وَالِاصْطِبَارُ: الِانْحِبَاسُ، مُطَاوِعٌ صَبْرَهُ، إِذَا حَبَسَهُ، وَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ مَجَازًا فِي إِكْثَارِهِ مِنَ الصَّلَاةِ فِي النَّوَافِلِ. قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا
Istıbâr (الِاصْطِبَارُ): [Nefsi] hapsetmektir; bir kimseyi hapsettiğinde kullanılan 'sabarehû' (صَبَرَهُ) fiilinin mutavaatıdır (dönüşlüsüdür). Burada mecazi olarak nafile namazları çokça kılmak anlamında kullanılmıştır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا
الْمُزَّمِّلُ قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا [المزمل: ١] الْآيَاتُ، وَقَالَ وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ [الْإِسْرَاء: ٧٩] .
الْمُزَّمِّلُ قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا } “Ey örtünüp bürünen! Geceleyin -birazı müstesna- kalk” [Müzzemmil: 1-2] ayetleri... Ve yine: { وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ } “Gecenin bir kısmında da sana mahsus bir nafile olarak onunla teheccüd kıl” [İsrâ: 79] buyurmuştur.
وَجُمْلَة لَا نَسْئَلُكَ رِزْقاً مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الَّتِي قَبْلَهَا وَبَيْنَ جُمْلَةِ نَحْنُ نَرْزُقُكَ جُعِلَتْ تَمْهِيدًا لِهَاتِهِ الْأَخِيرَةِ.
{ لَا نَسْئَلُكَ رِزْقاً } cümlesi, kendisinden önceki cümle ile { نَحْنُ نَرْزُقُكَ } cümlesi arasında bir ara cümledir (itiraziyye) ve bu sonuncusuna bir hazırlık/mukaddime kılınmıştır.
وَالسُّؤَالُ: الطَّلَبُ التَّكْلِيفِيُّ، أَيْ مَا كَلَّفْنَاكَ إِلَّا بِالْعِبَادَةِ، لِأَنَّ الْعِبَادَة شكر لله عَلَى مَا تَفَضَّلَ بِهِ عَلَى الْخَلْقِ وَلَا يَطْلُبُ اللَّهُ مِنْهُمْ جَزَاءً آخَرَ. وَهَذَا إِبْطَالٌ لِمَا تَعَوَّدَهُ النَّاسُ مِنْ دَفْعِ الْجِبَايَاتِ وَالْخَرَاجِ لِلْمُلُوكِ وَقَادَةِ الْقَبَائِلِ وَالْجُيُوشِ. وَفِي هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ [الذاريات: ٥٦- ٥٨] ، فَجُمْلَةُ نَحْنُ نَرْزُقُكَ مُبَيِّنَةٌ لِجُمْلَةِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقى [طه: ١٣١] . وَالْمَعْنَى: أَنَّ رِزْقَ رَبِّكَ خَيْرٌ وَهُوَ مَسُوقٌ إِلَيْكَ.
Sual (السُّؤَالُ): Teklif yoluyla talep etmektir; yani biz seni ibadetten başkasıyla mükellef kılmadık; zira ibadet, Allah'ın mahlûkata bahşettiği lütuflara karşı bir şükürdür ve Allah onlardan başka bir karşılık istemez. Bu, insanların krallara, kabile reislerine ve ordu komutanlarına vergi ve haraç ödeme alışkanlıklarını boşa çıkarmaktadır. Allah Teâlâ'nın şu kavli de bu anlamdadır: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım. Onlardan bir rızık istemiyorum, beni doyurmalarını da istemiyorum. Şüphesiz rızık veren, mutlak güç ve kuvvet sahibi olan ancak Allah'tır” [Zâriyât: 56-58]. Dolayısıyla { نَحْنُ نَرْزُقُكَ } cümlesi, { وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقى } [Tâhâ: 131] cümlesini açıklayıcı mahiyettedir. Anlam şudur: Rabbinin rızkı daha hayırlıdır ve o sana zaten sevk edilmektedir.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْخِطَابِ ابْتِدَاءً هُوَ النَّبِيءُ ﷺ، وَيَشْمَلُ أَهْلَهُ وَالْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّ الْمُعَلَّلَ بِهِ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُشْتَرِكٌ فِي حُكْمِهِ جَمِيعُ الْمُسْلِمِينَ.
Bu hitapla başlangıçta kastedilen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; ancak ailesini ve müminleri de kapsar; çünkü bu cümlenin illet kılındığı hükümde bütün Müslümanlar ortaktır.
وَجُمْلَةُ وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى عَطْفٌ عَلَى جملَة لَا نَسْئَلُكَ رِزْقاً الْمُعَلَّلُ بِهَا أَمْرُهُ بِالِاصْطِبَارِ لِلصَّلَاةِ، أَيْ إِنَّا سَأَلْنَاكَ التَّقْوَى وَالْعَاقِبَةَ.
{ وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى } cümlesi, namaza sabırla devam etme emrinin kendisiyle gerekçelendirildiği { لَا نَسْئَلُكَ رِزْقاً } cümlesine matuftur; yani "Biz senden takvayı ve güzel akıbeti istedik" [demektir].
وَحَقِيقَةُ الْعَاقِبَةِ: أَنَّهَا كُلُّ مَا يَعْقُبُ أَمْرًا وَيَقَعُ فِي آخِرِهِ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ، إِلَّا أَنَّهَا غَلَبَ اسْتِعْمَالُهَا فِي أُمُورِ الْخَيْرِ. فَالْمَعْنَى: أَنَّ التَّقْوَى تَجِيءُ فِي نِهَايَتِهَا عَوَاقِبُ خَيْرٍ.
Âkıbetin (الْعَاقِبَة) asıl anlamı: Bir işin peşinden gelen ve sonunda meydana gelen hayır veya şer her türlü neticedir; ancak çoğunlukla hayırlı hususlarda kullanımı galip gelmiştir. O halde anlam şudur: Takvanın sonunda hayırlı akıbetler gelir.
وَاللَّامُ لِلْمِلْكِ تَحْقِيقًا لِإِرَادَةِ الْخَيْرِ مِنَ الْعَاقِبَةِ لِأَنَّ شَأْنَ لَامِ الْمِلْكِ أَنْ تَدُلَّ عَلَى نَوَالِ
[Buradaki] lâm (لِ) mülkiyet içindir; bu da akıbetten hayrın kastedildiğini pekiştirmek içindir. Çünkü mülkiyet lâm'ının şanı,
الْأَمْرِ الْمَرْغُوبِ، وَإِنَّمَا يَطَّرِدُ ذَلِكَ فِي عَاقِبَةِ خَيْرِ الْآخِرَةِ. وَقَدْ تَكُونُ الْعَاقِبَةُ فِي خَيْرِ الدُّنْيَا أَيْضًا لِلتَّقْوَى.
arzulanan şeye kavuşulduğunu göstermesidir. Bu da asıl olarak ahiret hayrının akıbetinde geçerlidir. Bununla birlikte dünya hayrındaki akıbet de takva sahiplerine ait olabilir.
وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ تَذْيِيلٌ لِمَا فِيهَا مِنْ مَعْنَى الْعُمُومِ، أَيْ لَا تَكُونُ الْعَاقِبَةُ إِلَّا لِلتَّقْوَى. فَهَذِهِ الْجُمْلَةُ أُرْسِلَتْ مجْرى الْمثل.
Bu cümle, umum (genellik) anlamı taşıdığı için bir tezyildir; yani [güzel] akıbet ancak takva içindir. Bu cümle darbımesel kabilinden irat edilmiştir.
[سُورَة طه (٢٠) : آيَة ١٣٣]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 133]
وَقالُوا لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى (١٣٣)
{ وَقالُوا لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى } “Dediler ki: 'Rabbinden bize bir mucize getirseydi ya!' Onlara önceki sahifelerdekilerin apaçık delili gelmedi mi?” (133)
رُجُوعٌ إِلَى التَّنْوِيهِ بِشَأْنِ الْقُرْآنِ، وَبِأَنَّهُ أَعْظَمُ الْمُعْجِزَاتِ. وَهُوَ الْغَرَضُ الَّذِي انْتُقِلَ مِنْهُ إِلَى أَغْرَاضٍ مُنَاسِبَةٍ مِنْ قَوْلِهِ وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً [طه: ١١٣] .
[Bu ayet], Kur'an'ın şanını ve en büyük mucize olduğunu övmeye bir dönüştür. Bu gaye, { وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً } “İşte böylece biz onu Arapça bir Kur'an olarak indirdik ve onda tehditleri türlü türlü açıkladık; umulur ki sakınırlar veya onlara bir ibret verir” [Tâhâ: 113] kavlinden itibaren uygun gayelere intikal edilmiş olan asıl konudur.
وَالْمُنَاسَبَةُ فِي الِانْتِقَالِ هُوَ مَا تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ [طه: ١٣٠] فَجِيءَ هُنَا بِشِنَعٍ مِنْ أَقْوَالِهِمُ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ بِأَنْ يَصْبِرَ عَلَيْهَا فِي قَوْلِهِ فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ. فَمِنْ أَقْوَالِهِمُ الَّتِي يَقْصِدُونَ مِنْهَا التَّعَنُّتَ وَالْمُكَابَرَةَ أَنْ قَالُوا: لَوْلَا يَأْتِينَا بِآيَةٍ مِنْ عِنْدِ رَبِّهِ فَنُؤْمِنُ بِرِسَالَتِهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَلْيَأْتِنا بِآيَةٍ كَما أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٥] .
