَلَاةِ الْجَمَاعَةِ إِذْ هُوَ الْحَبْرُ الْأَعْظَمُ لَهُمْ.
Zahir olan anlam şudur: O, âdeti olduğu üzere namaz kıldırmak için kavminin karşısına çıktı. Çünkü mabedinde özel bir namazda ve gizli bir duada bulunuyordu; sonra cemaat namazı için çıktı; zira o, onların başhahamı/en büyük din bilgini idi.
وَضُمِّنَ خَرَجَ مَعْنَى طَلَعَ فَعُدِيَّ بِ عَلى كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ [الْقَصَص: ٧٩] .
{ خَرَجَ } fiili 'çıkıp görünmek/karşısına çıkmak' (طَلَعَ) anlamını tazammun ettiği için { عَلَى } harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır; nitekim Yüce Allah: { فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ } “Derken, kavminin karşısına ihtişamı içinde çıktı” [Kasas: 79] buyurmuştur.
وَالْمِحْرَابُ: بَيْتٌ أَوْ مُحْتَجَرٌ يُخَصَّصُ لِلْعِبَادَةِ الْخَاصَّةِ. قَالَ الْحَرِيرِيُّ: فَمِحْرَابِي أَحْرَى بِي.
Mihrap (الْمِحْرَاب): Özel ibadet için ayrılmış bir oda veya bölmedir. Harîrî şöyle demiştir: «Mihrabım bana daha layıktır.»
وَالْوَحْيُ: الْإِشَارَةُ بِالْعَيْنِ أَوْ بِغَيْرِهَا، وَالْإِيمَاءُ لِإِفَادَةِ مَعْنًى شَأْنُهُ أَنْ يُفَادَ بِالْكَلَامِ.
Vahy (الْوَحْي): Normalde sözle ifade edilecek bir manayı anlatmak için gözle veya başka bir yolla işaret etmek, ima etmektir.
وَ (أَنْ) تَفْسِيرِيَّةٌ. وَجُمْلَةُ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا تَفْسِير (لأوحى) ، لِأَنَّ (أَوْحَى) فِيهِ مَعْنَى الْقَوْلِ دُونَ حُرُوفِهِ.
{ أَنْ } tefsîriyyedir. { سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا } cümlesi { أَوْحَى } fiilinin tefsiridir; çünkü { أَوْحَى } fiilinde lafızları olmaksızın söz anlamı bulunmaktadır.
وَإِنَّمَا أَمَرَهُمْ بِالتَّسْبِيحِ لِئَلَّا يَحْسَبُوا أَنَّ زَكَرِيَّاءَ لَمَّا لَمْ يُكَلِّمْهُمْ قَدْ نَذَرَ صَمْتًا فَيَقْتَدُوا بِهِ فَيَصْمُتُوا، وَكَانَ الصَّمْتُ مِنْ صُنُوفِ
Onlara tesbihi emretmesinin sebebi şudur: Zekeriyyâ kendileriyle konuşmayınca susma orucu adadığını zannedip ona uyarak susmasınlar diyedir. Çünkü susmak,
الْعِبَادَةِ فِي الْأُمَمِ السَّالِفَةِ، كَمَا سَيَأْتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
geçmiş ümmetlerde ibadet çeşitlerindendi; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda geleceği üzeredir:
فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا [مَرْيَم: ٢٦] . فَأَوْمَأَ إِلَيْهِمْ أَنْ يَشْرَعُوا فِيمَا اعْتَادُوهُ مِنَ التَّسْبِيحِ أَوْ أَرَادَ أَنْ يُسَبِّحُوا اللَّهَ تَسْبِيحَ شُكْرٍ عَلَى أَنْ وَهَبَ نَبِيئَهُمُ ابْنًا يَرِثُ عِلْمَهُ، وَلَعَلَّهُمْ كَانُوا عَلِمُوا تَرَقُّبَهُ اسْتِجَابَةَ دَعْوَتِهِ، أَوْ أَنَّهُ أَمَرَهُمْ بِذَلِكَ أَمْرًا مُبْهما يفسره عِنْد مَا تَزُولُ حبسة لِسَانه.
{ فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا } “«Ben Rahmân'a [susma] orucu adadım, onun için bugün hiçbir insanla konuşmayacağım» de” [Meryem: 26]. Dolayısıyla onlara alışılagelen tesbihlerine başlamalarını işaret etmiştir veya peygamberlerine ilmini tevarüs edecek bir evlat bahşettiği için Allah'a şükür tesbihinde bulunmalarını istemiştir; nitekim belki de onun duasının kabul edilmesini beklediğini biliyorlardı. Ya da dilindeki tutukluk geçince açıklayacağı kapalı bir emirle onlara bunu emretmiştir.
[١٢- ١٤]
[١٢- ١٤]
[سُورَة مَرْيَم (١٩) : الْآيَات ١٢ إِلَى ١٤]
[Meryem Suresi (19): 12-14. Ayetler]
يَا يَحْيى خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّةٍ وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا (١٢) وَحَناناً مِنْ لَدُنَّا وَزَكاةً وَكانَ تَقِيًّا (١٣) وَبَرًّا بِوالِدَيْهِ وَلَمْ يَكُنْ جَبَّاراً عَصِيًّا (١٤)
{ يَا يَحْيَى خُذِ الْكِتَابَ بِقُوَّةٍ وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا (١٢) وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا وَزَكَاةً وَكَانَ تَقِيًّا (١٣) وَبَرًّا بِوَالِدَيْهِ وَلَمْ يَكُنْ جَبَّارًا عَصِيًّا (١٤) } “«Ey Yahyâ! Kitab'a sımsıkı sarıl» [dedik] ve henüz çocukken ona hikmeti verdik. (12) Katımızdan bir kalp yumuşaklığı ve arılık da [verdik]. O, çok takva sahibi idi. (13) Anne babasına karşı da çok iyi davranırdı; bir zorba ve isyankâr değildi. (14)”
مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ، بِقَرِينَةِ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ خِطَابٌ لِيَحْيَى، فَلَا مَحَالَةَ أَنَّهُ صَادِرٌ مِنْ قَائِلٍ، وَلَا يُنَاسِبُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ قَوْلًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ انْتِقَالٌ مِنَ الْبِشَارَةِ بِهِ إِلَى نُبُوءَتِهِ.
Mahzuf bir sözün makulüdür (söylenen sözüdür); zira bu ifadenin Yahyâ'ya hitap olması karinesiyle, şüphesiz bir söyleyenden sadır olmuştur ve bu da ancak Yüce Allah'tan bir söz olmaya uygundur. Bu, onun müjdelenmesinden peygamberliğine bir geçiştir.
وَالْأَظْهَرُ أَنَّ هَذَا مِنْ إِخْبَارِ الْقُرْآنِ لِلْأُمَّةِ لَا مِنْ حِكَايَةِ مَا قِيلَ لِزَكَرِيَّاءَ. فَهَذَا ابْتِدَاءُ ذِكْرِ
Açık olan şudur ki bu, Zekeriyyâ'ya söylenenlerin hikaye edilmesi değil, Kur'an'ın ümmete verdiği bir haberdir. İşte bu,
فَضَائِلِ يَحْيَى.
Yahyâ'nın faziletlerini zikretmeye başlangıçtır.
وَطُوِيَ مَا بَيْنَ ذَلِكَ لِعَدَمِ تَعَلُّقِ الْغَرَضِ بِهِ. وَالسِّيَاقُ يَدُلُّ عَلَيْهِ. وَالتَّقْدِيرُ: قُلْنَا يَا يَحْيَى خُذِ الْكِتَابَ.
Maksat onunla doğrudan ilgili olmadığı için aradaki kısımlar atlanmıştır. Bağlam buna delalet etmektedir. Takdiri ise şöyledir: «Biz, "Ey Yahyâ! Kitab'a sarıl" dedik.»
