وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ مُسْتَعَارًا لِمَا سَيَكُونُ مِنْ أَحْوَالِهِمْ لِأَنَّهَا تُشْبِهُ الشَّيْءَ الَّذِي هُوَ تُجَاهَ الشَّخْصِ وَهُوَ يَمْشِي إِلَيْهِ، وَما خَلْفَهُمْ مستعارا لما مضى وَعبر مِنْ أَحْوَالِهِمْ لِأَنَّهَا تُشْبِهُ مَا تَرَكَهُ السَّائِرُ وَرَاءَهُ وَتَجَاوَزَهُ.
{ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } ifadesinin onların gelecekteki halleri için istiare edilmiş olması da caizdir; zira bu haller, kişinin karşısında durup kendisine doğru yürüdüğü şeye benzer. { وَما خَلْفَهُمْ } ifadesi de onların geçmiş ve geride kalmış halleri için istiare edilmiştir; zira bunlar da yürüyen kimsenin arkasında bırakıp geçtiği şeye benzer.
وَضَمِيرُ أَيْدِيهِمْ وخَلْفَهُمْ عَائِدَانِ: إِمَّا إِلَى الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ عَادَ إِلَيْهِمْ ضَمِيرُ فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ [الْحَج: ٦٧] ، وَإِمَّا إِلَى الْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ. وَإِرْجَاعُ الْأُمُورِ إِرْجَاعُ الْقَضَاءِ فِي جَزَائِهَا مِنْ ثَوَابٍ وَعِقَابٍ إِلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
{ أَيْدِيهِمْ } ve { خَلْفَهُمْ } zamirleri; ya { فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ } “...bu işte asla seninle çekişmesinler” ayetindeki zamirin merciine yani müşriklere racidir, ya da meleklere ve insanlara racidir. İşlerin döndürülmesi ise kıyamet gününde sevap ve ceza şeklindeki karşılık hükmünün O'na havale edilmesidir.
وَبُنِيَ فِعْلُ تُرْجَعُ إِلَى النَّائِبِ لِظُهُورِ مَنْ هُوَ فَاعِلُ الْإِرْجَاعِ فَإِنَّهُ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِاللَّهِ تَعَالَى، فَهُوَ يُمْهِلُ النَّاسَ فِي الدُّنْيَا وَهُوَ يَرْجِعُ الْأُمُورَ إِلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
{ تُرْجَعُ } fiili, döndürme işini yapan failin apaçık bilinmesi sebebiyle meçhul (naib-i faile isnatla) bina edilmiştir; zira bu ancak Allah Teâlâ'ya layıktır. Çünkü O, dünyada insanlara mühlet verir ve kıyamet gününde de bütün işleri kendisine döndürür.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ لِإِفَادَةِ الْحَصْرِ الْحَقِيقِيِّ، أَيْ إِلَى اللَّهِ لَا إِلَى غَيْرِهِ يَرْجِعُ الْجَزَاءُ لِأَنَّهُ مَلِكُ يَوْمِ الدِّينِ. وَالتَّعْرِيفُ فِي الْأُمُورُ لِلِاسْتِغْرَاقِ، أَيْ كُلِّ أَمْرٍ. وَذَلِكَ جَمْعٌ بَيْنَ الْبِشَارَةِ وَالنِّذَارَةِ تَبَعًا لِمَا قَبْلَهُ مِنْ قَوْلِهِ: يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ.
Mecrurun öne geçirilmesi hakiki hasr ifade eder; yani ceza ve mükâfat başkasına değil, yalnızca Allah'a döner, çünkü O din gününün mâlikidir. { الْأُمُورُ } kelimesindeki belirlilik takısı (el-) istiğrak içindir; yani her bir iş demektir. Bu da kendisinden önceki { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ } ifadesine tâbi olarak müjde ve uyarıyı bir arada toplamaktır.
[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ٧٧]
[Hac Suresi (22), Ayet 77]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٧٧)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٧٧) } “Ey iman edenler! Rükû edin, secdeye varın, Rabbinize kulluk edin ve hayır işleyin ki kurtuluşa eresiniz.”
لَمَّا كَانَ خِطَابُ الْمُشْرِكِينَ فَاتِحًا لِهَذِهِ السُّورَةِ وَشَاغِلًا لِمُعْظَمِهَا عَدَا مَا وَقَعَ اعْتِرَاضًا فِي خِلَالِ ذَلِكَ، فَقَدْ خُوطِبَ الْمُشْرِكُونَ بِ يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ، فَعِنْدَ اسْتِيفَاءِ مَا سِيقَ إِلَى الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْحُجَجِ وَالْقَوَارِعِ وَالنِّدَاءِ عَلَى مَسَاوِي أَعْمَالِهِمْ، خُتِمَتِ السُّورَةُ بِالْإِقْبَالِ عَلَى خِطَابِ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا يُصْلِحُ أَعْمَالَهُمْ وَيُنَوِّهُ بِشَأْنِهِمْ.
Müşriklere hitap bu surenin başlangıcını oluşturup, araya giren itirazî cümleler müstesna, surenin büyük bir kısmını kapladığından -nitekim müşriklere dört defa { يَا أَيُّهَا النَّاسُ } “Ey insanlar!” diye hitap edilmiştir-; müşriklere yöneltilen deliller, sarsıcı tehditler ve kötü amellerinin teşhiri tamamlandığında, sure müminlere yönelip amellerini ıslah edecek ve şanlarını yüceltecek hitapla sona erdirilmiştir.
وَفِي هَذَا التَّرْتِيبِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِإِصْلَاحِ الِاعْتِقَادِ مُقَدَّمٌ عَلَى الِاشْتِغَالِ بِإِصْلَاحِ الْأَعْمَالِ.
Bu tertipte, inancı ıslah etmekle meşgul olmanın amelleri ıslah etmekle meşgul olmaktan önce geldiğine bir ima vardır.
