وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنْ لَيْسَ مَسَاقُ الْآيَةِ لِتَعْلِيمِ النَّاسِ كَيْفِيَّةَ الدُّعَاءِ، فَقَدْ ثَبَتَ فِي السُّنَةِ الْجَهْرُ بِالدُّعَاءِ وَالذِّكْرِ، فَلَيْسَ مِنَ الصَّوَابِ فَرْضُ تِلْكَ الْمَسْأَلَةِ هُنَا إِلَّا عَلَى مَعْنَى الْإِشَارَةِ.
Bununla anlarsın ki ayetin gelişi insanlara duanın keyfiyetini öğretmek için değildir; nitekim Sünnet'te duayı ve zikri açıktan yapmak sabit olmuştur. Dolayısıyla bu meseleyi burada ileri sürmek ancak işari bir mana kabilinden doğru olabilir.
وأَخْفى اسْمُ تَفْضِيلٍ، وَحُذِفَ الْمُفَضَّلُ عَلَيْهِ لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ عَلَيْهِ، أَيْ وَأَخْفَى مِنَ السِّرِّ. وَالْمُرَادُ بِأَخْفَى مِنْهُ: مَا يَتَكَلَّمُ اللِّسَانُ مِنْ حَدِيثِ النَّفْسِ وَنَحْوِهِ مِنَ الْأَصْوَاتِ الَّتِي هِيَ أَخْفَى مِنْ كَلَام السِّرّ.
{ أَخْفى } ism-i tafdildir; bağlamın delalet etmesi sebebiyle mufaddalun aleyh (kendisinden daha gizli olan şey) hazfedilmiştir; yani “gizliden de daha gizli olan” demektir. Ondan daha gizli olandan kasıt ise; dilin nefis konuşması (içten geçirme) şeklinde telaffuz ettiği şeyler ve gizli konuşmadan daha gizli olan benzeri seslerdir.
[سُورَة طه (٢٠) : آيَة ٨]
[TÂHÂ SURESİ (20) / AYET 8]
اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى (٨)
{ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “Allah, O'ndan başka hiçbir ilah olmayandır. En güzel isimler O'nundur.” (8)
تَذْيِيلٌ لِمَا قَبْلَهُ لِأَنَّ مَا قَبْلَهُ تَضَّمَنَ صِفَاتٍ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى وَمِنْ خَلْقِهِ وَمِنْ عَظَمَتِهِ فَجَاءَ هَذَا التَّذْيِيلُ بِمَا يَجْمَعُ صِفَاتِهِ.
Önceki kısım için bir tezyildir (tamamlayıcı pekiştirmedir); çünkü önceki ayetler Yüce Allah'ın fiillerinden, yaratışından ve azametinden sıfatlar içermekteydi; bu tezyil ise O'nun sıfatlarını toplayıcı olarak gelmiştir.
وَاسْمُ الْجَلَالَةِ خَبَرٌ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ. وَالتَّقْدِيرُ: هُوَ اللَّهُ، جَرْيًا عَلَى مَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ
Lafza-i Celal, mahzuf bir mübtedanın haberidir (yüklemidir). Takdiri: “O, Allah'tır” şeklindedir; bu da daha önce Yüce Allah'ın:
تَعَالَى: الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى [طه: ٥] .
{ الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى } “Rahmân, Arş'a istiva etmiştir” [Tâhâ: 5] buyruğunda geçen kurala göredir.
وَجُمْلَةُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ حَالٌ مِنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ. وَكَذَلِكَ جُمْلَةُ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى.
{ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } cümlesi, Lafza-i Celal'den hâldir. { لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } cümlesi de aynı şekilde [hâldir].
وَالْأَسْمَاءُ: الْكَلِمَاتُ الدَّالَةُ عَلَى الِاتِّصَافِ بِحَقَائِقَ. وَهِيَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى اللَّهِ: إِمَّا عَلَمٌ وَهُوَ اسْمُ الْجَلَالَةِ خَاصَّةً. وَإِمَّا وصف مثل الرحمان وَالْجَبَّارِ وَبَقِيَّةِ الْأَسْمَاءِ الْحُسْنَى.
el-Esmâ (الْأَسْمَاءُ): Hakikatlerle nitelenmeye delalet eden kelimelerdir. Bunlar Allah Teâlâ'ya nispetle: Ya alem (özel isim)dir ki bu sırf Lafza-i Celal'dir; ya da vasıftır ki Rahmân, Cebbâr ve Esmâ-i Hüsnâ'nın geri kalanı gibidir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ فِي قَوْلِهِ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى لِلِاخْتِصَاصِ، أَيْ لَا لِغَيْرِهِ لِأَنَّ غَيْرَهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ اسْمُهُ مُجَرَّدًا مِنَ الْمَعَانِي الْمَدْلُولَةِ لِلْأَسْمَاءِ مِثْلَ الْأَصْنَامِ، وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ حَقَائِقُهَا فِيهِ غَيْرُ بَالِغَةٍ مُنْتَهَى كَمَالِ حَقِيقَتِهَا كَاتِّصَافِ الْبَشَرِ بِالرَّحْمَةِ وَالْمُلْكِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الِاتِّصَافُ بِهَا كَذِبًا لَا حَقِيقَةً، كَاتِّصَافِ الْبَشَرِ بِالْكِبْرِ، إِذْ لَيْسَ أَهْلًا لِلْكِبْرِ وَالْجَبَرُوتِ وَالْعِزَّةِ.
{ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } buyruğundaki mecrurun öne alınması ihtisas (has kılma) içindir; yani “başkasına değil, yalnız O'na aittir”. Çünkü O'nun dışındakilerin ismi ya putlar gibi isimlerin delalet ettiği manalardan yoksundur; ya da bu hakikatler onlarda hakikatin son yetkinlik derecesine ulaşmamıştır (insanın merhamet ve mülk ile nitelenmesi gibi); yahut da onlarla nitelenmek hakikat değil bir yalandır (insanın kibir ile nitelenmesi gibi; zira insan büyüklüğe, ceberuta ve izzete layık değildir).
وَوصف الْأَسْمَاء بِالْحُسْنَى لِأَنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى حَقَائِقَ كَامِلَةٍ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمُسَمَّى بِهَا تَعَالَى وَتَقَدَّسَ. وَذَلِكَ ظَاهِرٌ فِي غَيْرِ اسْمِ الْجَلَالَةِ، وَأَمَّا فِي اسْمِ الْجَلَالَةِ الَّذِي هُوَ الِاسْمُ الْعَلَمُ فَلِأَنَّهُ مُخَالِفٌ لِلْأَعْلَامِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ فِي الْأَصْلِ وَصْفٌ دَالٌّ عَلَى الِانْفِرَادِ بِالْإِلَهِيَّةِ لِأَنَّهُ دَالٌّ عَلَى الْإِلَهِ، وَعُرِّفَ بِاللَّامِ الدَّالَةِ عَلَى انْحِصَارِ الْحَقِيقَةِ عِنْدَهُ، فَكَانَ جَامِعًا لِمَعْنَى وُجُوبِ الْوُجُودِ، وَاسْتَحَقَّ الْعِبَادَةَ لِوُجُودِ أَسْبَابِ اسْتِحْقَاقِهَا عِنْدَهُ.
İsimlerin el-Hüsnâ (en güzel) olarak nitelenmesi, kendisiyle isimlendirilen Yüce ve Münezzeh Zat bakımından kâmil hakikatlere delalet etmelerindendir. Bu durum Lafza-i Celal dışındaki isimlerde açıktır. Alem (özel) isim olan Lafza-i Celal'e gelince; o, diğer özel isimlerden farklıdır; çünkü aslen ilahlıkta tek olmaya delalet eden bir vasıftır; zira o ilaha delalet eder ve hakikatin O'na has olduğunu gösteren harf-i tarif (el-) ile belirlenmiştir; dolayısıyla vacibü'l-vücud (varlığı zorunlu) olma manasını kendisinde toplamış ve ibadeti hak etme sebepleri kendisinde bulunduğu için ibadete layık olmuştur.
وَقَدْ تَقَدَّمَ شَيْءٌ مِنْ هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها فِي سُورَة الْأَعْرَاف [١٨٠] .
Bunun bir kısmı, A'râf Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها } “En güzel isimler Allah'ındır; O'na onlarla dua edin” [A'râf: 180] buyruğunda geçmişti.
[سُورَة طه (٢٠) : الْآيَات ٩ إِلَى ١٠]
[TÂHÂ SURESİ (20) / AYETLER 9-10]
وَهَلْ أَتاكَ حَدِيثُ مُوسى (٩) إِذْ رَأى نَارًا فَقالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدىً (١٠)
{ وَهَلْ أَتاكَ حَدِيثُ مُوسى (٩) إِذْ رَأى نَارًا فَقالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدىً (١٠) } “Musa'nın haberi sana geldi mi? Hani bir ateş görmüştü de ailesine: ‘Siz bekleyin! Gerçekten ben bir ateş gördüm. Belki size ondan bir kor getiririm yahut ateşin yanında bir yol gösterici bulurum’ demişti.” (9-10)
أَعْقَبَ تَثْبِيتَ الرَّسُولِ عَلَى التَّبْلِيغِ وَالتَّنْوِيهِ بِشَأْنِ الْقُرْآنِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَنْ أَنْزَلَهُ وَمَنْ أُنْزِلَ عَلَيْهِ بِذِكْرِ قِصَّةِ مُوسَى ﵇ لِيَتَأَسَّى بِهِ فِي الصَّبْرِ عَلَى تَحَمُّلِ أَعْبَاءِ الرِّسَالَةِ وَمُقَاسَاةِ الْمَصَاعِبِ، وَتَسْلِيَةً لَهُ بِأَنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوهُ سَيَكُونُ جَزَاؤُهُمْ جَزَاءَ مَنْ سَلَفَهُمْ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ، وَلِذَلِكَ جَاءَ فِي عَقِبِ قِصَّةِ مُوسَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً خالِدِينَ فِيهِ [طه: ٩٩- ١٠١] . وَجَاءَ بَعْدَ ذِكْرِ قِصَّةِ آدَمَ وَأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَهُ عَزْمٌ فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ [طه: ١٣٠] الْآيَاتِ.
