والتفريع ناشىء عَن ارْتِكَابِ الْمَنْهِيِّ لَا عَلَى النَّهْيِ، وَلِذَلِكَ جِيءَ بِالتَّفْرِيعِ بِالْفَاءِ وَلَمْ يَقَعْ بِالْجَزَاءِ الْمَجْزُومِ، فَلَمْ يَقُلْ: تَرْدَ، لِعَدَمِ صِحَّةِ
Bu bina ediliş (tefri'), nehyin bizatihi kendisinden değil, nehyedilen şeyin işlenmesinden kaynaklanmaktadır. Bu sebepledir ki fa (فَ) harfiyle tefri' getirilmiş, meczum bir ceza (şartın cevabı) olarak gelmemiştir; dolayısıyla şart edatı...
حُلُولِ (إِنْ) مَعَ (لَا) عِوَضًا عَنِ الْجَزَاءِ، وَذَلِكَ ضَابِطُ صِحَّةِ جَزْمِ الْجَزَاءِ بَعْدَ النَّهْيِ.
olan “in (إِنْ)” ile “lâ (لَا)”nın cezanın yerine geçmesi sahih olmadığından "terde (تَرْدَ)" denilmemiştir. Zira nehiyden sonra cezanın meczum olmasının sıhhat şartı budur.
وَقَدْ جَاءَ خِطَابُ اللَّهِ تَعَالَى لِمُوسَى ﵇ بِطَرِيقَةِ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى كُلِّ حُكْمٍ، وَأَمْرٍ أَو نهي، فابتدئ بِالْإِعْلَامِ بِأَنَّ الَّذِي يُكَلِّمُهُ هُوَ اللَّهُ، وَأَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، ثُمَّ فَرَّعَ عَلَيْهِ الْأَمْرَ فِي قَوْلِهِ فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي، ثُمَّ عَقَّبَ بِإِثْبَاتِ السَّاعَةِ، وَعَلَّلَ بِأَنَّهَا
Allah Teâlâ'nın Musa aleyhisselâm'a hitabı, her bir hüküm, emir veya nehiy için istidlal (delillendirme) yoluyla gelmiştir. İlk olarak kendisiyle konuşanın Allah olduğu ve O'ndan başka ilah bulunmadığı bildirilerek başlanmış, ardından { فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } “Öyleyse bana kulluk et ve beni anmak için namaz kıl” buyruğundaki emir buna bina edilmiş, sonra kıyametin ispatı getirilmiş ve bunun illeti olarak...
لِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا تَسْعَى، ثُمَّ فَرَّعَ عَلَيْهِ النَّهْيَ عَنْ أَنْ يَصُدَّهُ عَنْهَا مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهَا. ثُمَّ فَرَّعَ عَلَى النَّهْيِ أَنَّهُ إِنِ ارْتَكَبَ مَا نُهِيَ عَنْهُ هلك وخسر.
{ لِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا تَسْعَى } “herkes çabasının karşılığını görsün diye” olduğu belirtilmiştir. Ardından ona inanmayan kimsenin Musa'yı ondan alıkoyması yasağı buna bina edilmiş; daha sonra da nehyedilen şeyi işlediği takdirde helak olup hüsrana uğrayacağı bu nehiy üzerine bina edilmiştir.
[١٧- ٢١]
[17- 21]
[سُورَة طه (٢٠) : الْآيَات ١٧ إِلَى ٢١]
[Tâhâ Suresi (20), 17-21. Ayetler]
وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يَا مُوسى (١٧) قالَ هِيَ عَصايَ أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها وَأَهُشُّ بِها عَلى غَنَمِي وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى (١٨) قالَ أَلْقِها يَا مُوسى (١٩) فَأَلْقاها فَإِذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعى (٢٠) قالَ خُذْها وَلا تَخَفْ سَنُعِيدُها سِيرَتَهَا الْأُولى (٢١)
{ وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يَا مُوسى (١٧) قالَ هِيَ عَصايَ أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها وَأَهُشُّ بِها عَلى غَنَمِي وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى (١٨) قالَ أَلْقِها يَا مُوسى (١٩) فَأَلْقاها فَإِذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعى (٢٠) قالَ خُذْها وَلا تَخَفْ سَنُعِيدُها سِيرَتَهَا الْأُولى (٢١) } “'Şu sağ elindeki nedir ey Musa?' (17) Dedi ki: 'O benim asamdır; ona dayanırım, onunla davarlarıma yaprak silkerim ve onda benim başka ihtiyaçlarım da vardır.' (18) [Allah]: 'Onu yere bırak ey Musa!' buyurdu. (19) [Musa] onu bıraktı; bir de ne görsün, o koşan bir yılandır! (20) [Allah] buyurdu: 'Tut onu, korkma! Biz onu ilk hâline döndüreceğiz.' (21)”
بَقِيَّةُ مَا نُودِيَ بِهِ مُوسَى. وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمَلِ قَبْلَهَا انْتِقَالًا إِلَى مُحَاوَرَةٍ أَرَادَ اللَّهُ مِنْهَا أَنْ يُرِيَ مُوسَى كَيْفِيَّةَ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْمُرْسَلِ إِلَيْهِمْ بِالْمُعْجِزَةِ الْعَظِيمَةِ، وَهِيَ انْقِلَابُ الْعَصَا حَيَّةً تَأْكُلُ الْحَيَّاتِ الَّتِي يُظْهِرُونَهَا.
Musa'ya nida edilen sözlerin devamıdır. Bu cümle, Allah'ın Musa'ya, gönderildiği muhataplarına karşı büyük bir mucizeyle nasıl delil getireceğini göstermek istediği bir muhavereye (karşılıklı konuşmaya) intikal etmek üzere önceki cümlelere matuftur. O büyük mucize de asanın, büyücülerin ortaya çıkaracağı yılanları yutan bir yılana dönüşmesidir.
وَإِبْرَازُ انْقِلَابِ الْعَصَا حَيَّةً فِي خِلَالِ الْمُحَاوَرَةِ لِقَصْدِ تَثْبِيتِ مُوسَى، وَدَفْعِ الشَّكِّ عَنْ أَنْ يَتَطَرَّقَهُ لَوْ أَمَرَهُ بِذَلِكَ دُونَ تَجْرِبَةٍ لِأَنَّ مَشَاهِدَ الْخَوَارِقِ تسارع بِالنَّفسِ بادىء ذِي بَدْءٍ إِلَى تَأْوِيلِهَا وَتُدْخِلُ
Asanın yılana dönüşmesinin bu konuşma esnasında sergilenmesi; Musa'yı tesbit etmek (kalbini pekiştirmek) ve eğer bir tecrübe olmadan doğrudan bunu yapması emredilseydi aklına gelebilecek şüpheyi bertaraf etmek içindir. Çünkü olağanüstü olaylara şahit olan kimsenin nefsi, ilk anda onları tevil etmeye meyleder ve...
عَلَيْهَا الشَّكَّ فِي إِمْكَانِ اسْتِتَارِ الْمُعْتَادِ بِسَاتِرٍ خَفِيٍّ أَوْ تَخْيِيلٍ، فَلِذَلِكَ ابْتُدِئَ بِسُؤَالِهِ عَمَّا بِيَدِهِ لِيُوقِنَ أَنَّهُ مُمْسِكٌ بِعَصَاهُ حَتَّى إِذَا انْقَلَبَتْ حَيَّةً لَمْ يَشُكَّ فِي أَنَّ تِلْكَ الْحَيَّةَ هِيَ الَّتِي كَانَتْ عَصَاهُ. فَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي تَحْقِيقِ حَقِيقَةِ الْمَسْئُولِ عَنْهُ.
alışılagelmiş şeylerin gizli bir örtüyle örtülmüş olması ya da bir gözbağcılık bulunması ihtimaline dair içine şüphe girer. Bu sebeple, elindekinin asa olduğuna kesin kanaat getirmesi için önce elindeki şey hakkında soru sorulmuş; böylece o yılana dönüştüğünde, o yılanın az önce elinde tuttuğu asa olduğundan asla şüphe etmemesi sağlanmıştır. Dolayısıyla istifham (soru), hakkında soru sorulan şeyin mahiyetini teyit ve tahkik etmek amacıyla kullanılmıştır.
وَالْقَصْدُ مِنْ ذَلِكَ زِيَادَةُ اطْمِئْنَانِ قَلْبِهِ بِأَنَّهُ فِي مَقَامِ الِاصْطِفَاءِ، وَأَنَّ الْكَلَامَ الَّذِي سَمِعَهُ كَلَامٌ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ بِدُونِ وَاسِطَةِ مُتَكَلِّمٍ مُعْتَادٍ وَلَا فِي صُورَةِ الْمُعْتَادِ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى [طه: ٢٣] .
Bundan maksat, peygamberlik makamında olduğuna ve işittiği sözün alışılmış bir konuşmacının aracılığı olmaksızın ve alışılmış bir surette gerçekleşmeksizin Allah katından gelen bir kelam olduğuna dair kalbinin mutmainliğini artırmaktır; nitekim bundan sonra gelen: { لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى } [Tâhâ: 23] buyruğu da buna delalet etmektedir.
فَظَاهِرُ الِاسْتِفْهَامِ أَنَّهُ سُؤَالٌ عَنْ شَيْءٍ أُشير إِلَيْهِ. وبنيت الْإِشَارَةُ بِالظَّرْفِ الْمُسْتَقِرِّ وَهُوَ قَوْلُهُ بِيَمِينِكَ، وَوَقَعَ الظَّرْفُ حَالًا مِنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ، أَيْ مَا تِلْكَ حَالُ كَوْنِهَا بِيَمِينِكَ؟.
İstifhamın zahirinden anlaşılan, işaret edilen bir şeyin sorulduğudur. İşaret, { بِيَمِينِكَ } buyruğundaki müstakar zarf ile tahsis edilmiş ve bu zarf, işaret isminden hâl olmuştur; yani “sağ elinde olduğu hâlde şu nedir?” demektir.