وَالْمُرَادُ بِالرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ الصَّلَوَاتُ. وَتَخْصِيصُهُمَا بِالذِّكْرِ مِنْ بَيْنِ أَعْمَالِ الصَّلَاةِ لِأَنَّهُمَا أَعْظَمُ أَرْكَانِ الصَّلَاةِ إِذْ بِهِمَا إِظْهَارُ الْخُضُوعِ وَالْعُبُودِيَّةِ. وَتَخْصِيصُ الصَّلَاةِ بِالذِّكْرِ قَبْلَ الْأَمْرِ بِبَقِيَّةِ الْعِبَادَاتِ الْمَشْمُولَةِ لِقَوْلِهِ وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الصَّلَاةَ عِمَادُ الدِّينِ.
Rükû ve secdeden murat namazlardır. Namazın fiilleri arasından özellikle bu ikisinin zikredilmesi, namazın en büyük rükünleri olmalarındandır; zira boyun eğme ve kulluk en çok bunlarla açığa vurulur. { وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ } buyruğunun kapsadığı diğer ibadetlerin emredilmesinden önce namazın özel olarak zikredilmesi, namazın dinin direği olduğuna bir tenbihtir.
وَالْمُرَادُ بِالْعِبَادَةِ: مَا أَمَرَ اللَّهُ النَّاسَ أَنْ يَتَعَبَّدُوا بِهِ مِثْلُ الصِّيَامِ وَالْحَجِّ.
İbadetten murat; oruç ve hac gibi Allah'ın insanlara kulluk yapmalarını emrettiği vazifelerdir.
وَقَوْلُهُ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ أَمْرٌ بِإِسْدَاءِ الْخَيْرِ إِلَى النَّاسِ مِنَ الزَّكَاةِ، وَحُسْنِ الْمُعَامَلَةِ كَصِلَةِ الرَّحِمِ، وَالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ، وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَسَائِرِ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، وَهَذَا مُجْمَلٌ بَيَّنَتْهُ وَبَيَّنَتْ مَرَاتِبَهُ أَدِلَّةٌ أُخْرَى.
{ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ } buyruğu; zekât vermek, sıla-i rahim gibi güzel muamelede bulunmak, iyiliği emredip kötülükten sakındırmak ve diğer güzel ahlaklar gibi insanlara iyilikte bulunmayı emretmektedir. Bu emir mücmeldir; onu ve mertebelerini başka deliller açıklamıştır.
وَالرَّجَاءُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى تَقْرِيبِ الْفَلَاحِ لَهُمْ إِذَا بَلَغُوا بِأَعْمَالِهِمُ الْحَدَّ الْمُوجِبَ لِلْفَلَاحِ فِيمَا حَدَّدَ اللَّهُ تَعَالَى، فَهَذِهِ حَقِيقَةُ الرَّجَاءِ. وَأَمَّا مَا يَسْتَلْزِمُهُ الرَّجَاءُ مِنْ تَرَدُّدِ الرَّاجِي فِي حُصُولِ الْمَرْجُوِّ فَذَلِكَ لَا يَخْطُرُ بِالْبَالِ لِقِيَامِ الْأَدِلَّةِ الَّتِي تُحِيلُ الشَّكَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى.
{ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } ifadesinden anlaşılan recâ (umut), amelleriyle Allah Teâlâ'nın belirlediği kurtuluşu gerektiren sınıra ulaştıkları takdirde kurtuluşun kendilerine yaklaştırılması anlamında kullanılmıştır; işte recânın hakikati budur. Umut edenin umulan şeyin gerçekleşmesi konusundaki tereddüdünü gerektiren recâ manasına gelince; Allah Teâlâ hakkında şüpheyi imkânsız kılan delillerin mevcudiyeti sebebiyle böyle bir şey hatıra dahi gelmez.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا إِلَى لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ اخْتَلَفَ الْأَئِمَّةُ فِي كَوْنِ ذَلِكَ مَوْضِعَ سَجْدَةٍ مِنْ سُجُودِ الْقُرْآنِ. وَالَّذِي ذَهَبَ إِلَيْهِ الْجُمْهُورُ أَنْ لَيْسَ ذَلِكَ مَوْضِعَ سَجْدَةٍ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ فِي «الْمُوَطَّأ» و «المدوّنة» ، وَأَبِي حَنِيفَةَ، وَالثَّوْرِيِّ.
Bil ki Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا } “Ey iman edenler! Rükû edin, secdeye varın” sözünden { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “umulur ki kurtuluşa eresiniz” kısmına kadar olan yerin Kur'an secdelerinden bir secde mahalli olup olmadığı hususunda imamlar ihtilaf etmişlerdir. Cumhûrun benimsediği görüş, buranın bir secde mahalli olmadığı yönündedir; Mâlik'in el-Muvatta' ve el-Müdevvene'deki kavli ile Ebû Hanîfe ve es-Sevrî'nin kavli de budur.
وَذَهَبَ جَمْعٌ غَفِيرٌ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ مَوْضِعَ سَجْدَةٍ، وَرَوَى الشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ، وَفُقَهَاءُ الْمَدِينَةِ، وَنَسَبَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ إِلَى مَالِكٍ
Büyük bir topluluk ise buranın bir secde mahalli olduğu görüşüne varmıştır; Şâfiî, Ahmed, İshâk ve Medine fukahası bunu rivayet etmiş, İbnü'l-Arabî de bunu Mâlik'e nispet etmiştir.
فِي رِوَايَةِ الْمَدَنِيِّينَ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ فِي «الْكَافِي» : «وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ قَدِيمًا وَحَدِيثًا مَنْ يَرَى السُّجُودَ فِي الثَّانِيَةِ مِنَ الْحَجِّ قَالَ: وَقَدْ رَوَاهُ ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ» . وَتَحْصِيلُ مَذْهَبِهِ أَنَّهَا إِحْدَى عَشْرَةَ سَجْدَةً لَيْسَ فِي الْمُفَصَّلِ مِنْهَا شَيْءٌ» ، فَلَمْ يَنْسِبْهُ إِلَى مَالِكٍ إِلَّا مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ وَهْبٍ، وَكَذَلِكَ ابْنُ رُشْدٍ فِي «الْمُقَدِّمَاتِ» : فَمَا نَسَبَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ إِلَى الْمَدَنِيِّينَ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ غَرِيبٌ.
