وَاسْمُ الْإِشَارَةِ عَائِدٌ إِلَى مَضْمُونِ الِاسْتِفْهَامِ مِنَ الْكِنَايَةِ فَتَأْوِيلُهُ بِالْمَذْكُورِ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهَا بَيَانًا لِجُمْلَةِ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ وَاسْمُ الْإِشَارَةِ عَائِدٌ إِلَى الْعِلْمِ الْمَأْخُوذِ مِنْ فِعْلِ يَعْلَمُ، أَيْ أَنَّ عِلْمَ اللَّهِ بِمَا فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لِلَّهِ حَاصِلٌ دُونَ اكْتِسَابٍ، لِأَنَّ عِلْمَهُ ذَاتِيٌّ لَا يَحْتَاجُ إِلَى مُطَالَعَةٍ وَبَحْثٍ.
İşaret ismi, kinayeden anlaşılan istifhamın mazmununa râcidir ve tevili 'zikredilen şey'dir. Dilersen bu cümleyi { يَعْلَمُ مَا فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ } cümlesinin beyanı yapabilirsin; bu takdirde işaret ismi { يَعْلَمُ } fiilinden türetilen ilme râci olur. Yani Allah'ın gökte ve yerde olanı bilmesi, O'nun için hiçbir kesb (kazanım) olmaksızın hâsıldır; zira O'nun ilmi zâtîdir, inceleme ve araştırmaya muhtaç değildir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى مُتَعَلِّقِهِ وَهُوَ يَسِيرٌ لِلِاهْتِمَامِ بِذِكْرِهِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى إِمْكَانِهِ فِي جَانِبِ عِلْمِ الله تَعَالَى.
Mecrurun ({ عَلَى اللَّهِ }), müteallakı olan { يَسِيرٌ } lafzının önüne geçirilmesi, Allah Teâlâ'nın ilmi nezdinde bunun kolaylığına delalet etmek üzere ona gösterilen ehemmiyetten ötürüdür.
[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ٧١]
[Hac Suresi (22), Ayet 71]
وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٧١)
{ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٧١) } “Allah'ı bırakıp da O'nun hakkında hiçbir delil indirmediği ve kendilerinin de hakkında bir bilgiye sahip olmadıkları şeylere tapıyorlar. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur. (71)”
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْوَاوُ حَرْفَ عَطْفٍ وَتَكُونَ الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةً عَلَى الْجُمْلَةِ السَّابِقَةِ بِمَا تَفَرَّعَ عَلَيْهَا عَطْفَ غَرَضٍ عَلَى غَرَضٍ.
Vâv harfinin atıf harfi olması ve cümlenin, kendisinden türeyen şeylerle birlikte önceki cümleye gayenin gayeye atfı kabilinden matuf olması caizdir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْوَاوُ لِلْحَالِ وَالْجُمْلَةُ بَعْدَهَا حَالًا مِنَ الضَّمِيرِ الْمَرْفُوعِ فِي قَوْله جادَلُوكَ [الْحَج: ٦٨] ، وَالْمَعْنَى: جَادَلُوكَ فِي الدِّينِ مُسْتَمِرِّينَ عَلَى عِبَادَةِ مَا لَا يَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ بَعْدَ مَا رَأَوْا مِنَ الدَّلَائِلِ، وَتَتَضَمَّنُ الْحَالُ تَعْجِيبًا مِنْ شَأْنِهِمْ فِي مُكَابَرَتِهِمْ وَإِصْرَارِهِمْ.
Vâv harfinin hâl için olması ve sonrasındaki cümlenin { جادَلُوكَ } [Hac: 68] kavlindeki merfû zamirden hâl olması da caizdir. Mana şudur: Bunca delili gördükten sonra ibadete layık olmayan şeylere ibadeti sürdürerek seninle din konusunda tartıştılar. Bu hâl cümlesi, onların inat ve ısrarlarındaki durumlarına taaccüp (hayret bildirme) içerir.
وَالْإِتْيَانُ بِالْفِعْلِ الْمُضَارِعِ الْمُفِيدِ لِلتَّجَدُّدِ عَلَى الْوَجْهَيْنِ لِأَنَّ فِي الدَّلَائِلِ الَّتِي تَحُفُّ بِهِمْ وَالَّتِي ذُكِّرُوا بِبَعْضِهَا فِي الْآيَاتِ الْمَاضِيَةِ مَا هُوَ كَافٍ لِإِقْلَاعِهِمْ عَنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ لَوْ كَانُوا يُرِيدُونَ الْحَقَّ.
Her iki veche göre de teceddüd (yenilenme) bildiren muzâri fiil getirilmiştir; çünkü onları kuşatan ve geçen ayetlerde bir kısmı kendilerine hatırlatılan delillerde, eğer hakkı isteselerdi putlara tapmaktan vazgeçmelerine yetecek hususlar vardı.
ومِنْ دُونِ يُفِيدُ أَنَّهُمْ يُعْرِضُونَ عَنْ عِبَادَةِ اللَّهِ، لِأَنَّ كَلِمَةَ دُونِ وَإِنْ كَانَتِ اسْمًا لِلْمُبَاعَدَةِ قَدْ يَصْدُقُ بِالْمُشَارَكَةِ بَيْنَ مَا تُضَافُ إِلَيْهِ وَبَيْنَ غَيْرِهِ. فَكَلِمَةُ (دُونِ) إِذَا دَخَلَتْ عَلَيْهَا (مِنْ) صَارَتْ تُفِيدُ مَعْنَى ابْتِدَاءِ الْفِعْلِ مِنْ جَانِبٍ مُبَاعِدٍ لِمَا أُضِيفَ إِلَيْهِ (دُونِ) . فَاقْتَضَى أَنَّ الْمُضَافَ إِلَيْهِ غَيْرُ مُشَارِكٍ فِي الْفِعْلِ. فَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّهُمْ لَمَّا أُشْرِبَتْ قُلُوبُهُمُ الْإِقْبَالَ عَلَى عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وإدخالها فِي شؤون قُرُبَاتِهِمْ حَتَّى الْحَجِّ إِذْ قَدْ وَضَعُوا فِي شَعَائِرِهِ أَصْنَامًا بَعْضُهَا وَضَعُوهَا فِي الْكَعْبَةِ وَبَعْضُهَا فَوْقَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ جُعِلُوا كَالْمُعَطِّلِينَ لِعِبَادَةِ اللَّهِ أَصْلًا.
{ مِنْ دُونِ } ifadesi onların Allah'a ibadetten yüz çevirdiklerini bildirir; zira "dûn" (دُونِ) kelimesi uzaklaşma bildiren bir isim olsa da kendisine muzaf kılınan şey ile başkası arasındaki ortaklığa da uygun düşebilir. Ancak "dûn" kelimesinin başına "min" (مِنْ) girdiğinde, fiilin "dûn" kelimesinin muzaf olduğu şeyden uzaklaşan bir taraftan başladığı manasını bildirir. Bu da muzafun ileyhin fiile hiçbir şekilde ortak olmadığını iktiza eder. Bunun izahı şudur: Kalplerine putlara tapma ve onları hacc da dahil bütün ibadet ve kurban işlerine dahil etme sevgisi iyice yerleştiğinde -ki haccın menasikleri arasına putlar yerleştirmişler, kimini Kâbe'ye, kimini de Safâ ile Merve'nin üzerine koymuşlardı- Allah'a ibadeti kökten iptal etmiş kimseler gibi kılındılar.