فَفِي هَذَا إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ السُّؤَالَ عَنْ أَمْرٍ غَرِيبٍ فِي شَأْنِهَا، وَلِذَلِكَ أَجَابَ مُوسَى عَنْ هَذَا الِاسْتِفْهَامِ بِبَيَانِ مَاهِيَّةِ الْمَسْئُولِ عَنْهُ جَرْيًا عَلَى الظَّاهِرِ، وَبِبَيَانِ بَعْضِ مَنَافِعِهَا اسْتِقْصَاءً لِمُرَادِ السَّائِلِ أَنْ يَكُونَ قَدْ سَأَلَ عَنْ وَجْهِ اتِّخَاذِهِ الْعَصَا بِيَدِهِ لِأَنَّ شَأْنَ الْوَاضِحَاتِ أَنْ لَا يُسْأَلَ عَنْهَا إِلَّا وَالسَّائِلُ يُرِيدُ مِنْ سُؤَالِهِ أَمْرًا غَيْرَ ظَاهِرٍ، وَلِذَلِكَ لَمَّا
Bunda, sorunun onun durumuyla ilgili olağanüstü bir hususa dair olduğuna bir işaret vardır. Bu yüzden Musa, bu soruya zahire uygun olarak sorulan şeyin mahiyetini açıklayarak ve soruyu soranın, asayı elinde tutmasının gayesini sormuş olabileceği ihtimaline binaen onun bazı faydalarını da eksiksizce belirterek cevap vermiştir. Zira gayet açık olan hususlar hakkında soru sorulması, soranın soruyla açıkta olmayan bir şeyi kastetmesi durumunda söz konusudur. Nitekim...
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ فِي خُطْبَةِ حَجَّةِ الْوَدَاعِ: «أَيُّ يَوْمٍ هَذَا؟» سَكَتَ النَّاسُ وَظَنُّوا أَنَّهُ سَيُسَمِّيهِ بِغَيْرِ اسْمِهِ. وَفِي رِوَايَةٍ أَنَّهُمْ قَالُوا: «اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، فَقَالَ: أَلَيْسَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ؟
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı hutbesinde: “Bu hangi gündür?” diye sorduğunda insanlar susmuş ve ona başka bir isim vereceğini zannetmişlerdi. Bir rivayette ise şöyle dedikleri nakledilmiştir: “Allah ve Resulü daha iyi bilir.” Bunun üzerine [Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Cuma günü değil midir?...
... » إِلَى آخِرِهِ.
...?” buyurmuştur.
فَابْتَدَأَ مُوسَى بِبَيَانِ الْمَاهِيَةِ بِأُسْلُوبٍ يُؤْذِنُ بِانْكِشَافِ حَقِيقَةِ الْمَسْئُولِ عَنْهُ، وَتَوَقَّعَ أَنَّ
Böylece Musa, hakkında soru sorulan şeyin hakikatinin apaçık ortaya çıkmasını sağlayan bir üslupla mahiyeti açıklamaya başlamış ve...
السُّؤَالَ عَنْهُ تَوَسُّلٌ لِتَطَلُّبِ بَيَانٍ وَرَاءَهُ. فَقَالَ: هِيَ عَصايَ، بِذِكْرِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ، مَعَ أَنَّ غَالِبَ الِاسْتِعْمَالِ حَذْفُهُ فِي مَقَامِ السُّؤَالِ لِلِاسْتِغْنَاءِ عَنْ ذِكْرِهِ فِي الْجَواب بِوُقُوعِهِ مسؤولا
bu sorunun, ardında yatan başka bir açıklamayı istemek için bir vesile olduğunu sezmiştir. Bu yüzden, soru makamında hakkında soru sorulan şey zaten malum olduğundan cevapta zikredilmesine ihtiyaç duyulmayıp müsnedün ileyhin hazfedilmesi yaygın kullanım iken, müsnedün ileyhi zikrederek: { هِيَ عَصايَ } demiştir.
عَنْهُ، فَكَانَ الْإِيجَازُ يَقْتَضِي أَنْ يَقُولَ: عَصَايَ. فَلَمَّا قَالَ: هِيَ عَصايَ كَانَ الْأُسْلُوبُ أُسْلُوبَ كَلَامِ مَنْ يَتَعَجَّبُ مِنَ الِاحْتِيَاجِ إِلَى الْإِخْبَارِ، كَمَا يَقُولُ سَائِلٌ لَمَّا رَأَى رَجُلًا يَعْرِفُهُ وَآخَرَ لَا يَعْرِفُهُ: مَنْ هَذَا مَعَكَ؟ فَيَقُولُ: فُلَانٌ، فَإِذَا لَقِيَهُمَا مَرَّةً أُخْرَى وَسَأَلَهُ: مَنْ هَذَا مَعَكَ؟ أَجَابَهُ: هُوَ فُلَانٌ، وَلِذَلِكَ عَقَّبَ مُوسَى جَوَابَهُ بِبَيَانِ الْغَرَضِ مِنِ اتِّخَاذِهَا لَعَلَّهُ أَنْ يَكُونَ هُوَ قَصْدُ السَّائِل فَقَالَ: أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها وَأَهُشُّ بِها عَلى غَنَمِي وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى. فَفَصَّلَ ثُمَّ أَجْمَلَ لِيَنْظُرَ مِقْدَارَ اقْتِنَاعِ السَّائِلِ حَتَّى إِذَا اسْتَزَادَهُ بَيَانًا زَادَهُ.
İcaz gereği sadece “asamdır” demesi yeterliydi. Fakat { هِيَ عَصايَ } “O benim asamdır” deyince bu üslup, [böyle apaçık bir şeyi] haber vermeye gerek duyulmasına hayret eden bir kimsenin sözü gibi oldu; nitekim bir kimse yanında birini tanıdığı, diğerini tanımadığı iki kişi gördüğünde: “Yanındaki kimdir?” diye sorup “Falandır” cevabını alsa, onları tekrar görüp yine “Yanındaki kimdir?” diye sorduğunda “O falandır” şeklinde cevap verilmesi gibidir. İşte bu sebeple Musa cevabının peşine, soranın kastı olabileceği düşüncesiyle asayı edinme gayesini de açıklayarak: { أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها وَأَهُشُّ بِها عَلى غَنَمِي وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى } “ona dayanırım, onunla davarlarıma yaprak silkerim ve onda benim başka ihtiyaçlarım da vardır” demiştir. Böylece önce ayrıntılı zikretmiş, sonra da soranın ne derece ikna olduğunu görmek ve şayet daha fazla açıklama isterse ilave edebilmek için icmâl yapmıştır (özetle geçmiştir).
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ بِيَمِينِكَ لِلظَّرْفِيَّةِ أَوِ الْمُلَابَسَةِ.
{ بِيَمِينِكَ } buyruğundaki bâ (بِ) harfi zarfiyet veya mülâbese (beraberlik) içindir.
وَالتَّوَكُّؤُ: الِاعْتِمَادُ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْمَتَاعِ، وَالِاتِّكَاءُ كَذَلِكَ، فَلَا يُقَالُ: تَوَكَّأَ عَلَى الْحَائِطِ وَلَكِنْ يُقَالُ: تَوَكَّأَ عَلَى وِسَادَةٍ، وَتَوَكَّأَ عَلَى عَصًا.
Tevekku' (التَّوَكُّؤُ), eşyadan bir şeye dayanmaktır; ittikâ (الِاتِّكَاءُ) da böyledir. Dolayısıyla “duvara dayandı” denmez; ancak “yastığa dayandı” veya “asaya dayandı” denir.
وَالْهَشُّ: الْخَبْطُ، وَهُوَ ضَرْبُ الشَّجَرَةِ بِعَصًا لِيَتَسَاقَطَ وَرَقُهَا، وَأَصْلُهُ مُتَعَدٍّ إِلَى الشَّجَرَةِ فَلِذَلِكَ ضُمَّتْ عَيْنُهُ فِي الْمُضَارِعِ، ثُمَّ كَثُرَ حَذْفُ مَفْعُولِهِ وَعُدِّيَ إِلَى مَا لِأَجْلِهِ يُوقع الهش بعلى لِتَضْمِينِ (أَهُشُّ) مَعْنَى أُسْقِطُ عَلَى غَنَمِي الْوَرَقَ فَتَأْكُلُهُ، أَوِ اسْتُعْمِلَتْ (عَلَى) بِمَعْنَى الِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ كَقَوْلِهِمْ: هُوَ وَكِيلٌ عَلَى فُلَانٍ.
Haşş (الْهَشُّ), sopayla vurarak ağacın yapraklarını dökmek demektir. Aslen ağaç mefulüne müteaddidir; bu yüzden muzarisinde aynul-fiil zamme olmuştur. Daha sonra mefulünün hazfi çoğalmış ve yaprak dökme fiilinin kendisi için yapıldığı şeye “alâ (عَلَى)” ile geçişli kılınmıştır; çünkü { أَهُشُّ } fiiline “yaprakları koyunlarımın önüne dökerim de yerler” manası tazmin edilmiştir. Yahut “alâ (عَلَى)”, “O, falanın üzerinde yetkilidir” sözünde olduğu gibi mecazi istila anlamında kullanılmıştır.
وَمَآرِبُ: جَمَعُ مَأْرَبَةٍ، مُثَلَّثُ الرَّاءِ: الْحَاجَةُ، أَيْ أُمُورٌ أَحْتَاجُ إِلَيْهَا. وَفِي الْعَصَا مَنَافِعُ كَثِيرَةٌ رُوِيَ بَعْضُهَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَقَدْ أَفْرَدَ الْجَاحِظُ مِنْ كِتَابِ «الْبَيَانِ وَالتَّبْيِينِ» بَابًا لِمَنَافِعِ الْعَصَا. وَمِنْ أَمْثَالِ الْعَرَبِ: «هُوَ خَيْرُ مَنْ تُفَارِقُ الْعَصَا» . وَمِنْ لَطَائِفِ مَعْنَى الْآيَةِ مَا أَشَارَ إِلَيْهِ بَعْضُ الْأُدَبَاءِ مِنْ أَنَّ مُوسَى أَطْنَبَ فِي جَوَابِهِ بِزِيَادَةٍ عَلَى مَا فِي السُّؤَالِ لِأَنَّ الْمَقَامَ مَقَامُ تَشْرِيفٍ يَنْبَغِي فِيهِ طُولُ الْحَدِيثِ.
