رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ: «مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَقَدْ وُكِّلَ بِهِ قَرِينُهُ مِنَ الْجِنِّ، قَالُوا:
Dârekutnî'nin rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sizden hiçbir kimse yoktur ki, cinlerden bir yoldaşı (karîni) ona vekil kılınmış olmasın.» Dediler ki:
وَإِيَّاكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: وَإِيَّايَ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَعَانَنِي فَأَسْلَمَ»
«Sana da mı ey Allah'ın Resulü?» [Allah Resulü] buyurdu ki: «Bana da, fakat Allah bana yardım etti de o Müslüman oldu.»
. فَلَا يَقْتَضِي أَنَّهُ دَعَاهُ لِلْإِسْلَامِ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلْهَمَ قَرِينَهُ إِلَى أَنْ يَأْمُرَهُ بِالْخَيْرِ، وَالْمُرَادُ بِالْقَرِينِ: شَيْطَانٌ قَرِينٌ، وَالْمُرَادُ بِالْهُدَى: الْإِرْشَادُ إِلَى الْخَيْرِ.
Bu hadis, onu İslâm'a davet ettiğini gerektirmez; fakat Allah onun karînini kendisine hayrı emretmeye sevk etmiştir. Karîn ile kastedilen, kişiye eşlik eden şeytandır; hidayet ile kastedilen ise hayra rehberlik etmektir.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ وِصَايَةُ اللَّهِ آدَمَ وَذُرِّيَّتَهُ بِاتِّبَاعِ رُسُلِ اللَّهِ وَالْوَحْيِ الْإِلَهِيِّ، وَبِذَلِكَ يُعْلَمُ أَنَّ طَلَبَ الْهُدَى مَرْكُوزٌ فِي الْجِبِلَّةِ الْبَشَرِيَّةِ حَتَّى قَالَ كَثِيرٌ مِنْ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ: إِنَّ مَعْرِفَةَ الْإِلَهِ الْوَاحِدِ كَائِنَةٌ فِي الْعُقُولِ أَوْ شَائِعَةٌ فِي الْأَجْيَالِ وَالْعُصُورِ. وَإِنَّهُ لِذَلِكَ لَمْ يُعْذَرْ أَهْلُ الشِّرْكِ فِي مُدَدِ الْفِتَرِ الَّتِي لم تجىء فِيهَا رُسُلٌ لِلْأُمَمِ. وَهَذِهِ مَسْأَلَةٌ عَظِيمَةٌ وَقَدِ اسْتَوْعَبَهَا عُلَمَاءُ الْكَلَامِ، وَحَرَّرْنَاهَا فِي «رِسَالَةِ النَّسَبِ النَّبَوِيِّ» .
Bu ayette Allah'ın Âdem'e ve nesline, Allah'ın elçilerine ve ilahî vahye uymayı vasiyet etmesi yer almaktadır. Böylece hidayet arayışının insan fıtratına yerleştirildiği anlaşılmaktadır; hatta İslâm âlimlerinin birçoğu şöyle demiştir: Bir olan İlah'ı tanımak akıllarda mevcuttur veya nesiller ve çağlar boyunca yaygındır. Bundan dolayı milletlere peygamberlerin gelmediği fetret dönemlerinde bile şirk ehli mazeretli sayılmamıştır. Bu büyük bir meseledir; kelâm âlimleri bunu etraflıca ele almışlar, biz de bunu «Risâletü'n-Nesebi'n-Nebevî» adlı eserimizde tahkik etmiş bulunmaktayız.
وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ نَظِيرِ الْجُمْلَتَيْنِ الْأَوَّلَيْنَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
İlk iki cümlenin benzerinin tefsiri Bakara Suresi'nde geçmişti.
وَأَمَّا قَوْلُهُ فَلا يَضِلُّ فَمَعْنَاهُ: أَنَّهُ إِذَا اتَّبَعَ الْهُدَى الْوَارِدَ مِنَ اللَّهِ عَلَى لِسَانِ رُسُلِهِ سَلِمَ مِنْ أَنْ يَعْتَرِيَهُ شَيْءٌ مِنْ ضَلَالٍ، وَهَذَا مَأْخُوذٌ مِنْ دَلَالَةِ الْفِعْلِ فِي حَيِّزِ النَّفْيِ عَلَى الْعُمُومِ كَعُمُومِ النَّكِرَةِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، أَيْ فَلَا يَعْتَرِيَهُ ضَلَالٌ فِي الدُّنْيَا، بِخِلَافِ مَنِ اتَّبَعَ مَا فِيهِ هُدًى وَارِدٌ مِنْ غَيْرِ اللَّهِ فَإِنَّهُ وَإِنِ اسْتَفَادَ هُدًى فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ لَا يَسْلَمُ مِنَ الْوُقُوعِ فِي الضَّلَالِ فِي أَحْوَالٍ أُخْرَى. وَهَذَا حَالُ مُتَّبِعِي الشَّرَائِعِ غَيْرِ الْإِلَهِيَّةِ وَهِيَ الشَّرَائِعُ الْوَضْعِيَّةُ فَإِنَّ وَاضِعِيهَا وَإِنْ أَفْرَغُوا جُهُودَهُمْ فِي تَطَلُّبِ الْحَقِّ لَا يَسْلَمُونَ مِنَ الْوُقُوعِ فِي ضَلَالَاتٍ بِسَبَبِ غَفَلَاتٍ، أَوْ تَعَارُضِ أَدِلَّةٍ، أَوِ انْفِعَالٍ بِعَادَاتٍ مُسْتَقِرَّةٍ، أَوْ مُصَانَعَةٍ لِرُؤَسَاءٍ أَوْ أُمَمٍ رَأَوْا أَنَّ مِنَ الْمَصْلَحَةِ طَلَبَ مَرْضَاتِهِمْ. وَهَذَا سُقْرَاطُ وَهُوَ سَيِّدُ حُكَمَاءِ الْيُونَانِ قَدْ كَانَ يَتَذَرَّعُ لِإِلْقَاءِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ فِي أَثِينَا بِأَنْ يُفْرِغَهُ فِي قَوَالِبِ حِكَايَاتٍ عَلَى أَلْسِنَةِ الْحَيَوَانِ، وَلَمْ يَسْلَمْ مِنَ الْخُنُوعِ لِمُصَانَعَةِ اللَّفِيفِ فَإِنَّهُ مَعَ كَوْنِهِ لَا يَرَى تَأْلِيهَ آلِهَتِهِمْ لَمْ يَسْلَمْ مِنْ
{ فَلا يَضِلُّ } “Sapmaz” buyruğunun anlamı şudur: O, elçilerinin diliyle Allah'tan gelen hidayete uyduğunda, kendisine herhangi bir sapıklığın arız olmasından kurtulur. Bu da olumsuzluk bağlamındaki fiilin, olumsuzluk siyakındaki belirsiz (nekre) lafız gibi umum ifade etmesinden çıkarılmıştır; yani dünyada ona hiçbir sapıklık ilişmez. Allah'tan başkasından gelen hidayet kırıntılarına uyan kimse ise böyle değildir; zira o, bazı durumlarda doğru bir yön bulsa bile, diğer durumlarda sapıklığa düşmekten kurtulamaz. İlahî olmayan şeriatlara, yani beşerî (vaz‘î) kanunlara uyanların durumu böyledir. Çünkü bu kanunları koyanlar, hakkı aramak için bütün güçlerini sarf etseler de gafletler, delillerin çatışması, yerleşik adetlerin etkisi veya hoşnutluklarını kazanmayı maslahat gördükleri reisleri yahut toplumları idare etme (müsânae) sebebiyle sapıklıklara düşmekten kurtulamazlar. İşte Yunan bilgelerinin önderi olan Sokrates; Atina'da iyiliği emretme vazifesini hayvanların diliyle anlatılan hikayeler kalıbına dökerek yerine getirmeye çalışmış, ancak ayaktakımını idare etme (müsânae) zilletinden kurtulamamıştır. Zira onların putlarını tanrı kabul etmediği halde,
أَنْ يَأْمُرَ قَبْلَ مَوْتِهِ بِقُرْبَانِ دِيكٍ لِعُطَارِدٍ رَبِّ الْحِكْمَةِ. وَحَالُهُمْ بِخِلَافِ حَالِ الرُّسُلِ الَّذِينَ يَتَلَقُّونَ الْوَحْيَ مِنْ عَلَّامِ الْغُيُوبِ الَّذِي لَا يَضِلُّ وَلَا يَنْسَى، وَأَيَّدَهُمُ اللَّهُ، وَعَصَمَهُمْ مِنْ مُصَانَعَةِ أَهْلِ الْأَهْوَاءِ، وَكَوَّنَهُمْ تَكْوِينًا خَاصًّا مُنَاسِبًا لِمَا سَبَقَ فِي عِلْمِهِ مِنْ مُرَادِهِ مِنْهُمْ، وَثَبَّتَ قُلُوبَهُمْ عَلَى تَحَمُّلِ اللَّأْوَاءِ، وَلَا يَخَافُونَ فِي اللَّهِ لَوْمَةَ لَائِمٍ. وَإِنَّ الَّذِي يَنْظُرُ فِي الْقَوَانِينِ الْوَضْعِيَّةِ نَظْرَةَ حَكِيمٍ يَجِدُهَا مُشْتَمِلَةً عَلَى مُرَاعَاةِ أَوْهَامٍ وَعَادَاتٍ.
ölümünden önce hikmet tanrısı Merkür'e bir horoz kurban edilmesini emretmekten geri duramamıştır. Oysa onların hali, sapmayan ve unutmayan Allâmü'l-Guyûb'dan (bütün gaybları hakkıyla bilenden) vahiy alan peygamberlerin halinden tamamen farklıdır. Allah peygamberleri desteklemiş, heva ehline yaranmaktan onları korumuş, onlar hakkındaki ezelî ilminde murat ettiği gayeye uygun özel bir yaratılışla onları var etmiş, kalplerini sıkıntılara göğüs germede sebatkâr kılmış ve onlar Allah yolunda hiçbir kınayıcının kınamasından korkmamışlardır. Beşerî kanunlara hikmet nazarıyla bakan kimse, onların birtakım vehimleri ve adetleri gözetmekle malul olduğunu görür.
وَالشَّقَاءُ الْمَنْفِيُّ فِي قَوْلِهِ وَلا يَشْقى هُوَ شَقَاءُ الْآخِرَةِ لِأَنَّهُ إِذَا سَلِمَ مِنَ الضَّلَالِ فِي الدُّنْيَا سَلِمَ مِنَ الشَّقَاءِ فِي الْآخِرَةِ.
