وَأَمَّا (آذَنَ) فَهُوَ فِعْلٌ مُتَعَدٍّ بِالْهَمْزَةِ وَكَثُرَ اسْتِعْمَالُ الصِّيغَتَيْنِ فِي مَعْنَى الْإِنْذَارِ وَهُوَ الْإِعْلَامُ الْمَشُوبُ بِتَحْذِيرٍ. فَمِنِ اسْتِعْمَالِ أَذِنَ قَوْلُهُ
Âzene (آذَنَ) ise hemze ile geçişli kılınmış bir fiildir. Her iki kalıbın kullanımı da uyarı ile karışık bir bildirme olan inzâr anlamında yaygınlaşmıştır. Ezine (أَذِنَ) fiilinin kullanımına Yüce Allah'ın:
تَعَالَى: فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ
{ فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah'a ve Resûlüne karşı bir savaşa gireceğinizi bilin”
[الْبَقَرَة: ٢٧٩] ، وَمِنِ اسْتِعْمَالِ (آذَنَ) قَوْلُ الْحَارِثِ بْنِ حِلِّزَةَ:
[Bakara: 279] buyruğu; âzene (آذَنَ) fiilinin kullanımına ise Hâris b. Hillize'nin şu sözü örnektir:
آذَنَتْنَا بِبَيْنِهَا أَسْمَاءُ وَحُذِفَ مَفْعُولُ آذَنْتُكُمْ الثَّانِي لِدَلَالَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى مَا تُوعَدُونَ عَلَيْهِ، أَوْ يُقَدَّرُ:
«Esma ayrılığıyla bizi uyardı (bildirdi)». Yüce Allah'ın { مَا تُوعَدُونَ } “size vaad olunan şey” buyruğunun ona delaleti sebebiyle “âzentüküm”ün ikinci mef'ûlü hazfedilmiştir; yahut da önceki kısımların delaleti sebebiyle:
آذَنْتُكُمْ مَا يُوحَى إِلَيَّ لِدَلَالَةِ مَا تَقَدَّمَ عَلَيْهِ. وَالْأَظْهَرُ تَقْدِيرُ مَا يَشْمَلُ الْمَعْنَيَيْنِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
«bana vahyolunanı size bildirdim» şeklinde takdir edilir. En açık olanı ise Yüce Allah'ın:
فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ [هود: ٥٧] .
{ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ } “Eğer yüz çevirirseniz, muhakkak ki ben sizinle bana gönderileni tebliğ ettim” [Hûd: 57] buyruğu gibi her iki manayı da kapsayan bir takdir yapılmasıdır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: عَلى سَواءٍ (عَلَى) فِيهِ لِلِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ، وَهُوَ قُوَّةُ الْمُلَابَسَةِ وَتَمَكُّنُ الْوَصْفِ مِنْ مَوْصُوفِهِ.
Yüce Allah'ın { عَلى سَواءٍ } “eşitlik üzere” buyruğundaki (alâ / عَلَى) harfi mecazi istilâ içindir; bu da kuvvetli bir irtibatı ve vasfın mevsufuna iyice yerleşmesini ifade eder.
وَ (سَوَاءٍ) اسْمٌ مَعْنَاهُ مُسْتَوٍ. وَالِاسْتِوَاءُ: الْمُمَاثَلَةُ فِي شَيْءٍ وَيُجْمَعُ عَلَى أَسَوَاءٍ.
Sevâ' (سَوَاء) eşit manasına gelen bir isimdir. İstivâ ise bir şeyde benzerlik ve denklik demektir ve esvâ' (أَسْوَاء) şeklinde çoğulu gelir.