وَالسُّلْطَانُ: الْحُجَّةُ. وَالْحُجَّةُ الْمُنَزَّلَةُ: هِيَ الْأَمْرُ الْإِلَهِيُّ الْوَارِدُ عَلَى أَلْسِنَةِ رُسُلِهِ وَفِي شَرَائِعِهِ، أَيْ يَعْبُدُونَ مَا لَا يَجِدُونَ عُذْرًا لِعِبَادَتِهِ مِنَ الشَّرَائِعِ السَّالِفَةِ: وَقُصَارَى أَمْرِهِمْ أَنَّهُمُ اعْتَذَرُوا بِتَقَدُّمِ آبَائِهِمْ بِعِبَادَةِ أَصْنَامِهِمْ، وَلَمْ يَدَّعُوا أَنَّ نَبِيئًا أَمَرَ قَوْمَهُ بِعِبَادَةِ صَنَمٍ وَلَا أَنَّ دِينًا إِلَهِيًّا رَخَّصَ فِي عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ.
Sultan (السُّلْطَانُ), hüccet (delil) demektir. İndirilen hüccet ise Allah'ın peygamberlerinin dilleriyle ve şeriatlarında vahyettiği ilahi emirdir; yani onlar geçmiş şeriatlardan ibadeti için hiçbir mazeret bulamadıkları şeylere tapmaktadırlar. İşlerinin varıp vardığı nihai nokta, putlarına tapma konusunda atalarının geçmişte böyle yapmış olmasını mazeret göstermeleridir; yoksa hiçbir peygamberin kavmine puta tapmayı emrettiğini veya hiçbir ilahi dinin putlara tapmaya ruhsat verdiğini iddia edememişlerdir.
وَمَا لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ، أَيْ لَيْسَ لَهُمْ بِهِ اعْتِقَادٌ جَازِمٌ لِأَنَّ الِاعْتِقَادَ الْجَازِمَ لَا يَكُونُ إِلَّا عَنْ دَلِيلٍ، وَالْبَاطِلُ لَا يُمْكِنُ حُصُولُ دَلِيلٍ عَلَيْهِ. وَتَقْدِيمُ انْتِفَاءِ الدَّلِيلِ الشَّرْعِيِّ عَلَى انْتِفَاءِ الدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ لِأَنَّ الدَّلِيلَ الشَّرْعِيَّ أَهَمُّ.
{ وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ } yani haklarında kesin bir inançları yoktur; zira kesin inanç ancak bir delilden kaynaklanır, bâtıl için ise bir delilin hâsıl olması mümkün değildir. Naklî (şer'î) delilin yokluğunun aklî delilin yokluğundan önce zikredilmesi, naklî delilin daha mühim olmasındandır.
وَمَا الَّتِي فِي قَوْلِهِ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ نَافِيَةٌ. وَالْجُمْلَةُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَيْ يَعْبُدُونَ مَا ذُكِرَ وَمَا لَهُمْ نَصِيرٌ فَلَا تَنْفَعُهُمْ عِبَادَةُ الْأَصْنَامِ.
{ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ } kavlindeki { ما } nâfiyedir (olumsuzluk bildirir). Cümle, { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } cümlesine matuftur; yani anılan şeylere taparlar, halbuki onların hiçbir yardımcısı yoktur, dolayısıyla putlara tapmak onlara hiçbir fayda vermez.
فَالْمُرَادُ بِالظَّالِمِينَ الْمُشْرِكُونَ الْمُتَحَدَّثُ عَنْهُمْ، فَهُوَ مِنَ الْإِظْهَارِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى
Zalimlerden murat, haklarında söz edilen müşriklerdir. Dolayısıyla bu, zamir makamında açık isim zikretmektir (el-izhâr fî makâmi'l-idmâr); bu da
أَنَّ سَبَبَ انْتِفَاءِ النَّصِيرِ لَهُمْ هُوَ ظُلْمُهُمْ، أَيْ كُفْرُهُمْ. وَقَدْ أَفَادَ ذَلِكَ ذَهَابَ عِبَادَتِهِمُ الْأَصْنَامَ بَاطِلًا لِأَنَّهُمْ عَبَدُوهَا رَجَاءَ النَّصْرِ. وَيُفِيدُ بِعُمُومِهِ أَنَّ الْأَصْنَامَ لَا تَنْصُرُهُمْ فَأَغْنَى عَنْ مَوْصُولٍ ثَالِثٍ هُوَ مِنْ صِفَاتِ الْأَصْنَامِ كَأَنَّهُ قِيلَ: وَمَا لَا يَنْصُرُهُمْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ [الْأَعْرَاف: ١٩٧] .
kendilerine bir yardımcının bulunmayışının sebebinin zulümleri, yani küfürleri olduğuna işaret etmek içindir. Bu da putlara tapmalarının boşa gittiğini ifade etmiştir; zira onlar putlara yardım umuduyla tapmışlardı. İfadenin umumiliği putların onlara yardım edemeyeceğini bildirir ve sanki: "ve kendilerine yardım edemeyen şeylere [tapıyorlar]" denilmiş gibi putların sıfatlarından olan üçüncü bir sıla cümlesinden müstağni kılmıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ } [A'râf: 197].
[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ٧٢]
[Hac Suresi (22), Ayet 72]
وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٢)
{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٢) } “Ayetlerimiz kendilerine apaçık olarak okunduğunda, inkâr edenlerin yüzlerindeki inkâr ve hoşnutsuzluğu hemen anlarsın. Neredeyse kendilerine ayetlerimizi okuyanların üzerine saldıracaklar! De ki: 'Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş! Allah onu inkâr edenlere vadetmiştir. Ne kötü bir dönüş yeridir o!' (72)”
وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا.
{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا } “Ayetlerimiz kendilerine apaçık olarak okunduğunda, inkâr edenlerin yüzlerindeki inkâr ve hoşnutsuzluğu hemen anlarsın. Neredeyse kendilerine ayetlerimizi okuyanların üzerine saldıracaklar!”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً [الْحَج: ٧١] لِبَيَانِ
{ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً } [Hac: 71] cümlesine matuftur; [müşriklerin durumunu] açıklamak içindir.
جُرْمٍ آخَرَ مِنْ أَجْرَامِهِمْ مَعَ جُرْمِ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، وَهُوَ جُرْمُ تَكْذِيبِ الرَّسُولِ وَالتَّكْذِيبِ بِالْقُرْآنِ.
putlara tapma cürümlerinin yanında onların diğer bir cürmünü, o da Peygamber'i yalanlama ve Kur'an'ı yalanlama cürmünü [açıklamak içindir].
وَالْآيَاتُ هِيَ الْقُرْآنُ لَا غَيْرُهُ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ لِقَوْلِهِ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ.
Ayetler ise, { وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ } “Ayetlerimiz kendilerine okunduğunda” buyruğundan dolayı diğer mucizeler değil, bizzat Kur'an'dır.