Bu intikaldeki münasebet ise, { فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ } “Onların söylediklerine sabret” [Tâhâ: 130] kavlinin ihtiva ettiği husustur. Zira burada, Allah'ın Resûlüne { فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ } kavlinde sabretmesini emrettiği çirkin sözlerinden biri zikredilmiştir. İnat ve kibri hedefledikleri sözlerinden biri: “Rabbinden bize bir mucize getirseydi ya, biz de onun peygamberliğine inansaydık” demeleridir; nitekim Allah Teâlâ: { فَلْيَأْتِنا بِآيَةٍ كَما أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ } “Öncekilere gönderildiği gibi o da bize bir mucize getirsin” [Enbiyâ: 5] buyurmuştur.
وَلَوْلَا حَرْفُ تَحْضِيضٍ. وَجُمْلَةُ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَالْوَاوُ لِلْحَالِ، أَيْ قَالُوا ذَلِكَ فِي حَالِ أَنَّهُمْ أَتَتْهُمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولَى. فَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ، أُنْكِرَ بِهِ نَفْيُ إِتْيَانِ آيَةٍ لَهُمُ الَّذِي اقْتَضَاهُ تَحْضِيضُهُمْ عَلَى الْإِتْيَانِ بِآيَةٍ.
{ لَوْلَا } tahdîd (teşvik/istek) harfidir. { أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى } cümlesi hâl konumundadır ve vâv (وَ) hâl içindir; yani kendilerine önceki sahifelerdekilerin apaçık delili gelmiş olduğu halde böyle dediler. Buradaki istifham inkârîdir; mucize getirilmesini talep etmelerinin gerektirdiği "kendilerine bir mucize gelmediği" iddiası inkâr edilmiştir.
وَالْبَيِّنَةُ: الْحُجَّةُ.
Beyyine (الْبَيِّنَةُ): Hüccet (kesin delil) demektir.
والصُّحُفِ الْأُولى: كُتُبُ الْأَنْبِيَاءِ السَّابِقِينَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى [الْأَعْلَى: ١٨- ١٩] .
{ الصُّحُفِ الْأُولى }: Önceki peygamberlerin kitaplarıdır; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى } “Şüphesiz bu, önceki sahifelerde, İbrâhim ve Mûsâ'nın sahifelerinde de vardır” [A‘lâ: 18-19] buyurmuştur.
وَالصُّحُفُ: جَمْعُ صَحِيفَةٍ. وَهِيَ قِطْعَةٌ مِنْ وَرَقٍ أَوْ كَاغَدٍ أَوْ خِرْقَةٍ يُكْتَبُ فِيهَا. وَلَمَّا كَانَ الْكِتَابُ مَجْمُوعَ صُحُفٍ أُطْلِقَ الصُّحُفُ عَلَى الْكُتُبِ.
Suhhuf (الصُّحُفُ), sahîfe (صَحِيفَة) kelimesinin çoğuludur; sahife ise üzerine yazı yazılan parşömen, kâğıt veya bez parçasıdır. Kitap sahifelerin toplamı olduğundan, kitaplar için suhuf tabiri kullanılmıştır.
وَوَجْهُ اخْتِيَارِ الصُّحُفِ هُنَا عَلَى الْكُتُبِ أَنَّ فِي كُلِّ صَحِيفَةٍ مِنَ الْكُتُبِ عِلْمًا، وَأَنَّ جَمِيعَهُ حَوَاهُ الْقُرْآنُ، فَكَانَ كُلُّ جُزْءٍ مِنَ الْقُرْآنِ آيَةً وَدَلِيلًا.
Burada kütüb (kitaplar) yerine suhuf kelimesinin tercih edilme sebebi; kitapların her sahifesinde bir ilim bulunması ve Kur'an'ın bunların tamamını ihtiva etmesidir; dolayısıyla Kur'an'ın her cüzü bir ayet ve delil olmuştur.
وَهَذِهِ الْبَيِّنَةُ هِيَ مُحَمَّدٌ ﷺ وَكِتَابُهُ الْقُرْآنُ، لِأَنَّ الرَّسُولَ مَوْعُودٌ بِهِ فِي الْكُتُبِ السَّالِفَةِ، وَلِأَنَّ فِي الْقُرْآنِ تَصْدِيقًا لِمَا فِي تِلْكَ الْكُتُبِ مِنْ أَخْبَارِ الْأَنْبِيَاءِ وَمِنَ الْمَوَاعِظِ وَأُصُولِ التَّشْرِيعِ. وَقَدْ جَاءَ بِهِ رَسُولٌ أُمِّيٌّ لَيْسَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا نَشَأْ فِي قَوْمٍ أَهْلِ عِلْمٍ وَمُزَاوَلَةٍ لِلتَّارِيخِ مَعَ مَجِيئِهِ بِمَا هُوَ أَوْضَحُ مِنْ فَلَقِ الصُّبْحِ مِنْ أَخْبَارِهِمُ الَّتِي لَمْ يَسْتَطِعْ أَهْلُ الْكِتَابِ إِنْكَارَهَا، قَالَ تَعَالَى: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ [الْبَقَرَة: ١٤٦] ، وَكَانُوا لَا يُحَقِّقُونَ كَثِيرًا مِنْهَا بِمَا طَرَأَ عَلَيْهِمْ مِنَ التَّفَرُّقِ وَتَلَاشِي أُصُولِ كُتُبِهِمْ وَإِعَادَةِ كِتَابَةِ كَثِيرٍ مِنْهَا بِالْمَعْنَى عَلَى حَسَبِ تَأْوِيلَاتٍ سَقِيمَةٍ.