Meârib (مَآرِبُ), râ harfinin üç harekesiyle me'rebe (مَأْرَبَة / مَأْرُبَة / مَأْرِبَة) kelimesinin çoğuludur; ihtiyaç, yani “ihtiyaç duyduğum hususlar” demektir. Asada pek çok fayda vardır; bunlardan bazıları İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Câhiz de “el-Beyân ve't-Tebyîn” adlı eserinde asanın faydalarına müstakil bir bab ayırmıştır. Arap darbımesellerinden biri de şudur: “O, kendisinden asanın ayrılmadığı kimselerin en hayırlısıdır.” Ayetin mana inceliklerinden biri de bazı ediplerin işaret ettiği üzere şudur: Musa, hitap makamı uzun uzadıya konuşmayı gerektiren bir şereflendirme makamı olduğu için cevabını soruda geçenden daha fazla uzatarak itnap yapmıştır.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَهُ مَآرِبُ أُخْرى حِكَايَةٌ لِقَوْلِ مُوسَى بِمُمَاثِلِهِ، فَيَكُونُ إِيجَازًا بَعْدَ الْإِطْنَابِ، وَكَانَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَزِيدَ مِنْ ذِكْرِ فَوَائِدِ
Zahir olan, { مَآرِبُ أُخْرى } “başka ihtiyaçlar” ifadesinin Musa'nın sözünün aynen nakli olmasıdır; dolayısıyla itnaptan sonra yapılmış bir icazdır ve asanın faydalarını...
الْعَصَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حِكَايَةً لِقَوْلِ مُوسَى بِحَاصِلِ مَعْنَاهُ، أَيْ عَدَّ مَنَافِعَ أُخْرَى، فَالْإِيجَازُ مِنْ نَظْمِ الْقُرْآنِ لَا مِنْ كَلَامِ مُوسَى ﵇.
daha da çok zikretmeye muktedirdi. Bunun, Musa'nın sözünün mana özetiyle nakledilmiş olması da mümkündür; yani Musa başka menfaatleri saymış olup, icaz Musa aleyhisselâm'ın sözünden değil, Kur'an'ın nazmından kaynaklanmaktadır.
وَالضَّمِيرُ الْمُشْتَرَكُ فِي قالَ أَلْقِها عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ مِنَ التَّكَلُّمِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ دَعَا إِلَى الِالْتِفَاتِ وُقُوعُ هَذَا الْكَلَامِ حِوَارًا مَعَ قَوْلِ
{ قالَ أَلْقِها } “buyurdu: Onu yere bırak” ifadesindeki fail zamiri, { إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ } buyruğundaki mütekellim zamirinden iltifat yoluyla Allah Teâlâ'ya dönmektedir. Bu iltifatı gerektiren husus, bu sözün Musa'nın:
مُوسَى: هِيَ عَصايَ ... إِلَخْ.
{ هِيَ عَصايَ } “O benim asamdır...” sözüyle bir diyalog şeklinde vuku bulmasıdır.
وَقَوْلُهُ أَلْقِها يَتَّضِحُ بِهِ أَنَّ السُّؤَالَ كَانَ ذَرِيعَةً إِلَى غَرَضٍ سَيَأْتِي، وَهُوَ الْقَرِينَةُ عَلَى أَنَّ الِاسْتِفْهَامَ فِي قَوْلِهِ وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّنْبِيهِ إِلَى أَهَمِّيَّةِ الْمَسْئُولِ عَنْهُ كَالَّذِي يَجِيءُ فِي قَوْلِهِ: وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسى [طه: ٨٣] .
{ أَلْقِها } buyruğuyla, sorunun birazdan gelecek olan maksada bir vesile olduğu açıklığa kavuşmaktadır. Bu da { وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ } buyruğundaki istifhamın, Tâhâ Suresi'ndeki [83. ayette] gelen: { وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسى } “Seni kavminden aceleyle ayrılmaya sevk eden nedir ey Musa?” buyruğunda olduğu gibi hakkında soru sorulan şeyin önemine dikkat çekmek için kullanıldığının karinesidir.
وَالْحَيَّةُ: اسْمٌ لِصِنْفٍ مِنَ الْحَنَشِ مَسْمُومٍ إِذَا عَضَّ بِنَابَيْهِ قَتَلَ الْمَعْضُوضَ، وَيُطْلَقُ عَلَى الذَّكَرِ.
Hayye (الْحَيَّةُ), zehirli, iki dişiyle ısırdığında ısırılanı öldüren bir sürüngen türünün adıdır; erkeği için de kullanılır.
وَوصف الحيّة بتسعى لِإِظْهَارِ أَنَّ الْحَيَاةَ فِيهَا كَانَتْ كَامِلَةً بِالْمَشْيِ الشَّدِيدِ. وَالسَّعْيُ:
Yılanın { تَسْعى } “koşan” şeklinde nitelenmesi, onda canlılığın hızlı ve güçlü bir hareketle tam anlamıyla mevcut olduğunu göstermek içindir. Sa'y (السَّعْيُ):
الْمَشْيُ الَّذِي فِيهِ شِدَّةٌ، وَلِذَلِكَ خُصَّ غَالِبًا بِمَشْيِ الرَّجُلِ دُونَ الْمَرْأَةِ.
içinde sürat ve çeviklik bulunan yürüyüştür; bu yüzden çoğunlukla kadının değil, erkeğin yürüyüşüne tahsis edilmiştir.
وَأُعِيدَ فِعْلُ قالَ خُذْها بِدُونِ عَطْفٍ لِوُقُوعِهِ فِي سِيَاقِ الْمُحَاوَرَةِ.
{ قالَ خُذْها } “buyurdu: Tut onu” fiili, diyalog bağlamında yer aldığı için atıf harfi olmaksızın tekrarlanmıştır.
وَالسِّيرَةُ فِي الْأَصْلِ: هَيْئَةُ السَّيْرِ، وَأُطْلِقَتْ عَلَى الْعَادَةِ وَالطَّبِيعَةِ، وَانْتَصَبَ سِيرَتَهَا بِنَزْعِ الْخَافِضِ، أَيْ سَنُعِيدُهَا إِلَى سِيرَتِهَا الْأُولَى الَّتِي كَانَتْ قَبْلَ أَنْ تَنْقَلِبَ حَيَّةً، أَيْ سَنُعِيدُهَا عَصًا كَمَا كَانَتْ أَوَّلَ مَرَّةٍ.
Sîret (السِّيرَةُ) asılda gidişat ve yürüyüş tarzı demektir; daha sonra adet ve tabiat için de kullanılmıştır. { سِيرَتَهَا } kelimesi cer edatının hazfiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) mansuptur; yani “onu yılana dönüşmeden önceki ilk hâline döndüreceğiz”, diğer bir deyişle “onu ilk defasında olduğu gibi tekrar asa yapacağız” demektir.
وَالْغَرَضُ مِنْ إِظْهَارِ ذَلِكَ لِمُوسَى أَنْ يَعْرِفَ أَنَّ الْعَصَا تَطَبَّعَتْ بِالِانْقِلَابِ حَيَّةً، فَيَتَذَكَّرَ ذَلِكَ عِنْدَ مُنَاظَرَةِ السَّحَرَةِ لِئَلَّا يَحْتَاجَ حِينَئِذٍ إِلَى وَحي.
Bunun Musa'ya gösterilmesindeki maksat, asanın yılana dönüşme tabiatını kazandığını bilmesi ve büyücülerle münazara ederken bunu hatırlayıp o anda yeni bir vahye ihtiyaç duymamasıdır.
[سُورَة طه (٢٠) : الْآيَات ٢٢ إِلَى ٢٣]
[Tâhâ Suresi (20), 22-23. Ayetler]
وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلى جَناحِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ آيَةً أُخْرى (٢٢) لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى (٢٣)
{ وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلى جَناحِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ آيَةً أُخْرى (٢٢) لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى (٢٣) } “'Bir de diğer bir mucize olarak elini koynuna sok ki, bir kusur ve hastalık olmaksızın bembeyaz çıksın.' (22) 'Bunu sana en büyük ayetlerimizden gösterelim diye [yaptık].' (23)”
هَذِهِ مُعْجِزَةٌ أُخْرَى عَلَّمَهُ اللَّهُ إِيَّاهَا حَتَّى إِذَا تَحَدَّى فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ عَمِلَ مِثْلَ ذَلِكَ أَمَامَ السَّحَرَةِ. فَهَذَا تَمْرِينٌ عَلَى مُعْجِزَةٍ ثَانِيَةٍ مُتَّحِدُ الْغَرَضِ مَعَ إِلْقَاءِ الْعَصَا.
Bu, Firavun ve kavmine meydan okuduğunda büyücülerin önünde aynısını yapabilsin diye Allah'ın ona öğrettiği diğer bir mucizedir. Dolayısıyla bu, asanın yere atılmasıyla gayesi bir olan ikinci bir mucize üzerinde yapılan bir alıştırmadır.
وَالْجَنَاحُ: الْعَضُدُ وَمَا تَحْتَهُ إِلَى الْإِبِطِ. أُطْلِقَ عَلَيْهِ ذَلِكَ تَشْبِيهًا بِجَنَاحِ الطَّائِرِ.
Cenâh (الْجَنَاحُ), pazı ve koltuk altına kadar onun altında kalan kısımdır. Kuşun kanadına benzetilerek bu isim verilmiştir.
وَالضَّمُّ: الْإِلْصَاقُ، أَيْ أَلْصِقْ يَدَكَ الْيُمْنَى الَّتِي كُنْتَ مُمْسِكًا بِهَا الْعَصَا. وَكَيْفِيَّةُ إِلْصَاقِهَا بِجَنَاحِهِ أَنْ تُبَاشِرَ جِلْدَ جَنَاحِهِ بِأَنْ يُدْخِلَهَا فِي جَيْبِ قَمِيصِهِ حَتَّى تَمَاسَّ بَشَرَةَ جَنْبِهِ، كَمَا فِي آيَةِ سُورَةِ سُلَيْمَانَ: وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ [النّمل:
Damm (الضَّمُّ) yapıştırmak, bitiştirmek demektir; yani “asayı tuttuğun sağ elini bitiştir” anlamındadır. Elin yan tarafına bitiştirilme şekli, Neml Suresi'ndeki ayette: { وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ } “Elini koynuna sok, kusursuz ve bembeyaz çıksın” [Neml: 12] buyrulduğu gibi, elini gömleğinin yakasından içeri sokup böğrünün tenine temas ettirmesi suretiyle böğür cildine doğrudan temas etmesidir.
١٢] . جَعَلَ اللَّهُ تَغَيُّرَ لَوْنِ جِلْدِ يَدِهِ مُمَاسَّتِهَا جَنَاحَهُ تَشْرِيفًا لِأَكْثَرِ مَا يُنَاسِبُ مِنْ أَجْزَاءِ جِسْمِهِ بِالْفِعْلِ وَالِانْفِعَالِ.