وَالْكِتَابُ: التَّوْرَاةُ لَا مَحَالَةَ، إِذْ لَمْ يَكُنْ لِيَحْيَى كِتَابٌ مُنَزَّلٌ عَلَيْهِ.
el-Kitâb (الْكِتَاب): Şüphesiz Tevrat'tır; zira Yahyâ'ya indirilmiş müstakil bir kitap yoktu.
وَالْأَخْذُ: مُسْتَعَارٌ لِلتَّفَهُّمِ وَالتَّدَبُّرِ، كَمَا يُقَالُ: أَخَذْتُ الْعِلْمَ عَنْ فُلَانٍ، لِأَنَّ الْمُعْتَنِى بِالشَّيْءِ يُشْبِهُ الْآخِذَ.
Ahz (الْأَخْذ / tutmak, sarılmak): Anlamak ve üzerinde derinlemesine düşünmek manasında istiaredir; nitekim «İlmi falandan aldım» denilir. Çünkü bir şeye özen gösteren kimse, [onu eliyle] tutan kimseye benzer.
وَالْقُوَّةُ: الْمُرَادُ بِهَا قُوَّةٌ مَعْنَوِيَّةٌ، وَهِيَ الْعَزِيمَةُ وَالثَّبَاتُ.
Kuvvet (الْقُوَّة): Bundan maksat manevi kuvvettir ki o da azim ve sebattır.
وَالْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ، أَيْ أَخْذًا مُلَابِسًا لِلثَّبَاتِ عَلَى الْكِتَابِ، أَيْ عَلَى الْعَمَلِ بِهِ وَحَمْلِ الْأُمَّةِ عَلَى اتِّبَاعِهِ، فَقَدْ أَخَذَ الْوَهَنُ يَتَطَرَّقُ إِلَى الْأُمَّةِ الْيَهُودِيَّةِ فِي الْعَمَلِ بِدِينِهَا.
[Bi-kavvetin ifadesindeki] Bâ harfi mülâbese (birliktelik/hal) içindir; yani Kitab'a sebatla sarılmak; yani onunla amel etmek ve ümmeti ona tabi olmaya yönlendirmektir. Zira Yahudi toplumu dinleriyle amel etme konusunda gevşeklik göstermeye başlamıştı.
وَ (آتَيْناهُ) عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ الْقَوْلِ الْمَحْذُوفَةِ، أَيْ قُلْنَا: يَا يَحْيَى خُذِ الْكِتَابَ وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ.
{ وَآتَيْنَاهُ } ifadesi mahzuf olan kavil cümlesine matuftur; yani: «Biz: "Ey Yahyâ! Kitab'a sarıl" dedik ve ona hükmü verdik» takdirindedir.
وَالْحُكْمُ: اسْمٌ لِلْحِكْمَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَاهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦٩] . وَالْمُرَادُ بِهَا النُّبُوءَةُ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Hükm (الْحُكْم): Hikmetin ismidir. Bunun anlamı Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا } “Kime hikmet verilmişse, şüphesiz ona çok hayır verilmiştir” [Bakara: 269] buyruğunda geçmişti. Ondan murad edilen ise nübüvvettir; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçmişti:
وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً فِي سُورَةِ يُوسُفَ [٢٢] ، فَيَكُونُ هَذَا خُصُوصِيَّةً لِيَحْيَى أَنْ أُوتِيَ النُّبُوءَةَ فِي حَالِ صِبَاهُ. وَقِيلَ: الْحُكْمُ هُوَ الْحِكْمَةُ وَالْفَهْمُ.
Yûsuf Suresi'nde: { وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا } “O, erginlik çağına erişince kendisine hüküm ve ilim verdik” [Yûsuf: 22]. Bu durumda çocukluk çağındayken nübüvvetin verilmesi Yahyâ'ya has bir özellik olur. Denildi ki: Hüküm; hikmet ve kavrayıştır.