وَالْمُنْكَرُ: إِمَّا الشَّيْءُ الَّذِي تُنْكِرُهُ الْأَنْظَارُ وَالنُّفُوسُ فَيَكُونُ هُنَا اسْمًا، أَيْ دَلَائِلُ كَرَاهِيَتِهِمْ وَغَضَبِهِمْ وَعَزْمِهِمْ عَلَى السُّوءِ، وَإِمَّا مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ كَالْمُكْرَمِ بِمَعْنَى الْإِكْرَام. والمحملان آئلان إِلَى مَعْنَى أَنَّهُمْ يَلُوحُ عَلَى وُجُوهِهِمُ الغيظ وَالْغَضَب عِنْد مَا يُتْلَى عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ وَيُدْعَوْنَ إِلَى الْإِيمَانِ. وَهَذَا كِنَايَةٌ عَنِ امْتِلَاءِ نُفُوسِهِمْ مِنَ الْإِنْكَارِ وَالْغَيْظِ حَتَّى تَجَاوَزَ أَثَره بواطنهم فَظهر عَلَى وُجُوهِهِمْ. كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ [المطففين: ٢٤] كِنَايَةً عَنْ وَفْرَةِ نَعِيمِهِمْ وَفَرْطِ مَسَرَّتِهِمْ بِهِ. وَلِأَجْلِ هَذِهِ الْكِنَايَةِ عُدِلَ عَنِ التَّصْرِيحِ بِنَحْوِ: اشْتَدَّ غَيْظُهُمْ، أَوْ يَكَادُونَ يَتَمَيَّزُونَ غَيْظًا، وَنَحْوِ قَوْلِهِ: قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ [النَّحْل: ٢٢] .
Münker (الْمُنْكَرُ) kelimesi: Ya gözlerin ve nefislerin yadırgadığı şeydir; bu takdirde burada isim olur, yani onların hoşnutsuzluklarının, öfkelerinin ve kötülük yapma azimlerinin belirtileridir. Ya da el-mükrem (المكرم) kelimesinin el-ikrâm (الإكرام) anlamına gelmesi gibi, inkâr manasında bir mîmî masdardır. Her iki ihtimal de, kendilerine Kur'an okunduğunda ve imana davet edildiklerinde yüzlerinde öfke ve kızgınlığın belirdiği anlamına varır. Bu, içlerindeki inkâr ve öfkenin dolup taştığına, öyle ki tesirinin içlerinden dışarı taşarak yüzlerinde belirdiğine kinayedir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ } [Mutaffifîn: 24] buyruğunda da nimetlerinin bolluğuna ve bundan duydukları aşırı sevince kinaye yapılmıştır. Bu kinayeden dolayı: "Öfkeleri şiddetlendi" veya "Neredeyse öfkeden çatlayacaklar" yahut { قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ } [Nahl: 22] mealindeki buyruk gibi açıkça ifade etmekten vazgeçilmiştir.
وَتَقْيِيدُ الْآيَاتِ بِوَصْفِ الْبَينَات لتفظيع إنكارها إِيَّاهَا، إِذْ لَيْسَ فِيهَا مَا يُعْذَرُ بِهِ مُنْكِرُوهَا.
Ayetlerin "apaçık" (beyyinât) vasfıyla kayıtlanması, onları inkâr etmelerinin çirkinliğini vurgulamak içindir; zira o ayetlerde, inkâr edenlerin mazeret gösterebileceği hiçbir şey yoktur.
وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ تَعْرِفُ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لِلْخِطَابِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا.
{ تَعْرِفُ } “anlarsın” buyruğundaki hitap, { بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا } “kendilerine ayetlerimizi okuyanlar” ifadesinin delaletiyle, hitaba muhatap olmaya elverişli herkese yöneliktir.
وَالتَّعْبِيرُ بِ الَّذِينَ كَفَرُوا إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ. وَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يَكُونَ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا، أَيْ وُجُوهِ الَّذِينَ يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا، فَخُولِفَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ لِلتَّسْجِيلِ عَلَيْهِمْ بِالْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ عِلَّةَ ذَلِكَ هُوَ مَا يُبْطِنُونَهُ مِنَ الْكُفْرِ.
{ الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler” ifadesi, zamir makamında açık isim zikretmektir (el-izhâr fî makâmi'l-idmâr). Zahirin gereği: "inkâr edenlerin yüzlerinde anlarsın", yani "Allah'ı bırakıp da O'nun hakkında hiçbir delil indirmediği şeylere tapanların yüzlerinde [anlarsın]" şeklinde olmasıydı. Bunun illetinin içlerinde gizledikleri küfür olduğuna işaret ederek onların durumunu tescillemek için zahirin gereğinden dönülmüştür.
وَالسَّطْوُ: الْبَطْشُ، أَيْ يُقَارِبُونَ أَنْ يَصُولُوا عَلَى الَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمُ الْآيَاتِ مِنْ شِدَّةِ الْغَضَبِ وَالْغَيْظِ مِنْ سَماع الْقُرْآن.
el-Batş (الْبَطْشُ) anlamındaki satv (السَّطْوُ); yani Kur'an'ı işitmekten kaynaklanan şiddetli öfke ve kızgınlıktan dolayı kendilerine ayetleri okuyanların üzerine neredeyse saldıracak olmalarıdır.
وبِالَّذِينَ يَتْلُونَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُرَادًا بِهِ النَّبِيءُ ﷺ مِنْ إِطْلَاقِ اسْمِ الْجَمْعِ عَلَى الْوَاحِدِ كَقَوْلِهِ: وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْناهُمْ [الْفرْقَان: ٣٧] ، أَيْ كَذَّبُوا الرَّسُولَ.
{ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ } “okuyanlar” ifadesiyle; { وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْناهُمْ } [Furkân: 37] yani "Elçiyi yalanladıklarında" buyruğunda olduğu gibi, çoğul lafzının tekil için kullanılması kabilinden Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kastedilmiş olması caizdir.
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ مَنْ يَقْرَأُ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالرَّسُولُ، أَمَّا الَّذِينَ سَطَوْا عَلَيْهِمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَلَعَلَّهُمْ غير الَّذين قرأوا عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ، أَوْ لَعَلَّ السَّطْوَ عَلَيْهِمْ كَانَ بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ فَلَا إِشْكَالَ فِي ذِكْرِ فِعْلِ الْمُقَارَبَةِ.
Bununla müminlerden onlara Kur'an okuyan kimselerin ve Resûl'ün kastedilmiş olması da caizdir. Müminlerden üzerlerine saldırdıkları kimselere gelince; bunlar belki de onlara Kur'an okuyanlardan başkasıydı veya üzerlerine saldırmaları bu ayetin inişinden sonra vuku bulmuştu; dolayısıyla mukarebe (yaklaşma) fiilinin zikredilmesinde bir müşkillik yoktur.
وَجُمْلَةُ يَكادُونَ يَسْطُونَ فِي مَوْضِعِ بَدَلِ الِاشْتِمَالِ لِجُمْلَةِ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ لِأَنَّ الْهَمَّ بِالسَّطْوِ مِمَّا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ الْمُنْكَرُ.