{ وَلا يَشْقى } “Ve bedbaht olmaz” buyruğunda nefyedilen şekavet (bedbahtlık), ahiret bedbahtlığıdır; zira kişi dünyada sapıklıktan kurtulursa ahirette de bedbaht olmaktan kurtulur.
وَيَدُلُ لِهَذَا مُقَابَلَةُ ضِدِّهِ فِي قَوْلِهِ وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى، إِذْ رَتَّبَ عَلَى الْإِعْرَاضِ عَنْ هَدْيِ اللَّهِ اخْتِلَالَ حَالِهِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَالْمَعِيشَةُ مُرَادٌ بِهَا مُدَّةُ الْمَعِيشَةِ، أَيْ مُدَّةُ الْحَيَاةِ.
Buna zıddının karşılık getirildiği şu buyruk delalet etmektedir: { وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى } “Kim de benim zikrimden yüz çevirirse, şüphesiz onun için dar bir geçim vardır ve biz onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz”. Zira Allah'ın hidayetinden yüz çevirmeye, kişinin dünyada ve ahirette halinin bozulması neticesi bağlanmıştır. Maîşet (الْمَعِيشَةُ) ile kastedilen, geçim süresi yani hayat müddetidir.
وَالضَّنْكُ: مَصْدَرُ ضَنُكَ، مِنْ بَابِ كَرُمَ ضَنَاكَةً وَضَنْكًا، وَلِكَوْنِهِ مَصْدَرًا لَمْ يَتَغَيَّرْ لَفْظُهُ
Dank (الضَّنْكُ), karume babından danuke (ضَنُكَ) fiilinin danâketen ve danken (ضَنَاكَةً وَضَنْكًا) mastarıdır. Mastar olduğu için lafzı,
بِاخْتِلَافِ مَوْصُوفِهِ، فَوَصَفَ بِهِ هُنَا مَعِيشَةً وَهِيَ مُؤَنَّثٌ. وَالضَّنْكُ: الضِّيقُ، يُقَالُ: مَكَانٌ ضَنْكٌ، أَيْ ضَيِّقٌ. وَيُسْتَعْمَلُ مَجَازًا فِي عُسْرِ الْأُمُورِ فِي الْحَيَاةِ، قَالَ عَنْتَرَةُ:
nitelendiği kelimenin değişmesiyle değişmez. Bu sebeple burada müennes olan maîşet kelimesini nitelemiştir. Dank (الضَّنْكُ), darlık demektir; 'dar yer' anlamında mekânun dankun (مَكَانٌ ضَنْكٌ) denir. Mecazen hayattaki işlerin zorluğu ve darlığı için kullanılır. Antere şöyle demiştir:
إِنْ يَلْحَقُوا أَكْرُرْ وَإِنْ يَسْتَلْحِمُوا ... أَشْدُدْ وَإِنْ نَزَلُوا بِضَنْكٍ أَنْزِلِ
Yetişirlerse tekrar saldırırım, sıkıştırılırlarsa hamle yaparım, dar ve çetin bir yere inerlerse ben de inerim.
أَيْ بِمَنْزِلٍ ضَنْكٍ، أَيْ فِيهِ عُسْرٌ عَلَى نَازِلِهِ. وَهُوَ هُنَا بِمَعْنَى عُسْرِ الْحَالِ مِنَ اضْطِرَابِ الْبَالِ وَتَبَلْبُلِهِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَجَامِعَ هَمِّهِ وَمَطَامِحَ نَظَرِهِ تَكُونُ إِلَى التَّحَيُّلِ فِي إِيجَادِ الْأَسْبَابِ وَالْوَسَائِلِ لِمَطَالِبِهِ، فَهُوَ مُتَهَالِكٌ عَلَى الِازْدِيَادِ خَائِفٌ عَلَى الِانْتِقَاصِ غَيْرُ مُلْتَفِتٍ إِلَى الْكِمَالَاتِ وَلَا مَأْنُوسٌ بِمَا يَسْعَى إِلَيْهِ مِنَ الْفَضَائِلِ، يَجْعَلُهُ اللَّهُ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ وَهُوَ لَا يَشْعُرُ، وَبَعْضُهُمْ يَبْدُو لِلنَّاسِ فِي حَالَةٍ حَسَنَةٍ وَرَفَاهِيَةِ عَيْشٍ وَلَكِنَّ نَفْسَهُ غَيْرُ مُطَمَئِنَّةٍ.
Yani oraya inene zorluk veren dar bir konak yerinde [anlamındadır]. Buradaki anlamı ise zihnin çalkantısı ve karışıklığından kaynaklanan hâl darlığı ve sıkıntısıdır. Anlam şudur: Onun bütün kaygısı ve emelleri, isteklerine ulaşmak için sebepler ve vasıtalar bulmaya yönelik hilelere yönelir; böylece daha fazlasını elde etmek için hırsa kapılır, elindekinin eksilmesinden korkar, kemalatlara iltifat etmez ve uğruna çabalanan faziletlerle huzur bulamaz. Allah onu kendisi farkında olmadan bu hale sokar; nitekim bazısı insanlara iyi bir durumda ve müreffeh bir hayat içinde görünse de iç dünyası huzursuzdur.
وَجَعَلَ اللَّهُ عِقَابَهُ يَوْمَ الْحَشْرِ أَنْ يَكُونَ أَعْمَى تَمْثِيلًا لِحَالَتِهِ الْحِسِّيَّةِ يَوْمَئِذٍ بِحَالَتِهِ الْمَعْنَوِيَّةِ فِي الدُّنْيَا، وَهِيَ حَالَةُ عَدَمِ النَّظَرِ فِي وَسَائِلَ الْهُدَى والنجاة. وَذَلِكَ الْعَمى عُنْوَانٌ عَلَى غَضَبِ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِقْصَائِهِ عَنْ رَحْمَتِهِ، فَ أَعْمى الْأَوَّلُ مُجَازُ وأَعْمى الثَّانِي حَقِيقَةٌ.
Allah onun haşir günündeki cezasını kör olmak kılmıştır; bu, o günkü hissî halinin dünyadaki manevî haliyle temsil edilmesidir ki o da hidayet ve kurtuluş vesilelerine bakmama halidir. Bu körlük, Allah'ın ona olan gazabının ve onu rahmetinden uzaklaştırmasının bir göstergesidir. Birinci { أَعْمى } mecaz, ikinci { أَعْمى } ise hakikattir.
وَجُمْلَةُ قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا.
{ قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى } “[O zaman] der ki: Rabbim! Beni niçin kör olarak haşrettin?” cümlesi, ibtidâî bir istînâftır.
وَجُمْلَةُ قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ إِلَخْ وَاقِعَةٌ فِي طَرِيقِ الْمُحَاوَرَةِ فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ وَلَمْ تُعْطَفْ.
{ قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ } “[Allah] buyurur: İşte böyle...” ila ahiri cümlesi karşılıklı konuşma (muhâvere) üslubunda yer almıştır; bu sebeple fasledilmiş ve atfedilmemiştir.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ اللَّهَ أَبْلَغَ الْإِنْسَانَ مِنْ يَوْمِ نَشْأَتِهِ التَّحْذِيرَ مِنَ الضَّلَالِ وَالشِّرْكِ، فَكَانَ ذَلِكَ مُسْتَقِرًّا فِي الْفِطْرَةِ حَتَّى قَالَ كَثِيرٌ مِنْ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ: بِأَنَّ الْإِشْرَاكَ بِاللَّهِ مِنَ الْأُمَم الَّتِي يكون فِي الفتر بَيْنَ الشَّرَائِعِ مُسْتَحِقٌّ صَاحِبُهُ الْعِقَابَ، وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْمُعْتَزِلَةِ قَاطِبَةً: إِنَّ مَعْرِفَةَ اللَّهِ وَاجِبَةٌ بِالْعَقْلِ (١) ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِهَا فِي الْقُرْآنِ تَنْبِيهُ الْمُخَاطَبِينَ بِالْقُرْآنِ إِلَى الْحَذَرِ مِنَ الْإِعْرَاضِ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ، وَإِنْذَارٌ لَهُمْ بِعَاقِبَةٍ مِثْلِ حَالِهِمْ.
Bu ayette, Allah'ın insanı yaratıldığı günden itibaren sapıklıktan ve şirkten sakındırdığına, bunun da fıtratta yerleşik olduğuna dair bir delil vardır; nitekim İslâm âlimlerinin birçoğu şeriatlar arasındaki fetret dönemlerinde yaşayan kavimlerin Allah'a şirk koşmalarının cezayı gerektirdiğini söylemişlerdir. Ehl-i Sünnet'ten bir grup ile Mûtezile'nin tamamı ise: Allah'ı tanımanın aklen vacip olduğunu söylemiştir (1). Hiç şüphe yok ki bunun Kur'an'da zikredilmesinden maksat, Kur'an muhataplarını Allah'ın zikrinden yüz çevirmekten sakınmaları konusunda uyarmak ve onları kendi durumlarına benzer bir akıbetle korkutmaktır.
وَالْإِشَارَةُ فِي كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا رَاجِعَةٌ إِلَى الْعَمَى الْمُضَمَّنِ فِي قَوْلِهِ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى، أَيْ مِثْلُ ذَلِكَ الْحَالِ الَّتِي تَسَاءَلْتَ عَنْ سَبَبِهَا كُنْتَ نَسِيتَ آيَاتِنَا حِينَ أَتَتْكَ، وَكُنْتَ تُعْرِضُ عَنِ النَّظَرِ فِي الْآيَاتِ حِينَ تُدْعَى إِلَيْهِ فَكَذَلِكَ الْحَالُ كَانَ عِقَابُكَ عَلَيْهِ جَزَاءً وِفَاقًا.
{ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا } “İşte böyle, sana ayetlerimiz geldi...” buyruğundaki işaret, { لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى } buyruğunda zımnen bulunan körlüğe dönüktür; yani sebebini sorduğun o hal gibi, sen de ayetlerimiz sana geldiğinde onları unutmuştun ve ona çağrıldığında ayetleri tetkik etmekten yüz çeviriyordun; işte bu duruma karşılık senin cezan da tam bir karşılık (cezâ-i vifâk) oldu.