وصَبِيًّا حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوبِ فِي وَآتَيْناهُ. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ اللَّهَ أَعْطَاهُ اسْتِقَامَةَ الْفِكْرِ وَإِدْرَاكَ الْحَقَائِقِ فِي حَالِ الصِّبَا عَلَى غَيْرِ الْمُعْتَادِ، كَمَا أَعْطَى نَبِيئَهُ مُحَمَّدًا ﷺ الِاسْتِقَامَةَ وَإِصَابَةَ الرَّأْيِ فِي صِبَاهُ. وَيَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ يَحْيَى أُعْطِي النُّبُوءَةَ وَهُوَ صَبِيٌّ، لِأَنَّ النُّبُوءَةَ رُتْبَةٌ عَظِيمَةٌ فَإِنَّمَا تُعْطَى عِنْدَ بُلُوغِ الْأَشُدِّ. وَاتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ يَحْيَى أُعْطِيَ النُّبُوءَةَ قَبْلَ بُلُوغِ الْأَرْبَعِينَ سَنَةً بِكَثِيرٍ. وَلَعَلَّ اللَّهَ لَمَّا أَرَادَ أَنْ يَكُونَ شَهِيدًا فِي مُقْتَبَلِ عُمْرِهِ بَاكَرَهُ بِالنُّبُوءَةِ.
{ صَبِيًّا } kelimesi { وَآتَيْنَاهُ } fiilindeki mansub zamirden hâldir. Bu da Allah'ın ona çocukluk çağında alışılmışın dışında bir düşünce doğruluğu ve hakikatleri kavrayış verdiğini gerektirir; nitekim Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e de çocukluğunda doğruluk ve isabetli görüş bahşetmişti. Yahyâ'ya henüz çocukken peygamberlik verilmiş olması ise uzaktır; zira nübüvvet yüce bir mertebedir ve ancak kemal/erginlik çağına ulaşıldığında verilir. Âlimler, Yahyâ'ya kırk yaşından çok önce nübüvvet verildiğinde ittifak etmişlerdir. Belki de Allah, onun ömrünün baharında şehit olmasını dilediği için ona peygamberliği erkenden vermiştir.
وَالْحَنَانُ: الشَّفَقَةُ. وَمِنْ صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى الْحَنَّانُ. وَمِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ: حَنَانَيْكَ، أَيْ حَنَانًا مِنْكَ بَعْدَ حَنَانٍ. وَجُعِلَ حَنَانُ يَحْيَى مِنْ لَدُنِ اللَّهِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ مُتَجَاوِزُ الْمُعْتَادِ بَيْنَ النَّاسِ.
Hanân (الْحَنَان): Şefkat demektir. Yüce Allah'ın sıfatlarından biri de el-Hannân'dır. Arapların kelamında: «Hanâneyke» (حَنَانَيْكَ) denir; yani senden peş peşe şefkat [beklenir] demektir. Yahyâ'nın şefkatinin Allah katından kılınması, bunun insanlar arasında alışılagelmişin çok ötesinde olduğuna bir işarettir.
وَالزَّكَاةُ: زَكَاةُ النَّفْسِ وَنَقَاؤُهَا مِنَ الْخَبَائِثِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلى
Zekât (الزَّكَاة): Nefsin arınması ve kötülüklerden temizlenmesidir; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibidir: { فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلَى
أَنْ تَزَكَّى [النازعات: ١٨] أَوْ أُرِيدَ بِهَا الْبَرَكَةُ.
أَنْ تَزَكَّى } “De ki: «Arınmak ister misin?»” [Nâziât: 18]. Ya da bununla bereket kastedilmiştir.
وَتَقِيٌّ: فَعِيلٌ بِمَعْنَى مُفْعِلٍ، مِنِ اتَّقَى إِذَا اتَّصَفَ بِالتَّقْوَى، وَهِيَ تَجَنُّبُ مَا يُخَالِفُ الدِّينَ. وَجِيءَ فِي وَصْفِهِ بِالتَّقْوَى بِفِعْلِ كانَ تَقِيًّا لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَمَكُّنِهِ مِنَ الْوَصْفِ.