{ يَكادُونَ يَسْطُونَ } “Neredeyse saldıracaklar” cümlesi, { تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ } cümlesinden bedel-i iştimal konumundadır; çünkü saldırmaya yeltenmek, münkerin içerdiği şeylerdendir.
قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ.
{ قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “De ki: 'Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş! Allah onu inkâr edenlere vadetmiştir. Ne kötü bir dönüş yeridir o!'”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ يُفِيدُ زِيَادَةَ إِغَاظَتِهِمْ بِأَنَّ أَمْرَ اللَّهِ النَّبِيءَ ﷺ أَنْ يَتْلُوَ عَلَيْهِمْ مَا يُفِيدُ أَنَّهُمْ صَائِرُونَ إِلَى النَّارِ.
Allah'ın Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, onların ateşe gideceklerini bildiren şeyleri okumasını emretmesi suretiyle öfkelerini artırmayı ifade eden iptidâî bir istînâftır.
والتفريع بِالْفَاءِ ناشىء مِنْ ظُهُورِ أَثَرِ الْمُنْكَرِ عَلَى وُجُوهِهِمْ فَجُعِلَ دَلَالَةُ مَلَامِحِهِمْ بِمَنْزِلَةِ دَلَالَةِ الْأَلْفَاظِ. فَفُرِّعَ عَلَيْهَا مَا هُوَ جَوَابٌ عَنْ كَلَامٍ فَيَزِيدُهُمْ غَيْظًا.
Fa (فَ) harfiyle yapılan tafri' (dallandırma/bağlama), yüzlerinde münkerin eserinin belirmesinden neşet etmiştir; böylece onların mimiklerinin delaleti, sözlerin delaleti mesabesinde kılınmıştır. Bir söze cevap mahiyetinde olan şey buna tafri' edilmiş ve böylece öfkeleri daha da artırılmıştır.
وَيَجُوزُ كَوْنُ التَّفْرِيعِ عَلَى التِّلَاوَةِ الْمَأْخُوذَةِ مِنْ قَوْلِهِ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا، أَيِ اتْلُ عَلَيْهِمُ الْآيَاتِ الْمُنْذِرَةَ وَالْمُبَيِّنَةَ لِكُفْرِهِمْ، وَفُرِّعَ عَلَيْهَا وَعِيدُهُمْ بِالنَّارِ.
Tafri'in, { وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا } buyruğundan anlaşılan tilavete yapılmış olması da caizdir; yani "Onlara uyarıcı ve küfürlerini açıklayıcı ayetleri oku"; cehennem ateşiyle tehdit edilmeleri de buna tafri' edilmiştir.
وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الِاسْتِئْذَانِ، وَهُوَ اسْتِئْذَانٌ تَهَكُّمِيٌّ لِأَنَّهُ قَدْ نَبَّأَهُمْ بِذَلِكَ دُونَ أَنْ يَنْتَظِرَ جَوَابَهُمْ.
Soru, izin isteme makamında kullanılmıştır ve bu alay yollu (tehekkümî) bir izin istemedir; zira onların cevabını beklemeden bunu kendilerine haber vermiştir.
وشرّ: اسْمُ تَفْضِيلٍ، أَصْلُهُ أَشَرُّ: كَثُرَ حَذْفُ الْهَمْزَةِ تَخْفِيفًا، كَمَا حُذِفَتْ فِي خَيْرٍ بِمَعْنَى أَخْيَرَ.
Şerr (شرّ) kelimesi bir ism-i tafdildir, aslı eşerr (أَشَرُّ)'dir; ahyer (أَخْيَرَ) anlamındaki hayr (خَيْر) kelimesinde olduğu gibi hafifletme amacıyla hemzesi çokça hazfedilmiştir.
وَالْإِشَارَةُ بِ ذلِكُمُ إِلَى مَا أثار منكرهم وَحَفِيظَتَهُمْ، أَيْ بِمَا هُوَ أَشَدُّ شَرًّا عَلَيْكُمْ فِي نُفُوسِكُمْ مِمَّا سَمِعْتُمُوهُ فَأَغْضَبَكُمْ، أَيْ فَإِنْ كُنْتُمْ غَاضِبِينَ لِمَا تُلِيَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْآيَاتِ فَازْدَادُوا غَضَبًا بِهَذَا الَّذِي أُنَبِّئُكُمْ بِهِ.
{ ذلِكُمُ } ile yapılan işaret, onların inkârlarını ve öfkelerini kabartan şeyedir; yani "İşitip de öfkelendiğiniz şeyden kendi nefsinizde sizin için daha da kötü olanı [haber vereyim mi?]"; yani "Şayet size okunan ayetlerden dolayı öfkelendiyseniz, size haber vereceğim şu şeyle öfkenizi daha da artırın."
وَقَوْلُهُ النَّارُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ. وَالتَّقْدِيرُ: شَرٌّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ.
{ النَّارُ } “Ateş” kelimesi, { بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ } “bundan daha kötüsünü” buyruğunun delalet ettiği mahzuf bir mübtedanın haberidir (yüklemidir). Takdiri şöyledir: "Ondan daha kötüsü ateştir."
فَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ، أَيْ إِنْ سَأَلْتُمْ عَنِ الَّذِي هُوَ أَشَدُّ شَرًّا فَاعْلَمُوا أَنَّهُ النَّارُ.
Dolayısıyla cümle beyânî bir istînâftır; yani "Daha kötü olanın ne olduğunu soracak olursanız, bilin ki o ateştir."
وَجُمْلَةُ وَعَدَهَا اللَّهُ حَالٌ مِنَ النَّارِ، أَوْ هِيَ اسْتِئْنَافٌ.
{ وَعَدَهَا اللَّهُ } “Allah onu vadetmiştir” cümlesi, "en-Nâr" (ateş) kelimesinden hâldir ya da müstakil bir istînâftır.
وَالتَّعْبِيرُ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ كَفَرُوا إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ، أَيْ وَعَدَهَا اللَّهُ إِيَّاكُمْ لِكُفْرِكُمْ.
Onların { الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler” şeklinde ifade edilmesi, zamir makamında açık isim zikretmektir; yani "Küfrünüz sebebiyle Allah onu size vadetmiştir."
وَبِئْسَ الْمَصِيرُ أَيْ بِئْسَ مَصِيرُهُمْ هِيَ، فَحَرْفُ التَّعْرِيفِ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ إِنْشَاءَ ذَمٍّ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ الْحَالِ عَلَى تَقْدِيرِ الْقَوْلِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّعْرِيفُ لِلْجِنْسِ فَيُفِيدَ الْعُمُومَ، أَيْ بِئْسَ الْمَصِيرُ هِيَ لِمَنْ صَارَ إِلَيْهَا، فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ تَذْيِيلًا
{ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Ne kötü bir dönüş yeridir o!”; yani "O, onların ne kötü bir dönüş yeridir". Belirteç takısı (harf-i tarif), muzafun ileyhin yerini tutmuştur; böylece cümle, takdiri bir söz varsayımıyla hâl cümlesine matuf bir zemm (kınama/yerme) inşası olur. Belirteç takısının cins için olup umum ifade etmesi de caizdir; yani "O, oraya varan herkes için ne kötü bir dönüş yeridir!"; böylece cümle bir fezleke (tezyîl) olur;
لِمَا فِيهَا مِنْ عُمُومِ الْحُكْمِ لِلْمُخَاطَبِينَ وَغَيْرِهِمْ وَتَكُونُ الْوَاوُ اعتراضية تذييلية.