[Bu nispet], Mâlik'in Medineli talebelerinin ondan yaptığı rivayette yer alır. İbn Abdilber el-Kâfî'de şöyle demiştir: «Eski ve yeni Medine ehlinden Hac suresindeki ikinci secdede secde yapılacağı görüşünde olanlar vardır; İbn Vehb de bunu Mâlik'ten rivayet etmiştir. Mâlik'in mezhebinin hülasası şudur: Kur'an secdeleri on birdir ve Mufassal surelerde bunlardan hiçbiri yoktur.» İbn Abdilber bunu Mâlik'e yalnızca İbn Vehb rivayetiyle nispet etmiştir; aynı şekilde İbn Rüşd de el-Mukaddimât'ta böyle yapmıştır. Dolayısıyla İbnü'l-Arabî'nin bunu Mâlik'in Medineli talebelerine nispet etmesi gariptir.
وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ لَهِيعَةَ عَنْ مِشْرَحٍ (١) عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ قَالَ: «قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فُضِّلَتْ سُورَةُ الْحَجِّ لِأَنَّ فِيهَا سَجْدَتَيْنِ؟ قَالَ: نَعَمْ، وَمَنْ لَمْ يَسْجُدْهُمَا فَلَا يَقْرَأْهُمَا»
Tirmizî, İbn Lehîa'dan, o Mişrah'tan (1), o da Ukbe b. Âmir'den şöyle rivayet etmiştir: «Dedim ki: Ey Allah'ın Resulü! Hac suresi içinde iki secde bulunduğu için mi üstün kılındı? Buyurdu ki: Evet, bu iki secdeyi yapmayacak olan kimse onları okumasın.»
اه. قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ إِسْنَادُهُ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ اه، أَيْ مِنْ أَجْلِ أَنَّ ابْنَ لَهِيعَةَ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، وَقَالَ مُسْلِمٌ: تَرَكَهُ وَكِيعٌ، وَالْقَطَّانُ، وَابْنُ مَهْدِيٍّ. وَقَالَ أَحْمَدُ:
Ebû Îsâ [et-Tirmizî] şöyle demiştir: «Bu hadisin isnadı kuvvetli değildir»; yani Yahyâ b. Maîn'in İbn Lehîa'yı zayıf saymasından dolayıdır. Müslim ise şöyle demiştir: «Vekî', el-Kattân ve İbn Mehdî onu terk etmiştir.» Ahmed de şöyle demiştir:
احْتَرَقَتْ كُتُبُهُ فَمَنْ رَوَى عَنْهُ قَدِيمًا (أَيْ قَبْلَ احْتِرَاقِ كُتُبِهِ) قُبِلَ.
«Kitapları yanmıştı; dolayısıyla ondan eskiden (yani kitapları yanmadan önce) rivayet edenlerin rivayeti kabul edilir.»
[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ٧٨]
[HAC SURESİ (22): AYET 78]
وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباكُمْ وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٧٨)
{ وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباكُمْ وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ } “Allah uğrunda O'na yaraşır bir cihadla cihad edin. O, sizi seçti ve dinde üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi; babanız İbrahim'in dininde [olduğu gibi]. O, daha önce de bunda da sizi 'Müslümanlar' olarak isimlendirdi ki Peygamber size şahit olsun, siz de insanlara şahitler olasınız. Artık namazı kılın, zekâtı verin ve Allah'a sarılın. O sizin mevlanızdır; ne güzel mevla, ne güzel yardımcıdır!”
وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ
{ وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ } “Allah uğrunda O'na yaraşır bir cihadla cihad edin.”
الْجِهَادُ بِصِيغَةِ الْمُفَاعَلَةِ حَقِيقَةٌ عُرْفِيَّةٌ فِي قِتَالِ أَعْدَاءِ الْمُسْلِمِينَ فِي الدِّينِ لِأَجْلِ إِعْلَاءِ كَلِمَةِ الْإِسْلَامِ أَوْ لِلدَّفْعِ عَنْهُ كَمَا
Mufâale kalıbındaki cihad kelimesi; İslam kelimesini yüceltmek veya dini savunmak gayesiyle Müslümanların din düşmanlarıyla savaşması hakkında örfî bir hakikattir; nitekim
فَسَّرَهُ النَّبِيءُ ﷺ: «مَنْ قَاتَلَ لِتَكُونَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا فَهُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu şöyle tefsir etmiştir: «Kim Allah'ın kelimesi en yüce olsun diye savaşırsa, işte o Allah yolundadır.»
. وَأَنَّ مَا
Şu da var ki,
رُوِيَ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ أَنَّهُ حِينَ قَفَلَ مِنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ قَالَ لِأَصْحَابِهِ: «رَجَعْنَا مِنَ الْجِهَادِ الْأَصْغَرِ إِلَى الْجِهَادِ الْأَكْبَرِ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den, Tebük Gazvesi'nden döndüğünde ashabına: «Küçük cihaddan büyük cihada döndük»
، وَفَسَّرَهُ لَهُمْ بِمُجَاهَدَةِ الْعَبْدِ هَوَاهُ ، فَذَلِكَ
ve bunu onlara kulun hevâsıyla mücâhedesi (kendi nefsiyle mücadelesi) şeklinde açıkladığı [rivayet]; işte bu,
مَحْمُولٌ عَلَى الْمُشَاكَلَةِ بِإِطْلَاقِ الْجِهَادِ عَلَى مَنْعِ دَاعِي النَّفْسِ إِلَى الْمَعْصِيَةِ.
nefsin günaha çağıran arzusunu engellemeye müşâkele yoluyla cihad denilmesine hamledilir.