Elçiyi tebliğ üzerinde sebat ettirmenin ve Kur'an'ı indirene ve kendisine indirilene nispetle onun şanını yüceltmenin hemen ardından; risalet yüklerini taşımaya ve güçlüklere katlanmaya sabretme hususunda ona uyması, kendisini yalanlayanların cezasının geçmişteki yalanlayıcıların cezası gibi olacağı bildirilerek teselli edilmesi için Musa aleyhisselâm'ın kıssası zikredilmiştir. Bundan dolayı Musa kıssasının akabinde Yüce Allah'ın: { وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً خالِدِينَ فِيهِ } “Sana katımızdan bir zikir verdik. Kim ondan yüz çevirirse, şüphesiz o kıyamet günü ağır bir günah yükü taşıyacaktır. Onda ebedî kalacaklardır” [Tâhâ: 99-101] buyruğu gelmiştir. Âdem kıssasının ve onun azimli bulunmadığının zikredilmesinin ardından da: { فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ } “Onların söylediklerine sabret” [Tâhâ: 130] ayetleri gelmiştir.
فَجُمْلَةُ وَهَلْ أَتاكَ حَدِيثُ مُوسى عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ مَا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقى [طه: ٢] . الْغَرَضُ هُوَ مُنَاسِبَةُ الْعَطْفِ كَمَا تَقَدَّمَ قَرِيبًا. وَهَذِهِ الْقِصَّةُ تَقَدَّمَ بَعْضُهَا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ وَسُورَةِ يُونُسَ.
{ وَهَلْ أَتاكَ حَدِيثُ مُوسى } cümlesi, { مَا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقى } [Tâhâ: 2] cümlesine matuftur. Amaç, az önce geçtiği üzere atfın münasebetidir. Bu kıssanın bir kısmı daha önce A'râf ve Yûnus surelerinde geçmişti.
وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّشْوِيقِ إِلَى الْخَبَرِ مَجَازًا وَلَيْسَ مُسْتَعْمَلًا فِي حَقِيقَتِهِ سَوَاءٌ كَانَتْ هَذِهِ الْقِصَّةُ قَدْ قُصَّتْ عَلَى النَّبِيءِ ﷺ مِنْ قَبْلُ أَمْ كَانَ هَذَا أَوَّلَ قَصَصِهَا عَلَيْهِ. وُفِي قَوْلِهِ: إِذْ رَأى نَارًا زِيَادَةٌ فِي التَّشْوِيقِ كَمَا يَأْتِي قَرِيبًا.
İstifham (soru), mecazen habere karşı merak ve iştiyak uyandırmakta kullanılmıştır; gerçek anlamında kullanılmamıştır; ister bu kıssa Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e daha önce anlatılmış olsun, isterse ona ilk kez anlatılıyor olsun. { إِذْ رَأى نَارًا } buyruğunda ise az sonra geleceği üzere merakı daha da artırma anlamı vardır.
وَأُوثِرَ حَرْفُ (هَلْ) فِي هَذَا الْمَقَامِ لِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى التَّحْقِيقِ لِأَنَّ (هَلْ) فِي الِاسْتِفْهَامِ مِثْلُ (قَدْ) فِي الْإِخْبَارِ.
Bu makamda “Hel (هَلْ)” harfi, tahkik (kesinlik) manası taşıdığı için tercih edilmiştir; çünkü istifhamdaki “hel”, haberdeki “kad (قَدْ)” gibidir.
وَالْحَدِيثُ: الْخَبَرُ، وَهُوَ اسْمٌ لِلْكَلَامِ الَّذِي يُحْكَى بِهِ أَمْرٌ حَدَثَ فِي الْخَارِجِ، وَيُجْمَعُ عَلَى أَحَادِيثَ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ. قَالَ الْفَرَّاءُ: «وَاحِدُ
el-Hadis (الْحَدِيثُ): Haber demektir. Dış dünyada meydana gelmiş bir olayın kendisiyle aktarıldığı söze verilen isimdir; kuralsız olarak ehâdîs (أَحَادِيث) şeklinde çoğul yapılır. Ferrâ şöyle demiştir: “Ehâdîs'in tekili
الْأَحَادِيثِ أُحْدُوثَةٌ ثُمَّ جَعَلُوهُ جَمْعًا لِلْحَدِيثِ» اه. يَعْنِي اسْتَغْنَوْا بِهِ عَنْ صِيغَةِ فَعْلَاءَ.
uhdûse (أُحْدُوثَة)'dir; sonra bunu hadis için çoğul kıldılar” [sözü bitti]. Yani bununla fe'lâ (فَعْلَاء) kalıbına ihtiyaç duymamışlardır.
وإِذْ ظَرْفٌ لِلْحَدِيثِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظَائِرُهُ، وَخُصَّ هَذَا الظَّرْف بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ يَزِيدُ تَشْوِيقًا إِلَى اسْتِعْلَامِ كُنْهِ الْخَبَرِ، لِأَنَّ رُؤْيَةَ النَّارِ تَحْتَمِلُ أَحْوَالًا كَثِيرَةً.
{ إِذْ } kelimesi, hadis için zarftır. Benzerleri daha önce geçmişti. Bu zarfın özellikle zikredilmesi, haberin künhünü öğrenmeye yönelik merakı artırdığı içindir; zira ateş görmek pek çok ihtimali barındırır.
وَرُؤْيَةُ النَّارِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ كَانَ بِلَيْلٍ، وَأَنَّهُ كَانَ بِحَاجَةٍ إِلَى النَّارِ وَلِذَلِكَ فُرِّعَ عَلَيْهِ: فَقالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا ... إِلَخْ.
Ateşin görülmesi, bunun gece vakti olduğuna ve ateşe muhtaç olduğuna delalet eder; bundan dolayı hemen peşinden: { فَقالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا ... } “Ailesine: ‘Bekleyin...’ dedi” ifadesi getirilmiştir.
وَالْأَهْلُ: الزَّوْجُ وَالْأَوْلَادُ. وَكَانُوا مَعَهُ بِقَرِينَةِ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ امْكُثُوا. وَفِي سِفْرِ الْخُرُوجِ مِنَ التَّوْرَاةِ «فَأَخَذَ مُوسَى امْرَأَتَهُ وَبَنِيهِ وَأَرْكَبَهُمْ عَلَى الْحَمِيرِ وَرَجَعَ إِلَى أَرْضِ مِصْرَ» .
el-Ehl (الْأَهْلُ): Eş ve çocuklardır. { امْكُثُوا } “Bekleyin” buyruğundaki çoğul kipi karinesiyle, onların Musa'nın yanında oldukları anlaşılmaktadır. Tevrat'ın Çıkış Kitabı'nda şöyle geçer: “Musa karısını ve oğullarını aldı, onları eşeklere bindirdi ve Mısır diyarına döndü.”
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِكَسْرِ هَاء ضمير لِأَهْلِهِ عَلَى الْأَصْلِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَخَلَفٌ: بِضَمِّ الْهَاءِ، تَبَعًا لِضَمَّةِ هَمْزَةِ الْوَصْلِ فِي امْكُثُوا.
Cumhur, { لِأَهْلِهِ } zamirindeki he (هـ) harfini asıl üzere kesre ile okumuştur. Hamza ve Halef ise, { امْكُثُوا } kelimesindeki vasıl hemzesinin zammesine uyarak he harfini zamme ile okumuşlardır.
وَالْإِينَاسُ: الْإِبْصَارُ الْبَيِّنُ الَّذِي لَا شُبْهَةَ فِيهِ.
el-Înas (الْإِينَاسُ): İçinde hiçbir şüphe bulunmayan açık ve net görmektir.
وتأكيد الْخَبَر بإن لِقَصْدِ الِاهْتِمَامِ بِهِ بِشَارَةً لِأَهْلِهِ إِذْ كَانُوا فِي الظُّلْمَةِ.
Haberin { إِنَّ } ile tekit edilmesi; karanlıkta olmaları hasebiyle ailesine bir müjde olarak önem gösterme kastıyladır.
وَالْقَبَسُ: مَا يُؤْخَذُ اشْتِعَالُهُ مِنِ اشْتِعَالِ شَيْءٍ وَيُقْبَسُ، كَالْجَمْرَةِ مِنْ مَجْمُوعِ الْجَمْرِ وَالْفَتِيلَةِ وَنَحْوِ ذَلِكَ. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُ كَانَ فِي ظُلْمَةٍ وَلَمْ يَجِدْ مَا يَقْتَدِحُ بِهِ. وَقِيلَ: اقْتَدَحَ
el-Kabes (الْقَبَسُ): Bir şeyin alevinden alınıp tutuşturulan parçadır; köz yığınından alınan kor ve fitil vb. gibi. Bu durum, onun karanlıkta olduğunu ve ateş yakacak bir şey bulamadığını iktiza eder. Şöyle de denilmiştir: Ateş yakmak için
زَنْدَهُ فَصَلُدَ، أَيْ لَمْ يَقْدَحْ.
çakmak taşını çaktı fakat kıvılcım vermedi, yani ateş almadı.
وَمَعْنَى أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدىً: أَوْ أَلْقَى عَارِفًا بِالطَّرِيقِ قَاصِدًا السَّيْرَ فِيمَا أَسِيرُ فِيهِ فَيَهْدِينِي إِلَى السَّبِيلِ. قِيلَ: كَانَ مُوسَى قَدْ خَفِيَ عَلَيْهِ الطَّرِيقُ مِنْ شِدَّةِ الظُّلْمَةِ وَكَانَ يُحِبُّ أَنْ يَسِيرَ لَيْلًا.
{ أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدىً } ifadesinin manası: “Yahut yolu bilen, benim yürüdüğüm istikamette yürümek isteyen birine rastlarım da bana yolu gösterir” demektir. Denildi ki: Musa, zifiri karanlıktan ötürü yolu kaybetmişti ve gece yolculuğu yapmayı severdi.
وَ (أَوْ) هُنَا لِلتَّخْيِيرِ، لِأَنَّ إِتْيَانَهُ بِقَبَسٍ أَمْرٌ مُحَقَّقٌ، فَهُوَ إِمَّا أَنْ يَأْخُذَ الْقَبَسَ لَا غَيْرَ، وَإِمَّا أَنْ يَزِيدَ فَيَجِدَ صَاحِبَ النَّارِ قَاصِدًا الطَّرِيقَ مِثْلَهُ فَيَصْحَبَهُ.
Buradaki { أَوْ } (yahut) edatı muhayyerlik/terdit içindir; çünkü bir kor parçası getirmesi kesin bir durumdur. Dolayısıyla o, ya sadece kor parçasını alacak ya da buna ilaveten kendisi gibi yola gitmek isteyen ateş sahibini bulup onunla arkadaşlık edecektir.
وَحَرْفُ عَلَى فِي قَوْلِهِ: أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدىً مُسْتَعْمَلٌ فِي الِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ، أَيْ شِدَّةُ الْقُرْبِ مِنَ النَّارِ قُرْبًا أَشْبَهَ الِاسْتِعْلَاءَ، وَذَلِكَ أَنَّ مُشْعِلَ النَّارِ يَسْتَدْنِي مِنْهَا لِلِاسْتِنَارَةِ بِضَوْئِهَا أَوْ لِلِاصْطِلَاءِ بِهَا. قَالَ الْأَعْشَى:
{ أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدىً } buyruğundaki { عَلَى } harf-i cerri, mecazi isti'lâ (üstünde olma) anlamında kullanılmıştır; yani isti'lâya benzeyecek derecede ateşe aşırı yakın olmayı ifade eder. Çünkü ateşi yakan kimse, onun ışığından aydınlanmak veya onunla ısınmak için ateşe iyice yaklaşır. el-A'şâ şöyle demiştir:
وَبَاتَ عَلَى النَّارِ النَّدَى وَالْمُحَلِّقُ وَأَرَادَ بِالْهُدَى صَاحِبَ الْهُدَى.
“Cömertlik ve Muhallik geceyi ateşin başında geçirdi.” Şair hüda (hidayet) ile, hidayet sahibini (yol göstereni) kastetmiştir.
وَقَدْ أَجْرَى اللَّهُ عَلَى لِسَانِ مُوسَى مَعْنَى هَذِهِ الْكَلِمَةِ إِلْهَامًا إِيَّاهُ أَنَّهُ سَيَجِدُ عِنْدَ تِلْكَ النَّارِ هُدًى عَظِيمًا، وَيُبَلِّغُ قَوْمَهُ مِنْهُ مَا فِيهِ نَفْعُهُمْ.
Allah Teâlâ, o ateşin yanında büyük bir hidayet bulacağını ve ondan kavmine faydalanacakları şeyleri ulaştıracağını ona ilham ederek bu kelimenin manasını Musa'nın dilinden akıtmıştır.
وَإِظْهَارُ النَّارِ لِمُوسَى رَمْزٌ رَبَّانِيٌّ لَطِيفٌ إِذْ جَعَلَ اجْتِلَابَهُ لِتَلَقِّي الْوَحْيِ بِاسْتِدْعَاءٍ بِنُورٍ فِي ظُلْمَةٍ رَمْزًا عَلَى أَنَّهُ سَيَتَلَقَّى مَا بِهِ إِنَارَةُ نَاسٍ بِدِينٍ صَحِيحٍ بَعْدَ ظُلْمَةِ الضَّلَالِ وَسُوء الِاعْتِقَاد.
Musa'ya ateşin gösterilmesi, latif bir rabbanî remizdir (sembolik işarettir); zira vahyi telakki etmeye yönelişinin karanlıkta bir nur ile çağrılma suretiyle kılınması; sapıklık ve bozuk inanç karanlığından sonra insanları sahih bir din ile aydınlatacak şeyleri alacağına bir işarettir.
[١١- ١٣]
[11-13]
[سُورَة طه (٢٠) : الْآيَات ١١ إِلَى ١٣]
[TÂHÂ SURESİ (20) / AYETLER 11-13]
فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ يَا مُوسى (١١) إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً (١٢) وَأَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى (١٣)
{ فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ يَا مُوسى (١١) إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً (١٢) وَأَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى (١٣) } “Oraya vardığında kendisine şöyle seslenildi: ‘Ey Musa! Muhakkak ki ben, evet ben senin Rabbinim. Pabuçlarını çıkar! Çünkü sen kutsal vadi Tuvâ'dasın. Ben seni seçtim; artık vahyolunanı dinle!’” (11-13)
بُنِيَ فِعْلُ النِّدَاءِ لِلْمَجْهُولِ زِيَادَةً فِي التَّشْوِيقِ إِلَى اسْتِطْلَاعِ الْقِصَّةِ، فَإِبْهَامُ الْمُنَادِي يُشَوِّقُ سَامِعَ الْآيَةِ إِلَى مَعْرِفَتِهِ فَإِذَا فَاجَأَهُ إِنِّي أَنَا رَبُّكَ عَلِمَ أَنَّ الْمُنَادِيَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى فَتَمَكَّنَ فِي النَّفْسِ كَمَالَ التَّمَكُّنِ. وَلِأَنَّهُ أَدْخَلُ فِي تَصْوِيرِ تِلْكَ الْحَالَةِ بِأَنَّ مُوسَى نَادَاهُ مُنَادٍ غَيْرُ مَعْلُومٍ لَهُ، فَحُكِيَ نِدَاؤُهُ بِالْفِعْلِ الْمَبْنِيِّ لِلْمَجْهُولِ.
Nida fiili, kıssanın devamını merak ettirmeyi artırmak için meçhul (edilgen) sığada getirilmiştir. Seslenenin müphem bırakılması, ayeti dinleyende onu tanıma iştiyakı uyandırır; { إِنِّي أَنَا رَبُّكَ } ifadesiyle aniden karşılaşınca nida edenin Yüce Allah olduğunu anlar ve bu nefiste tam manasıyla yer eder. Ayrıca Musa'ya kendisince bilinmeyen bir nida edicinin seslendiği o hâli tasvir etmeye daha uygundur; bu sebeple onun nidası meçhul fiille hikâye edilmiştir.
وَجُمْلَةُ إِنِّي أَنَا رَبُّكَ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ نُودِيَ. وَبِهَذَا النِّدَاءِ عَلِمَ مُوسَى أَنَّ الْكَلَامَ مُوَجَّهٌ إِلَيْهِ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ كَلَامٌ غَيْرُ مُعْتَادٍ وَاللَّهُ تَعَالَى لَا يُغَيِّرُ الْعَوَائِدَ الَّتِي قَرَّرَهَا فِي الْأَكْوَانِ إِلَّا لِإِرَادَةِ الْإِعْلَامِ بِأَنَّ لَهُ عِنَايَةٌ خَاصَّةٌ بِالْمُغَيَّرِ، فَاللَّهُ تَعَالَى خَلَقَ أَصْوَاتًا خَلْقًا غَيْرَ
{ إِنِّي أَنَا رَبُّكَ } cümlesi, { نُودِيَ } cümlesinin beyanıdır (açıklamasıdır). Bu nida ile Musa, sözün kendisine Allah Teâlâ tarafından yöneltildiğini anlamıştır; çünkü bu alışılagelmişin dışında bir sözdür ve Allah Teâlâ, varlık âleminde koyduğu adetleri ancak değiştirilen şeye özel bir inayeti olduğunu bildirmek murat ettiğinde değiştirir. Zira Yüce Allah, alışılmışın dışında,
مُعْتَادٍ غَيْرَ صَادِرَةٍ عَنْ شَخْصٍ مُشَاهَدٍ، وَلَا مُوَجَّهَةٍ لَهُ بِوَاسِطَةِ مَلَكٍ يَتَوَلَّى هُوَ تَبْلِيغَ الْكَلَامِ لِأَنَّ قَوْلَهُ إِنِّي أَنَا رَبُّكَ ظَاهِرٌ فِي أَنَّهُ لَمْ يُبَلِّغْ إِلَيْهِ ذَلِكَ بِوَاسِطَةِ الْمَلَائِكَةِ، فَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً [النِّسَاء: ١٦٤] ، إِذْ عَلِمَ مُوسَى أَنَّ تِلْكَ الْأَصْوَاتِ دَالَّةٌ عَلَى مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى. وَالْمُرَادُ الَّتِي تَدُلُّ عَلَيْهِ تِلْكَ الْأَصْوَاتُ الْخَارِقَةُ لِلْعَادَةِ هُوَ مَا نُسَمِّيهِ بِالْكَلَامِ النَّفْسِيِّ. وَلَيْسَ الْكَلَامُ النَّفْسِيُّ هُوَ الَّذِي سَمِعَهُ مُوسَى لِأَنَّ الْكَلَامَ النَّفْسِيَّ صِفَةٌ قَائِمَةٌ بِذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى مُنَزَّهٌ عَنِ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ وَالتَّعَلُّقِ بِالْأَسْمَاعِ.
görülen bir şahıstan çıkmayan ve sözü bizzat tebliğ etmeyi üstlenen bir melek vasıtasıyla da yöneltilmeyen sesler yaratmıştır. Zira { إِنِّي أَنَا رَبُّكَ } “Ben senin Rabbinim” buyruğu, bunun melekler vasıtasıyla tebliğ edilmediğinde açıktır; bu sebeple Allah Teâlâ: { وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً } “Ve Allah Musa ile gerçekten konuştu” [Nisâ: 164] buyurmuştur; çünkü Musa o seslerin Allah Teâlâ'nın muradına delalet ettiğini bilmiştir. Âdet dışı olan bu seslerin delalet ettiği murat ise bizim 'kelâm-ı nefsî' olarak adlandırdığımız şeydir. Musa'nın işittiği şey kelâm-ı nefsî değildir; çünkü kelâm-ı nefsî, Allah Teâlâ'nın zatıyla kaim olan, harflerden, seslerden ve işitme duyusuna taalluk etmekten münezzeh bir sıfattır.