Bu apaçık delil (beyyine), Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve onun kitabı Kur'an'dır; zira bu Resûl önceki kitaplarda vaad edilmiştir ve Kur'an'da o kitaplardaki peygamber kıssalarını, öğütleri ve teşriin (hüküm koymanın) esaslarını doğrulayıcı bilgiler vardır. Üstelik bunu, Ehl-i Kitap'tan olmayan, ilim ve tarihle meşgul bir toplumda yetişmemiş ümmî bir Resûl getirmiştir; buna rağmen Ehl-i Kitab'ın inkâr edemediği haberleri sabahın aydınlığından daha açık bir şekilde ortaya koymuştur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz onu, öz oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar. Buna rağmen onlardan bir fırka, bile bile hakkı gizler” [Bakara: 146]. Onlar, aralarındaki bölünmeler, asıl kitaplarının kaybolması ve birçoğunun sakat tevillere göre manayla yeniden yazılması sebebiyle bu bilgilerin birçoğunu tahkik edemiyorlardı.
وَأَمَّا الْقُرْآنُ فَمَا حَوَاهُ مِنْ دَلَائِلِ الصِّدْقِ وَالرَّشَادِ، وَمَا امْتَازَ بِهِ عَنْ سَائِرِ الْكُتُبِ مِنَ الْبَلَاغَةِ وَالْفَصَاحَةِ الْبَالِغَتَيْنِ حَدَّ الْإِعْجَازِ، وَهُوَ مَا قَامَتْ بِهِ الْحُجَّةُ عَلَى الْعَرَبِ مُبَاشَرَةً وَعَلَى غَيْرِهِمُ اسْتِدْلَالًا. وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ مُنْفَكِّينَ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ يَتْلُوا صُحُفاً مُطَهَّرَةً [الْبَيِّنَة: ١- ٢] .
Kur'an'a gelince; o, doğruluk ve hidayet delillerini ihtiva etmesiyle ve mucize seviyesine ulaşan belağat ve fesahatiyle diğer kitaplardan ayrılmıştır. Bu da Araplara doğrudan, diğerlerine ise istidlal yoluyla hüccet olmuştur. Bu durum, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: { لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ مُنْفَكِّينَ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ يَتْلُوا صُحُفاً مُطَهَّرَةً } “Kitap ehlinden ve müşriklerden inkâr edenler, kendilerine apaçık delil —tertemiz sahifeleri okuyan, Allah tarafından gönderilmiş bir peygamber— gelinceye kadar [bulundukları durumdan] ayrılacak değillerdi” [Beyyine: 1-2].
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَحَفَصٌ، وَابْنُ جَمَّازٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ تَأْتِهِمْ- بِتَاءِ الْمُضَارِعِ لِلْمُؤَنَّثِ-.
Nâfi‘, Hafs ve Ebû Ca‘fer'den İbn Cemmâz { تَأْتِهِمْ } kelimesini -müennes muzari tâ'sı ile- okumuşlardır.
وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِتَحْتِيَّةِ الْمُذَكَّرِ لِأَنَّ تَأْنِيثَ بَيِّنَةُ غَيْرُ حَقِيقِيٍّ، وَأَصْلُ الْإِسْنَادِ التَّذْكِيرُ لِأَنَّ التَّذْكِيرَ لَيْسَ عَلَامَةً وَلَكِنَّهُ الْأَصْلُ فِي الْكَلَام.
Diğer kıraat imamları ise müzekker ye'si ile [ye'tihim şeklinde] okumuşlardır; çünkü { بَيِّنَةُ } lafzının müennesliği hakiki değildir ve isnatta asıl olan müzekkerliktir; zira müzekkerlik bir alamet değil, kelamın aslıdır.