Takıyy (تَقِيٌّ): Müf'il (مُفْعِل) anlamında faîl (فَعِيل) veznindedir; dine aykırı olandan sakınmak anlamına gelen takva ile nitelenen kimseden (ittakâ) türemiştir. Onun takva ile nitelenmesinde { كَانَ تَقِيًّا } fiili getirilmiştir ki bu vasıfta kökleşmiş olduğuna delalet etsin.
وَكَذَلِكَ عَطَفَ بُرُورَهُ بِوَالِدَيْهِ عَلَى كَوْنِهِ تَقِيًّا لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَمَكُّنِهِ مِنْ هَذَا الْوَصْفِ.
Aynı şekilde onun anne babasına iyilik etmesi de takva sahibi oluşuna atfedilmiştir ki bu vasıfta da kökleşmiş olduğuna delalet etsin.
وَالْبُرُورُ: الْإِكْرَامُ وَالسَّعْيُ فِي الطَّاعَةِ. وَالْبَرُّ- بِفَتْحِ الْبَاءِ- وَصْفٌ عَلَى وَزْنِ الْمَصْدَرِ، فَالْوَصْفُ بِهِ مُبَالَغَةٌ. وَأَمَّا الْبِرُّ- بِكَسْرِ الْبَاءِ- فَهُوَ اسْمُ مَصْدَرٍ لِعَدَمِ جَرْيِهِ عَلَى الْقِيَاسِ.
Burûr (الْبُرُور): İkram etmek ve itaatte gayret göstermektir. Bâ harfinin fethasıyla el-berr (الْبَرُّ); masdar vezninde bir vasıftır, dolayısıyla onunla nitelemek mübalağadır. Bâ harfinin kesresiyle el-birr (الْبِرُّ) ise kıyasa uygun gelmediği için ism-i masdardır.
وَالْجَبَّارُ: الْمُسْتَخِفُّ بِحُقُوقِ النَّاسِ، كَأَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْجَبْرِ، وَهُوَ الْقَسْرُ وَالْغَصْبُ.
Cebbâr (الْجَبَّار): İnsanların haklarını hafife alan kimsedir; sanki zorlama ve gasp anlamına gelen cebr (الْجَبْر) kökünden türetilmiştir.
لِأَنَّهُ يَغْصِبُ حُقُوقَ النَّاسِ.
Çünkü o, insanların haklarını gasp eder.
وَالْعَصِيُّ: فَعِيلٌ مِنْ أَمْثِلَةِ الْمُبَالَغَةِ، أَيْ شَدِيدُ الْعِصْيَانِ، وَالْمُبَالَغَةُ مُنْصَرِفَةٌ إِلَى النَّفْيِ لَا إِلَى الْمَنْفِيِّ. أَيْ لَمْ يَكُنْ عَاصِيا بالمرة.
Asıyy (الْعَصِيُّ): Mübalağa sîgalarından faîl (فَعِيل) veznindedir; yani isyanı pek şiddetli olan demektir. Buradaki mübalağa menfi olana değil, nefye (olumsuzlamaya) yöneliktir; yani hiçbir şekilde asi değildi [demektir].
[سُورَة مَرْيَم (١٩) : آيَة ١٥]
[Meryem Suresi (19): 15. Ayet]
وَسَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا (١٥)
{ وَسَلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا (١٥) } “Doğduğu gün, öleceği gün ve diri olarak diriltileceği gün ona selam olsun!”
الْأَظْهَرُ أَنَّهُ عَطْفٌ عَلَى وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا [مَرْيَم: ١٢] مُخَاطَبًا بِهِ الْمُسْلِمُونَ لِيَعْلَمُوا كَرَامَةَ يَحْيَى عِنْدَ اللَّهِ.
Açık olan şudur ki bu ifade, Yahyâ'nın Allah katındaki üstün mertebesini bilsinler diye Müslümanlara hitap edilerek { وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا } [Meryem: 12] cümlesine atfedilmiştir.