وَأَصْلُهُ مَصْدَرٌ ثُمَّ عُومِلَ مُعَامَلَةَ الْأَسْمَاءِ فَجَمَعُوهُ لِذَلِكَ، وَحَقُّهُ أَنْ لَا يُجْمَعَ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلى سَواءٍ ظَرْفًا مُسْتَقِرًّا هُوَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى آذَنْتُكُمْ أَيْ أَنْذَرْتُكُمْ مُسْتَوِينَ فِي إِعْلَامِكُمْ بِهِ لَا يَدَّعِي أَحَدٌ مِنْكُمْ أَنَّهُ لَمْ يَبْلُغْهُ الْإِنْذَارُ. وَهَذَا إِعْذَارٌ لَهُمْ وَتَسْجِيلٌ عَلَيْهِمْ
Aslı mastardır, sonra isim muamelesi görmüş ve bu yüzden çoğulu yapılmıştır; aslında çoğul yapılmaması gerekirdi. { عَلى سَواءٍ } ibaresinin Yüce Allah'ın { آذَنْتُكُمْ } “size bildirdim” buyruğundaki hitap zamirinden hâl olan müstekar bir zarf olması caizdir; yani 'hiçbiriniz uyarının kendisine ulaşmadığını iddia edemesin diye bunu size bildirmede hepiniz eşit olacak şekilde uyardım' demektir. Bu, onlar için bir mazereti ortadan kaldırma ve aleyhlerine bir tescildir;
كَقَوْلِهِ فِي خُطْبَتِهِ «أَلَا هَلْ بَلَّغْتُ»
tıpkı Peygamber'in hutbesindeki «Dikkat edin, tebliğ ettim mi?» sözü gibidir.
. وَيَجُوزُ أَنْ يَتَعَلَّقَ الْمَجْرُورُ بِفِعْلِ آذَنْتُكُمْ قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الْإِيذَانُ عَلَى السَّوَاءِ:
Mecrûr ifadenin “âzentüküm” fiiline taalluk etmesi de caizdir. Ebû Müslim şöyle demiştir: 'Eşitlik üzere bildirmek,
الدُّعَاءُ إِلَى الْحَرْبِ مُجَاهَرَةً لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ [الْأَنْفَال: ٥٨] انْتهى. يُرِيدُ أَنَّ هَذَا مَثَلٌ بِحَالِ النَّذِيرِ بِالْحَرْبِ إِذْ لَمْ يَكُنْ فِي الْقُرْآنِ النَّازِلِ بِمَكَّةَ دُعَاءٌ إِلَى حَرْبٍ حَقِيقِيَّةٍ. وَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلى سَواءٍ حَالًا مِنْ ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ.
Yüce Allah'ın: { فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ } “Sen de adalet ve eşitlik üzere onlara fırlatıp at” [Enfâl: 58] buyruğuna binaen açıktan savaşa davet etmektir' (Alıntı sonu). Kastettiği şudur: Bu, savaşı haber veren kimsenin haline dair bir temsildir; zira Mekke'de inen Kur'an'da fiilî bir savaşa davet yoktu. Bu anlama göre { عَلى سَواءٍ } ibaresinin mütekellim zamirinden hâl olması da caizdir.
وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ آذَنْتُكُمْ لِدَلَالَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ عَلَيْهِ، وَلِأَنَّ السِّيَاقَ يُؤْذِنُ بِهِ لِقَوْلِهِ قَبْلَهُ: حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ [الْأَنْبِيَاء: ٩٦] الْآيَةَ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ فِي [سُورَةِ الْأَنْفَالِ: ٥٨] .
Yüce Allah'ın: { وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ } “Size vaad olunan şey yakın mıdır yoksa uzak mıdır bilmem” buyruğunun delaleti sebebiyle ve önceki: { حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ } “Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc açıldığı zaman...” [Enbiyâ: 96] ayetinin bunu hissettirmesinden dolayı “âzentüküm” fiilinin müteallakı hazfedilmiştir. Buna dair açıklama [Enfâl Sûresi: 58]'de Yüce Allah'ın: { فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ } buyruğunda geçmişti.
وَقَوْلُهُ: وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ يَشْمَلُ كُلَّ مَا يُوعَدُونَهُ مِنْ عِقَابٍ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ إِنْ عَاشُوا أَوْ مَاتُوا.
Yüce Allah'ın: { وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ } “Size vaad olunan şey yakın mıdır yoksa uzak mıdır bilmem” buyruğu, yaşasalar da ölseler de dünyada ve ahirette kendilerine vaad edilen bütün cezaları kapsar.
وَ (إِنْ) نَافِيَةٌ وَعُلِّقَ فِعْلُ أَدْرِي عَنِ الْعَمَلِ بِسَبَبِ حَرْفِ الِاسْتِفْهَامِ وَحُذِفَ الْعَائِدُ.