وَقَدْ ظَهَرَ مِنْ نَظْمِ الْآيَةِ أَنَّ فِيهَا ثَلَاثَةُ احْتِبَاكَاتٍ، وَأَنَّ تَقْدِيرَ الْأَوَّلِ: وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى وَنَنْسَاهُ، أَيْ نُقْصِيهِ مِنْ رَحْمَتِنَا. وَتَقْدِيرُ الثَّانِي وَالثَّالِثِ: قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا
Ayetin nazmından üç ihtibâk sanatı bulunduğu anlaşılmaktadır. Birincisinin takdiri: 'Biz onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz ve onu unuturuz', yani onu rahmetimizden uzaklaştırırız. İkincisinin ve üçüncüsünün takdiri ise: '[Allah] buyurur: İşte böyle, sana ayetlerimiz geldi de
فَنَسِيتَهَا وَعَمِيتَ عَنْهَا فَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى وَتُحْشَرُ أَعْمَى.
sen onları unuttun ve onlara karşı körleştin; işte bugün de aynı şekilde unutulursun ve kör olarak haşrolunursun' şeklindedir.
وَالنِّسْيَانُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ مُسْتَعْمَلٌ كِنَايَةً أَوِ اسْتِعَارَةً فِي الْحِرْمَانِ مِنْ حُظُوظِ الرَّحْمَةِ.
Her iki yerdeki nisyân (unutma), rahmet nasiplerinden mahrum bırakılmaktan kinaye veya istiare olarak kullanılmıştır.
وَجُمْلَةُ وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ إِلَخْ تَذْيِيلٌ، يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مِنْ حِكَايَةِ مَا يُخَاطِبُ اللَّهُ بِهِ مَنْ يُحْشَرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى قُصِدَ مِنْهَا التَّوْبِيخُ لَهُ وَالتَّنْكِيلُ، فَالْوَاوُ عَاطِفَةٌ الْجُمْلَةَ عَلَى الَّتِي قَبْلِهَا. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ تَذْيِيلًا لِلْقِصَّةِ وَلَيْسَتْ مِنَ الْخِطَابِ الْمُخَاطَبِ بِهِ مَنْ يُحْشَرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى قُصِدَ مِنْهَا مَوْعِظَةُ السَّامِعِينَ لِيَحْذَرُوا مِنْ أَنْ يَصِيرُوا إِلَى مَثَلِ ذَلِكَ الْمَصِيرِ. فَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ لِأَنَّ التَّذْيِيلَ اعْتِرَاضٌ فِي آخِرِ الْكَلَامِ، وَالْوَاوُ الِاعْتِرَاضِيَّةُ رَاجِعَةٌ إِلَى الْوَاوِ الْعَاطِفَةِ إِلَّا أَنَّهَا عَاطِفَةٌ مَجْمُوعَ كَلَامٍ عَلَى مَجْمُوعِ كَلَامٍ آخَرَ لَا عَلَى بَعْضِ الْكَلَامِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ.
{ وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ } “Haddi aşan kimseyi biz işte böyle cezalandırırız...” ila ahiri cümlesi bir tezyîldir. Allah'ın kıyamet günü kör olarak haşredilen kimseye hitabının bir hikayesi olması caizdir ki bununla onu azarlamak ve cezalandırmak kastedilmiştir; bu takdirde vâv harfi bu cümleyi önceki cümleye bağlayan bir atıf harfidir. Kıssanın bir fezlekesi (tezyîl) olması ve kıyamet günü kör olarak haşredilen kimseye yöneltilen hitabın bir parçası olmaması da caizdir ki bununla dinleyenlere, böyle bir akıbete uğramaktan sakınmaları için öğüt vermek kastedilmiştir. Bu takdirde vâv harfi i‘tirâziyyedir; çünkü tezyîl kelâmın sonundaki bir ara cümledir (i‘tirâz). İ‘tirâziyye olan vâv da atıf vâvına racidir; ancak o, tek bir cümlenin bir kısmına değil, bir söz bütününü diğer bir söz bütününe atfetmektedir.
وَالْمَعْنَى: وَمِثْلَ ذَلِكَ الْجَزَاءِ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ، أَيْ كَفَرَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآيَاتِ رَبِّهِ.
Anlamı şudur: İşte böyle bir ceza ile haddi aşan, yani inkâr edip Rabbinin ayetlerine iman etmeyen kimseyi cezalandırırız.
فَالْإِسْرَافُ: الِاعْتِقَادُ الضَّالُّ وَعَدَمُ الْإِيمَانِ بِالْآيَاتِ ومكابرتها وتكذيبهما.
İsraf (الْإِسْرَافُ); sapkın inanç, ayetlere inanmamak, onlara karşı kibirlenmek ve onları yalanlamaktır.
وَالْمُشَارُ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ وَكَذلِكَ هُوَ مَضْمُونُ قَوْلِهِ فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً، أَيْ وَكَذَلِكَ نَجْزِي فِي الدُّنْيَا الَّذِينَ أَسْرَفُوا وَلَمْ يُؤْمِنُوا بِالْآيَاتِ.
{ وَكَذلِكَ } “İşte böyle...” buyruğuyla işaret edilen husus, { فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً } buyruğunun muhtevasıdır; yani haddi aşıp ayetlere inanmayanları dünyada işte böyle cezalandırırız.
وَأَعْقَبَهُ بِقَوْلِهِ وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقى، وَهَذَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَذْيِيلًا لِلْقِصَّةِ وَلَيْسَ مِنْ حِكَايَةِ خِطَابِ اللَّهِ لِلَّذِي حَشَرَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى. فَالْمُرَادُ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ مُقَابِلُ عَذَابِ الدُّنْيَا الْمُفَادِ مِنْ قَوْلِهِ فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً الْآيَةَ، وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ مِنْ حِكَايَةِ خِطَابِ اللَّهِ لِلَّذِي يَحْشُرُهُ أَعْمَى، فَالْمُرَادُ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ الْعَذَابُ الَّذِي وَقَعَ فِيهِ الْمُخَاطَبُ، أَيْ أَشَدُّ مِنْ عَذَابِ الدُّنْيَا وَأَبْقَى مِنْهُ لِأَنَّهُ أطول مُدَّة.
Bunun ardından: { وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقى } “Ahiret azabı ise elbette daha şiddetli ve daha süreklidir” buyurmuştur. Bunun kıssanın bir tezyîli olması ve Allah'ın kıyamet günü kör olarak haşrettiği kimseye hitabının bir hikayesi olmaması caizdir. Bu takdirde ahiret azabından maksat, { فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً } ayetinden anlaşılan dünya azabının mukabilidir; vâv ise i‘tirâziyyedir. Cümlenin, Allah'ın kör olarak haşrettiği kimseye hitabının bir hikayesi olması da caizdir; bu durumda ahiret azabından maksat, muhatabın içine düştüğü azaptır; yani dünya azabından daha şiddetlidir ve süresi daha uzun olduğu için ondan daha kalıcıdır.
[سُورَة طه (٢٠) : آيَة ١٢٨]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 128]
أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى (١٢٨)
{ أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى (١٢٨) } “Yurtlarında gezip dolaştıkları kendilerinden önceki nice nesilleri helak etmiş olmamız onları doğru yola iletmedi mi (onlara göstermedi mi)? Şüphesiz bunda akıl sahipleri için ibretler vardır.”
تَفْرِيعٌ عَلَى الْوَعِيدِ الْمُتَقَدِّمِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ [طه: ١٢٧] . جَعَلَ الِاسْتِفْهَامَ الْإِنْكَارِيَّ التَّعْجِيبِيَّ مُفَرَّعًا عَلَى الْإِخْبَارِ بِالْجَزَاءِ بِالْمَعِيشَةِ الضَّنْكِ لِمَنْ أَعْرَضَ عَنْ تَوْحِيدِ اللَّهِ لِأَنَّهُ سَبَبٌ عَلَيْهِ لَا مَحَالَةَ، تَعْجِيبًا مَنْ حَالِ غَفْلَةِ الْمُخَاطَبِينَ الْمُشْرِكِينَ عَمَّا حَلَّ بِالْأُمَمِ الْمُمَاثِلَةِ لَهُمْ فِي الْإِشْرَاكِ وَالْإِعْرَاضِ عَنْ كُتُبِ
Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ } [Tâhâ: 127] buyruğundaki önceki tehdidin bir devamıdır (tafrî‘). İnkârî ve taaccübî soru, Allah'ın birliğinden yüz çeviren kimsenin dar bir geçimle cezalandırılacağı haberine bağlanmıştır; zira bu durum onun için kaçınılmaz bir sebeptir. Bu, muhatap olan müşriklerin; şirk koşmak ve kitaplarından yüz çevirmek hususunda kendilerine benzeyen kavimlerin başına gelenler karşısındaki gaflet hallerine taaccüp bildirmek içindir; [o kitaplar ki]
اللَّهِ وَآيَاتِ الرُّسُلِ.
Allah'ın [kitapları] ve peygamberlerin ayetleridir.
فَضَمَائِرُ جَمْعِ الْغَائِبِينَ عَائِدَةٌ إِلَى مَعْرُوفٍ مِنْ مَقَامِ التَّعْرِيضِ بِالتَّحْذِيرِ وَالْإِنْذَارِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ، فَإِنَّهُ لَا يَصْلُحُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ حَالًا لِقَوْمٍ أَحْيَاءٍ يَوْمَئِذٍ.
Gaip çoğul zamirleri, sakındırma ve uyarma makamındaki üstü kapalı ifadeden (ta‘rîz) anlaşılan bilinen kimselere dönmektedir; bunun karinesi { يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ } buyruğudur. Zira bu ancak o gün hayatta olan bir topluluğun hâli olmaya elverişlidir.
وَالْهِدَايَةُ هُنَا مُسْتَعَارَةٌ لِلْإِرْشَادِ إِلَى الْأُمُورِ الْعَقْلِيَّةِ بِتَنْزِيلِ الْعَقْلِيِّ منزلَة الحسيّ، فيؤول مَعْنَاهَا إِلَى مَعْنَى التَّبْيِينِ، وَلِذَلِكَ عُدِّيَ فِعْلُهَا بِاللَّامِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٠٠] .
Buradaki hidâyet (الْهِدَايَةُ), aklî olanın hissî yerine konulması yoluyla aklî hususlara irşad etmek için istiare edilmiştir; dolayısıyla anlamı açıklama (tebyîn) manasına döner. Bu sebeple fiili lâm (لِ) harfiyle geçişli kılınmıştır; nitekim A‘râf Suresi'ndeki Yüce Allah'ın: { أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها } “Önceki sahiplerinden sonra yeryüzüne vâris olanlara belli olmadı mı?” [100] buyruğunda da böyledir.