[سُورَة طه (٢٠) : آيَة ١٣٤]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 134]
وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى (١٣٤)
{ وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى } “Eğer biz onları ondan önce bir azapla helak etseydik, mutlaka şöyle derlerdi: 'Rabbimiz! Bize bir peygamber gönderseydin de alçalıp rezil olmadan önce senin ayetlerine uysaydık ya!'” (134)
الَّذِي يَظْهَرُ أَنَّ جُمْلَةَ وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى [طه: ١٣٣] ، وَأَنَّ الْمَعْنَى عَلَى الِارْتِقَاءِ فِي الِاسْتِدْلَالِ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ ضَالُّونَ حِينَ أَخَّرُوا الْإِيمَانَ بِمَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ وَجَعَلُوهُ مُتَوَقِّفًا عَلَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ، لِأَنَّ مَا هُمْ مُتَلَبِّسُونَ بِهِ مِنَ الْإِشْرَاكِ بِاللَّهِ ضَلَالٌ بَيِّنٌ قَدْ حَجَبَتْ عَنْ إِدْرَاكِ فَسَادِهُ الْعَادَاتُ واشتغال البال بشؤون دِينِ الشِّرْكِ، فَالْإِشْرَاكُ وَحْدُهُ كَافٍ فِي اسْتِحْقَاقِهِمُ الْعَذَابَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَحِمَهُمْ فَلَمْ يُؤَاخِذْهُمْ بِهِ إِلَّا بَعْدَ أَنْ أَرْسَلَ إِلَيْهِمْ رَسُولًا يُوقِظُ عُقُولَهُمْ. فَمَجِيءُ الرَّسُولِ بِذَلِكَ كَافٍ فِي اسْتِدْلَالِ الْعُقُولِ عَلَى فَسَادِ مَا هُمْ فِيهِ، فَكَيْفَ يَسْأَلُونَ بَعْدَ ذَلِكَ إِتْيَانَ الرَّسُولِ لَهُمْ بِآيَةٍ عَلَى صِدْقِهِ فِيمَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ مَنْ نَبْذِ الشِّرْكِ لَوْ سَلَّمَ لَهُمْ جَدَلًا أَنَّ مَا جَاءَهُمْ مِنَ الْبَيِّنَةِ لَيْسَ هُوَ بِآيَةٍ، فَقَدْ بَطَلَ عُذْرُهُمْ مِنْ أَصْلِهِ، وَهُوَ قَوْلُهُمْ رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ
Görünen o ki, { وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ } cümlesi, { أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى } [Tâhâ: 133] cümlesine matuftur ve mana, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiğine imanı geciktirip bunu Rabbinden bir mucize getirmesine bağladıklarında onların sapkınlıkta olduklarına dair aleyhlerindeki delili derecelendirme (irtikâ) üzeredir. Çünkü içine düştükleri Allah'a şirk koşma durumu apaçık bir sapıklıktır; alışkanlıklar ve şirk dininin işleriyle zihnin meşguliyeti onun bozukluğunu idrak etmeyi engellemiştir. Dolayısıyla tek başına şirk bile azabı hak etmelerine kâfidir; ancak Allah onlara merhamet etmiş ve akıllarını uyandıracak bir peygamber göndermeden onları bununla muaheze etmemiştir. Peygamber'in bununla gelişi, akılların içinde bulundukları durumun bozukluğunu kavraması için kâfidir. Durum böyleyken, kendilerine gelen apaçık delilin bir mucize olmadığı farz-ı muhal kabul edilse bile, şirki terk etmeye onları davet ettiği hususta doğruluğuna dair peygamberin bir mucize getirmesini bundan sonra nasıl talep edebilirler? Nitekim onların: “Rabbimiz! Bize bir peygamber gönderseydin de senin ayetlerine uysaydık ya!” şeklindeki mazeretleri kökünden batıl olmuştur. Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: { وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ
مُبارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ
مُبارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ } “Bu da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır; ona uyun ve sakının ki merhamet olunasınız. 'Kitap yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi; biz ise onların okumasından habersizdik' demeyesiniz yahut 'Eğer bize kitap indirilseydi, onlardan daha doğru yolda olurduk' demeyesiniz diye... İşte size Rabbinizden apaçık bir delil, bir hidayet ve bir rahmet geldi”
[الْأَنْعَام: ١٥٦] . فَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ مِنْ قَبْلِهِ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ الَّذِي الْكَلَامُ عَلَيْهِ، أَوْ عَلَى الرَّسُولِ بِاعْتِبَارِ وَصْفِهِ بِأَنَّهُ بَيِّنَةٌ، أَوْ عَلَى إِتْيَانِ الْبَيِّنَةِ الْمَأْخُوذِ مِنْ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى [طه: ١٣٣] .
[En‘âm: 155-157]. { مِنْ قَبْلِهِ } kavlindeki zamir, hakkında konuşulan Kur'an'a veya beyyine olarak nitelenmesi itibarıyla Resûl'e ya da { أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى } [Tâhâ: 133] ifadesinden anlaşılan apaçık delilin gelişine racidir.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ بِوَحْدَانِيَّةِ خَالِقِ الْخَلْقِ يَقْتَضِيهِ الْعَقْلُ لَوْلَا حَجْبُ الضَّلَالَاتِ وَالْهَوَى، وَأَنَّ مَجِيءَ الرُّسُلِ لِإِيقَاظِ
Bu ayette, sapkınlıkların ve heva-hevesin perdelemesi olmasaydı mahlûkatın Yaratıcısının birliğine imanın aklın bir gereği olduğuna, peygamberlerin gelişinin ise
الْعُقُولِ وَالْفِطَرِ، وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُؤَاخِذُ أَهْلَ الْفَتْرَةِ عَلَى الْإِشْرَاكِ حَتَّى يَبْعَثَ إِلَيْهِمْ رَسُولًا، وَأَنَّ قُرَيْشًا كَانُوا أَهْلَ فَتْرَةٍ قَبْلَ بَعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ.
akılları ve fıtratları uyandırmak için olduğuna; ayrıca Allah'ın fetret ehlini kendilerine bir peygamber gönderinceye kadar şirkten ötürü muaheze etmeyeceğine ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesinden önce Kureyş'in fetret ehli olduğuna delil vardır.