وَمَعْنَى (فِي) التَّعْلِيلُ، أَيْ لِأَجْلِ اللَّهِ، أَيْ لِأَجْلِ نَصْرِ دِينِهِ
{ فِي } harf-i cerinin anlamı ta'lildir; yani Allah için, bir başka deyişle O'nun dinine yardım etmek içindir.
كَقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ: «دَخَلَتِ
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğunda da böyledir: «Bir kadın,
امْرَأَةٌ النَّارَ فِي هِرَّةٍ» أَيْ لِأَجْلِ هِرَّةٍ، أَيْ لِعَمَلٍ يَتَعَلَّقُ بِهِرَّةٍ كَمَا بَيِّنَهُ بِقَوْلِهِ: «حَبَسَتْهَا لَا هِيَ أَطْعَمَتْهَا وَلَا هِيَ أَرْسَلَتْهَا تُرَمِّمُ مِنْ خَشَاشِ الْأَرْضِ حَتَّى مَاتَتْ هَزْلًا»
bir kedi sebebiyle cehenneme girdi»; yani bir kedi yüzünden, kediyi ilgilendiren bir fiilden dolayı girdi. Nitekim bunu şu sözüyle açıklamıştır: «Onu hapsetti; ne yedirdi ne de yerin haşeratından yesin diye salıverdi, nihayet kedi zayıflıktan öldü.»
. وَانْتَصَبَ حَقَّ جِهادِهِ عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ الْمُبَيِّنِ لِلنَّوْعِ، وَأُضِيفَتِ الصِّفَةُ إِلَى الْمَوْصُوفِ، وَأَصْلُهُ: جِهَادَهُ الْحَقَّ، وَإِضَافَةُ جِهَادٍ إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ لِأَدْنَى مُلَابَسَةٍ، أَيْ حَقَّ الْجِهَادِ لِأَجْلِهِ، وَقَرِينَةُ الْمُرَادِ تَقَدُّمُ حَرْفِ (فِي) كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ [آل عمرَان: ١٠٢] .
{ حَقَّ جِهادِهِ } ifadesi nev'i açıklayan mef'ûl-i mutlak olarak mansub olmuştur; sıfat mevsûfuna muzaf kılınmıştır ve aslı: { جِهَادَهُ الْحَقَّ } şeklindedir. Cihad kelimesinin lafza-i celâl zamirine izafeti en küçük bir münasebetten ötürüdür; yani O'nun uğrundaki cihadın hakkı demektir. Muradın bu olduğuna karine, öncesindeki { فِي } harfidir; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ } “Ey iman edenler! Allah'tan, O'na yaraşır bir takva ile sakının” [Âl-i İmrân: 102] buyruğunda olduğu gibi.
وَالْحَقُّ بِمَعْنَى الْخَالِصِ، أَيِ الْجِهَادُ الَّذِي لَا يَشُوبُهُ تَقْصِيرٌ.
Hakk (حَقّ), hâlis anlamındadır; yani içine hiçbir kusur karışmayan cihaddır.
وَالْآيَةُ أَمْرٌ بِالْجِهَادِ، وَلَعَلَّهَا أَوَّلُ آيَةٍ جَاءَتْ فِي الْأَمْرِ بِالْجِهَادِ لِأَنَّ السُّورَةَ بَعْضَهَا مَكِّيٌّ وَبَعْضَهَا مَدَنِيٌّ وَلِأَنَّهُ تَقَدَّمَ آنِفًا قَوْلُهُ: ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ [الْحَج: ٦٠] ، فَهَذَا الْآنَ أَمْرٌ بِالْأَخْذِ فِي وَسَائِلِ النَّصْرِ، فَالْآيَةُ نَزَلَتْ قَبْلَ وَقْعَةِ بِدْرٍ لَا مَحَالَةَ.
Ayet cihad emridir ve cihad emri konusunda inen ilk ayet olması muhtemeldir. Zira surenin bir kısmı Mekkî, bir kısmı Medenîdir ve az önce: { ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ } “İşte böyle; kim kendisine yapılan haksızlığın benzeriyle karşılık verir, sonra da yine kendisine tecavüz edilirse, Allah ona mutlaka yardım edecektir” [Hac: 60] buyruğu geçmişti; bu da zafer vesilelerine sarılma emridir. Dolayısıyla bu ayet şüphesiz Bedir Savaşı'ndan önce inmiştir.
هُوَ اجْتَباكُمْ وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ جُمْلَةُ هُوَ اجْتَباكُمْ إِنْ حُمِلَتْ عَلَى أَنَّهَا وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ الْعِلَّةِ لِمَا أُمِرُوا بِهِ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا [الْحَج: ٧٧] إِلَخْ، أَيْ لِأَنَّهُ لَمَّا اجْتَبَاكُمْ، كَانَ حَقِيقًا بِالشُّكْرِ لَهُ بِتِلْكَ الْخِصَالِ الْمَأْمُورِ بِهَا.
{ هُوَ اجْتَباكُمْ وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “O, sizi seçti ve dinde üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi; babanız İbrahim'in dininde [olduğu gibi]. O, daha önce de bunda da sizi 'Müslümanlar' olarak isimlendirdi ki Peygamber size şahit olsun, siz de insanlara şahitler olasınız.” { هُوَ اجْتَباكُمْ } cümlesi, Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا } “Ey iman edenler! Rükû edin, secdeye varın” [Hac: 77] ila ahir buyruğundan itibaren kendilerine emredilen şeylerin illeti konumunda kabul edilirse anlam şöyle olur: Çünkü O sizi seçtiğinde, emredilen bu hasletlerle O'na şükredilmeye layık olmuştur.