وَجُمْلَةُ كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ مُعَلِّقَةُ فِعْلِ يَهْدِ عَنِ الْعَمَلِ فِي الْمَفْعُولِ لِوُجُودِ اسْمِ الِاسْتِفْهَامِ بَعْدَهَا، أَيْ أَلَمْ يُرْشِدْهُمْ إِلَى جَوَابٍ كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ أَيْ كَثْرَةُ إِهْلَاكِنَا الْقُرُونَ. وَفَاعِلُ يَهْدِ ضَمِيرٌ دَلَّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ وَهُوَ ضَمِيرُ الْجَلَالَةِ، وَالْمَعْنَى: أَفَلَمْ يَهْدِ اللَّهُ لَهُمْ جَوَابَ كَمْ أَهْلَكْنا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْفَاعِلُ مَضْمُونُ جُمْلَةِ كَمْ أَهْلَكْنا.
{ كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ } cümlesi, kendisinden sonraki istifham isminin varlığı sebebiyle { يَهْدِ } fiilinin meful üzerindeki amelini askıya almıştır (ta‘lîk); yani 'kendilerinden önceki nice nesilleri helak edişimizin çokluğu onlara yol göstermedi mi?' [demektir]. { يَهْدِ } fiilinin fâili, siyakın delalet ettiği lafza-i celâl zamiridir; anlamı: 'Allah, kendilerinden önceki nice nesilleri helak edişimizin haberini onlara açıklamadı mı?' demektir. Fâilin { كَمْ أَهْلَكْنا } cümlesinin muhtevası olması da caizdir.
وَالْمَعْنَى: أَفَلَمْ يُبَيِّنْ لَهُمْ هَذَا السُّؤَالَ، عَلَى أَنَّ مَفْعُولَ يَهْدِ مَحْذُوفٌ تَنْزِيلًا لِلْفِعْلِ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ، أَيْ يَحْصُلُ لَهُمُ التَّبْيِينُ.
Anlam: 'Fiilin geçişsiz (lâzım) makamına indirilmesi suretiyle { يَهْدِ } fiilinin mefulünün hazfedilmiş olmasına binaen, bu husus onlara açıklanmadı mı (yani onlar için açıklık meydana gelmedi mi)?' [şeklindedir].
وَجُمْلَةُ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَجْرُورِ بِاللَّامِ، لِأَنَّ عَدَمَ التَّبْيِينِ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ أَشَدُّ غَرَابَةً وَأَحْرَى بِالتَّعْجِيبِ.
{ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ } “Yurtlarında gezip dolaşırlarken” cümlesi, lâm ile mecrur olan zamirden bir hâldir; çünkü o durumda gerçeğin tebeyyün etmemesi çok daha garip ve hayret edilmeye daha lâyıktır.
وَالْمُرَادُ بِالْقُرُونِ: عَادٌ وَثَمُودُ. فَقَدْ كَانَ الْعَرَبُ يَمُرُّونَ بِمَسَاكِنِ عَادٍ فِي رَحَلَاتِهِمْ إِلَى الْيَمَنِ وَنَجْرَانَ وَمَا جَاوَرَهَا، وَبِمَسَاكِنِ ثَمُودَ فِي رَحَلَاتِهِمْ إِلَى الشَّامِ. وَقَدْ مَرَّ النَّبِيءُ ﷺ وَالْمُسْلِمُونَ بِدِيَارِ ثَمُودَ فِي مَسِيرِهِمْ إِلَى تَبُوكَ.
Kurûn (الْقُرُونِ / nesiller) ile kastedilen: Âd ve Semûd kavimleridir. Zira Araplar Yemen, Necran ve civarına yaptıkları yolculuklarda Âd kavminin yurtlarından; Şam'a yaptıkları yolculuklarda ise Semûd kavminin yurtlarından geçiyorlardı. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanlar Tebük Seferi'ne giderken Semûd kavminin diyarlarına uğramışlardı.
وَجُمْلَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى فِي مَوْضِعِ التَّعْلِيلِ لِلْإِنْكَارِ وَالتَّعْجِيبِ مِنْ حَالِ غَفْلَتِهِمْ عَنْ هَلَاكِ تِلْكَ الْقُرُونِ. فَحَرْفُ التَّأْكِيدِ لِلِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ وَلِلْإِيذَانِ بِالتَّعْلِيلِ.
{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى } “Şüphesiz bunda akıl sahipleri için ibretler vardır” cümlesi, o nesillerin helakine karşı gaflet hallerine yönelik inkâr ve taaccübün gerekçesi (ta‘lîl) konumundadır. Pekiştirme harfi (inne), habere ehemmiyet vermek ve gerekçe bildirmek içindir.
والنهى- بِضَمِّ النُّونِ- وَالْقَصْرِ جَمْعُ نُهْيَةٍ- بِضَمِّ النُّونِ وَسُكُونِ الْهَاءِ-: اسْمُ الْعَقْلِ. وَقَدْ يُسْتَعْمَلُ النُّهَى مُفْرَدًا بِمَعْنَى الْعَقْلِ. وَفِي هَذَا تَعْرِيضٌ بِالَّذِينَ لَمْ يَهْتَدُوا بِتِلْكَ الْآيَاتِ بِأَنَّهُمْ عَدِيمُو الْعُقُولِ، كَقَوْلِهِ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا [الْفرْقَان:
Nuhâ (النُّهَى) -nûn harfinin ötresi ve kasr ile-, aklın ismi olan nuhye (نُهْيَة) kelimesinin -nûn'un ötresi ve he'nin sükûnu ile- çoğuludur. Nuhâ bazen akıl anlamında tekil olarak da kullanılır. Bunda, o ibretlerle doğru yolu bulmayanların akılsız olduklarına dair üstü kapalı bir yergi (ta‘rîz) vardır; nitekim [Allah Teâlâ'nın]: “Onlar ancak hayvanlar gibidir, hatta yolca daha da sapıktırlar” [Furkan: 44] buyruğunda da böyledir.
٤٤] .
44].
[١٢٩- ١٣٠]
[129-130]
[سُورَة طه (٢٠) : الْآيَات ١٢٩ إِلَى ١٣٠]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 129-130]
وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَأَجَلٌ مُسَمًّى (١٢٩) فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّكَ تَرْضى (١٣٠)
{ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَأَجَلٌ مُسَمًّى (١٢٩) فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّكَ تَرْضى (١٣٠) } “Eğer Rabbinden [geçmiş] bir söz ve belirlenmiş bir süre olmasaydı, [helak] muhakkak kaçınılmaz olurdu. Şu halde onların söylediklerine sabret; güneşin doğuşundan önce ve batışından önce Rabbini hamd ile tesbih et; gecenin bazı vakitlerinde ve gündüzün uçlarında da tesbih et ki rızaya eresin.”
جُمْلَةُ وَلَوْلا كَلِمَةٌ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ [طه: ١٢٨] بِاعْتِبَارِ مَا فِيهَا مِنَ التَّحْذِيرِ وَالتَّهْدِيدِ وَالْعِبْرَةِ بِالْقُرُونِ الْمَاضِيَةِ، وبأنهم جَدِيرُونَ بِأَنْ يَحِلَّ بِهِمْ مِثْلُ مَا حَلَّ بِأُولَئِكَ. فَلَمَّا كَانُوا قَدْ غَرَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ بِتَكْذِيبِ الْوَعِيدِ لِمَا رَأَوْا مِنْ تَأَخُّرِ نُزُولِ الْعَذَابِ بِهِمْ فَكَانُوا يَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [سبأ: ٢٩] عَقَّبَ وَعِيدَهُمْ بِالتَّنْبِيهِ عَلَى مَا يُزِيلُ غُرُورَهُمْ بِأَنَّ سَبَبَ التَّأْخِيرِ كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنَ اللَّهِ بِذَلِكَ لِحِكَمٍ يَعْلَمُهَا. وَهَذَا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ
{ وَلَوْلا كَلِمَةٌ } cümlesi, geçmiş nesillerden ibret alma, uyarı ve tehdit barındırması ve onların da öncekilerin başına gelenlerin aynısına müstahak olduklarını ifade etmesi bakımından { أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ } [Tâhâ: 128] cümlesine matuftur. Kendilerine azabın inişinin geciktiğini gördüklerinde tehditleri yalanlayarak nefislerine aldandıkları ve { مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söylüyorsanız bu vaad ne zaman?” [Sebe: 29] dedikleri zaman, bildiği birtakım hikmetlerden ötürü Allah'tan bu yönde geçmiş bir sözün bulunmasının gecikmenin sebebi olduğunu bildirerek onların aldanışını giderecek bir ikaz ile tehditlerini peş peşe getirdi. Bu, [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğu anlamındadır:
وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ [سبأ: ٢٩، ٣٠] .
{ وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ } “'Eğer doğru söylüyorsanız bu vaad ne zaman?' derler. De ki: 'Sizin için belirlenmiş bir gün vardır ki, ondan ne bir an geri kalabilirsiniz ne de öne geçebilirsiniz.'” [Sebe: 29-30].
وَالْكَلِمَةُ: مُسْتَعْمَلَةٌ هُنَا فِيمَا شَأْنُهُ أَنْ تَدُلَّ عَلَيْهِ الْكَلِمَاتُ اللَّفْظِيَّةُ مِنَ الْمَعَانِي، وَهُوَ الْمُسَمَّى عِنْدَ الْأَشَاعِرَةِ بِالْكَلَامِ النَّفْسِيِّ الرَّاجِعِ إِلَى عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى بِمَا سَيُبْرِزُهُ لِلنَّاسِ مِنْ أَمْرِ التَّكْوِينِ أَوْ أَمْرِ التَّشْرِيعِ، أَوِ الْوَعْظِ. وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِي سُورَةِ هُودٍ [١١٠] .
Kelime (الْكَلِمَةُ), burada lafzî kelimelerin delalet ettiği manalar için kullanılmıştır. Bu da Eş‘arîlere göre Allah Teâlâ'nın yaratma (tekvîn), yasama (teşrî‘) veya vaaz kabilinden insanlara izhar edeceği şeylere ilişkin ilmine raci olan kelâm-ı nefsîdir. Allah Teâlâ'nın { وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ } “Eğer Rabbinden bir söz geçmiş olmasaydı, aralarında hüküm verilirdi” [Hûd: 110] buyruğu daha önce geçmişti.