والسّلام: اسْم للْكَلَام الَّذِي يُفَاتِحُ بِهِ الزَّائِرُ وَالرَّاحِلُ فِيهِ ثَنَاءٌ أَوْ دُعَاءٌ. وَسُمِّيَ ذَلِكَ سَلَامًا لِأَنَّهُ يَشْتَمِلُ عَلَى الدُّعَاءِ بِالسَّلَامَةِ وَلِأَنَّهُ يُؤْذِنُ بِأَنَّ الَّذِي أَقْدَمَ هُوَ عَلَيْهِ مُسَالِمٌ لَهُ لَا يَخْشَى مِنْهُ بَأْسًا. فَالْمُرَادُ هُنَا سَلَامٌ مِنَ اللَّهِ عَلَيْهِ، وَهُوَ ثَنَاءُ اللَّهِ عَلَيْهِ، كَقَوْلِهِ سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس: ٥٨] . فَإِذَا عُرِّفَ السَّلَامُ بِاللَّامِ فَالْمُرَادُ بِهِ مِثْلُ الْمُرَادِ بِالْمُنَكَّرِ أَوْ مُرَادٌ بِهِ الْعَهْدُ، أَيْ سَلَامٌ إِلَيْهِ، كَمَا سَيَأْتِي فِي السَّلَامِ عَلَى عِيسَى. فَالْمَعْنَى: أَنَّ إِكْرَامَ اللَّهِ مُتَمَكِّنٌ مِنْ أَحْوَالِهِ الثَّلَاثَةِ الْمَذْكُورَةِ.
Selâm (السَّلَام): Gelenin veya ayrılanın başlangıçta söylediği, içinde övgü veya dua bulunan söze verilen isimdir. Buna selam denilmesi; esenlik duasını içermesi ve yanına gelinen kimseye karşı barışçıl olunduğunu, kendisinden bir zarar gelmeyeceğini bildirmesi sebebiyledir. Burada kastedilen ise Allah'tan ona bir selamdır ki o da Allah'ın onu övmesidir; nitekim Yüce Allah'ın: { سَلَامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } “Çok merhametli bir Rabden söz olarak «Selam» [vardır]” [Yâsîn: 58] buyruğunda olduğu gibidir. Şayet selâm kelimesi harf-i tarif (lâm) ile marife yapılırsa, bundan kastedilen nekra olanla aynıdır ya da ahd içindir; yani İsa'ya verilecek selamda geleceği üzere «ona mahsus bir selam» anlamındadır. Manası şudur: Allah'ın ikramı, onun zikredilen bu üç halinde de kökleşmiş/kesintisizdir.
وَهَذِهِ الْأَحْوَالُ الثَّلَاثَةُ الْمَذْكُورَةُ هُنَا أَحْوَالُ ابْتِدَاءِ أَطْوَارٍ: طَوْرِ الْوُرُودِ عَلَى الدُّنْيَا، وَطَوْرِ الِارْتِحَالِ عَنْهَا، وَطَوْرِ الْوُرُودِ عَلَى الْآخِرَةِ. وَهَذَا كِنَايَةٌ عَلَى أَنَّهُ بِمَحَلِّ الْعِنَايَةِ الْإِلَهِيَّةِ فِي هَذِهِ الْأَحْوَالِ.
Burada zikredilen bu üç hal, evrelerin başlangıç halleridir: Dünyaya geliş evresi, dünyadan göçüş evresi ve ahirete varış evresi. Bu ise onun söz konusu hallerde ilahi inayete mazhar olduğundan kinayedir.
وَالْمُرَادُ بِالْيَوْمِ مُطْلَقُ الزَّمَانِ الْوَاقِعِ فِيهِ تِلْكَ الْأَحْوَالُ.
Yevm (gün) kelimesinden maksat, bu hallerin vuku bulduğu mutlak zamandır.