çünkü hükmün hem muhatapları hem de başkalarını kapsaması söz konusudur ve vav (و) harfi de itirâzî-tezyîlî olur.
[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ٧٣]
[Hac Suresi (22), Ayet 73]
يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ (٧٣)
{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ (٧٣) } “Ey insanlar! Bir temsil getirildi; şimdi onu dinleyin: Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınız var ya, hepsi bunun için bir araya gelseler bile asla bir sinek dahi yaratamazlar. Sinek onlardan bir şey kapıp kaçıracak olsa, onu ondan kurtaramazlar. İsteyen de aciz kaldı, istenen de! (73)”
أُعْقِبَتْ تَضَاعِيفُ الْحُجَجِ وَالْمَوَاعِظِ وَالْإِنْذَارَاتِ الَّتِي اشْتَمَلَتْ عَلَيْهَا السُّورَةُ مِمَّا فِيهِ مُقْنِعٌ لِلْعِلْمِ بِأَنَّ إِلَهَ النَّاسِ وَاحِدٌ وَأَنَّ مَا يُعْبَدُ مِنْ دُونِهِ بَاطِلٌ، أُعْقِبَتْ تِلْكَ كُلُّهَا بِمَثَلٍ جَامِعٍ لِوَصْفِ حَالِ تِلْكَ الْمَعْبُودَاتِ وَعَابِدِيهَا.
Surenin ihtiva ettiği ve insanların ilahının tek olduğunu, O'ndan başka tapılanların ise batıl olduğunu bilmeye ikna edici nitelikteki kat kat deliller, öğütler ve uyarıların ardından; bütün bunların peşinden o mabutların ve onlara tapanların durumunu niteleyen kapsamlı bir temsil getirilmiştir.
وَالْخِطَابُ بِ يَا أَيُّهَا النَّاسُ لِلْمُشْرِكِينَ لِأَنَّهُمُ الْمَقْصُودُ بِالرَّدِّ وَالزَّجْرِ وَبِقَرِينَةِ قَوْلِهِ:
{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ } “Ey insanlar” hitabı müşrikleredir; çünkü reddedilmesi ve azarlanması hedeflenenler onlardır ve şu buyruk da buna karinedir:
إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ تَدْعُونَ بِتَاءِ الْخِطَابِ.
Cumhurun kıraatinde hitap tâ'sı ile { تَدْعُونَ } okunmasıyla: { إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ } “Yalvardıklarınız var ya”.
فَالْمُرَادُ بِ النَّاسُ هُنَا الْمُشْرِكُونَ عَلَى مَا هُوَ الْمُصْطَلَحُ الْغَالِبُ فِي الْقُرْآنِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِ النَّاسُ جَمِيعَ النَّاسِ مِنْ مُسْلِمِينَ وَمُشْرِكِينَ.
Dolayısıyla buradaki { النَّاسُ } “insanlar” kelimesinden murat, Kur'an'daki galip ıstılaha göre müşriklerdir. { النَّاسُ } kelimesinden muradın müminler ve müşrikler olmak üzere bütün insanlar olması da caizdir.
وَفِي افْتِتَاحِ السُّورَةِ بِ يَا أَيُّهَا النَّاسُ وَتَنْهِيَتِهَا بِمِثْلِ ذَلِكَ شِبْهٌ بِرَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ. وَمِمَّا يَزِيدُهُ حُسْنًا أَنْ يَكُونَ الْعَجُزُ جَامِعًا لِمَا فِي الصَّدْرِ وَمَا بَعْدَهُ، حَتَّى يَكُونَ كَالنَّتِيجَةِ لِلِاسْتِدْلَالِ وَالْخُلَاصَةِ لِلْخُطْبَةِ وَالْحَوْصَلَةِ لِلدَّرْسِ.
Surenin { يَا أَيُّهَا النَّاسُ } ile başlayıp yine benzer şekilde sonlanmasında, "redd-i acüz ale's-sadr" (sonu başa bağlama) sanatına bir benzerlik vardır. Bunu daha da güzelleştiren husus ise, son kısmın başta ve sonrasında yer alan şeyleri toparlayıcı olmasıdır; öyle ki adeta istidlalin bir neticesi, hitabenin bir hülasası ve dersin bir özeti mahiyetindedir.
وَضَرْبُ الْمَثَلِ: ذِكْرُهُ وَبَيَانُهُ اسْتُعِيرَ الضَّرْبُ لِلْقَوْلِ وَالذِّكْرِ تَشْبِيهًا بِوَضْعِ الشَّيْءِ بِشِدَّةٍ، أَيْ أُلْقِيَ إِلَيْكُمْ مَثَلٌ. وَتَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا فِي [سُورَةِ الْبَقَرَةِ: ٢٦] .
Darb-ı mesel (ضَرْبُ الْمَثَلِ); bir meseli zikretmek ve açıklamaktır. Darb (vurmak/koymak) kelimesi, bir şeyi kuvvetle koymaya benzetilerek söz ve zikir için istiare edilmiştir; yani "Size bir mesel irat edildi". Bunun açıklaması daha önce { أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا } [Bakara Suresi: 26] ayetinde geçmişti.
وَبُنِيَ فِعْلُ ضُرِبَ بِصِيغَةِ النَّائِبِ فَلَمْ يُذْكَرْ لَهُ فَاعِلٌ بِعَكْسِ مَا فِي الْمَوَاضِعِ الْأُخْرَى الَّتِي صُرِّحَ فِيهَا بِفَاعِلِ ضَرْبِ الْمَثَلِ نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا فِي [سُورَةِ الْبَقَرَةِ: ٢٦] وضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً فِي [سُورَةِ النَّحْلِ: ٧٥] وضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِي [سُورَةِ الزُّمَرِ: ٢٩] وضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ فِي [سُورَةِ النَّحْلِ:
{ ضُرِبَ } fiili meçhul sîga ile kurulmuş ve faili zikredilmemiştir; darb-ı meselin failinin açıkça zikredildiği diğer yerlerin aksinedir: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا } [Bakara Suresi: 26], { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً } [Nahl Suresi: 75], { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا } [Zümer Suresi: 29] ve { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ } [Nahl Suresi:
٧٦] . إِذْ أُسْنِدَ فِي تِلْكَ الْمَوَاضِعِ وَغَيْرِهَا ضَرْبُ الْمَثَلِ إِلَى اللَّهِ، وَنَحْوُ قَوْلِهِ: فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ فِي [سُورَةِ النَّحْلِ: ٧٤] . وضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ فِي [سُورَةِ يس: ٧٨] ، إِذْ أُسْنِدَ الضَّرْبُ إِلَى الْمُشْرِكِينَ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ هُنَا نَسْجُ التَّرْكِيبِ عَلَى إِيجَازٍ صَالِحٍ لِإِفَادَةِ احْتِمَالَيْنِ:
76] buyrukları gibi. Zira o yerlerde ve diğerlerinde mesel getirmek Allah'a isnat edilmiştir; yine { فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ } [Nahl Suresi: 74] ve { وَضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ } [Yâsîn Suresi: 78] buyruklarında olduğu gibi darbetmek müşriklere isnat edilmiştir. Çünkü burada kastedilen, terkibin iki ihtimali ifade etmeye elverişli bir icaz üzere örülmesidir:
أَحَدُهُمَا: أَنْ يُقَدَّرَ الْفَاعِلُ اللَّهَ تَعَالَى وَأَنْ يَكُونَ الْمَثَلُ تَشْبِيهًا تَمْثِيلِيًّا، أَيْ أَوْضَحَ اللَّهُ تَمْثِيلًا يُوَضِّحُ حَالَ الْأَصْنَامِ فِي فَرْطِ الْعَجْزِ عَنْ إِيجَادِ أَضْعَفِ الْمَخْلُوقَاتِ كَمَا هُوَ مُشَاهَدٌ لِكُلِّ أَحَدٍ.