وَالِاجْتِبَاءُ: الِاصْطِفَاءُ وَالِاخْتِبَارُ، أَيْ هُوَ اخْتَارَكُمْ لِتَلَقِّي دِينِهِ وَنَشْرِهِ وَنَصْرِهِ عَلَى مُعَانِدِيهِ. فَيَظْهَرُ أَنَّ هَذَا مُوَجَّهٌ لِأَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَصَالَةً وَيَشْرِكُهُمْ فِيهِ كُلُّ مَنْ جَاءَ بِعْدَهُمْ بِحُكْمِ اتِّحَادِ الْوَصْفِ فِي الْأَجْيَالِ كَمَا هُوَ الشَّأْنُ فِي مُخَاطِبَاتِ التَّشْرِيعِ.
İctibâ (اجْتِبَاء); seçmek ve beğenip ayırmaktır; yani dinini telakki etmek, onu yaymak ve inatçı hasımlarına karşı ona yardım etmek için sizi seçmiştir. Görünüşe göre bu hitap asaleten Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına yöneltilmiştir ve teşriî hitaplardaki kural gereğince vasfın nesiller boyu birliği hükmüyle onlardan sonra gelen herkes de bu hitaba ortaktır.
وَإِنْ حُمِلَ قَوْلُهُ هُوَ اجْتَباكُمْ عَلَى مَعْنَى التَّفْضِيلِ عَلَى الْأُمَمِ كَانَ مَلْحُوظًا فِيهِ تَفْضِيلُ مَجْمُوعِ الْأُمَّةِ عَلَى مَجْمُوعِ الْأُمَمِ السَّابِقَةِ الرَّاجِعِ إِلَى تَفْضِيلِ كُلِّ طَبَقَةٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ عَلَى الطَّبَقَةِ الْمُمَاثِلَةِ لَهَا مِنَ الْأُمَمِ السَّالِفَةِ.
{ هُوَ اجْتَباكُمْ } buyruğu ümmetlere üstün kılınma manasına hamledilirse, bu takdirde bu ümmetin tamamının geçmiş ümmetlerin tamamına üstün kılınması gözetilmiş olur; bu da bu ümmetin her bir tabakasının geçmiş ümmetlerin ona denk tabakasına üstün kılınmasına döner.
وَقَدْ تَقَدَّمَ مِثْلُ هَذَيْنِ الْمَحْمَلَيْنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ [آل عمرَان: ١١٠] .
Bu iki ihtimalin benzeri, Allah Teâlâ'nın: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” [Âl-i İmrân: 110] buyruğunda geçmişti.
وَأُعْقِبَ ذَلِكَ بِتَفْضِيلِ هَذَا الدِّينِ الْمُسْتَتْبِعِ تَفْضِيلَ أَهْلِهِ بِأَنْ جَعَلَهُ دِينًا لَا حَرَجَ فِيهِ لِأَنَّ ذَلِكَ يُسَهِّلُ الْعَمَلَ بِهِ مَعَ حُصُولِ مَقْصِدِ الشَّرِيعَةِ مِنَ الْعَمَلِ فَيَسْعَدُ أَهْلُهُ بِسُهُولَةِ امْتِثَالِهِ، وَقَدِ امْتَنَّ اللَّهُ تَعَالَى بِهَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ، مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى:
Bunun ardından, mensuplarının üstünlüğünü de beraberinde getiren bu dinin üstün kılınması zikredilmiş ve bu din, içinde hiçbir darlık bulunmayan bir din yapılmıştır; zira bu durum, amelden hedeflenen şer'î gayenin gerçekleşmesiyle birlikte onunla amel etmeyi kolaylaştırır ve böylece mensupları onun hükümlerini kolayca yerine getirmekle mesut olurlar. Allah Teâlâ Kur'an'daki pek çok ayette bu manayı minnetle hatırlatmıştır; bunlardan biri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ [الْبَقَرَة: ١٨٥] . وَوَصْفُهُ الدِّينَ بِالْحَنِيفِ،
{ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister, sizin için zorluk istemez” [el-Bakara: 185]. Dini 'hanîf' olarak nitelendirmesi de böyledir;
وَقَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «بُعِثْتُ بِالْحَنِيفِيَّةِ السَّمْحَةِ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Ben kolaylaştırılmış hanîflikle gönderildim» buyurmuştur.
. وَالْحَرَجُ: الضِّيقُ، أُطْلِقَ عَلَى عُسْرِ الْأَفْعَالِ تَشْبِيهًا لِلْمَعْقُولِ بِالْمَحْسُوسِ ثُمَّ شَاعَ ذَلِكَ حَتَّى صَارَ حَقِيقَةً عُرْفِيَّةً كَمَا هُنَا.
Harac (حَرَج); darlık demektir. Akılla kavranan şeyin somut varlığa benzetilmesi yoluyla fiillerin zorluğu hakkında kullanılmış, ardından bu kullanım yaygınlaşarak buradaki gibi örfî bir hakikat haline gelmiştir.
وَالْمِلَّةُ: الدِّينُ وَالشَّرِيعَةُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً فِي [سُورَةِ النَّحْلِ: ١٢٣] . وَقَوْلِهِ: وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي فِي [سُورَةِ يُوسُفَ: ٣٨] .
Millet (مِلَّة); din ve şeriat demektir. Bu husus, Allah Teâlâ'nın [en-Nahl Suresi: 123]'teki: { ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } “Sonra sana 'Hanîf olarak İbrahim'in dinine uy' diye vahyettik” buyruğu ile [Yûsuf Suresi: 38]'deki: { وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي } “Atalarımın dinine uydum” buyruğunda geçmişti.