Allah, elinin derisinin renginin böğrüne temas etmesiyle değişmesini, fiil ve tesir alma bakımından bedeninin en uygun uzuvlarına bir şeref kılmıştır.
وبَيْضاءَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ تَخْرُجْ، ومِنْ غَيْرِ سُوءٍ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ بَيْضاءَ.
{ بَيْضاءَ } kelimesi { تَخْرُجْ } fiilinin fail zamirinden hâldir. { مِنْ غَيْرِ سُوءٍ } ise { بَيْضاءَ } kelimesindeki zamirden hâldir.
وَمَعْنَى مِنْ غَيْرِ سُوءٍ مِنْ غَيْرِ مَرَضٍ مِثْلِ الْبَرَصِ وَالْبَهَقِ بِأَنْ تَصِيرَ بَيْضَاءَ ثُمَّ تَعُودَ إِلَى لَوْنِهَا الْمُمَاثِلِ لَوْنَ بَقِيَّةِ بَشَرَتِهِ. وَانْتَصَبَ آيَةً عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ تَخْرُجْ.
{ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ } ifadesinin anlamı, alaca ve abraş gibi bir hastalık olmaksızın bembeyaz olup ardından teninin geri kalan rengiyle aynı olan eski rengine dönmesidir. { آيَةً } kelimesi ise { تَخْرُجْ } fiilinin fail zamirinden hâl olarak mansup kılınmıştır.
وَالتَّعْلِيلُ فِي قَوْلِهِ لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِ تَخْرُجْ بَيْضاءَ، فَاللَّامُ مُتَعَلِّقَةٌ بِ تَخْرُجْ لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى نَجْعَلُهَا بَيْضَاءَ فَتَخْرُجُ بَيْضَاءَ أَوْ نُخْرِجُهَا لَكَ بَيْضَاءَ.
{ لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى } buyruğundaki talil (gerekçe), { تَخْرُجْ بَيْضاءَ } ifadesine racidir. Dolayısıyla lâm harfi { تَخْرُجْ } fiiline taalluk etmektedir; zira bu fiil “onu bembeyaz yaparız da bembeyaz çıkar” veya “onu senin için bembeyaz çıkarırız” anlamındadır.
وَهَذَا التَّعْلِيلُ رَاجِعٌ إِلَى تَكْرِيرِ
Bu ta'lîl (gerekçelendirme), mucizenin tekrarlanmasına...
الْآيَةِ، أَيْ كَرَّرْنَا الْآيَاتِ لِنُرِيَكَ بَعْضَ آيَاتِنَا فَتَعْلَمَ قُدْرَتَنَا عَلَى غَيْرِهَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَتَعَلَّقَ لِنُرِيَكَ بِمَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ أَلْقِها وَمَا تَفَرَّعَ عَلَيْهِ. وَقَوْلُهُ وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلى جَناحِكَ وَمَا بَعْدَهُ، وَتَقْدِيرُ الْمَحْذُوفِ: فَعَلْنَا ذَلِكَ لِنُرِيَكَ مِنْ آيَاتِنَا.
racidir; yani “ayetlerimizden bazılarını sana gösterelim de bunların dışındakilere de gücümüzün yettiğini bilesin diye mucizeleri tekrarladık” demektir. { لِنُرِيَكَ } ifadesinin, { أَلْقِها } buyruğunun ve ona bağlı olanların, keza { وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلى جَناحِكَ } buyruğunun ve sonrasının delalet ettiği mahzuf bir fiile taalluk etmesi de caizdir. Mahzuf ifadenin takdiri şöyledir: “Sana ayetlerimizden gösterelim diye böyle yaptık.”
ومِنْ آياتِنَا فِي مَوْضِعِ الْمَفْعُول الثَّانِي لنريك، فَتكون (من) فِيهِ اسْمًا بِمَعْنَى بَعْضٍ عَلَى رَأْيِ الْتَفْتَازَانِيِّ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فِي سُورَة الْبَقَرَة [٨] ، وَيُشِير إِلَيْهِ كَلَامُ «الْكَشَّافِ» هُنَا.
{ مِنْ آياتِنَا } ifadesi { لِنُرِيَكَ } fiilinin ikinci mefulü konumundadır. Dolayısıyla Teftâzânî'nin görüşüne göre buradaki “min (مِنْ)” harfi “bazı/bir kısım” manasında isimdir. Bu husus, Bakara Suresi'ndeki [8. ayette] yer alan Allah Teâlâ'nın: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ } “İnsanlardan öyleleri vardır ki: 'Allah'a iman ettik' derler” buyruğunda geçmişti; Zemahşerî'nin el-Keşşâf'taki sözleri de burada buna işaret etmektedir.
والْكُبْرى صِفَةٌ لِ آياتِنَا. وَالْكِبَرُ: مُسْتَعَارٌ لِقُوَّةِ الْمَاهِيَّةِ. أَيْ آيَاتِنَا الْقَوِيَّةِ الدَّلَالَةِ عَلَى قُدْرَتِنَا أَوْ عَلَى أَنا أَرْسَلْنَاك.
{ الْكُبْرى } kelimesi { آياتِنَا } ifadesinin sıfatıdır. Kiber (الْكِبَرُ - büyüklük) kelimesi, mahiyetin kuvvetinden istiare edilmiştir; yani kudretimize veya seni peygamber olarak gönderdiğimize delaleti kuvvetli olan ayetlerimiz demektir.
[٢٤- ٣٦]
[24- 36]
[سُورَة طه (٢٠) : الْآيَات ٢٤ إِلَى ٣٦]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 24-36]
اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى (٢٤) قالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي (٢٥) وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي (٢٦) وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي (٢٧) يَفْقَهُوا قَوْلِي (٢٨)
{ اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى (٢٤) قالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي (٢٥) وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي (٢٦) وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي (٢٧) يَفْقَهُوا قَوْلِي (٢٨) } “Firavun'a git; çünkü o azdı. (Mûsâ) dedi ki: 'Rabbim! Gönlüme ferahlık ver. İşimi bana kolaylaştır. Dilimdeki düğümü çöz ki sözümü anlasınlar.'”
وَاجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي (٢٩) هارُونَ أَخِي (٣٠) اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي (٣١) وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي (٣٢) كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيراً (٣٣)
{ وَاجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي (٢٩) هارُونَ أَخِي (٣٠) اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي (٣١) وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي (٣٢) كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيراً (٣٣) } “'Bana ailemden bir yardımcı ver: Kardeşim Hârûn'u. Onunla arkamı kuvvetlendir. Onu işime ortak kıl ki seni çokça tesbih edelim.'”
وَنَذْكُرَكَ كَثِيراً (٣٤) إِنَّكَ كُنْتَ بِنا بَصِيراً (٣٥) قالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسى (٣٦)
{ وَنَذْكُرَكَ كَثِيراً (٣٤) إِنَّكَ كُنْتَ بِنا بَصِيراً (٣٥) قالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسى (٣٦) } “'Ve seni çokça analım. Şüphesiz sen bizi hakkıyla görendin.' (Allah) buyurdu: 'Ey Mûsâ! İstediğin sana verildi.'”
لَمَّا أَظْهَرَ اللَّهُ لَهُ الْآيَتَيْنِ فَعَلِمَ بِذَلِكَ أَنَّهُ مُؤَيَّدٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، أَمَرَهُ اللَّهُ بِالْأَمْرِ الْعَظِيمِ الَّذِي مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُدْخِلَ الرَّوْعَ فِي نَفْسِ الْمَأْمُورِ بِهِ وَهُوَ مُوَاجَهَةُ أَعْظَمِ مُلُوكِ الْأَرْضِ يَوْمَئِذٍ بِالْمَوْعِظَةِ وَمُكَاشَفَتُهُ بِفَسَادِ حَالِهِ، وَقَدْ جَاءَ فِي الْآيَاتِ الْآتِيَةِ:
Allah ona iki mucizeyi gösterip o da bu sayede Allah Teâlâ tarafından desteklendiğini bilince, Allah ona, muhatabın kalbine korku salacak nitelikteki o büyük emri verdi; o da o günün en büyük yeryüzü hükümdarının karşısına öğütle çıkmak ve durumunun bozukluğunu yüzüne vurmaktı. Nitekim gelecek ayetlerde şöyle buyrulmuştur:
قَالَا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أَوْ أَنْ يَطْغى قالَ لَا تَخافا إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى [طه: ٤٥، ٤٦] .
{ قَالَا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أَوْ أَنْ يَطْغى قالَ لَا تَخافا إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى } [Tâhâ: 45, 46] “Dediler ki: 'Rabbimiz! Onun bize karşı aşırı gitmesinden veya büsbütün azmasından korkarız.' (Allah) buyurdu ki: 'Korkmayın, zira ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm.'”
وَالذَّهَابُ الْمَأْمُورُ بِهِ ذَهَابٌ خَاصٌّ، قَدْ فَهِمَهُ مُوسَى مِنْ مُقَدِّمَاتِ الْإِخْبَارِ بِاخْتِيَارِهِ، وَإِظْهَارِ الْمُعْجِزَاتِ لَهُ، أَوْ صَرَّحَ لَهُ بِهِ وَطَوَى ذِكْرَهُ هُنَا عَلَى طَرِيقَةِ الْإِيجَازِ، عَلَى أَنَّ التّعليل الْوَاقِع بعده ينبىء بِهِ.
Emredilen gitme, özel bir gitmedir; Mûsâ bunu seçildiğinin haber verilmesi ve kendisine mucizelerin gösterilmesinin öncüllerinden anlamıştır; yahut kendisine açıkça bildirilmiş olup îcâz yoluyla burada zikredilmemiştir. Ne var ki ardından gelen gerekçelendirme buna işaret etmektedir.
فَجُمْلَةُ إِنَّهُ طَغى تَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ بِالذَّهَابِ إِلَيْهِ، وَإِنَّمَا صَلُحَتْ لِلتَّعْلِيلِ لِأَنَّ الْمُرَادَ ذَهَابٌ خَاصٌّ، وَهُوَ إِبْلَاغُ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِإِبْلَاغِهِ إِلَيْهِ من تَغْيِيره عَمَّا هُوَ عَلَيْهِ مِنْ عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ.