وَمَعْنَى لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا: أَنَّهُمْ يَقُولُونَ ذَلِكَ يَوْمَ الْحِسَابِ بَعْدَ أَنْ أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ الْإِهْلَاكَ الْمَفْرُوضَ، لِأَنَّ الْإِهْلَاكَ بِعَذَابِ الدُّنْيَا يَقْتَضِي أَنَّهُمْ مُعَذَّبُونَ فِي الْآخِرَةِ.
{ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً } kavlinin anlamı: Allah onları farz edilen şekilde helak ettikten sonra hesap gününde böyle söyleyecekleridir; zira dünya azabıyla helak edilmek, onların ahirette de azap göreceklerini iktiza eder.
وَ (لَوْلَا) حَرْفُ تَحْضِيضٍ، مُسْتَعْمَلٌ فِي اللَّوْمِ أَوِ الِاحْتِجَاجِ لِأَنَّهُ قَدْ فَاتَ وَقْتُ الْإِرْسَالِ، فَالتَّقْدِيرُ: هَلَّا كُنْتَ أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا وَانْتَصَبَ فَنَتَّبِعَ عَلَى جَوَابِ التَّحْضِيضِ بِاعْتِبَارِ تَقْدِيرِ حُصُولِهِ فِيمَا مَضَى.
{ لَوْلَا } tahdîd harfidir; elçi gönderme vakti geçmiş olduğu için kınama veya delil getirme makamında kullanılmıştır. Takdiri şöyledir: “Bize bir elçi göndermiş olsaydın ya!” { فَنَتَّبِعَ } kelimesi ise, geçmişte vuku bulduğu takdiri itibarıyla tahdîdin cevabı olarak mansub kılınmıştır.
وَالذُّلُّ: الْهَوَانُ. وَالْخِزْيُ: الِافْتِضَاحُ، أَيِ الذُّلُّ بِالْعَذَابِ. وَالْخِزْيُ فِي حَشْرِهِمْ مَعَ الْجُنَاةِ كَمَا قَالَ إِبْرَاهِيمُ- ﵇ وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ [الشُّعَرَاء: ٨٧] .
Zill (الذُّلُّ): Hor ve hakir olmak demektir. Hızy (الْخِزْيُ): Rezil ve rüsva olmak demektir; yani azap ile alçalmak ve günahkârlarla birlikte haşredilmek suretiyle rüsva olmaktır; nitekim İbrâhim -aleyhisselâm-: { وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ } “İnsanların diriltileceği gün beni utandırma / rezil etme” [Şuarâ: 87] demiştir.
[سُورَة طه (٢٠) : آيَة ١٣٥]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 135]
قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدى (١٣٥)
{ قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدى } “De ki: 'Herkes gözetlemektedir / beklemektedir; siz de gözetleyip bekleyin! Düzgün yolun sahiplerinin kim olduğunu ve kimin doğru yolu bulduğunu yakında bileceksiniz.'” (135)
جَوَابٌ عَنْ قَوْلِهِمْ لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ [طه: ١٣٣] وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ.
Onların { لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ } “Rabbinden bize bir mucize getirseydi ya!” [Tâhâ: 133] sözlerine bir cevaptır; bu ikisi arasındaki kısım ise itiraziyedir (ara cümledir).
وَالْمَعْنَى: كُلُّ فَرِيقٍ مُتَرَبِّصٌ فَأَنْتُمْ تَتَرَبَّصُونَ بِالْإِيمَانِ، أَيْ تُؤَخِّرُونَ الْإِيمَانَ إِلَى أَنْ تَأْتِيَكُمْ آيَةٌ مِنْ رَبِّي، وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ أَنْ يَأْتِيَكُمْ عَذَابُ الدُّنْيَا أَوْ عَذَابُ الْآخِرَةِ، وَتُفَرَّعُ عَلَيْهِ جُمْلَةُ فَتَرَبَّصُوا. وَمَادَّةُ الْفِعْلِ الْمَأْمُورِ بِهِ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الدَّوَامِ بِالْقَرِينَةِ، نَحْوَ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ [النِّسَاء: ١٣٦] ، أَي فداوموا عَلَى تَرَبُّصِكُمْ.