وَقَوْلُهُ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ زِيَادَةٌ فِي التَّنْوِيهِ بِهَذَا الدِّينِ وَتَحْضِيضٌ عَلَى الْأَخْذِ بِهِ بِأَنَّهُ اخْتُصَّ بِأَنَّهُ دِينٌ جَاءَ بِهِ رَسُولَانِ إِبْرَاهِيمُ وَمُحَمَّدٌ ﷺ وَهَذَا لَمْ يَسْتَتِبَّ لِدِينٍ آخَرَ، وَهُوَ مَعْنَى
{ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ } buyruğu, bu dinin şanını daha da yüceltmek ve ona sarılmaya teşvik etmektir; zira bu din, iki peygamberin —İbrahim ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in— getirdiği bir din olma hususiyetine sahiptir ki bu başka hiçbir din için gerçekleşmemiştir. Bu durum,
قَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ: «أَنَا دَعْوَةُ أَبِي إِبْرَاهِيمَ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Ben babam İbrahim'in duasıyım»
(١) أَيْ بِقَوْلِهِ: رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ [الْبَقَرَة: ١٢٩] ، وَإِذ قَدْ كَانَ هَذَا هُوَ الْمَقْصُودُ فَمَحْمَلُ الْكَلَامِ أَنَّ هَذَا الدِّينَ دِينُ إِبْرَاهِيمَ، أَيْ أَنَّ الْإِسْلَامَ احْتَوَى عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ ﵊. وَمَعْلُومٌ أَنَّ لِلْإِسْلَامِ أَحْكَامًا كَثِيرَةً وَلَكِنَّهُ اشْتَمَلَ عَلَى مَا لَمْ يَشْتَمِلْ عَلَيْهِ غَيْرُهُ مِنَ الشَّرَائِعَ الْأُخْرَى مِنْ دِينِ إِبْرَاهِيمَ، جُعِلَ كَأَنَّهُ عَيْنُ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ، فَعَلَى هَذَا الِاعْتِبَارِ يَكُونُ انْتِصَابُ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ عَلَى الْحَالِ مِنَ الدِّينِ بِاعْتِبَارِ أَنَّ الْإِسْلَامَ حَوَى مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ.
(1) sözünün manasıdır; yani onun: { رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ } “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine bir peygamber gönder” [el-Bakara: 129] duasıdır. Maksat bu olduğuna göre sözün mahmeli, bu dinin İbrahim'in dini olduğu, yani İslam'ın İbrahim aleyhisselâm'ın dinini ihtiva ettiği şeklindedir. Malumdur ki İslam'ın pek çok hükmü vardır; fakat o, diğer şeriatların ihtiva etmediği İbrahim'in dinine ait hususları kapsadığından, sanki bizzat İbrahim'in dini gibi kılınmıştır. Bu mülahazaya göre { مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ } ifadesinin nasbı, İslam'ın İbrahim'in dinini içerdiği göz önüne alınarak { الدِّينِ } kelimesinden hâl oluşu sebebiyledir.
ثُمَّ إِنْ كَانَ الْخِطَابُ مُوَجَّهًا إِلَى الَّذِينَ صَحِبُوا النَّبِيءَ ﷺ فَإِضَافَةُ أُبُوَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَيْهِمْ بِاعْتِبَارِ غَالِبِ الْأُمَّةِ، لِأَنَّ غَالِبَ الْأُمَّةِ يَوْمَئِذٍ مِنَ الْعَرَبِ الْمُضَرِيَّةِ وَأَمَّا الْأَنْصَارُ فَإِنَّ نَسَبَهُمْ لَا يَنْتَمِي إِلَى إِبْرَاهِيمَ ﵊ لِأَنَّهُمْ مِنَ الْعَرَبِ الْقَحْطَانِيِّينَ عَلَى أَنَّ أَكْثَرَهُمْ كَانَتْ لِإِبْرَاهِيمَ عَلَيْهِمْ وِلَادَةٌ مِنْ قِبَلِ الْأُمَّهَاتِ.
Sonra şayet hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına yönelik ise İbrahim'in babalığının onlara nispet edilmesi, ümmetin çoğunluğu dikkate alınarak yapılmıştır. Zira o gün ümmetin çoğunluğu Mudar Araplarındandı. Ensâr'a gelince; onların soyu İbrahim aleyhisselâm'a dayanmaz, çünkü onlar Kahtânî Araplarındandır. Bununla birlikte onların çoğunda anne tarafından İbrahim'e dayanan bir soy bağı bulunmaktadır.
وَإِنْ كَانَ الْخِطَابُ لِعُمُومِ الْمُسْلِمِينَ كَانَتْ إِضَافَةُ أُبُوَّةِ إِبْرَاهِيمَ لَهُمْ عَلَى مَعْنَى التَّشْبِيهِ فِي الْحُرْمَةِ وَاسْتِحْقَاقِ التَّعْظِيمِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ [الْأَحْزَاب: ٦] ، وَلِأَنَّهُ أَبُو النَّبِيءِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَمُحَمَّدٌ لَهُ مَقَامُ الْأُبُوَّةِ للْمُسلمين وَقد قرىء قَوْلُهُ تَعَالَى:
Eğer hitap genel olarak bütün Müslümanlara yönelikse, İbrahim'in babalığının onlara izafesi; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ } “Peygamberin eşleri de onların anneleridir” [el-Ahzâb: 6] buyruğunda olduğu gibi hürmet ve tazime layık olma bakımından benzetme manasındadır. Zira o, Peygamber Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in babasıdır; Muhammed ise Müslümanlar için babalık makamındadır. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da kıraat edilmiştir:
وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ [الْأَحْزَاب: ٦] بِزِيَادَةِ وَهُوَ أَبُوهُمْ.
{ وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ } “Eşleri de onların anneleridir” [el-Ahzâb: 6] ayeti, “ve o onların babasıdır” ziyadesiyle okunmuştur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ لِلنَّبِيءِ ﷺ عَلَى طَرِيقَةِ التَّعْظِيمِ كَأَنَّهُ قَالَ: مِلَّةَ أَبِيكَ إِبْرَاهِيمَ.
Hitabın tazim yoluyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olması da caizdir; sanki: “Baban İbrahim'in dini” buyurmuş gibidir.