وَجِيءَ بِالْفِعْلِ الْمُضَارِعِ فِي وَيَوْمَ يَمُوتُ
{ وَيَوْمَ يَمُوتُ } ifadesinde muzari fiil getirilmiştir;
لِاسْتِحْضَارِ الْحَالَةِ الَّتِي مَاتَ فِيهَا، وَلَمْ تُذْكَرْ قِصَّةُ قَتْلِهِ فِي الْقُرْآنِ إلّا إِجْمَالا.
onun öldüğü hali zihinde canlandırmak içindir. Nitekim onun öldürülme kıssası Kur'an'da sadece icmali olarak zikredilmiştir.
[١٦- ٢١]
[١٦- ٢١]
[سُورَة مَرْيَم (١٩) : الْآيَات ١٦ إِلَى ٢١]
[Meryem Suresi (19): 16-21. Ayetler]
وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِها مَكاناً شَرْقِيًّا (١٦) فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجاباً فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا (١٧) قالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا (١٨) قالَ إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلاماً زَكِيًّا (١٩) قالَتْ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا (٢٠)
{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا (١٦) فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجَابًا فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا (١٧) قَالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا (١٨) قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا (١٩) قَالَتْ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا (٢٠) } “Kitap'ta Meryem'i de an. Hani o, ailesinden ayrılarak doğu tarafında bir mekâna çekilmişti. Onlarla kendi arasına bir perde çekmişti. Biz de ona ruhumuzu gönderdik; o da kendisine tastamam bir insan şeklinde göründü. [Meryem:] «Eğer sen takva sahibi biri isen, senden Rahmân'a sığınırım!» dedi. [Melek:] «Ben, yalnızca sana tertemiz bir erkek çocuk bağışlamak için Rabbinin [gönderdiği] elçisiyim» dedi. [Meryem:] «Bana hiçbir insan dokunmamışken ve ben iffetsiz de değilken nasıl benim bir oğlum olabilir?» dedi.”
قالَ كَذلِكِ قالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ وَرَحْمَةً مِنَّا وَكانَ أَمْراً مَقْضِيًّا (٢١)
{ قَالَ كَذَلِكِ قَالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ وَرَحْمَةً مِنَّا وَكَانَ أَمْرًا مَقْضِيًّا (٢١) } “[Melek] dedi ki: «Öyledir; [fakat] Rabbin buyurdu ki: O bana pek kolaydır. Hem biz onu insanlara bir mucize ve katımızdan bir rahmet kılacağız. Ve bu, hükme bağlanmış bir iştir.»”
جُمْلَةُ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مَرْيَمَ
{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مَرْيَمَ } “Kitapta Meryem'i de an” cümlesi,
عَطْفٌ عَلَى جملَة ذِكْرُ رَحْمَتِ رَبِّكَ [مَرْيَم: ٢] عَطْفَ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ فَلَا يُرَاعَى حُسْنُ اتِّحَادِ الْجُمْلَتَيْنِ فِي الْخَبَرِيَّةِ وَالْإِنْشَائِيَّةِ، عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الِاتِّحَادَ لَيْسَ بِمُلْتَزِمٍ. عَلَى أَنَّكَ عَلِمْتَ أَنَّ الْأَحْسَنَ أَنْ يَكُونَ قَوْله ذِكْرُ رَحْمَتِ رَبِّكَ عَبْدَهُ زَكَرِيَّا مَصْدَرًا وَقَعَ بَدَلًا مِنْ فِعْلِهِ.
kıssanın kıssaya atfedilmesi kabilinden { ذِكْرُ رَحْمَتِ رَبِّكَ } [Meryem: 2] cümlesine atfedilmiştir. Bu sebeple iki cümlenin haberîlik ve inşâîlik bakımından birbirine uyması şartı aranmaz; kaldı ki bu uyum zaten zorunlu da değildir. Bununla birlikte, { ذِكْرُ رَحْمَتِ رَبِّكَ عَبْدَهُ زَكَرِيَّا } ifadesinin kendi fiilinin yerine geçen bir mastar olmasının daha uygun olduğunu öğrenmiştin.