(İn / إِنْ) edatı nefiy (olumsuzluk) bildirir, “edrî” fiili soru harfi sebebiyle amelden ta'lik edilmiş (askıya alınmış) ve âid zamiri hazfedilmiştir.
وَتَقْدِيرُهُ: مَا توعدون بِهِ.
Takdiri ise şöyledir: 'Mâ tû'adûne bihî' (kendisiyle tehdit edildiğiniz şey).
[سُورَة الْأَنْبِيَاء (٢١) : آيَة ١١٠]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 110]
إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ (١١٠)
{ إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ } “Şüphesiz O, sözün açığa vurulanını da bilir, gizlemekte olduğunuz şeyleri de bilir.” (110)
جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْجُمَلِ الْمُتَعَاطِفَةِ. وَضَمِيرُ الْغَائِبِ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِقَرِينَةِ
Birbiri üzerine matuf (bağlantılı) cümleler arasında yer alan bir ara cümledir (cümle-i mu'tarıza). Gaib zamiri, makamın karinesiyle Yüce Allah'a aittir.
الْمَقَامِ. وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْجُمْلَةِ تَعْلِيلُ الْإِنْذَارِ بِتَحْقِيقِ حُلُولِ الْوَعِيدِ بِهِمْ وَتَعْلِيلُ عَدَمِ الْعِلْمِ بِقُرْبِهِ أَوْ بُعْدِهِ عَلَّلَ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَعْلَمُ جَهْرَهُمْ وَسِرَّهُمْ وَهُوَ الَّذِي يُؤَاخِذُهُمْ عَلَيْهِ وَهُوَ الَّذِي يَعْلَمُ مَتَى يَحِلُّ بِهِمْ عَذَابُهُ.
Cümlenin maksadı, tehdidin onların başına kesin olarak geleceğini bildiren uyarının gerekçesini ve bunun yakın mı yoksa uzak mı olduğunun bilinmemesinin gerekçesini açıklamaktır. Bunu da Yüce Allah'ın onların açığını da gizlisini de bildiği, bundan dolayı onları hesaba çekeceği ve azabının onlara ne zaman ineceğini yalnızca O'nun bildiği gerçeğiyle gerekçelendirmiştir.
وَعَائِدُ الْمَوْصُولِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا تَكْتُمُونَ ضمير مَحْذُوف.
Yüce Allah'ın: { مَا تَكْتُمُونَ } “gizlemekte olduğunuz şeyleri” buyruğundaki mevsûlün âid zamiri hazfedilmiştir.
[سُورَة الْأَنْبِيَاء (٢١) : آيَة ١١١]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 111]
وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (١١١)
{ وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ } “Bilmem; belki de bu, sizin için bir imtihan ve bir süreye kadar bir yararlanmadır.” (111)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ [الْأَنْبِيَاء: ١٠٩] . وَالضَّمِيرُ الَّذِي هُوَ اسْمُ (لَعَلَّ) عَائِدٌ إِلَى مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ مِنْ أَنَّهُ أَمْرٌ مُنْتَظَرُ الْوُقُوعِ وَأَنَّهُ تَأَخَّرَ عَنْ وُجُودِ مُوجِبِهِ، وَالتَّقْدِيرُ: لَعَلَّ تَأْخِيرَهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ، أَوْ لَعَلَّ تَأْخِيرَ مَا تُوعَدُونَ فِتْنَةٌ لَكُمْ، أَيْ مَا أَدْرِي حِكْمَةَ هَذَا التَّأْخِيرِ فَلَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ أَرَادَهَا اللَّهُ لِيُمْلِيَ لَكُمْ إِذْ بِتَأْخِيرِ الْوَعْدِ يَزْدَادُونَ فِي التَّكْذِيبِ وَالتَّوَلِّي وَذَلِكَ فِتْنَةٌ.
{ وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ } “Size vaad olunan şey yakın mıdır yoksa uzak mıdır bilmem” [Enbiyâ: 109] cümlesine atıftır. (Le'alle / لَعَلَّ) edatının ismi olan zamir, Yüce Allah'ın: { أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ } “Size vaad olunan şey yakın mıdır yoksa uzak mıdır” buyruğunun delalet ettiği; bu durumun vuku bulması beklenen bir iş olduğuna ve sebebinin varlığından sonraya ertelendiğine döner. Takdiri şöyledir: 'Belki de onun ertelenmesi sizin için bir fitnedir' veya 'Belki de size vaad edilenin ertelenmesi sizin için bir fitnedir.' Yani: 'Ben bu ertelemenin hikmetini bilmem; belki de o, mühlet tanımak için Allah'ın dilediği, sizin için bir fitnedir (sınavdır).' Zira vaadin ertelenmesiyle onlar yalanlamayı ve yüz çevirmeyi artırırlar ki bu da bir fitnedir.
وَالْفِتْنَةُ: اخْتِلَالُ الْأَحْوَالِ الْمُفْضِي إِلَى مَا فِيهِ مَضَرَّةٌ.
Fitne (الْفِتْنَةُ); zarara yol açan durumların bozulmasıdır.
وَالْمَتَاعُ: مَا يُنْتَفَعُ بِهِ مُدَّةً قَلِيلَةً، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ مَتاعٌ قَلِيلٌ فِي [سُورَةِ آل عمرَان: ١٩٦- ١٩٧] .
Metâ' (الْمَتَاعُ); [Âl-i İmrân Sûresi: 196-197]'de geçen: { لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ مَتاعٌ قَلِيلٌ } “İnkâr edenlerin diyar diyar gezip dolaşması sakın seni aldatmasın; [bu] az bir yararlanmadır” buyruğunda açıklandığı gibi, az bir süre kendisinden faydalanılan şeydir.
[سُورَة الْأَنْبِيَاء (٢١) : آيَة ١١٢]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 112]
قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَرَبُّنَا الرَّحْمنُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ (١١٢)
{ قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَرَبُّنَا الرَّحْمنُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ } “[Peygamber] dedi ki: 'Rabbim! Hak ile hükmet. Bizim Rabbimiz Rahmân'dır; sizin nitelemelerinize karşı yardımı talep edilendir.'” (112)
اسْتِئْنَاف ابتدائي بعد مَا مَضَى مِنْ وَصْفِ رِسَالَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَإِجْمَالِ أَصْلِهَا وَأَمْرِهِ بِإِنْذَارِهِمْ وَتَسْجِيلِ التَّبْلِيغِ. قَصَدَ مِنْ هَذَا الِاسْتِئْنَافِ التَّلْوِيحَ إِلَى عَاقِبَةِ أَمْرِ هَذَا الدِّينِ الْمَرْجُوَّةِ الْمُسْتَقْبَلَةِ لِتَكُونَ قِصَّةُ هَذَا الدِّينِ وَصَاحِبِهِ مستوفَاةَ الْمَبْدَأِ وَالْعَاقِبَةِ عَلَى وِزَانِ مَا ذُكِرَ قَبْلَهَا مِنْ قَصَصِ الرُّسُلِ السَّابِقِينَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً [الْأَنْبِيَاء: ٤٨] إِلَى هُنَا.
Hz. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem risaletinin vasfedilmesi, esasının özetlenmesi, onları uyarmasının emredilmesi ve tebliğin tescil edilmesinden sonra gelen yeni bir başlangıçtır (isti'nâf-ı ibtidâîdir). Bu başlangıç ile bu dinin ve sahibinin kıssasının, daha önce Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً } “Andolsun biz Mûsâ ve Hârûn'a Furkân'ı ve bir aydınlığı verdik” [Enbiyâ: 48] buyruğundan buraya kadar zikredilen geçmiş peygamberlerin kıssaları ölçüsünde başlangıcı ve akıbeti tamamlansın diye bu dinin umulan gelecekteki akıbetine ima kastedilmiştir.