{ إِنَّهُ طَغى } cümlesi, ona gitme emrinin gerekçesidir. Bunun gerekçe olmaya elverişli olması, kastın özel bir gidiş olması sebebiyledir ki o da Allah'tan başkasına ibadet etme durumunu değiştirmesi için Allah'ın kendisine tebliğ edilmesini emrettiği hususları ona ulaştırmaktır.
وَلَمَّا عَلِمَ مُوسَى ذَلِكَ لَمْ يُبَادِرْ بِالْمُرَاجَعَةِ فِي الْخَوْفِ مِنْ ظُلْمِ فِرْعَوْنَ، بَلْ تَلَقَّى الْأَمْرَ وَسَأَلَ اللَّهَ الْإِعَانَةَ عَلَيْهِ، بِمَا يؤول إِلَى رَبَاطَةِ جَأْشِهِ وَخَلْقِ الْأَسْبَابِ الَّتِي تُعِينُهُ عَلَى تَبْلِيغِهِ، وَإِعْطَائِهِ فَصَاحَةَ الْقَوْلِ لِلْإِسْرَاعِ بِالْإِقْنَاعِ بِالْحُجَّةِ.
Mûsâ bunu öğrenince Firavun'un zulmünden duyduğu korkuyu hemen öne sürmedi; aksine emri kabullendi ve yüreğini pekiştirecek, tebliğe yardım edecek sebepleri yaratacak ve delille ikna etmeyi hızlandırmak için sözde fasihlik bahşedecek hususlarda Allah'tan yardım istedi.
وَحُكِيَ جَوَابُ مُوسَى عَنْ كَلَامِ الرَّبِّ بِفِعْلِ الْقَوْلِ غَيْرِ مَعْطُوفٍ جَرْيًا عَلَى طَرِيقَةِ الْمُحَاوَرَاتِ.
Mûsâ'nın Rabbin kelamına verdiği cevap, karşılıklı konuşma üslubuna uygun olarak atıfsız kavil (söyleme) fiiliyle hikâye edilmiştir.
وَرَتَّبَ مُوسَى الْأَشْيَاءَ الْمَسْئُولَةَ فِي كَلَامِهِ عَلَى حَسْبِ تَرْتِيبِهَا فِي الْوَاقِعِ عَلَى الْأَصْلِ فِي تَرْتِيبِ الْكَلَامِ مَا لَمْ يَكُنْ مُقْتَضٍ لِلْعَدْلِ عَنْهُ.
Mûsâ sözünde talep ettiği şeyleri, bundan dönmeyi gerektiren bir sebep bulunmadıkça kelamın dizilişindeki asıl kurala uygun olarak vakadaki tertibine göre sıralamıştır.
فَالشَّرْحُ، حَقِيقَتُهُ: تَقْطِيعُ ظَاهِرِ شَيْءٍ لَيِّنٍ. وَاسْتُعِيرَ هُنَا لِإِزَالَةِ مَا فِي نَفْسِ الْإِنْسَانِ مِنْ خَوَاطِرَ تُكَدِّرُهُ أَوْ تُوجِبُ تَرَدُّدَهُ فِي الْإِقْدَامِ عَلَى عَمَلٍ مَا تَشْبِيهًا بِتَشْرِيحِ اللَّحْمِ بِجَامِعِ التَّوْسِعَةِ.
Şerh (شرح) kelimesinin hakiki anlamı, yumuşak bir şeyin dışını yarmak/kesmektir. Burada genişletme ortak noktasıyla etin dilimlenmesine benzetilerek, insanın içindeki onu bulandıran veya bir işe girişmede tereddüt etmesini gerektiren düşüncelerin giderilmesi için istiare edilmiştir.
وَالْقَلْبُ: يُرَادُ بِهِ فِي كَلَامِهِمُ وَالْعقل. فَالْمَعْنَى: أَزِلْ عَنْ فِكْرِي الْخَوْفَ وَنَحْوَهُ، مِمَّا يَعْتَرِضُ الْإِنْسَانَ مِنْ عَقَبَاتٍ تَحُولُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الِانْتِفَاعِ بِإِقْدَامِهِ وَعَزَامَتِهِ، وَذَلِكَ مِنَ الْعُسْرِ، فَسَأَلَ تَيْسِيرَ أَمْرِهِ، أَيْ إِزَالَةَ الْمَوَانِعِ الْحَافَّةِ بِمَا كُلِّفَ بِهِ.
Göğüs/kalp ile onların kelamında akıl da kastedilir. Mana şöyledir: Zihnimden korku ve benzeri, insanın karşısına çıkıp cesaret ve azminden yararlanmasına engel olan engelleri kaldır. Bu durum zorluktandır; dolayısıyla işinin kolaylaştırılmasını, yani mükellef kılındığı şeyi kuşatan manilerin giderilmesini istemiştir.
وَالْأَمْرُ هُنَا: الشَّأْنُ، وَإِضَافَةُ (أَمْرِ) إِلَى ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ لِإِفَادَةِ مَزِيدِ اخْتِصَاصِهِ بِهِ وَهُوَ أَمْرُ الرِّسَالَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ الْآتِي وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي.
Buradaki emr (أَمْر) iş/durum demektir; “emr” kelimesinin mütekellim zamirine izafeti ise, onunla olan özel ilgisini ifade etmek içindir ki bu da gelecek olan { وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي } buyruğunda olduğu gibi risalet işidir.
وَالتَّيْسِيرُ: جَعْلُ الشَّيْءِ يَسِيرًا، أَيْ ذَا يُسْرٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ فِي سُورَة الْبَقَرَةِ [١٨٥] .
Teysîr (تَيْسِير), bir şeyi kolay/kolaylık sahibi kılmaktır. Bu husus, Bakara Suresi'ndeki [185. ayette] yer alan Allah Teâlâ'nın: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister” buyruğunda geçmişti.
ثُمَّ سَأَلَ سَلَامَةَ آلَةِ التَّبْلِيغِ وَهُوَ اللِّسَانُ بِأَنْ يَرْزُقَهُ فَصَاحَةَ التَّعْبِيرِ وَالْمَقْدِرَةَ عَلَى أَدَاءِ مُرَادِهِ بِأَوْضَحِ عِبَارَةً، فَشَبَّهَ حُبْسَةَ اللِّسَانِ بِالْعُقْدَةِ فِي الْحَبْلِ أَوِ الْخَيْطِ وَنَحْوِهِمَا لِأَنَّهَا تَمْنَعُ سُرْعَةَ اسْتِعْمَالِهِ.
Sonra tebliğ vasıtası olan dilin selametini, yani kendisine ifade fasahati ve muradını en açık ibareyle anlatma kudreti vermesini istedi; zira dildeki tutukluğu ip, sicim ve benzerlerindeki düğüme benzetti; çünkü o, hızlı kullanılmasını engeller.
وَالْعُقْدَةُ: مَوْضِعُ رَبْطِ بَعْضِ الْخَيْطِ أَوِ الْحَبْلِ بِبَعْضٍ آخَرَ مِنْهُ، وَهِيَ بِزِنَةِ فُعْلَةٍ بِمَعْنى مفعول كقضة وَغَرْفَةٍ أُطْلِقَتْ عَلَى عُسْرِ النُّطْقِ بِالْكَلَامِ أَوْ بِبَعْضِ الْحُرُوفِ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعَارَةِ لِعَدَمِ تَصَرُّفِ اللِّسَانِ عِنْدَ النُّطْقِ بِالْكَلِمَةِ وَهِيَ اسْتِعَارَةٌ مُصَرِّحَةٌ، وَيُقَالُ لَهَا حُبْسَةٌ.
Ukde (عُقْدَة), ipin veya sicimin bir kısmının diğer kısmına bağlandığı yerdir. Fu'le (فُعْلَة) vezninde olup mef'ûl manasındadır; kabza (قُبْضَة) ve gurfe (غُرْفَة) gibi. Kelime telaffuz edilirken dilin serbestçe hareket edememesi sebebiyle, istiare yoluyla sözü veya bazı harfleri telaffuz etmedeki zorluk için kullanılmıştır ve bu bir istiâre-i musarrahadır; buna hubse (حُبْسَة - dil tutukluğu) da denir.
يُقَالُ: عَقِدَ اللِّسَانُ كَفَرِحَ، فَهُوَ أَعْقَدُ إِذَا كَانَ لَا يُبِينُ الْكَلَامَ. وَاسْتَعَارَ لِإِزَالَتِهَا فِعْلَ الْحِلِّ الْمُنَاسِبِ الْعُقْدَةَ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِعَارَةِ الْمَكْنِيَّةِ.
Ferihe (فَرِحَ) babından “'akide'l-lisânu (عَقِدَ اللِّسَانُ)” denir; sözü net anlatamadığında ona “a'kadu (أَعْقَدُ)” denilir. Onun giderilmesi için de istiâre-i mekniyye yoluyla ukdeye (düğüme) uygun olan halletme/çözme (حَلّ) fiilini istiare etmiştir.
وَزِيَادَةُ لِي بَعْدَ اشْرَحْ وَبَعْدَ يَسِّرْ إِطْنَابٌ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ صَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» لِأَنَّ الْكَلَامَ مُفِيدٌ بِدُونِهِ. وَلَكِنْ سُلِكَ الْإِطْنَابُ لِمَا تُفِيدُهُ اللَّامُ مِنْ مَعْنَى الْعِلَّةِ، أَيِ اشْرَحْ صَدْرِي لِأَجْلِي وَيَسِّرْ أَمْرِي لِأَجْلِي، وَهِيَ اللَّامُ الْمُلَقَّبَةُ لَامَ التَّبْيِينِ الَّتِي تُفِيدُ تَقْوِيَةَ الْبَيَانِ، فَإِنَّ قَوْلَهُ صَدْرِي وأَمْرِي وَاضِحٌ أَنَّ الشَّرْحَ وَالتَّيْسِيرَ مُتَعَلِّقَانِ بِهِ فَكَانَ قَوْله لِي فيهمَا زِيَادَةَ بَيَانٍ كَقَوْلِهِ: أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ [الشَّرْح: ١] وَهُوَ هُنَا ضَرْبٌ مِنَ الْإِلْحَاحِ فِي الدُّعَاءِ لِنَفْسِهِ.