Anlamı şudur: Her iki grup da beklemektedir; siz imanı bekletiyorsunuz, yani Rabbimden size bir mucize gelinceye kadar imanı erteliyorsunuz; biz ise size dünya azabının veya ahiret azabının gelmesini bekliyoruz. { فَتَرَبَّصُوا } cümlesi de buna bağlanmıştır. Emredilen fiilin kökü, karine sebebiyle devamlılık ifade etmek üzere kullanılmıştır; nitekim { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Ey iman edenler! Allah'a ve Resûlüne iman edin...” [Nisâ: 136] ayetinde olduğu gibi, yani bekleyişinize devam edin, demektir.
وَصِيغَةُ الْأَمْرِ فِيهِ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الْإِنْذَارِ، وَيُسَمَّى الْمُتَارَكَةَ، أَيْ نَتْرُكُكُمْ وَتَرَبُّصَكُمْ لِأَنَّا
Buradaki emir kipi uyarı/korkutma (inzâr) manasında kullanılmıştır ve buna mütâreke (kendi haline bırakma) denir; yani 'Biz sizi bekleyişinizle baş başa bırakıyoruz, çünkü biz
مُؤْمِنُونَ بِسُوءِ مَصِيرِكُمْ. وَفِي مَعْنَاهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ [السَّجْدَة: ٣٠] . وَفِي مَا يَقْرُبُ مِنْ هَذَا جَاءَ قَوْلُهُ قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ [التَّوْبَة: ٥٢] .
akıbetinizin kötü olacağına kesinlikle inanıyoruz' demektir. Yüce Allah'ın şu kavli de bu anlamdadır: { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ } “Artık onlardan yüz çevir ve bekle; zira onlar da beklemektedirler” [Secde: 30]. Buna yakın bir anlamda da şu ayet gelmiştir: { قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ } “De ki: 'Bizim için iki güzellikten birinden başkasını mı gözetiyorsunuz? Oysa biz Allah'ın, kendi katından veya bizim elimizle size bir azap ulaştırmasını bekliyoruz. Haydi siz bekleyin, şüphesiz biz de sizinle beraber bekleyenleriz'” [Tevbe: 52].
وَتَنْوِينُ كُلٌّ تَنْوِينُ عِوَضٍ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ الْمَفْهُومِ مِنَ الْمَقَامِ، كَقَوْلِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ اللَّهَبِيِّ:
{ كُلٌّ } kelimesindeki tenvin, makamdan anlaşılan muzafun ileyhin yerine geçen ivaz tenvinidir (yerine geçen tenvin); nitekim Fadl b. Abbâs el-Lehebî şöyle demiştir:
كُلٌّ لَهُ نِيَّةٌ فِي بُغْضِ صَاحِبِهِ ... بِنِعْمَةِ اللَّهِ نَقْلِيكُمْ وَتَقْلُونَا
“Her birinin arkadaşına buğzetme niyeti vardır... Allah’ın nimetiyle biz size buğzederiz, siz de bize buğzedersiniz.”
وَالتَّرَبُّصُ: الِانْتِظَارُ. تَفَعَّلٌ مِنَ الرَّبْصِ، وَهُوَ انْتِظَارُ حُصُولِ حَدَثٍ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ بَرَاءَةَ.
Terabbus (التَّرَبُّصُ): İntizar (beklemek) demektir. Rabıs (الرَّبْص) kökünden tefe‘‘ul babındadır; o da hayır veya şerden bir olayın meydana gelmesini beklemektir. Bu, Berâe (Tevbe) Suresi'nde geçmişti.
وَفُرِّعَ عَلَى الْمُتَارَكَةِ إِعْلَامُهُمْ بِأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ مَنْ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ وَمِنْ هُمُ الْمُهْتَدُونَ. وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ هُمْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ الْمُهْتَدُونَ، لِأَنَّ مِثْلَ هَذَا الْكَلَامِ لَا يَقُولُهُ فِي مَقَامِ الْمُحَاجَّةِ وَالْمُتَارَكَةِ إِلَّا الْمُوقِنُ بِأَنَّهُ الْمُحِقُّ. وَفِعْلُ (تَعْلَمُونَ) مُعَلَّقٌ عَنِ الْعَمَلِ لِوُجُودِ الِاسْتِفْهَامِ.
Bu mütârekeye (kendi haline bırakmaya) dayalı olarak gelecekte iki fırkadan hangisinin dosdoğru yolun sahipleri olduğunu ve kimlerin hidayete erdiğini bilecekleri kendilerine bildirilmiştir. Bu, dosdoğru yolun sahiplerinin ve hidayete erenlerin müminler olduğuna dair üstü kapalı bir ima (tariz) içermektedir; zira hüccet getirme ve mütâreke makamında böyle bir sözü ancak haklı olduğundan kesin emin olan kimse söyler. { تَعْلَمُونَ } fiili ise istifham (soru) bulunduğu için amelden ta'lik edilmiştir (amel etmesi engellenmiştir).
وَالصِّرَاطُ: الطَّرِيقُ. وَهُوَ مُسْتَعَارٌ هُنَا لِلدِّينِ وَالِاعْتِقَادِ، كَقَوْلِهِ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ [الْفَاتِحَة: ٦] .