وَفِي أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى نَبِيئَهُ ﵊ بِالِالْتِجَاءِ إِلَيْهِ وَالِاسْتِعَانَةِ بِهِ بَعْدَ مَا قَالَ لَهُ: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلى سَواءٍ [الْأَنْبِيَاء: ١٠٩] رَمْزٌ إِلَى أَنَّهُمْ مُتَوَلُّونَ لَا مَحَالَةَ وَأَنَّ اللَّهَ سَيَحُكْمُ فِيهِمْ بِجَزَاءِ جُرْمِهِمْ لِأَنَّ الْحُكْمَ بِالْحَقِّ لَا يُغَادِرُهُمْ، وَإِنَّ اللَّهَ فِي إِعَانَتِهِ لِأَن الله إِذا لَقَّنَ عِبَادَهُ دُعَاءً فَقَدْ ضَمِنَ لَهُمْ إِجَابَتَهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا [الْبَقَرَة: ٢٨٦] وَنَحْوَ ذَلِكَ، وَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَاسْتَجَابَ لِعَبْدِهِ فَحَكَمَ فِي هَؤُلَاءِ
Yüce Allah'ın, Peygamberine aleyhisselâm: { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلى سَواءٍ } “Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Ben size eşitlik üzere bildirdim'” [Enbiyâ: 109] buyurduktan sonra Kendisine sığınmasını ve Kendisinden yardım istemesini emretmesinde; onların kesinlikle yüz çevireceklerine, hak ile hükmetmek onları dışarıda bırakmayacağı için Allah'ın onlar hakkında cürümlerinin cezasıyla hükmedeceğine ve Allah'ın ona yardım edeceğine bir işaret vardır. Çünkü Allah, kullarına bir dua telkin ettiğinde onlara onun kabulünü garanti etmiştir; tıpkı Yüce Allah'ın: { رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا } “Rabbimiz! Unutur veya yanılırsak bizi sorumlu tutma” [Bakara: 286] buyruğu ve benzerleri gibi. Nitekim Allah vaadini doğrulamış, kulunun duasını kabul etmiş ve bu
الْمُعَانِدِينَ بِالْحَقِّ يَوْمَ بَدْرٍ.
inatçılar hakkında Bedir günü hak ile hükmetmiştir.
وَالْمَعْنَى: قُلْ ذَلِكَ بِمَسْمَعٍ مِنْهُمْ إِظْهَارًا لِتَحَدِّيهِ إِيَّاهُمْ بِأَنَّهُ فَوَّضَ أَمْرَهُ إِلَى رَبِّهِ لِيَحُكْمَ فِيهِمْ بِالْحَقِّ الَّذِي هُوَ خَضْدُ شَوْكَتِهِمْ وَإِبْطَالُ دِينِهِمْ، لِأَنَّ اللَّهَ يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ.
Manası şudur: Güçlerini kırmak ve dinlerini boşa çıkarmak suretiyle onlar hakkında hak ile hükmetmesi için işini Rabbine havale ettiğini onlara meydan okuyarak göstermek üzere bunu onların işiteceği şekilde söyle. Çünkü Allah, hakkı batılın tepesine indirir de onun beynini parçalar, bir de bakarsın ki o yok olup gitmiştir.
الْبَاء فِي قَوْلِهِ تَعَالَى بِالْحَقِّ لِلْمُلَابَسَةِ. وَحُذِفَ الْمُتَعَلِّقُ الثَّانِي لِفِعْلِ احْكُمْ لِتَنْبِيهِهِمْ إِلَى أَنَّ النَّبِيءَ عَلَى الْحَقِّ فَإِنَّهُ مَا سَأَلَ الْحُكْمَ بِالْحَقِّ إِلَّا لِأَنَّهُ يُرِيدُهُ، أَيِ احْكُمْ لَنَا أَوْ فِيهِمْ أَوْ بَيْنَنَا.
Yüce Allah'ın { بِالْحَقِّ } buyruğundaki bâ (ب) harfi mülâbese (beraberlik) içindir. Peygamberin hak üzere olduğuna dikkatlerini çekmek için “ıhküm” fiilinin ikinci müteallakı hazfedilmiştir; zira o, ancak hakkı istediği için hak ile hükmü talep etmiştir. Yani: 'Bizim lehimize yahut onlar hakkında veya aramızda hükmet' demektir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ قُلْ بِصِيغَةِ الْأَمْرِ. وَقَرَأَ حَفْصٌ قالَ بِصِيغَةِ الْمَاضِي مِثْلَ قَوْله تَعَالَى: قل رَبِّي يعلم القَوْل [الْأَنْبِيَاء: ٤] فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ. وَلَمْ يُكْتَبْ فِي الْمُصْحَفِ الْكُوفِيِّ بِإِثْبَاتِ الْأَلِفِ. عَلَى أَنَّهُ حِكَايَةٌ عَنِ الرَّسُولِ ﷺ.