{ اشْرَحْ } ve { يَسِّرْ } fiillerinden sonra { لِي } ifadesinin ziyade getirilmesi, Miftâh müellifinin de işaret ettiği üzere ıtnâbtır (sözü pekiştirmek için uzatmadır); çünkü söz onsuz da manayı ifade eder. Fakat lâm harfinin illet manası bildirmesi sebebiyle ıtnâb yoluna gidilmiştir; yani “benim için gönlümü genişlet ve benim için işimi kolaylaştır” demektir. Bu, beyanı kuvvetlendirmeye yarayan ve “lâm-ı tebyîn” diye adlandırılan lâmdır. Zira { صَدْرِي } ve { أَمْرِي } ifadeleri, genişletme ve kolaylaştırmanın onunla ilgili olduğunu açıkça göstermektedir. Dolayısıyla her ikisindeki { لِي } ifadesi, { أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ } [İnşirâh: 1] “Senin göğsünü açıp genişletmedik mi?” buyruğunda olduğu gibi tebyîn/açıklama ziyadeliğidir; bu da burada kendisi için yapılan duada bir nevi ısrardır.
وَأَمَّا تَقْدِيمُ هَذَا الْمَجْرُورِ عَلَى مُتَعَلِّقِهِ فَلِيَحْصُلَ الْإِجْمَالُ ثُمَّ التَّفْصِيلُ فَيُفِيدُ مَفَادَ التَّأْكِيدِ مِنْ أَجْلِ تَكَرُّرِ الْإِسْنَادِ.
Bu mecrûr ögenin müteallakından önce getirilmesi ise önce icmal (özet) sonra tafsil (ayrıntı) elde edilsin de isnadın tekrarlanmasından dolayı tekit ifade etsin diyedir.
وَلَمْ يَأْتِ بِذَلِكَ مَعَ قَوْلِهِ وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي لِأَنَّ ذَلِكَ سُؤَالٌ يرجع إِلَى تَبْلِيغ رِسَالَةِ اللَّهِ إِلَى فِرْعَوْنَ فَلَيْسَتْ فَائِدَتُهَا رَاجِعَةً إِلَيْهِ حَتَّى يَأْتِيَ لَهَا بِلَامِ التَّبْيِينِ.
{ وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي } buyruğunda ise bunu getirmemiştir; çünkü bu, Allah'ın risaletinin Firavun'a tebliğ edilmesine raci bir taleptir; dolayısıyla faydası doğrudan kendisine dönük değildir ki onun için lâm-ı tebyîn getirsin.
وَتَنْكِيرُ عُقْدَةً لِلتَّعْظِيمِ، أَيْ عُقْدَةً شَدِيدَةً.
{ عُقْدَةً } kelimesinin tenvinli/belirsiz gelmesi tazim (büyütme) içindir; yani “şiddetli bir düğüm” demektir.
ومِنْ لِسانِي صفة لعقدة. وَعَدَلَ عَنْ أَنْ يَقُولَ: عُقْدَةَ لِسَانِي، بِالْإِضَافَةِ لِيَتَأَتَّى التَّنْكِيرُ الْمُشْعِرُ بِأَنَّهَا عُقْدَةٌ شَدِيدَةٌ.
{ مِنْ لِسانِي } ifadesi { عُقْدَةً } kelimesinin sıfatıdır. İzafetle “ukdete lisânî (عُقْدَةَ لِسَانِي)” demekten, onun şiddetli bir düğüm olduğunu hissettiren nekreliği sağlamak için vazgeçmiştir.
وَفِعْلُ يَفْقَهُوا مَجْزُومٌ فِي جَوَابِ الْأَمْرِ عَلَى الطَّرِيقَةِ الْمُتَّبَعَةِ فِي الْقُرْآنِ مِنْ جَعْلِ الشَّيْءِ الْمَطْلُوبِ بِمَنْزِلَةِ الْحَاصِلِ عَقِبَ الشَّرْطِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ [النُّور: ٣٠] أَيْ أَنْ نَقُلْ لَهُمْ غُضُّوا يَغُضُّوا، أَيْ شَأْنُهُمُ الِامْتِثَالُ. وَالْفِقْهُ: الْفَهْمُ.
{ يَفْقَهُوا } fiili, emrin cevabında meczumdur; bu da Kur'an'da takip edilen, talep edilen şeyi şartın hemen ardından meydana gelmiş gibi kabul etme üslubu gereğidir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ } [Nûr: 30] “Müminlere söyle, gözlerini sakınsınlar” buyruğu da böyledir; yani “onlara [gözlerini] sakınmalarını söylersek sakınırlar”; yani onların şanı itaattir. Fıkıh ise fehm (anlamak) demektir.
وَالْوَزِيرُ: فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعل، من وزار عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ، مِثْلُ حَكِيمٍ مِنْ أَحْكَمَ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْأَزْرِ، وَهُوَ الْمَعُونَةُ، وَالْمُؤَازَرَةُ كَذَلِكَ، وَالْكُلُّ مُشْتَقٌّ مِنَ الْأَزْرِ، أَيِ الْظَّهْرِ، كَمَا سَيَأْتِي قَرِيبًا، فَحَقُّهُ أَنْ يَكُونَ أَزِيرًا بِالْهَمْزَةِ إِلَّا أَنَّهُمْ قَلَبُوا هَمْزَتَهُ وَاوًا حَمْلًا عَلَى مُوَازِرٍ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَاهُ الَّذِي قُلِبَتْ هَمْزَتُهُ وَاوًا لِانْضِمَامِ مَا قَبْلَهَا. فَلَمَّا كَثُرَ فِي الْكَلَامِ قَوْلُهُمْ:
Vezir (الْوَزِيرُ); fâil anlamında faîl veznindedir, ehkame'den hakîm gibi kıyasa aykırı olarak vezâre'den gelir. Azr (الْأَزْر) kökünden türemiştir ki o da yardım demektir; muâzere (المؤازرة) de böyledir. Hepsi azr yani sırt/arka manasından türemiştir; az sonra geleceği üzere. Dolayısıyla hemzeyle ezîr (أَزِير) olması gerekirdi; ancak makabline damme gelmesinden ötürü hemzesi vava dönüşmüş olan ve aynı manayı taşıyan muvâzir (مُوَازِر) kelimesine hamlederek hemzesini vava çevirdiler. Kelamlarında:
مُوَازِرٌ وَيُوَازِرُ بِالْوَاوِ نَطَقُوا بِنَظِيرِهِ فِي الْمَعْنَى بِالْوَاوِ بِدُونِ مُوجِبٍ لِلْقَلْبِ إِلَّا الْحَمْلُ عَلَى النَّظِيرِ فِي النُّطْقِ، أَيِ اعْتِيَادِ النُّطْقِ بِهَمْزَتِهِ وَاوًا، أَيِ اجْعَلْ مُعِينًا مِنْ أَهْلِي.
vav ile “muvâzir (مُوَازِر)” ve “yuvâziru (يُوَازِرُ)” kullanımı çoğalınca, anlamca benzerini de telaffuzda benzerine hamletmekten -yani hemzesini vav olarak telaffuz etmeye alışmaktan- başka bir dönüşüm sebebi olmaksızın vav ile telaffuz ettiler. Yani “ailemden bir yardımcı kıl” demektir.
وَخَصَّ هَارُونَ لِفَرْطِ ثِقَتِهِ بِهِ وَلِأَنَّهُ كَانَ فَصِيحَ اللِّسَانِ مِقْوَالًا، فَكَوْنُهُ مِنْ أَهْلِهِ مَظِنَّةُ
Ona olan aşırı güveninden ve dilinin fasih, sözünün etkili olmasından ötürü Hârûn'u tahsis etti. Onun ailesinden olması,
النُّصْحِ لَهُ، وَكَوْنُهُ أَخَاهُ أَقْوَى فِي الْمُنَاصَحَةِ، وَكَوْنُهُ الْأَخَ الْخَاصَّ لِأَنَّهُ مَعْلُومٌ عِنْدَهُ بِأَصَالَةِ الرَّأْيِ.
kendisine samimiyetle nasihat edip destek olacağının zannıdır; kardeşi olması bu samimiyette daha güçlüdür; özellikle o kardeş olması ise görüşünün sağlamlığıyla bilinmesindendir.
وَجُمْلَةُ اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ بِصِيغَةِ الْأَمْرِ فِي فعلي اشْدُدْ، وأَشْرِكْهُ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ اجْعَلْ لِي وَزِيراً. سَأَلَ اللَّهَ
{ اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي } cümlesi, cumhurun kıraatinde { اشْدُدْ } ve { أَشْرِكْهُ } fiillerinde emir kipiyle olup { اجْعَلْ لِي وَزِيراً } cümlesinin beyanıdır. Allah'tan...
أَنْ يَجْعَلَهُ مُعِينًا لَهُ فِي أَعْمَالِهِ، وَسَأَلَهُ أَنْ يَأْذَنَ لَهُ بِأَنْ يَكُونَ شَرِيكًا لِمُوسَى فِي أَمْرِهِ، أَيْ أَمْرِ رِسَالَتِهِ.
işlerinde onu kendisine yardımcı kılmasını diledi ve Mûsâ'nın işinde, yani risalet işinde ona ortak olmasına izin vermesini istedi.
وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ بِصِيغَةِ الْمُتَكَلِّمِ- بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ الْمَقْطُوعَةِ- فِي «أَشْدُدْ» - وَبِضَمِّ هَمْزَةِ- «أُشْرِكْهُ» ، فَالْفِعْلَانِ إِذَنْ مَجْزُومَانِ فِي جَوَابِ الدُّعَاءِ كَمَا جَزَمَ يَفْقَهُوا قَوْلِي.
İbn Âmir ise “eşdud (أَشْدُدْ)” kelimesinde kesik hemzenin fethasıyla ve “üşrikhu (أُشْرِكْهُ)” kelimesinde hemzenin dammesiyle mütekellim kipiyle okumuştur. Bu durumda iki fiil, tıpkı { يَفْقَهُوا قَوْلِي } fiilinin meczum olması gibi duanın cevabında meczumdur.
وهارُونَ مَفْعُولٌ أَوَّلُ لِفِعْلِ اجْعَلْ، قُدِّمَ عَلَيْهِ الْمَفْعُولُ الثَّانِي لِلِاهْتِمَامِ.
{ هارُونَ } kelimesi { اجْعَلْ } fiilinin birinci mefulüdür; ikinci meful önemine binaen onun önüne geçirilmiştir.