Birincisi: Failin Allah Teâlâ olarak takdir edilmesi ve meselin de temsîlî bir teşbih olmasıdır; yani Allah, putların herkesçe müşahede edildiği üzere en zayıf mahlukları bile var etmekten son derece aciz oldukları durumunu açıklayan bir temsil ortaya koymuştur.
وَالثَّانِي: أَنْ يُقَدَّرَ الْفَاعِلُ الْمُشْرِكِينَ وَيَكُونُ الْمَثَلُ بِمَعْنَى الْمُمَاثِلُ، أَيْ جَعَلُوا أَصْنَامَهُمْ مُمَاثِلَةً لِلَّهِ تَعَالَى فِي الْإِلَهِيَّةِ.
İkincisi: Failin müşrikler olarak takdir edilmesi ve meselin de benzer (mümâsil) anlamında olmasıdır; yani putlarını ilahlıkta Allah Teâlâ'ya benzer kılmışlardır.
وَصِيغَةُ الْمَاضِي فِي قَوْلِهِ ضُرِبَ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي تَقْرِيبِ زَمَنِ الْمَاضِي مِنَ الْحَالِ عَلَى الِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ، نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً [النِّسَاء: ٩] ، أَيْ لَوْ شَارَفُوا أَنْ يَتْرُكُوا، أَيْ بَعْدَ الْمَوْتِ.
{ ضُرِبَ } buyruğundaki mazi sîgası, birinci ihtimale göre geçmiş zamanı şimdiki zamana yaklaştırmak için kullanılmıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً } [Nisâ: 9] buyruğu böyledir; yani "[Ölümden sonra] bırakmaya yaklaştıklarında".
وَجُمْلَةُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِلَى آخِرِهَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بَيَانًا لِفِعْلِ ضُرِبَ عَلَى الِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ فِي التَّقْدِيرِ، أَيْ بُيِّنَ تَمْثِيلٌ عَجِيبٌ.
{ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } cümlesi sonuna kadar, takdirdeki birinci ihtimale göre { ضُرِبَ } fiilinin beyanı (açıklaması) olması caizdir; yani "Şaşılacak bir temsil açıklandı".
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بَيَانًا لِلَّفْظِ مَثَلٌ لِمَا فِيهَا مِنْ قَوْلِهِ: تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عَلَى الِاحْتِمَالِ الثَّانِي.
İkinci ihtimale göre ise, içerdiği { تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } ifadesinden dolayı { مَثَلٌ } lafzının beyanı olması da caizdir.
وَفُرِّعَ عَلَى ذَلِكَ الْمَعْنَى مِنَ الْإِيجَازِ قَوْلُهُ: فَاسْتَمِعُوا لَهُ لِاسْتِرْعَاءِ الْأَسْمَاعِ إِلَى مُفَادِ هَذَا الْمَثَلِ مِمَّا يُبْطِلُ دَعْوَى الشَّرِكَةِ لِلَّهِ فِي الْإِلَهِيَّةِ، أَيِ اسْتَمِعُوا اسْتِمَاعَ تَدَبُّرٍ.
Bu icazlı manaya { فَاسْتَمِعُوا لَهُ } buyruğu tafri' edilmiştir; bu da kulakları, Allah'a ilahlıkta ortak koşma iddiasını boşa çıkaran bu meselin ifade ettiği anlama çekmek içindir; yani "Düşünerek ve ibret alarak dinleyin".
فَصِيغَةُ الْأَمْرِ فِي فَاسْتَمِعُوا لَهُ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التَّحْرِيضِ عَلَى الِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ، وَفِي التَّعْجِيبِ عَلَى الِاحْتِمَالِ الثَّانِي. وَضَمِيرُ لَهُ عَائِدٌ عَلَى الْمَثَلِ عَلَى الِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ لِأَنَّ الْمَثَلَ عَلَى ذَلِكَ الْوَجْهِ مِنْ قَبِيلِ الْأَلْفَاظِ الْمَسْمُوعَةِ، وَعَائِدٌ عَلَى الضَّرْبِ الْمَأْخُوذِ مِنْ فِعْلِ ضُرِبَ عَلَى الِاحْتِمَالِ الثَّانِي عَلَى طَرِيقَةِ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [الْمَائِدَة: ٨] ، أَيِ اسْتَمِعُوا لِلضَّرْبِ، أَيْ لِمَا يَدُلُّ عَلَى الضَّرْبِ مِنَ الْأَلْفَاظِ، فَيُقَدَّرُ مُضَاف بِقَرِينَة فَاسْتَمِعُوا لِأَنَّ الْمَسْمُوعَ لَا يَكُونُ إِلَّا أَلْفَاظًا، أَيِ اسْتَمِعُوا لِمَا يَدُلُّ عَلَى ضَرْبِ الْمَثَلِ الْمُتَعَجَّبِ مِنْهُ فِي حَمَاقَةِ ضَارِبِيهِ.
{ فَاسْتَمِعُوا لَهُ } buyruğundaki emir sîgası, birinci ihtimale göre teşvikte; ikinci ihtimale göre ise taaccüb (şaşkınlık bildirme) anlamında kullanılmıştır. { لَهُ } zamiri; birinci ihtimale göre "mesel" kelimesine döner, çünkü bu veçhe göre mesel işitilen sözler kabilindendir. İkinci ihtimale göre ise, { اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } [Mâide: 8] üslubu üzere, { ضُرِبَ } fiilinden anlaşılan "darb" (benzetme) mastarına döner; yani "darba kulak verin", yani darba delalet eden sözlere kulak verin demektir. Dolayısıyla { فَاسْتَمِعُوا } karinesiyle bir muzaf takdir edilir, çünkü işitilen şey ancak lafızlar olabilir; yani meseli getirenlerin ahmaklığı karşısında hayret edilen bu temsile delalet eden şeye kulak verin demektir.