فَالْكَلِمَةُ هَنَا مُرَادٌ بِهَا: مَا عَلِمَهُ اللَّهُ مِنْ تَأْجِيلِ حُلُولِ الْعَذَابِ بِهِمْ، فَاللَّهُ تَعَالَى بِحِكْمَتِهِ أَنْظَرَ قُرَيْشًا فَلَمْ يُعَجِّلْ لَهُمُ الْعَذَابَ لِأَنَّهُ أَرَادَ أَنْ يُنْشَرَ الْإِسْلَامَ بِمَنْ يُؤْمِنُ مِنْهُمْ وَبِذُرِّيَّاتِهِمْ. وَفِي ذَلِكَ كَرَامَةٌ لِلنَّبِيءِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِتَيْسِيرِ أَسْبَابِ بَقَاءِ شَرْعِهِ وَانْتِشَارِهِ لِأَنَّهُ الشَّرِيعَةُ الْخَاتِمَةُ. وَخَصَّ اللَّهُ مِنْهُمْ بِعَذَابِ السَّيْفِ وَالْأَسَرِ مَنْ كَانُوا أَشِدَّاءَ فِي التَّكْذِيبِ وَالْإِعْرَاضِ حِكْمَةً مِنْهُ تَعَالَى، كَمَا قَالَ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ [الْأَنْفَال: ٣٣- ٣٤] .
Buradaki kelimeden maksat: Allah'ın, onlara azabın inmesini ertelemeye dair bildiği şeydir. Allah Teâlâ hikmeti gereği Kureyş'e mühlet vermiş ve onlara azabı acele göndermemiştir; çünkü içlerinden iman edecek kimselerle ve onların zürriyetleriyle İslam'ı yaymayı murat etmiştir. Bunda, son şeriat olması hasebiyle şeriatının bekasının ve yayılmasının sebeplerini kolaylaştırmak suretiyle Peygamber Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için bir ikram vardır. Allah Teâlâ hikmeti gereği, onlardan yalanlama ve yüz çevirmede aşırı gidenleri kılıç ve esaret azabına tahsis etmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir. Onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildir. Onlar Mescid-i Haram'dan alıkoyup dururken Allah onlara ne diye azap etmesin?” [Enfâl: 33-34].
وَاللزَام- بِكَسْرِ اللَّامِ-: مَصْدَرُ لَازَمَ: كَالْخِصَامِ، اسْتُعْمِلَ مَصْدَرَا لِفِعْلِ لَزِمَ الثَّانِي لِقَصْدِ الْمُبَالَغَةِ فِي قُوَّةِ الْمَعْنَى كَأَنَّهُ حَاصِلٌ مِنْ عِدَّةِ نَاسٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَزْنُ فِعَالٍ بِمَعْنَى فَاعِلٍ، مِثْلَ لِزَازٍ فِي قَوْلِ لَبِيدٍ:
Lizam (اللِّزَام) -lâm'ın kesresi ile-: { خِصَام } gibi { لَازَمَ } fiilinin masdarıdır. Sanki birçok kimseden meydana geliyormuşçasına manadaki kuvveti mübalağa etmek amacıyla ikinci { لَزِمَ } fiilinin masdarı olarak kullanılmıştır. [Ayrıca] { فِعَال } vezninin { فَاعِل } anlamında olması da caizdir; Lebîd'in şu sözündeki { لِزَاز } gibi:
مِنَّا لِزَازٌ كَرِيهَةٌ جُذَّامُهَا وَسِدَادٍ فِي قَوْلِ الْعَرَجِيِّ:
“Bizdendir zorlu savaşların yılmaz göğüs gereni ve kökünü kazıyanı.” Ve el-Arecî'nin şu sözündeki { سِدَاد } gibi:
أَضَاعُونِي وَأَيُّ فَتًى أَضَاعُوا ... لِيَوْمِ كَرِيهَةٍ وَسِدَادِ ثَغْرِ
“Beni ziyan ettiler, hem de nasıl bir yiğidi ziyan ettiler... Zorlu bir gün ve sınır boyunu tutmak için!”
أَيْ: لَكَانَ الْإِهْلَاكُ الشَّدِيدُ لَازِمًا لَهُمْ.
Yani: Şiddetli helak onlar için kaçınılmaz olurdu.
فَانْتَصَبَ لِزاماً عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ (كَانَ) ، وَاسْمُهَا ضَمِيرٌ رَاجِعٌ إِلَى الْإِهْلَاكِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ كَمْ أَهْلَكْنا [١٢٨] ، أَيْ لَكَانَ الْإِهْلَاكُ الَّذِي أُهْلِكَ مِثْلُهُ مَنْ قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُون، وَهُوَ الاستيصال، لَازِمًا لَهُمْ.
{ لِزاماً } kelimesi { كَانَ } fiilinin haberi olarak nasb edilmiştir; onun ismi ise { كَمْ أَهْلَكْنا } [Tâhâ: 128] ayetinden anlaşılan helake raci olan zamirdir; yani kendilerinden önceki nesillerin helak edildiği gibi bir helak -ki o da kökünün kazınmasıdır- onlar için kaçınılmaz olurdu.
وَأَجَلٌ مُسَمًّى عَطْفٌ عَلَى كَلِمَةٌ وَالتَّقْدِيرُ: وَلَوْلَا كَلِمَةٌ وَأَجَلٌ مُسَمًّى يَقَعُ عِنْدَهُ الْهَلَاكُ لَكَانَ إِهْلَاكُهُمْ لِزَامًا. وَالْمُرَادُ بِالْأَجَلِ: مَا سَيُكْشَفُ لَهُمْ مِنْ حُلُولِ الْعَذَابِ: إِمَّا فِي الدُّنْيَا بِأَنْ حَلَّ بِرِجَالٍ مِنْهُم وَهُوَ عَذَابُ الْبَطْشَةِ الْكُبْرَى يَوْمَ بَدْرٍ وَإِمَّا فِي الْآخِرَةِ وَهُوَ مَا سَيَحِلُّ بِمَنْ مَاتُوا كُفَّارًا مِنْهُمْ. وَفِي مَعْنَاهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزاماً [الْفرْقَان: ٧٧] .
{ وَأَجَلٌ مُسَمًّى } ifadesi { كَلِمَةٌ } üzerine matuftur. Takdiri şöyledir: 'Eğer bir söz ve helakin vuku bulacağı belirlenmiş bir ecel olmasaydı, onların helaki kaçınılmaz olurdu.' Ecel ile kastedilen: Kendilerine inmesi açığa çıkacak olan azaptır; bu ya dünyadadır ki Bedir günü 'büyük yakalayış' (el-batşetü'l-kübrâ) azabı olarak içlerinden birtakım adamlara inmiştir ya da ahirettedir ki içlerinden kâfir olarak ölenlerin başına gelecek olandır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu anlamdadır: { قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزاماً } “De ki: 'Kulluğunuz/duanız olmasa Rabbim size ne diye değer versin? Siz kesinlikle yalanladınız, artık bu [azap] kaçınılmaz olacaktır.'” [Furkan: 77].
وَيَظْهَرُ أَنَّهُ شَاعَ فِي عَصْرِ الصَّحَابَةِ تَأْوِيلُ اسْمِ اللِّزَامِ أَنَّهُ عَذَابٌ تَوَعَّدَ اللَّهُ بِهِ مُشْرِكِي قُرَيْشٍ. وَقِيلَ: هُوَ عَذَابُ يَوْمَ بَدْرٍ. فَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: «خَمْسٌ قَدْ مَضَيْنَ: الدُّخَانُ، وَالْقَمَرُ، وَالرُّومُ، وَالْبَطْشَةُ، وَاللِّزَامُ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزاماً» . يُرِيدُ بِذَلِكَ إِبْطَالَ أَنْ يَكُونَ اللِّزَامُ مُتَرَقَّبًا فِي آخِرِ الدُّنْيَا. وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ مَا يُحْوِجُ إِلَى تَأْوِيلِ اللِّزَامِ بِهَذَا كَمَا عَلِمْتَ.
Anlaşılan odur ki Sahabe döneminde lizam isminin, Allah'ın Kureyş müşriklerini tehdit ettiği bir azap olduğu tevili yaygındı. Bunun Bedir günü azabı olduğu da söylenmiştir. Nitekim Sahîh-i Buhârî'de İbn Mes‘ûd'dan şöyle rivayet edilmiştir: 'Beş şey geçmiştir: Duhan (duman), Kamer (ayın yarılması), Rûm, Batşe (şiddetli yakalayış) ve Lizam { فَسَوْفَ يَكُونُ لِزاماً }.' Bununla lizamın dünyanın sonunda beklenir olmasını iptal etmeyi kastetmektedir. Ancak bildiğin üzere Kur'an'da lizamı bu şekilde tevil etmeyi gerektirecek bir durum yoktur.
وَفُرِّعَ عَلَى ذَلِكَ أَمْرُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِالصَّبْرِ عَلَى مَا يَقُولُونَ مِنَ التَّكْذِيبِ وَبِالْوَعِيدِ لِتَأْخِيرِ نُزُولِهِ بِهِمْ. وَالْمَعْنَى: فَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمُ الْعَذَابَ وَاصْبِرْ عَلَى تَكْذِيبِهِمْ وَنَحْوُهُ الشَّامِلُ لَهُ الْمَوْصُولُ فِي قَوْلِهِ مَا يَقُولُونَ.
Buna binaen Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, azabın onlara inişinin tehir edilmesinden ötürü onların söyledikleri yalanlamalara ve tehdide karşı sabretmesi emredildi. Anlamı şudur: Onlar için azabı acele isteme; onların yalanlamalarına ve { مَا يَقُولُونَ } “söylediklerine” ifadesindeki mevsulün kapsadığı benzeri sözlerine karşı sabret.
وَأَمَرَهُ بِأَنْ يُقْبِلَ عَلَى مُزَاوَلَةِ تَزْكِيَةِ نَفْسِهِ وَتَزْكِيَةِ أَهْلِهِ بِالصَّلَاةِ، والإعراض عَمَّا متع اللَّهُ الْكُفَّارَ بِرَفَاهِيَةِ الْعَيْشِ، وَوَعَدَهُ بِأَنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ.
Ona, namaz ile kendi nefsini ve ailesini arındırmaya yönelmesini, kâfirlere refah içinde bir hayat olarak verilen nimetlerden yüz çevirmesini emretti ve akıbetin takva sahiplerine ait olacağını vaad etti.
فَالتَّسْبِيحُ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي الصَّلَاةِ لِاشْتِمَالِهَا عَلَى تَسْبِيحِ اللَّهِ وَتَنْزِيهِهِ.
Buradaki tesbih (التَّسْبِيحُ), Allah'ı tesbih ve tenzih etmeyi ihtiva ettiğinden ötürü namaz anlamında kullanılmıştır.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ بِحَمْدِ رَبِّكَ لِلْمُلَابَسَةِ، وَهِيَ مُلَابَسَةُ الْفَاعِلِ لِفِعْلِهِ، أَيْ سَبِّحْ حَامِدًا رَبَّكَ، فَمَوْقِعُ الْمَجْرُورِ مَوْقِعُ الْحَالِ.