Cumhur, emir kipiyle { قُلْ } (De ki) şeklinde okumuştur. Hafs ise bu sûrenin başındaki: { قُلْ رَبِّي يَعْلَمُ الْقَوْلَ } “Rabbim sözü bilir” [Enbiyâ: 4] buyruğundaki gibi geçmiş zaman kipiyle { قالَ } (Dedi) şeklinde okumuştur. Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem bir hikâye olmasına binaen Kûfe mushafında elif harfi sabit kılınarak yazılmamıştır.
ورَبِّ مُنَادًى مُضَافٌ حُذِفَتْ مِنْهُ يَاءُ الْمُتَكَلِّمِ الْمُضَافِ هُوَ إِلَيْهَا وَبَقِيَتِ الْكَسْرَةُ دَلِيلًا عَلَى الْيَاءِ.
{ رَبِّ } kelimesi, kendisine muzaf olduğu mütekellim yâ'sı hazfedilmiş ve kesre yâ'ya delil olarak bırakılmış bir muzaf münadadır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ- بِكَسْرِ الْبَاءِ- مِنْ رَبِّ. وَقَرَأَهُ أَبُو جَعْفَرٍ- بِضَمِّ الْبَاءِ- وَهُوَ وَجْهٌ عَرَبِيٌّ فِي الْمُنَادَى الْمُضَافِ إِلَى يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ كَأَنَّهُمْ جَعَلُوهُ بِمَنْزِلَةِ التَّرْخِيمِ وَهُوَ جَائِزٌ إِذَا أُمِنَ اللَّبْسُ.
Cumhur, { رَبِّ } kelimesinin bâ harfini kesre ile okumuştur. Ebû Ca'fer ise bâ harfini damme ile okumuştur. Bu, mütekellim yâ'sına muzaf olan münadada Arap diline ait bir vecihtir; sanki onu terhîm (kısaltma) konumunda tutmuşlardır ve bu, iltibastan (karışıklıktan) emin olunduğunda caizdir.
وَتَعْرِيفُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ بِالْإِضَافَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَرَبُّنَا لِتَضَمُّنِهَا تَعْظِيمًا لِشَأْنِ الْمُسْلِمِينَ بِالِاعْتِزَازِ بِأَنَّ اللَّهَ رَبُّهُمْ.
Yüce Allah'ın: { وَرَبُّنَا } buyruğundaki müsnedün ileyhin izâfetle marife kılınması, Allah'ın onların Rabbi olmasıyla izzet duyularak Müslümanların şanını yüceltmeyi içerdiği içindir.
وَضَمِيرُ الْمُتَكَلِّمِ الْمُشَارِكِ لِلنَّبِيءِ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ. وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ بِأَنَّهُمْ لَيْسُوا مِنْ مَرْبُوبِيَّةِ اللَّهِ فِي شَيْءٍ حَسَبَ إِعْرَاضِهِمْ عَنْ عِبَادَتِهِ إِلَى عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرِينَ لَا مَوْلى لَهُمْ [مُحَمَّد: ١١] .
Ortak mütekellim zamiri, Peygamber ve onunla beraber olan Müslümanlara aittir. Bunda, Yüce Allah'ın: { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرِينَ لَا مَوْلى لَهُمْ } “Bu, Allah'ın iman edenlerin mevlâsı olması, kâfirlerin ise hiçbir mevlâsının bulunmaması sebebiyledir” [Muhammed: 11] buyruğu gibi, Allah'a kulluktan yüz çevirip putlara tapmalarına göre müşriklerin Allah'ın terbiyesi ve sahiplenmesi altında hiçbir paylarının bulunmadığına dair üstü kapalı bir dokundurma (ta'rîz) vardır.