وَاسْتُعْمِلَتْ صِيغَةُ الْمَاضِي فِي ضُرِبَ مَعَ أَنَّهُ لَمَّا يُقَلْ لِتَقْرِيبِ زَمَنِ الْمَاضِي مِنَ الْحَالِ كَقَوْلِهِ: لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً [النِّسَاء: ٩] ، أَيْ لَوْ قَارَبُوا أَنْ يَتْرُكُوا، وَذَلِكَ تَنْبِيهٌ للسامعين بِأَن يتهيأوا لِتَلَقِّي هَذَا الْمَثَلِ، لِمَا هُوَ مَعْرُوفٌ لَدَى الْبُلَغَاءِ مِنِ اسْتِشْرَافِهِمْ لِلْأَمْثَالِ وَمَوَاقِعِهَا.
Henüz söylenmemiş olmasına rağmen { ضُرِبَ } fiilinde mazi sîgası, { لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً } [Nisâ: 9] buyruğunda yani "Bırakmaya yaklaştıklarında" denmesi gibi geçmiş zamanı şimdiki zamana yaklaştırmak için kullanılmıştır. Bu da, beliğ kimselerin dar-ı mesellere ve onların hikmetli konumlarına karşı duydukları merak ve iştiyak bilindiğinden, dinleyenlerin bu meseli kabul etmeye hazırlanmaları için bir uyarıdır.
وَالْمَثَلُ: شَاعَ فِي تَشْبِيهِ حَالَةٍ بِحَالَةٍ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ
Mesel; daha önce { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ }
نَارًا
[bir] ateş
فِي [سُورَةِ الْبَقَرَةِ: ١٧] ، فَالتَّشْبِيهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ضمني خفيّ ينبىء عَنْهُ قَوْلُهُ: وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَقَوْلُهُ لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ. فَشُبِّهَتِ الْأَصْنَامُ الْمُتَعَدِّدَةُ الْمُتَفَرِّقَةُ فِي قَبَائِلِ الْعَرَبِ وَفِي مَكَّةَ بِالْخُصُوصِ بِعُظَمَاءَ، أَيْ عِنْدَ عَابِدِيهَا. وَشُبِّهَتْ هَيْئَتُهَا فِي الْعَجْزِ بِهَيْئَةِ نَاسٍ تَعَذَّرَ عَلَيْهِمْ خَلْقُ أَضْعَفِ الْمَخْلُوقَاتِ، وَهُوَ الذُّبَابُ، بَلْهَ الْمَخْلُوقَاتِ الْعَظِيمَةَ كَالسَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ. وَقَدْ دَلَّ إِسْنَادُ نَفْيِ الْخَلْقِ إِلَيْهِمْ عَلَى تَشْبِيهِهِمْ بِذَوِي الْإِرَادَةِ لِأَنَّ نفي الْخلق يَقْتَضِي مُحَاوَلَةِ إِيجَادِهِ، وَذَلِكَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ كَمَا تَقَدَّمَ فِي [سُورَةِ النَّحْلِ: ٢١] . وَلَوْ فُرِضَ أَنَّ الذُّبَابَ سَلَبَهُمْ شَيْئًا لَمْ يَسْتَطِيعُوا أَخْذَهُ مِنْهُ، وَدَلِيلُ ذَلِكَ مُشَاهَدَةُ عَدَمِ تَحَرُّكِهِمْ، فَكَمَا عَجَزَتْ عَنْ إِيجَادِ أَضْعَفِ الْخَلْقِ وَعَنْ دَفْعِ أَضْعَفِ الْمَخْلُوقَاتِ عَنْهَا فَكَيْفَ تُوسَمُ بِالْإِلَهِيَّةِ، وَرُمِزَ إِلَى الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا بِذِكْرِ لَوَازِمِ أَرْكَانِ التَّشْبِيهِ مِنْ قَوْلِهِ لَنْ يَخْلُقُوا وَقَوْلِهِ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً إِلَى آخِرِهِ، لَا جَرَمَ حَصَلَ تَشْبِيهُ هَيْئَةِ الْأَصْنَامِ فِي عَجْزِهَا بِمَا دُونَ هَيْئَةِ أَضْعَفِ الْمَخْلُوقَاتِ فَكَانَتْ تَمْثِيلِيَّةً مَكْنِيَّةً.
[Bakara Suresi: 17] “Onların durumu, bir ateş yakan kimsenin durumu gibidir” ayetinde geçtiği üzere, bir durumun başka bir duruma teşbih edilmesinde yaygınlaşmıştır. Bu ayetteki teşbih ise, { وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ } ve { لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ } buyruklarının haber verdiği zımnî ve kapalı bir teşbihtir. Arap kabileleri arasında ve özellikle Mekke'de bulunan çok sayıdaki dağınık putlar, tapanlarının nazarında büyüklere benzetilmiştir. Onların acziyet içindeki durumları ise, gökler ve yer gibi büyük mahluklar bir yana, en zayıf mahluk olan sineği bile yaratmaktan aciz kalan insanların durumuna benzetilmiştir. Yaratmanın onlardan nefyedilmesi, onların irade sahiplerine benzetildiğini göstermiştir; zira yaratmanın nefyi, onu var etmeye yeltenmeyi iktiza eder; bu da daha önce [Nahl Suresi: 21]'de geçen Allah Teâlâ'nın: { أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ } “Onlar diri olmayan ölülerdir” buyruğu gibidir. Şayet sineğin onlardan bir şey kapıp kaçırdığı farz edilse, onu sinekten geri alamazlar; bunun delili de hareket edemediklerinin müşahede edilmesidir. Dolayısıyla en zayıf mahluku var etmekten ve en zayıf mahlukatı kendilerinden defetmekten aciz olduklarına göre, nasıl olur da ilahlıkla nitelenebilirler? Kendisine benzetilen duruma (müşebbehün bih), { لَنْ يَخْلُقُوا } ve { وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً } buyruklarından sonuna kadar teşbihin rükünlerinin gerekleri zikredilerek işaret edilmiştir; şüphesiz putların acziyet içindeki durumunun, en zayıf mahlukların durumunun bile aşağısında kalan bir şeye teşbihi hasıl olmuştur ve böylece bir temsîlî-mekniyye teşbih meydana gelmiştir.
وَفَسَّرَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» الْمَثَلَ هُنَا بِالصِّفَةِ الغريبة تَشْبِيها لما بِبَعْضِ الْأَمْثَالِ السَّائِرَةِ. وَهُوَ تَفْسِيرٌ بِمَا لَا نَظِيرَ لَهُ وَلَا اسْتِعْمَالَ يُعَضِّدُهُ اقْتِصَادًا مِنْهُ فِي الْغَوْصِ عَنِ الْمَعْنَى لَا ضَعْفًا عَنِ اسْتِخْرَاجِ حَقِيقَةِ الْمَثَلِ فِيهَا وَهُوَ جذيعها الْمُحَكَّكُ وَعُذَيْقُهَا الْمُرَجَّبُ وَلَكِنْ أَحْسَبُهُ صَادَفَ مِنْهُ وَقْتَ سُرْعَةٍ فِي التَّفْسِيرِ أَوْ شُغْلًا بِأَمْرٍ خَطِيرٍ، وَكَمْ تَرَكَ الْأَوَّلُ لِلْأَخِيرِ.
el-Keşşâf sahibi buradaki meseli, durumun bazı yaygın mesellere benzetilmesi kabilinden "garip sıfat" olarak tefsir etmiştir. Bu, benzeri olmayan ve hiçbir kullanımın desteklemediği bir tefsirdir; onun bu tefsiri mananın derinliğine dalmaktan kaçınmasından kaynaklanmaktadır, yoksa meselin hakikatini oradan çıkaramayacak kadar aciz olduğundan değil; zira o bu işin ehli ve üstadıdır. Fakat zannediyorum ki bu durum, tefsir esnasındaki bir aceleye veya mühim bir işle meşguliyete rast gelmiştir; nitekim öncekiler sonrakilere ne çok şey bırakmıştır!