وَالْإِخْبَارُ عَنْ ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ بِأَنَّهُ رَبُّ الْمُخَاطَبِ لِتَسْكِينِ رَوْعَةِ نَفْسِهِ مِنْ خِطَابٍ لَا يُرَى مُخَاطِبُهُ فَإِنَّ شَأْنَ الرَّبِّ الرِّفْقُ بِالْمَرْبُوبِ.
Mütekellim (konuşan) zamirinin, muhatabın Rabbi olduğu şeklinde haber verilmesi, muhatabı görülmeyen bir hitaptan ötürü Musa'nın nefsinin duyduğu dehşeti teskin etmek içindir; zira Rabbin şanı, terbiye ettiğine şefkat ve lütufla muamele etmektir.
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِحَرْفِ (إِنَّ) لِتَحْقِيقِهِ لِأَجْلِ غَرَابَتِهِ دَفْعًا لِتَطَرُّقِ الشَّكِّ عَنْ مُوسَى فِي مَصْدَرِ هَذَا الْكَلَامِ.
Haberin { إِنَّ } harfi ile tekit edilmesi; durumun olağanüstülüğünden ötürü bu sözün kaynağı hakkında Musa'nın aklına gelebilecek şüpheyi defetmek ve kesinlik kazandırmak içindir.
وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ كَثِيرٍ «أَنِّيَ» بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ عَلَى حَذْفِ بَاءِ الْجَرِّ. وَالتَّقْدِيرُ: نُودِيَ بَأَنِيَ أَنَا رَبِّكَ. وَالتَّأْكِيدُ حَاصِلٌ عَلَى كِلْتَا الْقِرَاءَتَيْنِ.
Ebû Amr ve İbn Kesîr, cer harfi olan ba (ب)'nın hazfiyle hemzenin fethasıyla “Ennî (أَنِّيَ)” şeklinde okumuşlardır. Takdiri: “Senin Rabbin olduğum kendisine seslenildi” şeklindedir. Tekit manası her iki kıraatte de mevcuttur.
وَتَفْرِيعُ الْأَمْرِ بِخَلْعِ النَّعْلَيْنِ عَلَى الْإِعْلَامِ بِأَنَّهُ رَبُّهُ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ ذَلِكَ الْمَكَانَ قَدْ حَلَّهُ التَّقْدِيسُ بِإِيجَادِ كَلَامٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فِيهِ.
Pabuçları çıkarma emrinin O'nun Rabbi olduğunun bildirilmesinin hemen peşine bağlanması; o mekânda Allah katından bir kelâm var edilmesiyle o mekânın kutsiyet kazandığına bir işarettir.
وَالْخَلْعُ: فَصَلُ شَيْءٍ عَنْ شَيْءٍ كَانَ مُتَّصِلًا بِهِ.
el-Hal' (الْخَلْعُ): Bitişik olan bir şeyi diğerinden ayırmaktır.
وَالنَّعْلَانِ: جِلْدَانِ غَلِيظَانِ يُجْعَلَانِ تَحْتَ الِرِّجْلِ وَيُشَدَّانِ بِرِبَاطٍ مِنْ جِلْدٍ لِوِقَايَةِ الرِّجْلِ أَلَمَ الْمَشْيِ عَلَى التُّرَابِ وَالْحَصَى، وَكَانَتِ النَّعْلَ تُجْعَلُ عَلَى مِثَالِ الرِّجْلِ.
en-Na'leyn (النَّعْلَانِ): Ayağı toprak ve çakıl üzerinde yürümenin acısından korumak için ayağın altına konulan ve deriden bir bağla bağlanan kalın iki deridir. Nalın, ayağın şekline göre yapılırdı.
وَإِنَّمَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِخَلْعِ نَعْلَيْهِ تَعْظِيمًا مِنْهُ لِذَلِكَ الْمَكَانِ الَّذِي سَيَسْمَعُ فِيهِ الْكَلَامَ الْإِلَهِيَّ.
Allah Teâlâ'nın ona pabuçlarını çıkarmasını emretmesi, ilahi kelâmı işiteceği o mekâna bir tazim göstermesi içindir.
وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ قَالَ: «كَانَتْ نَعْلَاهُ مِنْ جِلْدِ حِمَارٍ مَيِّتٍ»
Tirmizî, İbn Mes'ûd'dan, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Onun pabuçları ölü bir eşek derisindendi.”
. أَقُولُ: وَفِيهِ أَيْضًا زِيَادَةُ خُشُوعٍ. وَقَدِ اقْتَضَى كِلَا الْمَعْنِيِّينِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ فَحَرْفُ التَّوْكِيدِ مُفِيدٌ هُنَا التَّعْلِيلَ كَمَا هُوَ شَأْنُهُ فِي كُلِّ مَقَامٍ لَا يَقْتَضِي التَّأْكِيدَ.
. Derim ki: Bunda aynı zamanda ilave bir huşu da vardır. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ } “Şüphesiz sen mukaddes vadidesin” buyruğu her iki manayı da gerektirmektedir. Zira tekit harfi (inne), tekit gerektirmeyen her makamda olduğu gibi burada da ta'lil (gerekçe bildirme) ifade etmektedir.
وَهَذِهِ خُصُوصِيَّةٌ مِنْ جِهَاتٍ فَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا حُكْمٌ يَقْتَضِي نَزْعَ النَّعْلِ عِنْدَ الصَّلَاةِ.
Bu durum çeşitli yönlerden [Musa'ya veya o ana] mahsustur; dolayısıyla bundan namaz kılarken nalınların çıkarılmasını gerektiren bir hüküm çıkarılamaz.
وَالْوَادِ: الْمَفْرَجُ بَيْنَ الْجِبَالِ وَالتِّلَالِ. وَأَصْلُهُ بِيَاءٍ فِي آخِرِهِ. وَكَثُرَ تَخْفِيفُهُ بِحَذْفِ الْيَاءِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَإِذَا ثُنِّيَ لَزِمَتْهُ الْيَاءُ يُقَالُ: وَادِيَانِ وَلَا يُقَالُ وَادَانِ. وَكَذَلِكَ إِذَا
el-Vâd (الْوَادِ): Dağlar ve tepeler arasındaki açıklıktır. Aslı sonunda bir yâ (ي) harfi bulunmasıdır. Bu ayette olduğu gibi yâ harfi hazfedilerek hafifletilmesi yaygındır. Tesniye (ikil) yapıldığında ise yâ harfi mutlaka bulunur; “vâdiyân (وَادِيَانِ)” denir, “vâdân (وَادَانِ)” denmez. Aynı şekilde
أُضِيفَ يُقَالُ: بِوَادِيكَ وَلَا يُقَالُ بِوَادِكَ.
izâfet yapıldığında da “bi-vâdîke (بِوَادِيكَ)” denir, “bi-vâdike (بِوَادِكَ)” denmez.
وَالْمُقَدَّسُ: الْمُطَهَّرُ الْمُنَزَّهُ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَنُقَدِّسُ لَكَ فِي أَوَّلِ الْبَقَرَةِ [٣٠] . وَتَقْدِيسُ الْأَمْكِنَةِ يَكُونُ بِمَا يَحِلُّ فِيهَا مِنَ الْأُمُورِ الْمُعَظَّمَةِ وَهُوَ هُنَا حُلُولُ الْكَلَامِ الْمُوَجَّهِ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى.
el-Mukaddes (الْمُقَدَّسُ): Tertemiz kılınmış, arındırılmış olandır. Bu husus, Bakara Suresi'nin başlarında [30. ayette] yer alan Allah Teâlâ'nın: { وَنُقَدِّسُ لَكَ } “ve seni takdis ederiz” buyruğunda geçmişti. Mekânların takdis edilmesi (kutsanması), oralarda meydana gelen yüce işlerle olur; buradaki durum ise Allah Teâlâ katından yöneltilen kelâmın orada vuku bulmasıdır.
وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي مَعْنَى طُوىً وَهُوَ بِضَمِّ الطَّاءِ وَبِكَسْرِهَا، وَلَمْ يُقْرَأْ فِي الْمَشْهُورِ إِلَّا بِضَمِّ الطَّاءِ، فَقِيلَ: اسْمٌ لِذَلِكَ الْمَكَانِ، وَقِيلَ: هُوَ اسْمُ مَصْدَرٍ مِثْلُ هُدًى، وُصِفَ بِالْمَصْدَرِ بِمَعْنَى اسْمِ الْمَفْعُولِ، أَيْ طَوَاهُ مُوسَى بِالسَّيْرِ فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ، كَأَنَّهُ قِيلَ لَهُ:
Müfessirler { طُوىً } kelimesinin anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bu kelime, tâ harfinin zammesiyle de kesresiyle de [okunur]; meşhur kıraatlerde ise yalnızca tâ'nın zammesiyle okunmuştur. Bir görüşe göre o mekânın ismidir. Bir diğer görüşe göre ise “hüdâ (هُدًى)” gibi bir ism-i masdardır; ism-i mef'ûl anlamında masdar ile nitelenmiştir. Yani Musa o gece yürüyerek orayı katetmiştir (tayyetmiştir); sanki ona şöyle denilmiştir:
إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ الَّذِي طَوَيْتَهُ سَيْرًا، فَيَكُونُ الْمَعْنَى تَعْيِينُ أَنَّهُ هُوَ ذَلِكَ الْوَادِ.
[Sanki ona şöyle denilmiştir:] "Şüphesiz sen yürüyerek katettiğin o mukaddes vadidesin." Bu durumda mana, onun bizzat o vadi olduğunu tayin etmek olur.