{ بِحَمْدِ رَبِّكَ } ifadesindeki bâ (بِ) harf-i cerri mülâbese (birliktelik) içindir; bu da fâilin fiiliyle birlikteliğidir; yani Rabbini överek tesbih et demektir. Dolayısıyla mecrurun konumu hâl konumudur.
وَالْأَوْقَاتُ الْمَذْكُورَةُ هِيَ أَوْقَات الصَّلَوَات، وَهِي وَقْتُ الصُّبْحِ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، وَوَقْتَانِ قَبْلَ غُرُوبِهَا وَهُمَا الظُّهْرُ وَالْعَصْرُ، وَقِيلَ الْمُرَادُ صَلَاةُ الْعَصْرِ. وَأَمَّا الظُّهْرُ فَهِيَ قَوْلُهُ: وَأَطْرافَ النَّهارِ كَمَا سَيَأْتِي.
Zikredilen vakitler namaz vakitleridir: Güneşin doğuşundan önceki vakit olan sabah vakti; güneşin batışından önceki iki vakit olan öğle ve ikindi vakitleridir. [Burada] kastedilenin ikindi namazı olduğu da söylenmiştir. Öğleye gelince, ileride geleceği üzere o { وَأَطْرافَ النَّهارِ } kavlidir.
ومِنْ فِي قَوْلِهِ مِنْ آناءِ اللَّيْلِ ابْتِدَائِيَّةٌ مُتَعَلِّقَةٌ بِفِعْلِ (فَسَبِّحْ) . وَذَلِكَ وَقْتَا الْمَغْرِبِ وَالْعَشَاءِ. وَهَذَا كُلُّهُ مِنَ الْمُجْمَلِ الَّذِي بَيَّنَتْهُ السُّنَّةُ الْمُتَوَاتِرَةُ.
{ مِنْ آناءِ اللَّيْلِ } kavlindeki { مِنْ }, ibtidâiyye olup { فَسَبِّحْ } fiiline müteallıktır. Bu da akşam ve yatsı vakitleridir. Bütün bunlar, mütevatir sünnetin açıkladığı mücmel hususlardandır.
وَأُدْخِلَتِ الْفَاءُ عَلَى فَسَبِّحْ لِأَنَّهُ لَمَّا قُدِّمَ عَلَيْهِ الْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ لِلِاهْتِمَامِ شَابَهَ تَقْدِيمَ أَسْمَاءِ الشَّرْطِ الْمُفِيدَةِ مَعْنَى الزَّمَانِ، فَعُومِلَ الْفِعْلُ مُعَامَلَةَ جَوَابِ الشَّرْطِ
{ فَسَبِّحْ } kelimesine fâ (فَ) harfi dahil edilmiştir; çünkü ehemmiyetine binaen câr ve mecrûr öne alınınca, zaman manası ifade eden şart isimlerinin öne geçirilmesine benzemiş ve fiile şartın cevabı muamelesi yapılmıştır;
كَقَوْلِهِ ﷺ: «فَفِيهِمَا فَجَاهِدْ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «فَفِيهِمَا فَجَاهِدْ» “Onlar hakkında cihat et”
، أَيِ الْأَبَوَيْنِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٧٩] .
-yani anne baba hakkında- hadisinde ve Allah Teâlâ'nın İsrâ Suresi'nde [79] geçen: { وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ } “Gecenin bir kısmında sana mahsus nafile olarak teheccüde kalk” buyruğunda olduğu gibi.
وَوَجْهُ الِاهْتِمَامِ بِآنَاءِ اللَّيْلِ أَنَّ اللَّيْلَ وَقْتٌ تَمِيلُ فِيهِ النُّفُوسُ إِلَى الدَّعَةِ فَيُخْشَى أَنْ تَتَسَاهَلَ فِي أَدَاءِ الصَّلَاةِ فِيهِ.
Gecenin vakitlerine (ânâi'l-leyl) ihtimam gösterilmesinin gerekçesi, gecenin nefislerin rahata meylettiği bir vakit olması ve onda namazı eda etmede gevşeklik gösterilmesinden endişe edilmesidir.
وَآنَاءِ اللَّيْلِ: سَاعَاتُهُ. وَهُوَ جَمْعُ إِنْيٌ- بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَسُكُونِ النُّونِ وَيَاءٍ فِي آخِرِهِ.
Ânâü'l-leyl (آناءِ اللَّيْلِ): Gecenin saatleri demektir. Bu kelime, -hemzenin kesresi, nûn'un sükûnu ve sonunda yâ ile- iny (إِنْيٌ) kelimesinin çoğuludur.
وَيُقَالُ: إِنْوٌ- بِوَاوٍ فِي آخِرِهِ. وَيُقَالُ: إِنًى- بِأَلْفٍ فِي آخِرِهِ مَقْصُورًا- وَيُقَالُ: أَنَاءٌ- بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ فِي أَوَّلِهِ وَبِمَدٍّ فِي آخِرِهِ- وَجَمْعُ ذَلِكَ عَلَى آنَاءٍ بِوَزْنِ أَفْعَالٍ.
Sonunda vâv ile inyev (إِنْوٌ), sonunda maksûr elif ile inâ (إِنًى) ve başında fetha hemze ile sonunda med olarak enâ’ (أَنَاءٌ) şeklinde de söylenir; bunların hepsi { أَفْعَال } vezninde { آنَاء } şeklinde çoğul yapılır.
وَقَوْلُهُ وَأَطْرافَ النَّهارِ بِالنَّصْبِ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، وَطَرَفُ الشَّيْءِ مُنْتَهَاهُ. قِيلَ: الْمُرَادُ أَوَّلُ النَّهَارِ وَآخِرُهُ، وَهُمَا وَقْتَا الصُّبْحِ وَالْمَغْرِبِ، فَيَكُونُ مِنْ عَطْفِ الْبَعْضِ عَلَى الْكُلِّ لِلِاهْتِمَامِ بِالْبَعْضِ، كَقَوْلِهِ حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى [الْبَقَرَة: ٢٣٨] . وَقِيلَ: الْمُرَادُ طَرَفُ سَيْرِ الشَّمْسِ فِي قَوْسِ الْأُفُقِ، وَهُوَ بُلُوغُ سَيْرِهَا وَسَطَ الْأُفُقِ الْمُعَبَّرِ عَنْهُ بِالزَّوَالِ، وَهُمَا طَرَفَانِ طَرَفُ النِّهَايَةِ وَطَرَفُ الزَّوَالِ، وَهُوَ
Nasb ile gelen { وَأَطْرافَ النَّهارِ } kavli, { قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ } kavline matuftur. Bir şeyin tarafı (طَرَفُ الشَّيْءِ), onun son noktası/ucudur. Bir görüşe göre kastedilen: Gündüzün başı ve sonudur ki bunlar sabah ve akşam vakitleridir; bu durumda Allah Teâlâ'nın { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى } “Namazlara ve orta namaza devam edin” [Bakara: 238] buyruğunda olduğu gibi parçaya ihtimam göstermek maksadıyla parçanın bütüne atfı kabilinden olur. Bir diğer görüşe göre kastedilen: Güneşin ufuk kavisindeki seyrinin uç noktasıdır ki bu da seyrinin ufkun ortasına ulaşmasıdır ve zeval olarak ifade edilir. Bunlar iki uç noktadır: Nihayet ucu ve zeval ucu. Bu da
انْتِهَاءُ النِّصْفِ الْأَوَّلِ وَابْتِدَاءُ النِّصْفِ الثَّانِي مِنَ الْقَوْسِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ [هود: ١١٤] . وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ يَتَّجِهُ أَنْ يَكُونَ ذِكْرُ الطَّرَفَيْنِ مَعًا لِوَقْتِ صَلَاةٍ وَاحِدَةٍ أَنَّ وَقْتَهَا مَا بَيْنَ الْخُرُوجِ مِنْ أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ وَالدُّخُولِ فِي الطَّرَفِ الْآخَرِ وَتِلْكَ حِصَّةٌ دَقِيقَةٌ.
Allah Teâlâ'nın: { وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ } “Gündüzün iki tarafında namazı kıl” [Hûd: 114] buyurduğu gibi kavisin birinci yarısının sonu ve ikinci yarısının başlangıcıdır. Bu tefsire göre, her iki ucun birlikte tek bir namaz vakti için zikredilmiş olması; vaktin, iki uçtan birinden çıkış ile diğer uca giriş arasında bulunması ve bunun da çok dakik bir zaman dilimi olması yönüyle açıklık kazanır.
وَعَلَى التَّفْسِيرَيْنِ فَلِلنَّهَارِ طَرَفَانِ لَا أَطْرَافٌ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ فَالْجَمْعُ فِي قَوْلِهِ وَأَطْرافَ النَّهارِ مِنْ إِطْلَاقِ اسْمِ الْجَمْعِ عَلَى الْمُثَنَّى، وَهُوَ مُتَّسَعٌ فِيهِ فِي الْعَرَبِيَّةِ عِنْدَ أَمْنِ اللَّبْسِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما [التَّحْرِيم: ٤] .
Her iki tefsire göre de gündüzün uçları (etrâf) değil, iki ucu (tarafân) vardır; nitekim Allah Teâlâ: { وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ } “Gündüzün iki tarafında namazı kıl” buyurmuştur. Dolayısıyla { وَأَطْرافَ النَّهارِ } kavlindeki çoğul, tesniyeye çoğul isminin ıtlak edilmesi kabilindendir. Bu, Allah Teâlâ'nın: { فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما } “Doğrusu ikinizin kalpleri kaymıştı” [Tahrîm: 4] kavlinde olduğu gibi iltibas ihtimali bulunmadığında Arapçada yaygın bir kullanımdır.
وَالَّذِي حَسَّنَهُ هُنَا مُشَاكَلَةُ الْجَمْعِ لِلْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ.
Burada bunu güzelleştiren husus, { وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ } kavlindeki çoğul ile çoğulun müşâkelesidir (uyumudur).
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ لَعَلَّكَ تَرْضى - بِفَتْحِ التَّاءِ- بِصِيغَةِ الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ، أَيْ رَجَاءً لَكَ أَنْ تَنَالَ مِنَ الثَّوَابِ عِنْدَ اللَّهِ مَا تَرْضَى بِهِ نَفْسُكَ.
Cumhur, { لَعَلَّكَ تَرْضى } ibaresini -tâ harfinin fethasıyla- mâlûm (etken) sîga ile okumuştur; yani Allah katında nefsinin hoşnut olacağı bir sevaba nail olmanı umarak [demektir].