والرحمان عَطْفُ بَيَانٍ مِنْ رَبُّنَا لِأَنَّ الْمُرَادَ بِهِ هُنَا الِاسْمُ لَا الْوَصْفُ تَوَرُّكًا عَلَى الْمُشْرِكِينَ، لِأَنَّهُمْ أَنْكَرُوا اسْم الرحمان وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا وَزادَهُمْ نُفُوراً [الْفرْقَان: ٦٠] .
{ الرَّحْمنُ } lafzı, { رَبُّنَا } ifadesinden atf-ı beyândır. Çünkü burada kastedilen vasıf değil, müşriklere karşı galip gelmek üzere isimdir. Zira onlar Rahmân ismini inkâr etmişlerdi: { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا وَزادَهُمْ نُفُوراً } “Onlara 'Rahmân'a secde edin' denildiği zaman: 'Rahmân da neymiş? Bize emrettiğin şeye secde eder miyiz hiç?' dediler ve bu onların nefretini artırdı” [Furkân: 60].
وَتَعْرِيفُ الْمُسْتَعانُ لِإِفَادَةِ الْقَصْرِ، أَيْ لَا أَسْتَعِينُ بِغَيْرِهِ عَلَى مَا تَصِفُونَ، إِذْ لَا يَنْصُرُنَا غَيْرُ رَبِّنَا وَهُوَ نَاظِرٌ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ [الْفَاتِحَة: ٥] .
{ الْمُسْتَعانُ } kelimesinin marife oluşu kasr (tahsis) bildirmek içindir; yani 'Sizin nitelemelerinize karşı O'ndan başkasından yardım dilemem; zira Rabbimizden başkası bize yardım edemez' demektir. Bu da Yüce Allah'ın: { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Ve yalnız Senden yardım dileriz” [Fâtiha: 5] buyruğuna bakmaktadır.
وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: عَلى مَا تَصِفُونَ مُضَافٌ مَحْذُوفٌ هُوَ مَجْرُورُ (عَلَى) ، أَيْ عَلَى إِبْطَالِ مَا تَصِفُونَ بِإِظْهَارِ بُطْلَانِكُمْ لِلنَّاسِ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَا يَتَّبِعُوكُمْ، أَوْ عَلَى إِبْطَالِ مَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ مِنْ أَذَاهُمْ لَهُ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَتَأْلِيبِ الْعَرَبِ عَلَيْهِ.
Yüce Allah'ın: { عَلى مَا تَصِفُونَ } “sizin nitelemelerinize karşı” buyruğunda, (alâ / عَلَى) edatının mecrûru olan hazfedilmiş bir muzaf vardır; yani 'İnsanlara batıl oluşunuzu gösterip iman etmeleri ve size uymamaları için nitelediğiniz şeyleri boşa çıkarmak üzere' yahut 'Onların Peygambere ve müminlere verdikleri eziyetlerden ve Arapları onun aleyhine kışkırtmalarından doğacak neticeleri boşa çıkarmak üzere' demektir.
وَمَعْنَى مَا تَصِفُونَ وَمَا تَصَدَّرُ بِهِ أَقْوَالُكُمْ مِنَ الْأَذَى لَنَا. فَالْوَصْفُ هُنَا هُوَ الْأَقْوَالُ الدَّالَّةُ عَنِ الْأَوْصَافِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ يُوسُفَ. وَهُمْ وَصَفُوا النَّبِيءَ ﷺ بِصِفَاتِ ذَمٍّ كَقَوْلِهِمْ: مَجْنُونٌ وَسَاحِرٌ، وَوَصَفُوا الْقُرْآنَ بِأَنَّهُ شِعْرٌ وَأَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ، وَشَهَرُوا ذَلِكَ فِي دَهْمَائِهِمْ لِتَأْلِيبِ النَّاسِ عَلَيْهِ.
{ مَا تَصِفُونَ } ifadesinin anlamı: 'Bize yönelik eziyetlerden sözlerinizin ortaya koyduğu şeyler' demektir. Buradaki vasıf (niteleme), vasıflara delalet eden sözlerdir ve Yûsuf Sûresi'nde geçmişti. Onlar Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem 'mecnûn' ve 'büyücü' gibi yerici vasıflarla nitelemişler, Kur'an'ı da şiir ve öncekilerin masalları olarak vasfetmişler ve insanları onun aleyhine kışkırtmak için bunu avam tabakaları arasında yaymışlardı.