وَأَحْسَنُ مِنْهُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَنْ يُقَالَ هُوَ أَمْرٌ لِمُوسَى بِأَنْ يَطْوِيَ الْوَادِيَ وَيَصْعَدَ إِلَى أَعْلَاهُ لِتَلَقِّي الْوَحْيِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ مُوسَى صَعِدَ أَعْلَى الْوَادِي. وَقِيلَ: هُوَ بِمَعْنَى الْمُقَدَّسِ تَقْدِيسَيْنِ، لِأَنَّ الطَّيَّ هُوَ جَعْلُ الثَّوْبِ عَلَى شِقَّيْنِ، وَيَجِيءُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَنْ تَجْعَلَ التَّثْنِيَةَ كِنَايَةً عَنِ التَّكْرِيرِ وَالتَّضْعِيفِ مِثْلَ: ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ [الْملك: ٤] . فَالْمَعْنَى: الْمُقَدَّسُ تَقْدِيسًا شَدِيدًا. فَاسْمُ الْمَصْدَرِ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ مُبَيِّنٌ لِلْعَدَدِ، أَيِ الْمُقَدَّسِ تَقْدِيسًا مُضَاعَفًا.
Bu veche göre bundan daha güzeli; vahyi almak üzere Musa'ya vadiyi katedip en yukarısına çıkmasını emreden bir ifade olduğunu söylemektir. Nitekim Musa'nın vadinin en yukarısına çıktığı söylenmiştir. Bir görüşe göre de “iki kat takdis edilmiş” manasındadır; zira tay (طَيّ), elbiseyi ikiye katlamaktır. Bu veche göre tesniye (ikillik), { ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ } “Sonra gözünü iki kez daha çevir” [Mülk: 4] ayetinde olduğu gibi tekrar ve katlamadan kinaye kılınmış olur. Dolayısıyla mana: “son derece takdis edilmiş” şeklinde olur. Bu durumda ism-i masdar, adedi açıklayan mef'ûl-i mutlak olur; yani “katbekat takdis edilmiş” demektir.
وَالظَّاهِرُ عِنْدِي: أَنَّ طُوىً اسْمٌ لِصِنْفٍ مِنَ الْأَوْدِيَةِ يَكُونُ ضَيِّقًا بِمَنْزِلَةِ الثَّوْبِ الْمَطْوِيِّ أَوْ غَائِرًا كَالْبِئْرِ الْمَطْوِيَّةِ، وَالْبِئْرُ تُسَمَّى طَوِيًّا. وَسُمِّيَ وَادٍ بِظَاهِرِ مَكَّةَ (ذَا طُوًى) بِتَثْلِيثِ الطَّاءِ، وَهُوَ مَكَانٌ يُسَنُّ لِلْحَاجِّ أَوِ الْمُعْتَمِرِ الْقَادِمِ إِلَى مَكَّةَ أَنْ يَغْتَسِلَ عِنْدَهُ.
Bana göre zahir olan şudur: { طُوىً }, dürülen elbise gibi dar veya örülmüş kuyu gibi derin olan bir vadi türünün ismidir; nitekim [örülmüş] kuyuya “tavî (طَوِيّ)” denir. Mekke'nin dışındaki bir vadiye de tâ harfinin üç harekesiyle [Zû Tuvâ / Tıvâ / Tevâ] “Zû Tuvâ (ذَا طُوًى)” adı verilmiştir ki burası Mekke'ye gelen hacı veya umrecinin yanında gusletmesi sünnet olan bir yerdir.
وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي (طُوَى) هَلْ يَنْصَرِفُ أَوْ يُمْنَعُ مِنَ الصَّرْفِ بِنَاءً عَلَى أَنَّهُ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ أَوْ لِأَنَّهُ مَعْدُولٌ عَنْ طَاوٍ، مِثْلُ عُمَرَ عَنْ عَامِرٍ.
{ طُوَى } kelimesinin; yabancı (acemî) bir isim olmasına veya tıpkı Ömer'in Âmir'den munsarif kılınmayıp ma'dûl olması gibi “tâvin (طَاوٍ)” kelimesinden ma'dûl (türetilip kalıbı değiştirilmiş) olmasına dayanılarak munsarif mi (tenvin alan) yoksa gayrimunsarif mi (tenvin almayan) olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ طُوىً بِلَا تَنْوِينٍ عَلَى مَنْعِهِ مِنَ الصَّرْفِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ، وَعَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ مُنَوَّنًا، لِأَنَّهُ اسْمُ وَادٍ مُذَكَّرٌ.
Cumhur, gayrimunsarif kabul ederek { طُوىً } kelimesini tenvinsiz okumuştur. İbn Âmir, Âsım, Hamza, Kisâî ve Halef ise müzekker bir vadi ismi olduğu için tenvinli okumuşlardır.
وَقَوْلُهُ وَأَنَا اخْتَرْتُكَ أَخْبَرَ عَنِ اخْتِيَارِ اللَّهِ تَعَالَى مُوسَى بِطَرِيقِ الْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ الْمُفِيدِ تَقْوِيَةَ الْحُكْمِ، لِأَنَّ الْمَقَامَ لَيْسَ مَقَامَ إِفَادَةِ التَّخْصِيصِ، أَيِ الْحَصْرِ نَحْوَ: أَنَا سَعَيْتُ فِي حَاجَتِكَ، وَهُوَ يُعْطِي الْجَزِيلَ. وَمُوجِبُ التَّقَوِّي هُوَ غَرَابَةُ الْخَبَرِ وَمُفَاجَأَتُهُ بِهِ دَفْعًا لِتَطَرُّقِ الشَّكِّ فِي نَفْسِهِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَأَنَا اخْتَرْتُكَ } “Ve ben seni seçtim” buyruğunda, hükmü kuvvetlendirmeyi ifade eden fiilî müsned yoluyla Musa'yı seçtiği haber verilmiştir; zira bu makam, “Ben senin işin için koşturdum” veya “O bol bol verir” ifadelerinde olduğu gibi tahsis, yani hasr bildirme makamı değildir. Hükmün kuvvetlendirilmesini gerektiren sebep ise, Musa'nın nefsine gelebilecek şüpheyi defetmek amacıyla haberin fevkaladeliği ve onunla aniden karşılaşmış olmasıdır.
وَالِاخْتِيَارُ: تَكَلَّفَ طَلَبِ مَا هُوَ خَيْرٌ. وَاسْتُعْمِلَتْ صِيغَةُ التَّكَلُّفِ فِي مَعْنَى إِجَادَةِ طَلَبِ الْخَيْرِ.
el-İhtiyâr (الِاخْتِيَارُ): Hayırlı olanı istemeye gayret etmektir (tekellüf). Bu tekellüf kalıbı, hayrı en iyi şekilde arayıp isteme manasında kullanılmıştır.
وَفُرِّعَ عَلَى الْإِخْبَارِ بِاخْتِيَارِهِ أَنْ أُمِرَ بِالِاسْتِمَاعِ لِلْوَحْيِ لِأَنَّهُ أَثَرَ الِاخْتِيَارَ إِذْ لَا مَعْنَى لِلِاخْتِيَارِ إِلَّا اخْتِيَارُهُ لِتَلَقِّي مَا سَيُوحِي اللَّهُ.
Seçildiğinin haber verilmesinin hemen peşine vahyi dinlemesi emri getirilmiştir; zira bu durum seçilmenin bir neticesidir. Çünkü seçilmenin, Allah'ın vahyedeceği şeyleri telakki etmek için seçilmesinden başka bir anlamı yoktur.
وَالْمُرَادُ: مَا يُوحَى إِلَيْهِ حِينَئِذٍ مِنَ الْكَلَامِ، وَأَمَّا مَا يُوحَى إِلَيْهِ فِي مُسْتَقْبَلِ الْأَيَّامِ فَكَوْنُهُ مَأْمُورًا بِاسْتِمَاعِهِ مَعْلُومٌ بِالْأَحْرَى.
Kastedilen, o anda kendisine vahyolunan kelâmdır; gelecek günlerde vahyolunacak şeyleri dinlemekle emrolunduğu ise evleviyetle malumdur.
وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَحْدَهُ وَأَنَّا اخْتَرْنَاكَ بِضَمِيرَيِ التَّعْظِيمِ.
Hamza tek başına, iki tazim zamiriyle “ve-ennâ'htarnâke (وَأَنَّا اخْتَرْنَاكَ)” şeklinde okumuştur.
وَاللَّامُ فِي لِما يُوحى لِلتَّقْوِيَةِ فِي تَعْدِيَةِ فِعْلِ «اسْتَمِعْ» إِلَى مَفْعُولِهِ، فَيَجُوزُ أَن تتَعَلَّق باخترتك، أَيِ اخْتَرْتُكَ لِلْوَحْيِ فَاسْتَمِعْ، مُعْتَرِضًا بَيْنَ الْفِعْلِ وَالْمُتَعَلِّقِ بِهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يُضَمَّنَ اسْتَمِعْ معنى أصغ.
{ لِما يُوحى } lafzındaki lâm harfi, “istemi' (اسْتَمِعْ - dinle)” fiilinin mef'ûlüne geçişini (teaddi) takviye etmek içindir. Fiil ile ona taalluk eden öge arasına giren bir itiraz cümlesi olarak “ihtartüke (اخْتَرْتُكَ)” fiiline taalluk etmesi de caizdir; yani “Seni vahiy için seçtim, öyleyse dinle” demektir. “İstemi' (اسْتَمِعْ)” fiiline “asğa (أَصْغَى - kulak verdi)” manasının tazmin edilmesi de caizdir.