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: لَعَلَّ فِي ذَلِكَ الْمِقْدَارِ الْوَاجِبِ مِنَ الصَّلَوَاتِ مَا تَرْضَى بِهِ نَفْسُكَ دُونَ زِيَادَةٍ فِي الْوَاجِبِ رِفْقًا بِكَ وَبِأُمَّتِكَ. وَيُبَيِّنُهُ
Mananın şöyle olması da caizdir: Sana ve ümmetine bir kolaylık olmak üzere farzda bir artış olmaksızın farz kılınan namaz miktarında belki nefsinin razı olacağı bir husus bulunur. Bunu
قَوْلُهُ ﷺ: «وَجُعِلَتْ قُرَّةُ عَيْنِي فِي الصَّلَاةِ» .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Gözümün nuru namazda kılındı» hadisi açıklamaktadır.
وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ تَرْضى - بِضَمِّ التَّاءِ- أَيْ يُرْضِيكَ رَبُّكَ، وَهُوَ مُحْتَمل للمعنيين.
Kisâî ve Âsım'dan Ebû Bekir ise { تُرْضى } şeklinde -tâ harfinin zammesiyle- okumuşlardır; yani Rabbin seni hoşnut eder [demektir]. Bu okuyuş her iki manaya da muhtemeldir.
[سُورَة طه (٢٠) : آيَة ١٣١]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 131]
وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقى (١٣١)
{ وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقى (١٣١) } “Onları sınamak için dünya hayatının süsü olarak kendilerinden bazı zümrelere verdiğimiz nimetlere gözlerini dikme! Rabbinin rızkı hem daha hayırlı hem daha süreklidir.”
أُعْقِبَ أَمْرُهُ بِالصَّبْرِ عَلَى مَا يَقُولُونَهُ بِنَهْيِهِ عَنِ الْإِعْجَابِ بِمَا يَنْعَمُ بِهِ مِنْ تَنَعَّمَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ فِي حِينِ كُفْرِهِمْ بِاللَّهِ بِأَنَّ
Onların söylediklerine sabretmesi emrinin ardından, Allah'ı inkâr ettikleri bir sırada müşriklerden nimetlendirilen kimselere mal ve evlat olarak verilen şeylere hayran kalması yasaklanmıştır; zira
ذَلِكَ لِحِكَمٍ يَعْلَمُهَا اللَّهُ تَعَالَى، مِنْهَا إِقَامَةُ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ بَلْ لَا يَشْعُرُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٥٥، ٥٦] .
bu, Allah Teâlâ'nın bildiği birtakım hikmetler içindir ki bunlardan biri de aleyhlerine hüccet ikame etmektir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ بَلْ لَا يَشْعُرُونَ } “Onlara mal ve evlat vermekle iyiliklerine koştuğumuzu mu sanıyorlar? Hayır, farkında değiller!” [Mü'minûn: 55-56].
وَذِكْرُ الْأَزْوَاجُ هُنَا لِدَلَالَتِهِ عَلَى الْعَائِلَاتِ وَالْبُيُوتِ، أَيْ إِلَى مَا مَتَّعْنَاهُمْ وَأَزْوَاجَهُمْ بِهِ مِنَ الْمُتَعِ فَكُلُّ زَوْجٍ مُمَتَّعٌ بِمُتْعَةٍ فِي زَوْجِهِ مِمَّا يَحْسُنُ فِي نَظَرِ كُلٍّ مِنْ مَحَاسِنِ قَرِينِهِ وَمَا يُقَارِنُ ذَلِكَ مِنْ مَحَاسِنَ مُشْتَرِكَةٍ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ كَالْبَنِينَ وَالرِّيَاشِ وَالْمَنَازِلِ وَالْخَدَمِ.
Burada ezvâcın (الْأَزْوَاجُ / çiftlerin, zümrelerin) zikredilmesi, ailelere ve hanelere delalet etmesi içindir; yani kendilerini ve eşlerini faydalandırdığımız nimetlere [göz dikme demektir]. Zira her eş, eşinde bulunan ve her birinin gözünde güzel görünen hasletlerle ve bunlara eşlik eden evlat, giyim kuşam, meskenler ve hizmetçiler gibi karı koca arasındaki ortak güzelliklerle faydalanmaktadır.
وَمَدُّ الْعَيْنَيْنِ: مُسْتَعْمَلٌ فِي إِطَالَةِ النَّظَرِ لِلتَّعْجِيبِ لَا لِلْإِعْجَابِ، شُبِّهَ ذَلِكَ بِمَدِّ الْيَدِ لِتَنَاوُلِ شَيْءٍ مُشْتَهًى. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي آخِرِ سُورَةِ الْحِجْرِ.
Gözleri dikmek (مَدُّ الْعَيْنَيْنِ): Beğenmek için değil, hayretle uzun uzun bakmak anlamında kullanılmıştır. Bu durum, arzulanan bir şeyi almak için el uzatmaya benzetilmiştir. Benzeri daha önce Hicr Suresi'nin sonunda geçmişti.
وَالزَّهْرَةُ- بِفَتْحِ الزَّايِ وَسُكُونِ الْهَاءِ-: وَاحِدَةُ الزَّهْرِ، وَهُوَ نَوْرُ الشَّجَرِ وَالنَّبَاتِ.
Zehre (الزَّهْرَةُ) -zâ'nın fethası ve he'nin sükûnu ile-: Ağaç ve bitkilerin çiçeği olan zehr (زَهْر) kelimesinin tekilidir.
وَتُسْتَعَارُ لِلزِّينَةِ الْمُعْجِبَةِ الْمُبْهِتَةِ، لِأَنَّ مَنْظَرَ الزَّهْرَةِ يُزَيِّنُ النَّبَاتَ وَيُعْجِبُ النَّاظِرَ، فَزَهْرَةُ الْحَيَاةِ: زِينَةُ الْحَيَاةِ، أَيْ زِينَةُ أُمُورِ الْحَيَاةِ مِنَ اللِّبَاسِ وَالْأَنْعَامِ وَالْجَنَانِ وَالنِّسَاءِ وَالْبَنِينَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها [الْقَصَص: ٦٠] .
Göz alıcı ve büyüleyici süs için istiare yoluyla kullanılır; çünkü çiçeğin manzarası bitkiyi süsler ve bakana cazip gelir. 'Dünya hayatının çiçeği' (zehretü'l-hayât): Dünya hayatının süsü, yani giyim, hayvanlar, bahçeler, kadınlar ve çocuklar gibi dünya işlerinin süsü demektir; nitekim Allah Teâlâ: { فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها } “Dünya hayatının geçimliği ve süsüdür” [Kasas: 60] buyurmuştur.
وَانْتُصِبَ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا عَلَى الْحَالِ مِنَ اسْمِ الْمَوْصُولِ فِي قَوْلِهِ مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ.
{ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا } ibaresi, { مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ } kavlindeki mevsul isminden hâl olarak nasb edilmiştir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ زَهْرَةَ- بِسُكُونِ الْهَاءِ-. وَقَرَأَهُ يَعْقُوبُ- بِفَتْحِ الْهَاءِ- وَهِيَ لُغَةٌ.
Cumhur, { زَهْرَةَ } kelimesini -he'nin sükûnuyla- okumuştur. Ya‘kûb ise -he'nin fethasıyla- okumuştur ki bu da bir lehçedir.
لِنَفْتِنَهُمْ مُتَعَلِّقٌ بِ مَتَّعْنا. وَ (فِي) لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ، أَيْ لِيَحْصُلَ فِتْنَتُهُمْ فِي خِلَالِهِ، فَفِي كُلِّ صِنْفٍ مِنْ ذَلِكَ الْمَتَاعِ فِتْنَةٌ مُنَاسِبَةٌ لَهُ. وَاللَّامُ لِلْعِلَّةِ الْمَجَازِيَّةِ الَّتِي هِيَ عَاقِبَةُ الشَّيْءِ، مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَص: ٦٨] .
{ لِنَفْتِنَهُمْ } ifadesi { مَتَّعْنا } fiiline müteallıktır. { فِي } harfi mecazi zarfiyet içindir; yani aralarında onların fitnesi hâsıl olsun diyedir; zira bu nimetlerin her çeşidinde ona uygun bir fitne (sınav/imtihan) vardır. Lâm (لِ) ise Allah Teâlâ'nın: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “Nihayet Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve üzüntü kaynağı olsun diye bulup aldı” [Kasas: 8] kavlinde olduğu gibi bir şeyin akıbeti olan mecazi illet içindir.
وَإِنَّمَا مَتَّعَهُمُ اللَّهُ بِزَهْرَةِ الدُّنْيَا لِأَسْبَابٍ كَثِيرَةٍ مُتَسَلْسِلَةٍ عَنْ نُظُمِ الِاجْتِمَاعِ فَكَانَتْ لَهُمْ فِتْنَةً فِي دِينِهِمْ، فَجُعِلَ الْحَاصِلُ بِمَنْزِلَةِ الْبَاعِثِ.
Allah onları, toplumsal düzenlerden kaynaklanan birbirine bağlı birçok sebep dolayısıyla dünya süsüyle faydalandırmıştır da bu nimetler onlar için dinlerinde bir fitne olmuştur; böylece meydana gelen sonuç, güdü (sebeb-i bâis) makamına konulmuştur.
وَالْفِتْنَةُ: اضْطِرَابُ النَّفْسِ وَتَبَلْبُلِ الْبَالِ مِنْ خَوْفٍ أَوْ تَوَقُّعٍ أَوِ الْتِوَاءِ الْأُمُورِ، وَكَانُوا لَا يَخْلُونَ مِنْ ذَلِكَ، فَلِشِرْكِهِمْ يَقْذِفُ اللَّهُ فِي قُلُوبِهِمُ الْغَمَّ وَالتَّوَقُّعَ، وَفِتْنَتُهُمْ فِي الْآخِرَةِ ظَاهِرَةٌ. فَالظَّرْفِيَّةُ هُنَا كَالَّتِي فِي قَوْلِ سَبْرَةَ بْنِ عَمْرٍو الْفَقْعَسِيِّ:
Fitne (الْفِتْنَةُ): Korku, beklenti veya işlerin sarpa sarmasından ötürü nefsin çalkantısı ve zihnin karışıklığıdır. Müşrikler bundan hali değillerdi; zira şirkleri sebebiyle Allah onların kalplerine gam ve endişe atıyordu; ahiretteki fitneleri ise apaçıktır. Buradaki zarfiyet, Sebre b. Amr el-Fak‘asî'nin şu sözündeki gibidir:
نُحَابِي بِهَا أَكْفَاءَنَا وُنُهِينُهَا ... وَنَشْرَبُ فِي أَثْمَانِهَا وَنُقَامِرُ
“Onlarla denklerimize lütufta bulunuruz, onları hor kullanırız... Onların bedelleriyle içer ve kumar oynarız.”
وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٥] .
Ve Allah Teâlâ'nın Nisâ Suresi'ndeki: { وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ } “Onları orada rızıklandırın ve onları giydirin” [5] kavlindeki [zarfiyet gibidir].
وَجُمْلَةُ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقى تَذْيِيلٌ، لِأَنَّ قَوْلَهُ وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى آخِرِهِ يُفِيدُ أَنَّ مَا يَبْدُو لِلنَّاظِرِ مِنْ حُسْنِ شَارَتِهِمْ مَشُوبٌ وَمُبَطَّنٌ بِفِتْنَةٍ فِي النَّفْسِ وَشَقَاءٍ فِي الْعَيْشِ وَعِقَابٍ عَلَيْهِ فِي الْآخِرَةِ، فَذُيِّلَ بِأَنَّ الرِّزْقَ الْمُيَسَّرَ مِنَ اللَّهِ لِلْمُؤْمِنِينَ خَيْرٌ مِنْ ذَلِكَ وَأَبْقَى فِي الدُّنْيَا وَمَنْفَعَتُهُ بَاقِيَةٌ فِي الْآخِرَةِ لِمَا يُقَارِنُهُ فِي الدُّنْيَا مِنَ الشُّكْرِ.
{ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقى } “Rabbinin rızkı hem daha hayırlı hem de daha süreklidir” cümlesi bir tezyildir (tamamlayıcı pekiştirme). Çünkü { وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ } “Sakın gözlerini dikme...” ayetinin sonuna kadar olan kısmı; bakan kimseye onların dış görünüşlerinin güzelliği olarak yansıyan şeyin, aslında nefiste bir fitne, geçimde bir bedbahtlık ve ahirette de bir ceza ile karışık ve perdelenmiş olduğunu ifade etmektedir. Bundan dolayı, Allah'ın müminlere kolaylaştırdığı rızkın bundan daha hayırlı olduğu, dünyada daha kalıcı olduğu ve dünyada şükürle bir arada bulunması sebebiyle faydasının ahirette de baki kalacağı belirtilerek [söz] tezyil edilmiştir.
فَإِضَافَةُ رِزْقُ رَبِّكَ إِضَافَةُ تَشْرِيفٍ، وَإِلَّا فَإِنَّ الرِّزْقَ كُلَّهُ مِنَ اللَّهِ، وَلَكِنَّ رِزْقَ الْكَافِرِينَ لَمَّا خَالَطَهُ وَحَفَّ بِهِ حَالُ أَصْحَابِهِ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، وَلِمَا فِيهِ مِنَ التَّبِعَةِ عَلَى أَصْحَابِهِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ لِكُفْرَانِهِمُ النِّعْمَةَ جُعِلَ كَالْمَنْكُورِ انْتِسَابُهُ إِلَى اللَّهِ، وَجُعِلَ رِزْقُ اللَّهِ هُوَ السَّالِمُ مِنْ مُلَابَسَةِ الْكُفْرَانِ وَمِنْ تَبِعَاتِ ذَلِكَ.
{ رِزْقُ رَبِّكَ } “Rabbinin rızkı” tamlaması bir teşrif (şereflendirme) izafetidir; aksi takdirde rızkın tamamı Allah'tandır. Ne var ki kâfirlerin rızkına, sahiplerinin Allah'ın gazabına uğramış olma hali karıştığı ve onu kuşattığı için, ayrıca nimete nankörlük etmelerinden ötürü sahiplerine dünyada ve ahirette getirdiği vebal sebebiyle, onun Allah'a nispet edilmesi adeta inkâr edilmiş/yok sayılmış; asıl Allah'ın rızkı ise küfranın (nankörlüğün) bulaşmasından ve bunun veballerinden salim olan rızık sayılmıştır.
وخَيْرٌ تَفْضِيلٌ، وَالْخَيْرِيَّةٌ حَقِيقَةٌ اعْتِبَارِيَّةٌ تَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ نَوَاحِيهَا. فَمِنْهَا: خَيْرٌ لِصَاحِبِهِ فِي الْعَاجِلِ شَرٌّ عَلَيْهِ فِي الْآجِلِ، وَمِنْهَا خَيْرٌ مَشُوبٌ بِشُرُورٍ وَفِتَنٍ، وَخَيْرٌ صَافٍ مِنْ ذَلِكَ، وَمِنْهَا مُلَائِمٌ مُلَاءَمَةً قَوِيَّةً، وَخَيْرٌ مُلَائِمٌ مُلَاءَمَةً ضَعِيفَةً، فَالتَّفْضِيلُ بِاعْتِبَارِ تُوَفُّرِ السَّلَامَةِ مِنَ الْعَوَاقِبِ
{ خَيْرٌ } kelimesi bir tafdildir (üstünlük bildirir). Hayırlılık ise yönlerine göre farklılık gösteren izafi/itibari bir hakikattir. Zira [öyle durumlar vardır ki] sahibine dünyada hayır iken ahirette şerdir; bazısı şerlerle ve fitnelerle karışık bir hayır, bazısı ise bunlardan arınmış saf bir hayırdır; bazısı [nefse/duruma] son derece uygun, bazısı ise zayıf bir şekilde uygundur. Dolayısıyla buradaki üstünlük; kötü akıbetlerden
السَّيِّئَةِ وَالْفِتَنِ كَالْمَقْرُونِ بِالْقَنَاعَةِ، فَتَفْضِيلُ الْخَيْرِيَّةِ جَاءَ مُجْمَلًا يَظْهَرُ بِالتَّدَبُّرِ.
ve kanaatle birlikte bulunan [nimetler] gibi fitnelerden tam bir selametin bulunması itibarıyladır. Böylece hayırlılık bakımından üstünlük, üzerinde düşünüldüğünde anlaşılan mücmel (özlü) bir şekilde gelmiştir.
وَأَبْقى تَفْضِيلٌ عَلَى مَا مُتِّعَ بِهِ الْكَافِرُونَ لِأَنَّ فِي رِزْقِ الْكَافِرِينَ بَقَاءً، وَهُوَ أَيْضًا يَظْهَرُ بَقَاؤُهُ بِالتَّدَبُّرِ فِيمَا يَحِفُّ بِهِ وعواقبه.
{ وَأَبْقى } “Daha süreklidir” ifadesi, kâfirlere verilen nimetlere nispetle bir tafdildir; çünkü kâfirlerin rızkında da bir nebze kalıcılık vardır. Onun kalıcılığı da onu çevreleyen şartlar ve akıbeti üzerinde düşünüldüğünde ortaya çıkar.
[سُورَة طه (٢٠) : آيَة ١٣٢]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 132]
وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها لَا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى (١٣٢)
{ وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها لَا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى } “Ailene namazı emret ve kendin de ona sabırla devam et. Biz senden bir rızık istemiyoruz; seni biz rızıklandırıyoruz. Güzel akıbet takva sahiplerinindir.” (132)
ذِكْرُ الْأَهْلِ هُنَا مُقَابِلٌ لِذِكْرِ الْأَزْوَاجِ فِي قَوْلِهِ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ [طه:
Burada ehl (aile) kelimesinin zikredilmesi, { إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ } [Tâhâ:
١٣١] فَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الرَّجُلِ أَزْوَاجَهُ، أَيْ مِتْعَتُكَ وَمِتْعَةُ أَهْلِكَ الصَّلَاةُ فَلَا تُلَفَّتُوا إِلَى زَخَارِفِ الدُّنْيَا. وَأَهْلُ الرَّجُلِ يَكُونُونَ أَمْثَلَ مَنْ يَنْتَمُونَ إِلَيْهِ.
131] ayetindeki ezvâc (sınıflar/çiftler) zikrinin mukabilidir; zira kişinin eşleri de onun ehlindendir. Yani senin ve ehlinin gerçek zevki/geçimliği namazdır; o halde dünya ziynetlerine iltifat etmeyin. Kişinin ehli, kendisine intisap edenlerin en seçkinleridir.
وَمِنْ آثَارِ الْعَمَلِ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي السُّنَّةِ مَا
Bu ayetle amel etmenin sünnetteki tezahürlerinden biri de
فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» : أَنَّ فَاطِمَةَ- ﵂ بَلَغَهَا أَنَّ سَبْيًا جِيءَ بِهِ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ فَأَتَتْ تَشْتَكِي إِلَيْهِ مَا تَلْقَى مِنَ الرَّحَى تَسْأَلُهُ خَادِمًا مِنَ السَّبْيِ فَلَمْ تَجِدْهُ. فَأَخْبَرَتْ عَائِشَةُ بِذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَجَاءَهَا النَّبِيءُ ﷺ وَقَدْ أَخَذَتْ وَعَلِيٌّ مُضَّجَعَهُمَا فَجَلَسَ فِي جَانِبِ الْفِرَاشِ وَقَالَ لَهَا وَلِعَلِيٍّ: أَلَا أُخْبِرُكُمَا بِخَيْرٍ لَكُمَا مِمَّا سَأَلْتُمَا تُسَبِّحَانِ وَتَحْمَدَانِ وَتُكَبِّرَانِ دُبُرَ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ فَذَلِكَ خَيْرٌ لَكُمَا مِنْ خَادِمٍ»
Sahîh-i Buhârî'de yer alan şu rivayettir: Fâtıma -radıyallâhu anhâ-, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e esirler getirildiğini haber almıştı. Bunun üzerine değirmen taşından çektiği sıkıntıyı şikâyet etmek ve esirlerden bir hizmetçi istemek üzere ona geldi, fakat onu bulamadı. Âişe durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verince, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem o ve Ali yataklarına girmişken onların yanına geldi, yatağın bir kenarına oturdu ve ona ve Ali'ye: “İstediğiniz şeyden sizin için daha hayırlı olanını size haber vereyim mi? Her namazın ardından otuz üçer defa tesbih, tahmid ve tekbir getirirsiniz; bu sizin için bir hizmetçiden daha hayırlıdır” buyurdu.
. وَأَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ بِمَا هُوَ أَعْظَمُ مِمَّا يَأْمُرُ بِهِ أَهْلَهُ وَهُوَ أَنْ يَصْطَبِرَ عَلَى الصَّلَاةِ.
. Allah, Resûlüne ailesine emredeceğinden daha büyük olan bir şeyi, yani namaza sabırla ve sebatla devam etmesini emretmiştir.