وَالضَّمِيرُ فِي هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ عَائِدٌ إِلَى الْجَلَالَةِ كَضَمِيرِ هُوَ اجْتَباكُمْ فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافًا ثَانِيًا، أَيْ هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَخَصَّكُمْ بِهَذَا الِاسْمِ الْجَلِيلِ فَلَمْ يُعْطِهِ غَيْرَكُمْ وَلَا يَعُودُ إِلَى إِبْرَاهِيمَ.
{ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ } buyruğundaki zamir, tıpkı { هُوَ اجْتَباكُمْ } zamiri gibi lafza-i celâle dönmektedir; dolayısıyla cümle ikinci bir istînâf olur. Yani: “O sizi seçti ve bu yüce ismi size tahsis edip başkasına vermedi” demektir; zamir İbrahim'e dönmez.
وقَبْلُ إِذَا بُنِيَ عَلَى الضَّمِّ كَانَ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ إِلَيْهِ مَنَوِيٍّ بِمَعْنَاهُ دُونَ لَفْظِهِ.
{ قَبْلُ } kelimesi damme üzere mebni kılındığında, lafzı değil manası niyet edilen bir muzafun ileyhin takdiri üzerinedir.
وَالِاسْمُ الَّذِي أُضِيفَ إِلَيْهِ قَبْلُ مَحْذُوفٌ، وَبُنِيَ قَبْلُ عَلَى الضَّمِّ إِشْعَارًا بِالْمُضَافِ إِلَيْهِ. وَالتَّقْدِيرُ: مِنْ قَبْلِ الْقُرْآنِ. وَالْقَرِينَةُ قَوْلُهُ وَفِي هَذَا، أَيْ وَفِي هَذَا الْقُرْآنِ.
{ قَبْلُ } kelimesinin kendisine muzaf kılındığı isim hazfedilmiştir ve muzafun ileyhi hissettirmek amacıyla { قَبْلُ } damme üzere mebni kılınmıştır. Takdiri şöyledir: “Kur'an'dan önce.” Karinesi ise { وَفِي هَذَا } yani “ve bu Kur'an'da” buyruğudur.
وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ وَفِي هَذَا إِلَى الْقُرْآنِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ائْتُونِي بِكِتابٍ مِنْ قَبْلِ هَذَا أَوْ أَثارَةٍ مِنْ عِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [الْأَحْقَاف: ٤] ، أَيْ وَسَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ فِي الْقُرْآنِ. وَذَلِكَ فِي نَحْوِ قَوْلِهِ: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ [آل عمرَان: ٦٤] وَقَوْلِهِ: وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ [الزمر: ١٢] .
{ وَفِي هَذَا } buyruğundaki işaret Kur'an'adır; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { ائْتُونِي بِكِتابٍ مِنْ قَبْلِ هَذَا أَوْ أَثارَةٍ مِنْ عِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenler iseniz, bundan önce [indirilmiş] bir kitap yahut bir bilgi kalıntısı getirin bana” [el-Ahkāf: 4] buyruğunda olduğu gibi. Yani: “Sizi Kur'an'da da Müslümanlar olarak isimlendirdi” demektir. Bu da şunun gibi ayetlerdedir: { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ } “Eğer yüz çevirirlerse: 'Şahit olun ki biz Müslümanlarız' deyin” [Âl-i İmrân: 64] ve { وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ } “Bana Müslümanların ilki olmam emredildi” [ez-Zümer: 12].
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ يَتَعَلَّقُ بِقَوْلِهِ ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا [الْحَج: ٧٧] أَوْ بِقَوْلِهِ اجْتَباكُمْ أَيْ لِيَكُونَ الرَّسُولُ، أَي مُحَمَّد ﵊ شَهِيدًا عَلَى الْأُمَّةِ الْإِسْلَامِيَّةِ بِأَنَّهَا آمَنَتْ بِهِ، وَتَكُونُ الْأُمَّةُ الْإِسْلَامِيَّةُ شَاهِدَةً عَلَى النَّاسِ، أَيْ عَلَى الْأُمَمِ بِأَنَّ
{ لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ } buyruğundaki lâm, [Hac: 77]'deki { ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا } “rükû edin, secdeye varın” sözüne yahut { اجْتَباكُمْ } “sizi seçti” sözüne taalluk eder; yani Resûl, yani Muhammed aleyhisselâm, kendisine iman ettiğine dair İslam ümmetine şahit olsun ve İslam ümmeti de insanlar, yani diğer ümmetler üzerine şahit olsun diyedir; zira
رُسُلَهُمْ بَلَّغُوهُمُ الدَّعْوَةَ فَكَفَرَ بِهِمُ الْكَافِرُونَ. وَمِنْ جُمْلَةِ النَّاسِ الْقَوْمُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ.
peygamberleri onlara daveti tebliğ etmiş, inkârcılar ise onları inkâr etmiştir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr eden kavim de o insanların cümlesindendir.
وَقُدِّمَتْ شَهَادَةُ الرَّسُولِ لِلْأُمَّةِ هُنَا، وَقُدِّمَتْ شَهَادَةُ الْأُمَّةِ فِي آيَةِ [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً لِأَنَّ آيَةَ هَذِهِ السُّورَةِ فِي مَقَامِ التَّنْوِيهِ بِالدِّينِ الَّذِي جَاءَ بِهِ الرَّسُولُ. فَالرَّسُولُ هُنَا أَسْبَقُ إِلَى الْحُضُورِ فَكَانَ ذِكْرُ شَهَادَتِهِ أَهَمَّ، وَآيَةُ الْبَقَرَةِ صُدِّرَتْ بِالثَّنَاءِ عَلَى الْأُمَّةِ فَكَانَ ذِكْرُ شَهَادَةِ الْأُمَّةِ أَهَمَّ.