[١٤- ١٦]
[14- 16]
[سُورَة طه (٢٠) : الْآيَات ١٤ إِلَى ١٦]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 14-16]
إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي (١٤) إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى (١٥) فَلا يَصُدَّنَّكَ عَنْها مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِها وَاتَّبَعَ هَواهُ فَتَرْدى (١٦)
{ إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي (١٤) إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى (١٥) فَلا يَصُدَّنَّكَ عَنْها مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِها وَاتَّبَعَ هَواهُ فَتَرْدى (١٦) } “Şüphesiz Ben, evet Ben Allah'ım. Benden başka hiçbir ilah yoktur; öyleyse Bana kulluk et ve Beni anmak için namazı dosdoğru kıl. (14) Her nefis gayretinin karşılığını alsın diye neredeyse kendimden bile gizleyeceğim o kıyamet mutlaka gelecektir. (15) Sakın ona inanmayan ve hevasına uyan kimse seni ondan alıkoymasın; yoksa helak olursun! (16)”
هَذَا مَا يُوحَى الْمَأْمُورُ بِاسْتِمَاعِهِ، فَالْجُمْلَةُ بدل من لِما يُوحى [طه: ١٣] بَدَلا مُطلقًا.
İşte bu, dinlenmesi emredilen vahiydir. Cümle, [Tâhâ Suresi 13. ayetteki] { لِما يُوحى } ifadesinden mutlak bedeldir.
وَوَقَعَ الْإِخْبَارُ عَنْ ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ بِاسْمِهِ الْعَلَمِ الدَّالِّ عَلَى الذَّاتِ الْوَاجِبِ الْوُجُودِ الْمُسْتَحِقِّ لِجَمِيعِ الْمَحَامِدِ. وَذَلِكَ أَوَّلُ مَا يَجِبُ علمه من شؤون الْإِلَهِيَّةِ، وَهُوَ أَنْ يَعْلَمَ الِاسْمَ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ عَلَمًا عَلَيْهِ لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْأَصْلُ لِجَمِيعِ مَا سَيُخَاطَبُ بِهِ مِنَ الْأَحْكَامِ الْمُبَلَّغَةِ عَنْ رَبِّهِمْ.
Mütekellim (konuşan) zamiri hakkında, vacibü'l-vücûd olan ve bütün övgülere layık bulunan zata delalet eden özel ismiyle (lafzatullah ile) haber verilmiştir. Bu, ilahî işlerden bilinmesi gereken ilk şeydir; yani Allah'ın kendisine alem (özel isim) kıldığı ismi bilmesidir. Çünkü Rablerinden tebliğ edilen hükümlerden kendilerine hitap edilecek her şeyin esası budur.
وَفِي هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ أَوَّلَ مَا يَتَعَارَفُ بِهِ الْمُتَلَاقُونَ أَنْ يَعْرِفُوا أَسْمَاءَهُمْ، فَأَشَارَ اللَّهُ إِلَى أَنَّهُ عَالِمٌ بَاسِمِ كَلِيمِهِ وَعَلَّمَ كَلِيمَهُ اسْمَهُ، وَهُوَ اللَّهُ.
Bunda, birbiriyle karşılaşan kimselerin ilk tanışma vesilesinin isimlerini bilmeleri olduğuna bir işaret vardır. Nitekim Allah, kelîminin (Musa'nın) ismini bildiğine işaret etmiş ve kelîmine de kendi ismini —ki o Allah'tır— öğretmiştir.
وَهَذَا الِاسْمُ هُوَ عَلَمُ الرَّبِّ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ. وَاسْمُهُ تَعَالَى فِي اللُّغَةِ الْعَبْرَانِيَّةِ (يَهْوَهْ) أَوْ (أَهْيَهْ) الْمَذْكُورُ فِي الْإِصْحَاحِ الثَّالِثِ مِنْ سِفْرِ الْخُرُوجِ فِي التَّوْرَاةِ، وَفِي الْإِصْحَاحِ السَّادِسِ. وَقَدْ ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ فِي مَوَاضِعَ مِنَ التَّوْرَاةِ مِثْلِ الْإِصْحَاحِ الْحَادِي وَالثَلَاثِينَ مِنْ سِفْرِ الْخُرُوجِ فِي الْفَقْرَة الثَّامِنَة عشرَة، والإصحاح الثَّانِي وَالثَّلَاثِينَ فِي الْفِقْرَةِ السَّادِسَةَ عَشَرَةَ. وَلَعَلَّهُ مِنْ تَعْبِيرِ الْمُتَرْجِمِينَ وَأَكْثَرُ تَعْبِيرِ التَّوْرَاةِ إِنَّمَا هُوَ الرَّبُّ أَوِ الْإِلَهُ.
Bu isim, Arap dilinde Rabbin özel ismidir (alemidir). Tevrat'ta Çıkış Kitabı'nın üçüncü babında ve altıncı babında zikredilen İbranicedeki ismi ise “Yehova (يَهْوَهْ)” veya “Ehyeh (أَهْيَهْ)”dir. Tevrat'ın Çıkış Kitabı 31. bab 18. ayet ve 32. bab 16. ayet gibi bazı yerlerinde Allah ismi de zikredilmiştir; ancak bu muhtemelen mütercimlerin ifadesidir; Tevrat'ın çoğunluk ifadesi ise “Rab” veya “İlah” şeklindedir.
وَلَفْظُ (أَهْيَهْ) أَوْ (يَهْوَهْ) قَرِيبُ الْحُرُوفِ مِنْ كَلِمَةِ إِلَهٍ فِي الْعَرَبِيَّةِ.
“Ehyeh (أَهْيَهْ)” veya “Yehova (يَهْوَهْ)” lafzı, harfleri bakımından Arapçadaki “ilâh (إِلَه)” kelimesine yakındır.
وَيُقَالُ: إِنَّ اسْمَ الْجَلَالَةِ فِي الْعِبْرَانِيَّةِ «لَاهُمْ» . وَلَعَلَّ الْمِيمَ فِي آخِرِهِ هِيَ أَصْلُ التَّنْوِينِ فِي إِلَهٍ.
İbranicede lafza-i celâlin “Lâhum (لَاهُمْ)” olduğu da söylenir. Belki de sonundaki mîm harfi, “ilâh (إِلَه)” kelimesindeki tenvinin aslıdır.
وَتَأْكِيدُ الْجُمْلَةِ بِحَرْفِ التَّأْكِيدِ لِدَفْعِ الشَّكِّ عَنْ مُوسَى نَزَلَ مَنْزِلَةَ الشَّاكِّ لِأَنَّ غَرَابَةَ الْخَبَرِ تُعَرِّضُ السَّامِعَ لِلشَّكِّ فِيهِ.
Cümlenin tekit harfiyle pekiştirilmesi, şüphe eden konumuna inen Musa'dan şüpheyi defetmek içindir; zira haberin olağanüstülüğü dinleyeni onda şüpheye düşmeye sevk edebilir.
وَتَوْسِيطُ ضَمِيرَ الْفَصْلِ بِقَوْلِهِ إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لِزِيَادَةِ تَقْوِيَةِ الْخَبَرِ، وَلَيْسَ بِمُفِيدٍ لِلْقَصْرِ، إِذْ لَا مُقْتَضَى لَهُ هُنَا لِأَنَّ الْمَقْصُودَ الْإِخْبَارُ بِأَنَّ الْمُتَكَلِّمَ هُوَ الْمُسَمَّى اللَّهُ، فَالْحَمْلُ حَمْلُ مُوَاطَاةٍ لَا حَمْلُ اشْتِقَاقٍ. وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ [الْمَائِدَة: ٧٢] .
{ إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ } buyruğunda fasıl zamirinin araya getirilmesi haberi daha da kuvvetlendirmek içindir, hasr (kasr) ifade etmez; çünkü burada hasrı gerektiren bir durum yoktur. Zira maksat, konuşanın “Allah” olarak isimlendirilen zat olduğunu haber vermektir; dolayısıyla bu haml (yükleme), haml-i iştikak değil haml-i muvâtaadır (özdeşlik yüklemesidir). Bu durum, Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ } “Andolsun, 'Allah Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kâfir olmuştur” [Mâide: 72] buyruğu gibidir.
وَجُمْلَةُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا خَبَرٌ ثَانٍ عَنِ اسْمِ (إِنَّ) . وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ حُصُولُ الْعِلْمِ لِمُوسَى بِوَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى.
{ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا } cümlesi, { إِنَّ } harfinin isminin ikinci haberidir. Bundan maksat, Musa'nın Allah Teâlâ'nın vahdaniyetini (birliğini) bilmesini sağlamaktır.
ثُمَّ فُرِّعَ عَلَى ذَلِكَ الْأَمْرُ بِعِبَادَتِهِ. وَالْعِبَادَةُ تَجْمَعُ مَعْنَى الْعَمَلِ الدَّالِّ عَلَى التَّعْظِيمِ مِنْ قَوْلٍ وَفِعْلٍ وَإِخْلَاصٍ بِالْقَلْبِ. وَوَجْهُ التَّفْرِيعِ أَنَّ انْفِرَادَهُ تَعَالَى بِالْإِلَهِيَّةِ يَقْتَضِي اسْتِحْقَاقَهُ أَنْ يُعْبَدَ.
Ardından bunun üzerine O'na ibadet edilmesi emri getirilmiştir. İbadet; söz, fiil ve kalbî ihlasla tazime delalet eden amellerin bütününü kapsar. Bu hükmün önceki ifadenin üzerine bina edilmesinin (tefri') gerekçesi şudur: Allah Teâlâ'nın ilahlıkta tek olması, yalnızca Kendisine ibadet edilmeye layık olmasını gerektirir.
وَخُصَّ مِنَ الْعِبَادَاتِ بِالذِّكْرِ إِقَامَةُ الصَّلَاةِ لِأَنَّ الصَّلَاةَ تَجْمَعُ أَحْوَالَ الْعِبَادَةِ. وَإِقَامَةُ الصَّلَاةِ: إِدَامَتُهَا، أَيْ عَدَمُ الْغَفْلَةِ عَنْهَا.
İbadetler arasından namazın dosdoğru kılınması özellikle zikredilmiştir; çünkü namaz, ibadetin bütün hallerini kendinde toplar. Namazın ikame edilmesi ise ona devam etmek, yani ondan gafil olmamaktır.