وَالشَّدُّ: الْإِمْسَاكُ بِقُوَّةٍ.
Şedd (الشَّدُّ), kuvvetle tutmak/bağlamaktır.
وَالْأَزْرُ: أَصْلُهُ الظَّهْرُ. وَلَمَّا كَانَ الظَّهْرُ مَجْمَعَ حَرَكَةِ الْجِسْمِ وَقِوَامَ اسْتِقَامَتِهِ أُطْلِقَ اسْمُهُ عَلَى الْقُوَّةِ إِطْلَاقًا شَائِعًا يُسَاوِي الْحَقِيقَةَ فَقِيلَ الْأَزْرُ لِلْقُوَّةِ.
Azr (الْأَزْر) kelimesinin aslı sırttır. Sırt, bedenin hareketlerinin merkezi ve dik duruşunun direği olduğu için, onun ismi yaygın olarak hakiki manaya denk düşecek şekilde kuvvet için kullanılmış ve kuvvet manasında “el-azr” denilmiştir.
وَقِيلَ: آزَرَهُ إِذَا أَعَانَهُ وَقَوَّاهُ. وَسُمِّيَ الْإِزَارُ إِزَارًا لِأَنَّهُ يُشَدُّ بِهِ الظَّهْرُ، وَهُوَ فِي الْآيَةِ مُرَادٌ بِهِ الظَّهْرُ لِيُنَاسِبَ الشَّدَّ، فَيَكُونُ الْكَلَامُ تَمْثِيلًا لِهَيْئَةِ الْمُعِينِ وَالْمُعَانِ بِهَيْئَةِ مَشْدُودِ الظَّهْرِ بِحِزَامٍ وَنَحْوِهِ وَشَادِّهِ.
“Ona yardım etti ve onu güçlendirdi” anlamında “âzerahû (آزَرَهُ)” denilmiştir. İzar (bel örtüsü) da sırt onunla bağlandığı için izar diye isimlendirilmiştir. Ayette şedd (bağlama/sağlamlaştırma) kelimesine uygun düşmesi için onunla sırt kastedilmiştir. Böylece kelam, yardım eden ile yardım edilenin durumunu, kemer ve benzeri bir şeyle sırtı bağlanan ile onu bağlayanın durumuna bir temsil (temsîlî istiare) olmaktadır.
وَعَلَّلَ مُوسَى ﵇ سُؤَالَهُ تَحْصِيلَ مَا سَأَلَهُ لِنَفْسِهِ وَلِأَخِيهِ، بِأَنْ يُسَبِّحَا اللَّهَ كَثِيرًا وَيَذْكُرَا اللَّهَ كَثِيرًا. وَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّ فِيمَا سَأَلَهُ لِنَفْسِهِ تَسْهِيلًا لِأَدَاءِ الدَّعْوَةِ بِتَوَفُّرِ آلَاتِهَا وَوُجُودِ الْعَوْنِ عَلَيْهَا، وَذَلِكَ مَظِنَّةُ تَكْثِيرِهَا.
Mûsâ aleyhisselâm kendisi ve kardeşi için talep ettiği şeylerin gerçekleşmesini, Allah'ı çokça tesbih etmeleri ve Allah'ı çokça anmaları gerekçesine bağlamıştır. Bunun izahı şudur: Kendisi için istediği şeylerde, vasıtaların temini ve yardımın bulunmasıyla davetin ifasını kolaylaştırma vardır ki bu da davetin çoğalmasının zannıdır.
وَأَيْضًا فِيمَا سَأَلَهُ لِأَخِيهِ تَشْرِيكَهُ فِي الدَّعْوَةِ وَلَمْ يَكُنْ لِأَخِيهِ مِنْ قَبْلُ، وَذَلِكَ يَجْعَلُ مِنْ أَخِيهِ مُضَاعَفَةً لِدَعْوَتِهِ، وَذَلِكَ يَبْعَثُ أَخَاهُ أَيْضًا عَلَى الدَّعْوَةِ. وَدَعْوَةُ كُلٍّ مِنْهُمَا تَشْتَمِلُ عَلَى التَّعْرِيفِ بِصِفَاتِ اللَّهِ وَتَنْزِيهِهِ فَهِيَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى التَّسْبِيحِ، وَفِي الدَّعْوَةِ حَثٌّ عَلَى الْعَمَلِ بِوَصَايَا
Ayrıca kardeşi için istediği şeyde, önceden kardeşinde bulunmayan davete ortak etme vardır; bu da kardeşi sayesinde davetini katbekat artırır ve kardeşini de davete sevk eder. Her ikisinin daveti de Allah'ın sıfatlarını tanıtmayı ve O'nu noksanlıklardan tenzih etmeyi içerdiğinden tesbihi ihtiva etmektedir. Davette Allah Teâlâ'nın kullarına olan tavsiyeleriyle...
اللَّهِ تَعَالَى عِبَادَهُ، وَإِدْخَالُ الْأُمَّةِ فِي حَضْرَةِ الْإِيمَانِ وَالتَّقْوَى، وَفِي ذَلِكَ إِكْثَارٌ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ بِإِبْلَاغِ أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ. أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ هَذِهِ الْآيَاتِ اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي وَلا تَنِيا فِي ذِكْرِي [طه: ٤٢] ، أَيْ لَا تَضْعُفَا فِي تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ، فَلَا جَرَمَ كَانَ فِي تَحْصِيلِ مَا دَعَا بِهِ إِكْثَارٌ مِنْ تَسْبِيحِهِمَا وَذِكْرِهِمَا اللَّهَ.
amel etmeye teşvik ve ümmeti iman ve takva dairesine sokma vardır; bunda da O'nun emir ve yasaklarını tebliğ etmek suretiyle Allah'ı çokça anma bulunmaktadır. Bu ayetlerden sonra gelen Allah Teâlâ'nın: { اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي وَلا تَنِيا فِي ذِكْرِي } [Tâhâ: 42] “Sen ve kardeşin ayetlerimle gidin ve beni anmakta (tebliğde) gevşeklik göstermeyin” buyruğunu görmez misin? Yani risaleti tebliğ etmekte zaaf göstermeyin demektir. Dolayısıyla dua ettiği şeylerin gerçekleşmesinde, ikisinin Allah'ı çokça tesbih etmesi ve anması muhakkak mevcuttur.
وَأَيْضًا فِي التَّعَاوُنِ عَلَى آدَاءِ الرِّسَالَةِ تَقْلِيلٌ مِنَ الِاشْتِغَالِ بِضَرُورَاتِ الْحَيَاةِ، إِذْ يُمْكِنُ
Ayrıca risaletin ifasında yardımlaşmakta, hayatın zaruri ihtiyaçlarıyla meşguliyeti azaltma da vardır; zira...
أَنْ يَقْتَسِمَا الْعَمَلَ الضَّرُورِيَّ لِحَيَاتِهِمَا فَيَقِلُّ زَمَنُ اشْتِغَالِهِمَا بِالضَّرُورِيَّاتِ وَتَتَوَفَّرُ الْأَوْقَاتُ لِأَدَاءِ الرِّسَالَةِ. وَتِلْكَ فَائِدَةٌ عَظِيمَةٌ لِكِلَيْهِمَا فِي التَّبْلِيغِ.
hayatları için zaruri olan işi aralarında bölüşebilirler, böylece zaruri işlerle meşguliyet süreleri azalır ve risaletin ifası için vakitler çoğalır. Bu da tebliğ hususunda her ikisi için büyük bir faydadır.
وَالَّذِي أَلْجَأَ مُوسَى إِلَى سُؤَالِ ذَلِكَ عِلْمُهُ بِشِدَّةِ فِرْعَوْنَ وَطُغْيَانِهِ وَمَنْعِهِ الْأُمَّةَ مِنْ مُفَارَقَةِ ضَلَالِهِمْ، فَعُلِمَ أَنَّ فِي دَعْوَتِهِ فِتْنَةً لِلدَّاعِي فَسَأَلَ الْإِعَانَةَ عَلَى الْخَلَاصِ مِنْ تِلْكَ الْفِتْنَة ليتوفّرا لِلتَّسْبِيحِ وَالذِّكْرِ كَثِيرًا.
Mûsâ'yı bunu istemeye sevk eden şey, Firavun'un şiddetini, azgınlığını ve toplumu sapıklıklarını terk etmekten alıkoymasını bilmesidir; dolayısıyla onu davet etmede davetçi için bir fitne/sıkıntı olduğunu anlamış, çokça tesbih ve zikre vakit ayırabilmek için o fitneden kurtulmaya yardım istemiştir.
وَجُمْلَةُ إِنَّكَ كُنْتَ بِنا بَصِيراً تَعْلِيلٌ لِسُؤَالِهِ شَرْحَ صَدْرِهِ وَمَا بَعْدَهُ، أَيْ لِأَنَّكَ تَعْلَمُ حَالِي وَحَالَ أَخِي، وَإِنِّي مَا دَعَوْتُكَ بِمَا دَعَوْتُ إِلَّا لِأَنَّنَا مُحْتَاجَانِ لِذَلِكَ، وَفِيهِ تَفْوِيضٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِأَنَّهُ أَعْلَمُ بِمَا فِيهِ صَلَاحُهُمْ، وَأَنَّهُ مَا سَأَلَ سُؤَالَهُ إِلَّا بِحَسَبِ مَا بَلَغَ إِلَيْهِ عِلْمُهُ.
{ إِنَّكَ كُنْتَ بِنا بَصِيراً } cümlesi, göğsünün açılmasını ve sonrasını talep etmesinin gerekçesidir; yani “çünkü sen benim halimi de kardeşimin halini de bilmektesin; sana bu duaları etmem ancak ikimizin de buna muhtaç olmasındandır” demektir. Bunda Allah Teâlâ'nın onların maslahatına neyin uygun olduğunu en iyi bilen olduğuna dair bir tefvîz (işi havale etme) ve talebini ancak ilminin yettiği kadarıyla yaptığı [ikrarı] vardır.
وَقَوْلُهُ قالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسى وَعْدٌ لَهُ بِالْإِجَابَةِ، وَتَصْدِيقٌ لَهُ فِيمَا تَوَسَّمَهُ مِنَ الْمَصَالِحِ فِيمَا سَأَلَهُ لِنَفْسِهِ وَلِأَخِيهِ.
{ قالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسى } buyruğu, ona icabet edileceğine dair bir vaat ve kendisi ile kardeşi için talep ettiği şeylerde sezdiği maslahatları doğrulamadır.