Burada Resûl'ün ümmete şahitliği öne alınmış, [el-Bakara: 143]'teki: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “Böylece sizi vasat bir ümmet yaptık ki insanlara şahitler olasınız, Peygamber de size şahit olsun” ayetinde ise ümmetin şahitliği öne alınmıştır. Çünkü bu surenin ayeti, Resûl'ün getirdiği dini övme ve yüceltme makamındadır; dolayısıyla burada Resûl zihne daha önce gelmektedir ve onun şahitliğini zikretmek daha mühimdir. Bakara ayeti ise ümmete sena ile başlamıştır, bu yüzden orada ümmetin şahitliğini zikretmek daha mühim olmuştur.
فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ هُوَ اجْتَباكُمْ وَمَا بَعْدَهَا، أَيْ فَاشْكُرُوا اللَّهَ بِالدَّوَامِ عَلَى إِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَالِاعْتِصَامِ بِاللَّهِ.
{ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ } “Artık namazı kılın, zekâtı verin ve Allah'a sarılın. O sizin mevlanızdır; ne güzel mevla, ne güzel yardımcıdır!” { هُوَ اجْتَباكُمْ } cümlesi ve sonrasına yapılan bir tefrîdir; yani: Namazı ikame etmeye, zekâtı vermeye ve Allah'a sarılmaya devam ederek Allah'a şükredin demektir.
وَالِاعْتِصَامُ: افْتِعَالٌ مِنَ الْعَصْمِ، وَهُوَ الْمَنْعُ مِنَ الضُّرِّ وَالنَّجَاةُ، قَالَ تَعَالَى: قالَ سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ قالَ لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ [هود: ٤٣] ، وَقَالَ النَّابِغَةُ:
İ'tisâm (الِاعْتِصَام); 'asm' kökünden iftiâl babındadır. O da zarardan korunmak ve kurtulmaktır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قالَ سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ قالَ لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “Dedi ki: Beni sudan koruyacak bir dağa sığınacağım. [Nûh] dedi ki: Bugün Allah'ın emrinden koruyacak hiçbir koruyucu yoktur” [Hûd: 43]. Nâbiga da şöyle demiştir:
يَظَلُّ مِنْ خَوْفِهِ الْمَلَّاحُ مُعْتَصِمًا ... بِالْخَيْزُرَانَةِ بَعْدَ الْأَيْنِ وَالنَّجَدِ
«Korkusundan gemici sarılıp kalır ... Yorgunluk ve meşakkatten sonra dümene.»
وَالْمَعْنَى: اجْعَلُوا اللَّهِ مَلْجَأَكُمْ وَمَنْجَاكُمْ.
Mana şudur: Allah'ı sığınağınız ve kurtuluş dayanağınız kılın.
وَجُمْلَةُ هُوَ مَوْلاكُمْ مُسْتَأْنَفَةٌ مُعَلِّلَةٌ لِلْأَمْرِ بِالِاعْتِصَامِ بِاللَّهِ لِأَنَّ الْمَوْلَى يُعْتَصَمُ بِهِ وَيُرْجَعُ إِلَيْهِ لِعَظِيمِ قُدْرَتِهِ وَبَدِيعِ حِكْمَتِهِ.
{ هُوَ مَوْلاكُمْ } cümlesi, Allah'a sarılma emrinin gerekçesini açıklayan müste'nef bir cümledir; çünkü Mevlâ, kudretinin büyüklüğü ve hikmetinin eşsizliği sebebiyle kendisine sığınılan ve kapısına başvurulandır.
وَالْمَوْلَى: السَّيِّدُ الَّذِي يُرَاعِي صَلَاحَ عَبْدِهِ.
Mevlâ (الْمَوْلَى), kulunun salahını gözeten efendidir.
وَفُرِّعَ عَلَيْهِ إِنْشَاءُ الثَّنَاءِ عَلَى اللَّهِ بِأَنَّهُ أَحْسَنُ مَوْلًى وَأَحْسَنُ نَصِيرٍ. أَيْ نعم الْمُدبر لشؤونكم، وَنعم النَّاصِرُ لَكُمْ. وَنَصِيرٌ: صِيغَةُ مُبَالَغَةٍ فِي النَّصْرِ، أَيْ نِعْمَ الْمَوْلَى لَكُمْ وَنِعْمَ النَّصِيرُ لَكُمْ. وَأَمَّا الْكَافِرُونَ فَلَا يَتَوَلَّاهُمْ تَوَلِّي الْعِنَايَةِ وَلَا يَنْصُرُهُمْ.
Bunun üzerine Allah'ın en güzel mevlâ ve en güzel yardımcı olduğunu bildiren bir övgü cümlesi getirilmiştir. Yani O, işlerinizi ne güzel idare eden ve sizin için ne güzel yardımcı olandır! Nasîr (نَصِير), yardımda mübalağa sîgasıdır; yani O, sizin için ne güzel mevlâ ve sizin için ne güzel yardımcıdır. Kâfirlere gelince, Allah onları inayetle sahiplenmez ve onlara yardım etmez.
وَهَذَا الْإِنْشَاءُ يَتَضَمَّنُ تَحْقِيقَ حُسْنِ وِلَايَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَحُسْنِ نَصْرِهِ. وَبِذَلِكَ الِاعْتِبَارِ حَسُنَ تَفْرِيعُهُ عَلَى الْأَمْرِ بِالِاعْتِصَامِ بِهِ.
Bu inşâ [ifadesi], Allah Teâlâ'nın sahiplenişinin ve yardımının güzelliğini pekiştirmeyi içermektedir. Bu mülahazayla da onun, O'na sarılma emrine tefrî edilmesi (bağlanması) pek güzel düşmüştür.
وَهَذَا مِنْ بَرَاعَةِ الْخِتَامِ، كَمَا هُوَ بَيِّنٌ لِذَوِي الْأَفْهَامِ.
Anlayış sahiplerine açık olduğu üzere bu, berâat-i hitâmdandır (güzel bir sonlandırma sanatıdır).