وَالذِّكْرُ يَجُوزُ أَن يكون بِمَعْنى التَّذَكُّر بِالْعَقْلِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الذِّكْرَ بِاللِّسَانِ.
Zikir (الذِّكْرُ) kelimesinin aklen hatırlamak manasında olması caiz olduğu gibi dil ile anmak olması da caizdir.
وَاللَّامُ فِي لِذِكْرِي لِلتَّعْلِيلِ، أَيْ أَقِمِ الصَّلَاةَ لِأَجْلِ أَنْ تَذْكُرَنِي، لِأَنَّ الصَّلَاةَ تُذَكِّرُ الْعَبْدَ بِخَالِقِهِ. إِذْ يَسْتَشْعِرُ أَنَّهُ وَاقِفٌ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ لِمُنَاجَاتِهِ. فَفِي هَذَا الْكَلَامِ إِيمَاءٌ إِلَى حِكْمَةِ مَشْرُوعِيَّةِ الصَّلَاةِ وَبِضَمِيمَتِهِ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ [العنكبوت: ٤٥] يَظْهَرُ أَنَّ التَّقْوَى مِنْ حِكْمَةِ مَشْرُوعِيَّةِ الصَّلَاةِ لِأَنَّ الْمُكَلَّفَ إِذَا ذَكَرَ أَمْرَ اللَّهِ وَنَهْيَهُ فَعَلَ مَا أَمَرَهُ وَاجْتَنَبَ مَا نَهَاهُ عَنْهُ وَاللَّهُ عَرَّفَ مُوسَى حِكْمَةَ الصَّلَاةِ مُجْمَلَةً وَعَرَّفَهَا مُحَمَّدًا ﷺ مُفَصَّلَةً.
{ لِذِكْرِي } ifadesindeki lâm harfi illet (gerekçe) içindir; yani “Beni anman için namazı kıl” demektir; çünkü namaz kuluna Yaratıcısını hatırlatır. Zira kul, O'na münacatta bulunmak üzere Allah'ın huzurunda durduğunu hisseder. Bu sözde namazın meşru kılınış hikmetine bir ima vardır. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ } “Şüphesiz namaz, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar” [Ankebût: 45] buyruğu buna eklendiğinde, takvanın da namazın meşru kılınış hikmetlerinden biri olduğu anlaşılır. Zira mükellef kimse Allah'ın emrini ve nehyini hatırladığında, O'nun emrettiğini yapar ve yasakladığından kaçınır. Allah namazın hikmetini Musa'ya mücmel (özet) olarak, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ise tafsilatlı olarak bildirmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اللَّامُ أَيْضًا لِلتَّوْقِيتِ، أَيْ أَقِمِ الصَّلَاةَ عِنْدَ الْوَقْتِ الَّذِي جَعَلْتُهُ لِذِكْرِي. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الذِّكْرُ الذِّكْرَ اللِّسَانِيَّ لِأَنَّ ذِكْرَ اللِّسَانِ يُحَرِّكُ ذِكْرَ الْقَلْبِ وَيَشْتَمِلُ عَلَى الثَّنَاءِ عَلَى اللَّهِ وَالِاعْتِرَافِ بِمَا لَهُ مِنَ الْحَقِّ، أَيِ الَّذِي عَيَّنْتُهُ لَكَ. فَفِي الْكَلَامِ إِيمَاءٌ إِلَى مَا فِي أَوْقَاتِ الصَّلَاةِ مِنَ الْحِكْمَةِ، وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ يُعْلَمُ مِنَ السِّيَاقِ.
Lâm harfinin tevkît (vakit bildirme) için olması da caizdir; yani “Beni anman için belirlediğim vakitte namazı kıl” demektir. Zikrin lisanî (dille yapılan) zikir olması da caizdir; çünkü dil ile zikretmek kalp ile zikretmeyi harekete geçirir ve Allah'a övgüyü, O'nun hakkını ikrar etmeyi içerir; yani “senin için belirlediğim vakitte” demektir. Dolayısıyla bu ifadede namaz vakitlerindeki hikmete bir ima bulunmaktadır ve sözde bağlamdan anlaşılan bir hazif vardır.
وَجُمْلَةُ إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ لِابْتِدَاءِ إِعْلَامٍ بِأَصْلٍ ثَانٍ مِنْ أُصُولِ الدِّينِ بَعْدَ أَصْلِ التَّوْحِيدِ، وَهُوَ إِثْبَاتُ الْجَزَاءِ.
{ إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ } cümlesi, tevhit esasından sonra dinin ikinci bir esasını bildirmeye başlamak üzere getirilmiş bir istînâf cümlesidir ki o da cezanın/mükâfatın (ahiret karşılığının) ispatıdır.
وَالسَّاعَةُ: عَلَمٌ بِالْغَلَبَةِ عَلَى سَاعَةِ الْقِيَامَةِ أَوْ سَاعَةِ الْحِسَابِ.
es-Sâat (السَّاعَةُ): Galebe yoluyla kıyamet vaktinin veya hesap vaktinin özel adı olmuştur.
وَجُمْلَةُ أَكادُ أُخْفِيها فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ السَّاعَةِ، أَوْ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةٍ وَعِلَّتِهَا.
{ أَكادُ أُخْفِيها } cümlesi, “es-Sâat” lafzından hal konumundadır yahut bir cümle ile onun illeti arasına girmiş bir itiraz (ara) cümlesidir.
وَالْإِخْفَاءُ: السَّتْرُ وَعَدَمُ الْإِظْهَارِ، وَأُرِيدَ بِهِ هُنَا الْمَجَازُ عَنْ عَدَمِ الْإِعْلَامِ.
el-İhfâ (الْإِخْفَاءُ): Örtmek ve açığa çıkarmamaktır; burada onunla mecazen bildirmemek kastedilmiştir.
وَالْمَشْهُورُ فِي الِاسْتِعْمَالِ أَنَّ «كَادَ» تَدُّلُ عَلَى مُقَارَبَةِ وُقُوعِ الْفِعْلِ الْمُخْبَرِ بِهِ عَنْهَا، فَالْفِعْلُ بَعْدَهَا فِي حَيِّزِ الِانْتِفَاءِ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى:
Kullanımda meşhur olan şudur: “Kâde (كَادَ)” fiili, kendisiyle haber verilen fiilin gerçekleşmesinin yakınlığına delalet eder; dolayısıyla ondan sonraki fiil olumsuzluk (gerçekleşmeme) alanındadır. Nitekim Allah Teâlâ'nın:
كادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَداً [الجنّ: ١٩] يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كَوْنَهُمْ لِبَدًا غَيْرُ وَاقِعٍ وَلَكِنَّهُ اقْتَرَبَ مِنَ الْوُقُوعِ.
{ كادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَداً } “Neredeyse onun etrafında birbirine geçmiş keçeler gibi üst üste yığılıyorlardı” [Cin: 19] buyruğu, onların üst üste yığılmalarının gerçekleşmediğine, fakat gerçekleşmeye çok yaklaştığına delalet eder.
وَلَمَّا كَانَتِ السَّاعَةُ مَخْفِيَّةَ الْوُقُوعِ، أَيْ مَخْفِيَّةَ الْوَقْتِ، كَانَ قَوْلُهُ أَكادُ أُخْفِيها غَيْرَ وَاضِحِ الْمَقْصُودِ، فَاخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِهِ عَلَى وُجُوهٍ كَثِيرَةٍ أَمْثَلُهَا ثَلَاثَةٌ.
Kıyametin vuku bulması, yani vakti zaten gizli olduğu için, O'nun { أَكادُ أُخْفِيها } buyruğunun kastı tam olarak açık olmamış; bu sebeple müfessirler bunun tefsirinde en tutarlısı üç tane olan pek çok vecih üzere ihtilaf etmişlerdir.
فَقِيلَ: الْمُرَادُ إِخْفَاءُ الْحَدِيثِ عَنْهَا، أَيْ مِنْ شِدَّةِ إِرَادَةِ إِخْفَاءِ وَقْتِهَا، أَيْ يُرَادُ تَرْكُ ذِكْرِهَا وَلَعَلَّ تَوْجِيهَ ذَلِكَ أَنَّ الْمُكَذِّبِينَ بِالسَّاعَةِ لَمْ يَزِدْهُمْ تَكَرُّرُ ذِكْرِهَا فِي الْقُرْآنِ إِلَّا عِنَادًا عَلَى إِنْكَارِهَا.
Bir görüşe göre kastedilen, vaktinin gizlenmesi arzusunun şiddetinden ötürü ondan bahsetmeyi gizlemektir; yani anılmasını terk etmek murat edilmektedir. Belki de bunun gerekçesi, kıyameti yalanlayanların Kur'an'da onun tekrar tekrar zikredilmesi sebebiyle inkâr konusundaki inatlarının daha da artmış olmasıdır.
وَقِيلَ: وَقَعَتْ أَكادُ زَائِدَةً هُنَا بِمَنْزِلَةِ زِيَادَةِ كَانَ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ تَأْكِيدًا لِلْإِخْفَاءِ. وَالْمَقْصُودُ: أَنَا أُخْفِيهَا فَلَا تَأْتِي إِلَّا بَغْتَةً.
Bir görüşe göre de “ekâdü (أَكادُ)”, gizlemeyi tekit etmek için bazı yerlerdeki “kâne (كَانَ)”nin ziyadeliği gibi burada zâid olarak gelmiştir. Kastedilen şudur: “Ben onu öyle gizliyorum ki ancak ansızın gelecektir.”
وَتَأَوَّلَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ مَعْنَى أُخْفِيها بِمَعْنَى أُظْهِرُهَا، وَقَالَ: هَمْزَةُ أُخْفِيها لِلْإِزَالَةِ مِثْلُ هَمْزَةِ أَعْجَمَ الْكِتَابَ، وَأَشْكَى زَيْدًا، أَيْ أُزِيلُ خَفَاءَهَا. وَالْخَفَاءُ: ثَوْبٌ تُلَفُّ فِيهِ الْقِرْبَةُ مُسْتَعَارٌ لِلسِّتْرِ.