وَالسُّؤْلُ بِمَعْنَى الْمَسْئُولِ. وَهُوَ وَزْنُ فِعْلٍ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ كَالْخُبْزِ بِمَعْنَى الْمَخْبُوزِ، وَالْأَكْلِ بِمَعْنَى الْمَأْكُولِ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعُقْدَةَ زَالَتْ عَنْ لِسَانِهِ، وَلِذَلِكَ لَمْ يُحْكَ فِيمَا بَعْدُ أَنَّهُ أَقَامَ هَارُونَ بِمُجَادَلَةِ فِرْعَوْنَ. وَوَقَعَ فِي التَّوْرَاةِ فِي الْإِصْحَاحِ السَّابِعِ مِنْ سِفْرِ الْخُرُوجِ: «فَقَالَ الرَّبُّ لِمُوسَى أَنْتَ تَتَكَلَّمُ بِكُلِّ مَا آمُرُكَ بِهِ وَهَارُونُ أَخُوكَ يُكَلِّمُ فِرْعَوْنَ
Sü'l (السُّؤْل), mes'ûl (istenen şey) anlamındadır. Mef'ûl manasında fi'l (فِعْل) veznindedir; pişirilmiş ekmek anlamındaki hubz (خُبْز) ve yenmiş yemek anlamındaki ekl (أَكْل) gibi. Bu, dilindeki düğümün çözüldüğüne delalet eder; bu sebepledir ki daha sonra Firavun ile münazarada Hârûn'u öne sürdüğü nakledilmemiştir. Tevrat'ta Çıkış Kitabı'nın yedinci babında şöyle yer almıştır: “Rab Mûsâ'ya: 'Sana emrettiğim her şeyi sen söyleyeceksin; kardeşin Hârûn da Firavun ile konuşacak
» .
' dedi.”
[٣٧- ٤١]
[37- 41]
[سُورَة طه (٢٠) : الْآيَات ٣٧ الى ٤١]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 37-41]
وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْكَ مَرَّةً أُخْرى (٣٧) إِذْ أَوْحَيْنا إِلى أُمِّكَ مَا يُوحى (٣٨) أَنِ اقْذِفِيهِ فِي التَّابُوتِ فَاقْذِفِيهِ فِي الْيَمِّ فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَعَدُوٌّ لَهُ وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي (٣٩) إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى مَنْ يَكْفُلُهُ فَرَجَعْناكَ إِلى أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَلا تَحْزَنَ وَقَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّيْناكَ مِنَ الْغَمِّ وَفَتَنَّاكَ فُتُوناً فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلى قَدَرٍ يَا مُوسى (٤٠) وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي (٤١)
{ وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْكَ مَرَّةً أُخْرى (٣٧) إِذْ أَوْحَيْنا إِلى أُمِّكَ مَا يُوحى (٣٨) أَنِ اقْذِفِيهِ فِي التَّابُوتِ فَاقْذِفِيهِ فِي الْيَمِّ فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَعَدُوٌّ لَهُ وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي (٣٩) إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى مَنْ يَكْفُلُهُ فَرَجَعْناكَ إِلى أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَلا تَحْزَنَ وَقَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّيْناكَ مِنَ الْغَمِّ وَفَتَنَّاكَ فُتُوناً فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلى قَدَرٍ يَا مُوسى (٤٠) وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي (٤١) } “Andolsun ki biz sana bir defa daha lütufta bulunmuştuk. Hani annene vahyolunacak şeyi ilham etmiştik: 'Onu sandığa koy da nehre bırak; nehir onu sahile atsın; benim de kendisinin de düşmanı olan biri onu alsın.' Ve gözetimim altında yetiştirilmen için senin üzerine kendimden bir sevgi koydum. Hani kız kardeşin gidip 'Ona bakacak birini size göstereyim mi?' diyordu. Böylece gözü aydın olsun ve üzülmesin diye seni annene geri verdik. Bir adam öldürmüştün de seni kederden kurtarmıştık ve seni türlü imtihanlarla sınamıştık. Bu yüzden yıllarca Medyen halkı arasında kaldın; sonra da takdir edilen bir vakitte (buraya) geldin ey Mûsâ! Seni kendim için seçip yetiştirdim.'”
جُمْلَةُ وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْكَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ [طه: ٣٦] لِأَنَّ جُمْلَةَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ تَتَضَمَّنُ مِنَّةً عَلَيْهِ، فَعُطِفَ عَلَيْهَا تَذْكِيرٌ بِمِنَّةٍ عَلَيْهِ أُخْرَى فِي وَقْتِ ازْدِيَادِهِ لِيَعْلَمَ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ بِمَحَلِّ الْعِنَايَةِ مِنْ رَبِّهِ مِنْ أَوَّلِ أَوْقَاتِ وُجُودِهِ فَابْتَدَأَهُ بِعِنَايَتِهِ قَبْلَ سُؤَالِهِ فَعِنَايَتُهُ بِهِ بَعْدَ سُؤَالِهِ أَحْرَى، وَلِأَنَّ تِلْكَ الْعِنَايَةَ الْأُولَى تَمْهِيدٌ لِمَا أَرَادَ اللَّهُ بِهِ مِنَ الِاصْطِفَاءِ وَالرِّسَالَةِ، فَالْكَرَمُ يَقْتَضِي أَنَّ الِابْتِدَاءَ بِالْإِحْسَانِ يَسْتَدْعِي الِاسْتِمْرَارَ عَلَيْهِ. فَهَذَا
{ وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْكَ } cümlesi, { قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ } [Tâhâ: 36] cümlesine matuftur; çünkü { قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ } cümlesi ona bir nimeti/lütfu tazammun etmektedir. Dolayısıyla doğduğu andan itibaren Rabbinin inayetine mazhar olduğunu, talep etmesinden önce O'nun inayetine başladığını ve talebinden sonra O'nun inayetinin evleviyetle süreceğini bilmesi için, doğumu esnasındaki bir diğer lütfun hatırlatılması ona atfedilmiştir. Çünkü o ilk inayet, Allah'ın onun hakkında murat ettiği seçilme ve risalet için bir hazırlıktır; kerem sahibi olmak da ihsana başlamanın onun devamını gerektirmesini iktiza eder. İşte bu...
طَمْأَنَةٌ لِفُؤَادِهِ وَشَرْحٌ لِصَدْرِهِ لِيَعْلَمَ أَنَّهُ سَيَكُونُ مُؤَيَّدًا فِي سَائِرِ أَحْوَالِهِ الْمُسْتَقْبَلَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى لِمُحَمَّدٍ ﷺ: وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيماً فَآوى وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى وَوَجَدَكَ عائِلًا فَأَغْنى [الضُّحَى: ٥- ٨] .
gelecekteki bütün hallerinde destekleneceğini bilmesi için kalbine bir sükûnet ve göğsüne bir ferahlıktır; nitekim Allah Teâlâ'nın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurması gibidir: { وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيماً فَآوى وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى وَوَجَدَكَ عائِلًا فَأَغْنى } [Duhâ: 5-8] “Ve elbette Rabbin sana verecek, sen de hoşnut olacaksın. O seni yetim bulup barındırmadı mı? Seni yolunu kaybetmiş bulup doğru yola iletmedi mi? Seni ihtiyaç içinde bulup zengin etmedi mi?”
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بلام الْقسم و (قد) لِتَحْقِيقِ الْخَبَرِ، لِأَنَّ مُوسَى ﵇ قَدْ عَلِمَ ذَلِكَ، فَتَحْقِيقُ الْخَبَرِ لَهُ تَحْقِيقٌ لَلَازِمِهِ الْمُرَادِ مِنْهُ، وَهُوَ أَنَّ عِنَايَةَ اللَّهِ بِهِ دَائِمَةٌ لَا تَنْقَطِعُ عَنْهُ زِيَادَةٌ فِي تَطْمِينِ خَاطِرِهِ بَعْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ [طه: ٣٦] .
Haberin kasem lâmı ve { قَدْ } ile tekit edilmesi, haberi pekiştirmek içindir. Çünkü Mûsâ aleyhisselâm bunu zaten biliyordu. Dolayısıyla haberin pekiştirilmesi, ondan kastedilen zorunlu neticenin gerçekleştiğini teyit etmek içindir ki bu da Allah Teâlâ'nın: { قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ } [Tâhâ: 36] “İstediğin sana verildi” buyruğundan sonra gönlünü daha da rahatlatmak üzere Allah'ın inayetinin kendisinden asla kesilmeyecek şekilde sürekli olduğunu bildirmektir.
وَالْمَرَّةُ: فَعْلَةٌ مِنَ الْمُرُورِ، غَلَبَتْ عَلَى مَعْنَى الْفِعْلَةِ الْوَاحِدَةِ مِنْ عَمَلٍ معيّن يعرف بِالْإِضَافَة أَوْ بِدَلَالَةِ الْمَقَامِ. وَقَدْ تَقَدَّمَتْ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُمْ بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فِي سُورَةِ بَرَاءَةَ [١٣] . وَانْتِصَابُ مَرَّةً هُنَا عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ لِفِعْلِ مَنَنَّا، أَيْ مَرَّةً مِنَ المنّ. ووصفها بِأُخْرَى هُنَا بِاعْتِبَارِ أَنَّهَا غَيْرُ هَذِهِ الْمِنَّةِ.
Merre (مَرَّة), 'mürûr' (geçip gitme) kökünden bir defalık fiil bildiren bir kelimedir; tamlama veya bağlamın delaletiyle bilinen belirli bir işten bir defa yapılması manasında galip olarak kullanılmıştır. Bu kelime, Berâe Sûresi'ndeki { وَهُمْ بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } [Tevbe: 13] “İlk defa size onlar saldırmışlardı” buyruğunda daha önce geçmişti. Buradaki { مَرَّةً } kelimesinin mensubiyeti, { مَنَنَّا } fiilinin mef'ûl-i mutlakı olmasındandır; yani 'lütfundan bir defa' demektir. Burada { أُخْرى } ile nitelenmesi ise onun bu [mevcut] lütuftan başka bir lütuf olması itibarıyladır.
وَ (إِذْ) ظَرْفٌ لِلْمِنَّةِ.
{ إِذْ } edatı, yapılan lütfun zarfıdır (zamanını bildirir).