Sırât (الصِّرَاطُ): Yol demektir. Burada din ve inanç için istiare yapılmıştır; nitekim { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” [Fâtiha: 6] kavlinde de böyledir.
والسوي: فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، أَيِ الصِّرَاطِ الْمُسَوَّى، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ التَّسْوِيَةِ.
es-Seviyy (السوي): Mef‘ûl anlamında fa‘îl veznindedir; yani düzlenmiş/düzgün yol demektir ve tesviye (düzleme) kökünden türemiştir.
وَالْمَعْنَى: يَحْتَمِلُ أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ ذَلِكَ فِي الدُّنْيَا عِنْدَ انْتِشَارِ الْإِسْلَامِ وَانْتِصَارِ الْمُسْلِمِينَ، فَيَكُونُ الَّذِينَ يَعْلَمُونَ ذَلِكَ مَنْ يَبْقَى مِنَ الْكُفَّارِ الْمُخَاطَبِينَ حِينَ نُزُولِ الْآيَةِ سَوَاءٌ مِمَّنْ لَمْ يُسْلِمُوا مِثْلَ أَبِي جَهْلٍ،
Anlamı şudur: Bunu dünyada, İslam'ın yayılması ve Müslümanların zafer kazanması anında bilmeleri muhtemeldir; böylece bunu bilecek olanlar, ayetin indiği sırada muhatap olan kâfirlerden hayatta kalan kimseler olur; gerek Ebû Cehil gibi iman etmeyenlerden olsun,
وَصَنَادِيدِ الْمُشْرِكَيْنِ الَّذِينَ شَاهَدُوا نَصْرَ الدِّينِ يَوْمَ بَدْرٍ، أَوْ مَنْ أَسْلَمُوا مِثْلَ أَبِي سُفْيَانَ، وَخَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ. وَمَنْ شَاهَدُوا عِزَّةَ الْإِسْلَامِ. وَيُحْتَمِلُ أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ ذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ عِلْمَ الْيَقِينِ.
Bedir günü dinin zaferine şahit olan müşriklerin ileri gelenleri olsun, gerekse Ebû Süfyân, Hâlid b. Velîd ve İslam'ın izzetine şahit olan kimseler gibi sonradan Müslüman olanlar olsun. Bunu ahirette kesin bir bilgiyle (ilme'l-yakîn) bilmeleri de muhtemeldir.
وَقَدْ جَاءَتْ خَاتِمَةُ هَذِهِ السُّورَةِ كَأَبْلَغِ خَوَاتِمِ الْكَلَامِ لِإِيذَانِهَا بِانْتِهَاءِ الْمَحَاجَّةِ وَانْطِوَاءِ بِسَاطِ الْمُقَارَعَةِ.
Bu surenin kapanışı, delil getirme ve tartışmanın sona erdiğini, karşılıklı çekişme ortamının dürüldüğünü bildirmesi bakımından sözün en beliğ kapanışlarından biri olarak gelmiştir.
وَمِنْ مَحَاسِنِهَا: أَنَّ فِيهَا شَبِيهَ رَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ لِأَنَّهَا تُنَظِّرُ إِلَى فَاتِحَةِ السُّورَةِ.
Güzelliklerinden biri de şudur: Onda, surenin başlangıcına baktığı (uyuştuğu) için reddü'l-acüz ale's-sadr (sözün sonunu başına bağlama) benzeri bir sanat bulunmaktadır.
وَهِيَ قَوْلُهُ مَا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقى إِلَّا تَذْكِرَةً لِمَنْ يَخْشى [طه: ٢] ، لِأَنَّ الْخَاتِمَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ قَدْ بَلَّغَ كُلَّ مَا بُعِثَ بِهِ مِنَ الْإِرْشَادِ وَالِاسْتِدْلَالِ، فَإِذَا لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ فكفاه انثلاج صَدره أَنَّهُ أَدَّى الرِّسَالَةَ وَالتَّذْكِرَةَ فَلَمْ يَكُونُوا مِنْ أَهْلِ الْخَشْيَةِ فَتَرْكَهُمْ وَضَلَالَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ.
O da: { مَا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقى إِلَّا تَذْكِرَةً لِمَنْ يَخْشى } “Biz sana Kur'an'ı güçlük çekesin diye indirmedik. Ancak [Allah'tan] korkan kimse için bir öğüt olarak [indirdik]” [Tâhâ: 2-3] kavlidir; zira bu son kısım, kendisiyle gönderildiği bütün irşad ve delillendirmeleri tebliğ ettiğine delalet eder. Eğer onlar bununla hidayete ermezlerse, elçilik görevini ve hatırlatmayı yerine getirdiğine dair gönül huzuru ona yeter; onlar ise haşyet ehlinden olmadılar; böylece onların hak olduğu kendilerine apaçık belli oluncaya kadar sapkınlıklarıyla baş başa bırakılması söz konusudur.