Ebû Ali el-Fârisî { أُخْفِيها } ifadesinin manasını “onu açığa çıkarırım” şeklinde yorumlamış ve şöyle demiştir: “{ أُخْفِيها } fiilinin hemzesi, ‘a'ceme'l-kitâbe (kitabın kapalılığını giderdi)’ ve ‘eşkeytü zeyden (Zeyd'in şikayetini giderdim)’ ifadelerindeki gibi izale (giderme) içindir; yani ‘onun gizliliğini gideririm’ demektir. Hafâ (خَفَاء) ise su tulumunun sarıldığı örtüdür, örtüden istiare edilmiştir.”
فَالْمَعْنَى: أَكَادُ أُظْهِرُهَا، أَيْ أُظْهِرُ وُقُوعَهَا، أَيْ وُقُوعُهَا قَرِيبٌ. وَهَذِهِ الْآيَةُ مِنْ غَرَائِبِ اسْتِعْمَالِ (كَادَ) فَيُضَمُّ إِلَى اسْتِعْمَالِ نَفْيِهَا فِي قَوْلِهِ: وَما كادُوا يَفْعَلُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٧١] .
Buna göre mana: “Neredeyse onu açığa çıkaracağım”; yani vuku bulmasını aşikâr edeceğim, dolayısıyla vuku bulması yakındır, şeklindedir. Bu ayet, “kâde (كَادَ)” fiilinin garip kullanımlarındandır; dolayısıyla Bakara Suresi'ndeki [71. ayette] Allah'ın: { وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } “Neredeyse yapmayacaklardı” buyruğundaki olumsuz kullanımına eklenir.
وَقَوْلُهُ لِتُجْزى يتعلّق بآتية وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ. وَهَذَا تَعْلِيمٌ بِحِكْمَةِ جَعْلِ يَوْمٍ لِلْجَزَاءِ.
Allah Teâlâ'nın: { لِتُجْزى } “karşılık görsün diye” buyruğu “âtiyetün (آتِيَةٌ - gelecektir)” kelimesine taalluk etmektedir; aralarındaki ifade ise itiraz (ara cümle)dir. Bu, ceza ve mükâfat için bir günün tayin edilmesindeki hikmetin öğretilmesidir.
وَاللَّامُ فِي لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ متعلّق بآتية.
{ لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ } ifadesindeki lâm harfi “âtiyetün (آتِيَةٌ)” kelimesine taalluk etmektedir.
وَمَعْنَى بِما تَسْعى بِمَا تَعْمَلُ، فَإِطْلَاقُ السَّعْيِ عَلَى الْعَمَلِ مَجَازٌ مُرْسَلٌ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَسَعى لَها سَعْيَها فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ
{ بِما تَسْعى } ifadesinin manası “yaptığı ameller sebebiyle” demektir. Sa'y (سَعْي) kelimesinin amel anlamında kullanılması mecâz-ı mürseldir; nitekim İsrâ Suresi'ndeki: { وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَسَعى لَها سَعْيَها } “Kim de ahireti ister ve onun için gereken çabayı gösterirse” buyruğunda geçmişti.
وَفُرِّعَ عَلَى كَوْنِهَا آتِيَةً وَأَنَّهَا مُخْفَاةٌ التَّحْذِيرُ مِنْ أَنْ يَصُدَّهُ عَنِ الْإِيمَانِ بِهَا قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ بِوُقُوعِهَا اغْتِرَارًا بِتَأَخُّرِ ظُهُورِهَا، فَالتَّفْرِيعُ عَلَى قَوْلِهِ أَكادُ أُخْفِيها أَوْقَعُ لِأَنَّ ذَلِكَ الْإِخْفَاءَ هُوَ الَّذِي يُشَبِّهُ بِهِ الَّذِينَ أَنْكَرُوا الْبَعْثَ عَلَى النَّاسِ، قَالَ تَعَالَى: فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً [الْإِسْرَاء: ٥١] وَقَالَ: وَإِذا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَالسَّاعَةُ لَا رَيْبَ فِيها قُلْتُمْ مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ [الجاثية: ٣٢] .
Kıyametin geleceği ve gizli tutulduğu hususunun peşine, ortaya çıkışının gecikmesine aldanarak onun vuku bulacağına inanmayan bir topluluğun Musa'yı ona inanmaktan alıkoymasına karşı uyarı getirilmiştir. Bu uyarının { أَكادُ أُخْفِيها } buyruğu üzerine bina edilmesi daha uygundur; çünkü yeniden dirilişi inkâr edenlerin insanlara şüphe verdikleri nokta işte bu gizliliktir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً } “Sana başlarını sallayacak ve: 'Ne zamanmış o?' diyecekler. De ki: 'Yakın olması umulur!'” [İsrâ: 51] ve: { وَإِذا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَالسَّاعَةُ لَا رَيْبَ فِيها قُلْتُمْ مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ } “'Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır ve kıyamet hakkında hiçbir şüphe yoktur' denildiğinde ise: 'Kıyamet nedir bilmiyoruz, sadece bir zandan ibaret olduğunu sanıyoruz, biz kesin bir bilgiye sahip değiliz' demiştiniz” [Câsiye: 32] buyurmuştur.
وَصِيغَ نَهْيُ مُوسَى عَنِ الصَّدِّ عَنْهَا فِي صِيغَةِ نَهْيِ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِالسَّاعَةِ عَنْ أَنْ يُصَدَّ مُوسَى عَنِ الْإِيمَانِ بِهَا، مُبَالَغَةً فِي نَهْيِ مُوسَى عَنْ أَدْنَى شَيْءٍ يَحُولُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْإِيمَانِ بِالسَّاعَةِ، لِأَنَّهُ لَمَّا وَجَّهَ الْكَلَامَ إِلَيْهِ وَكَانَ النَّهْيُ نَهْيَ غَيْرِ الْمُؤْمِنِ عَنْ أَنْ يَصُدَّ مُوسَى، عُلِمَ أَنَّ الْمُرَادَ نَهْيُ مُوسَى عَنْ مُلَابَسَةِ صَدِّ الْكَافِرِ عَنِ الْإِيمَانِ بِالسَّاعَةِ، أَيْ لَا تَكُنْ لَيِّنَ الشَّكِيمَةِ لِمَنْ يَصُدَّكَ وَلَا تُصْغِ إِلَيْهِ فَيَكُونُ لِينُكَ لَهُ مُجَرِّئًا إِيَّاهُ عَلَى أَنْ يَصُدَّكَ، فَوَقَعَ النَّهْيُ عَنِ الْمُسَبَّبِ. وَالْمُرَادُ النَّهْيُ عَنِ السَّبَبِ، وَهَذَا الْأُسْلُوبُ مِنْ قَبِيلِ قَوْلِهِمْ: لَا أَعْرِفَنَّكَ تَفْعَلُ كَذَا وَلَا أَرَيَنَّكَ هَاهُنَا.
Musa'nın kıyametten alıkonulmasının yasaklanması, Musa'nın kıyamete inanmaktan alıkoyacak en ufak bir şeyden bile nehyedilmesinde mübalağa olsun diye, kıyamete inanmayan kişinin Musa'yı ona inanmaktan alıkoymasını yasaklama sığasında getirilmiştir. Çünkü hitap Musa'ya yöneltilmişken yasak kâfirin Musa'yı alıkoymasına dair olunca, kastedilenin kâfirin kıyamete inanmaktan alıkoymasına Musa'nın zemin hazırlamasının nehyedilmesi olduğu anlaşılır; yani "Seni alıkoyacak kimseye karşı yumuşak başlı olma ve ona kulak asma ki senin ona karşı yumuşaklığın onu seni alıkoymaya cesaretlendirmesin." Dolayısıyla müsebbeb (sonuç) nehyedilmiş, ancak sebep kastedilmiştir. Bu üslup, [Arapların]: "Seni şöyle yaparken bilmeyeyim!" ve "Seni burada görmeyeyim!" sözleri kabilindendir.
وَزِيَادَةُ وَاتَّبَعَ هَواهُ لِلْإِيمَاءِ بِالصِّلَةِ إِلَى تَعْلِيلِ الصَّدِّ، أَيْ لَا دَاعِيَ لَهُمْ لِلصَّدِّ عَنِ الْإِيمَانِ بِالسَّاعَةِ إِلَّا اتِّبَاعَ الْهَوَى دُونَ دَلِيلٍ وَلَا شُبْهَةٍ، بَلِ الدَّلِيلُ يَقْتَضِي الْإِيمَانَ بِالسَّاعَةِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى.
{ وَاتَّبَعَ هَواهُ } “ve hevasına uyan” ifadesinin ziyade kılınması, sıla cümlesiyle alıkoymanın illetine (gerekçesine) işaret etmek içindir; yani onların kıyamete inanmaktan alıkoymalarına, bir delil veya şüphe olmaksızın sırf hevaya uymaktan başka hiçbir sebep yoktur; bilakis delil, { لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى } buyruğunun işaret ettiği üzere kıyamete inanmayı gerektirmektedir.
وَفُرِّعَ عَلَى النَّهْيِ أَنَّهُ إِنْ صُدَّ عَنِ الْإِيمَانِ بِالسَّاعَةِ رَدِيَ، أَيْ هَلَكَ. وَالْهَلَاكُ مُسْتَعَارٌ لِأَسْوَأِ الْحَالِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ فِي سُورَةِ بَرَاءَة [٤٢] .
Bu nehyin peşine, şayet kıyamete inanmaktan alıkonulursa helak olacağı, yani mahvolacağı hükmü bina edilmiştir. Helak (الْهَلَاكُ) kelimesi, Berâe (Tevbe) Suresi'ndeki [42. ayette] Allah Teâlâ'nın: { يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ } “kendilerini helak ediyorlar” buyruğunda olduğu gibi durumun en kötüsünden istiare edilmiştir.