وَفُرِّعَ عَلَى التَّهْيِئَةِ لِتَلَقِّي هَذَا الْمَثَلِ الْأَمْرُ بِالِاسْتِمَاعِ لَهُ وَإِلْقَاءُ الشَّرَاشِرِ لِوَعْيِهِ وَتَرَقُّبِ بَيَانِ إِجْمَالِهِ تَوَخِّيًا لِلتَّفَطُّنِ لِمَا يُتْلَى بَعْدُ.
Bu meseli kabul etmeye hazırlanmanın üzerine, onu dinleme, onu kavramak için bütün dikkatini verme ve sonradan okunacak olanı anlamayı hedefleyerek icmalinin açıklanmasını bekleme emri tafri' edilmiştir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ إِلَخْ بَيَانٌ لِ مَثَلٌ عَلَى كِلَا الِاحْتِمَالَيْنِ السَّابِقَيْنِ فِي مَعْنَى ضُرِبَ مَثَلٌ، فَإِنَّ الْمَثَلَ فِي مَعْنَى الْقَوْلِ فَصَحَّ بَيَانُهُ بِهَذَا الْكَلَامِ.
{ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ } cümlesi sonuna kadar, { ضُرِبَ مَثَلٌ } ifadesinin anlamı hakkındaki önceki her iki ihtimale göre de { مَثَلٌ } kelimesinin beyanıdır; zira mesel söz anlamındadır, dolayısıyla bu kelamla açıklanması sahih olmuştur.
وَأُكِّدَ إِثْبَاتُ الْخَبَرِ بِحَرْفِ تَوْكِيدِ الْإِثْبَاتِ وَهُوَ (إِنَّ) ، وَأُكِّدَ مَا فِيهِ مِنَ النَّفْيِ بِحَرْفِ تَوْكِيدِ النَّفْيِ (لَنْ) لِتَنْزِيلِ الْمُخَاطَبِينَ مَنْزِلَةَ الْمُنْكِرِينَ لِمَضْمُونِ الْخَبَرِ، لِأَنَّ جَعْلَهُمُ الْأَصْنَامَ آلِهَةً يَقْتَضِي إِثْبَاتَهُمُ الْخَلْقَ إِلَيْهَا وَقَدْ نُفِيَ عَنْهَا الْخَلْقُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ لِأَنَّهُ أَظْهَرُ فِي إِقْحَامِ الَّذِينَ ادَّعَوْا لَهَا الْإِلَهِيَّةَ لِأَنَّ نَفْيَ أَنْ تَخْلُقَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ يَقْتَضِي نَفْيَ ذَلِكَ فِي الْمَاضِي بِالْأَحْرَى لِأَنَّ الَّذِي يَفْعَلُ شَيْئًا يَكُونُ فِعْلُهُ مِنْ بَعْدُ أَيْسَرَ عَلَيْهِ.
Haberin olumlu tarafı, olumlamayı tekit eden (إِنَّ) harfi ile pekiştirilmiş; içerdiği olumsuzluk ise olumsuzluğu tekit eden (لَنْ) harfi ile pekiştirilmiştir; bu da muhatapları, haberin muhtevasını inkâr edenler konumuna indirmek içindir. Çünkü onların putları ilah kabul etmeleri, onlara yaratma sıfatını isnat etmelerini iktiza eder. Onlardan yaratma gelecekte nefyedilmiştir; zira bu, onlara ilahlık iddia edenleri susturmada daha açıktır; çünkü gelecekte yaratmalarının nefyi, evleviyetle geçmişte de yaratmadıklarının nefyini gerektirir; zira bir şeyi daha önce yapmış olan kimse için onu sonradan tekrar yapmak daha kolaydır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ تَدْعُونَ بِتَاءِ الْخِطَابِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالنَّاسِ فِي قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا
Cumhur, { يَا أَيُّهَا } buyruğundaki "insanlar" kelimesinden muradın
النَّاسُ
{ النَّاسُ } “Ey insanlar!”
خُصُوصُ الْمُشْرِكِينَ. وَقَرَأَهُ يَعْقُوبُ- بِيَاءِ الْغَيْبَةِ- عَلَى أَنْ يُقْصَدَ بِ يَا أَيُّهَا النَّاسُ جَمِيعَ النَّاسِ وَأَنَّهُمْ عَلِمُوا بِحَالِ فَرِيقٍ مِنْهُمْ وَهُمْ أَهْلُ الشِّرْكِ. وَالتَّقْدِيرُ: أَنَّ الَّذِينَ يَدْعُونَ هُمْ فَرِيقٌ مِنْكُمْ.
özellikle müşrikler olduğu gerekçesiyle [fiili] muhatap te'si ile { تَدْعُونَ } şeklinde okumuştur. Ya'kûb ise { يَا أَيُّهَا النَّاسُ } “Ey insanlar!” hitabıyla bütün insanların kastedildiği ve onların içlerinden bir grubun, yani şirk ehlinin durumunu bildikleri gerekçesiyle gaib yâ'sı ile [yed'ûne şeklinde] okumuştur. Takdiri ise şöyledir: "O yalvarıp durdukları [varlıklar], sizden bir grubun [taptıklarıdır]."
وَالذُّبَابُ: اسْمُ جَمْعِ ذُبَابَةٍ، وَهِيَ حَشَرَةٌ طَائِرَةٌ مَعْرُوفَةٌ، وَتُجْمَعُ عَلَى ذِبَّانٍّ- بِكَسْرِ الذَّالِ وَتَشْدِيدِ النُّونِ- وَلَا يُقَالُ فِي الْعَرَبِيَّةِ لِلْوَاحِدَةِ ذِبَّانَةٌ.
Zübâb (ذُبَاب); zübâbe kelimesinin cins ismidir, bilinen uçucu bir haşeredir. Çoğulu zâl harfinin kesresi ve nûn'un şeddesiyle zibbân (ذِبَّان) şeklinde gelir. Arapçada tekili için zibbâne denilmez.
وَذِكْرُ الذُّبَابِ لِأَنَّهُ مِنْ أَحْقَرِ الْمَخْلُوقَاتِ الَّتِي فِيهَا الْحَيَاةُ الْمُشَاهَدَةُ. وَأَمَّا مَا
Sineğin zikredilmesi, gözle görülebilen hayat sahibi mahlûkatın en değersizlerinden biri olmasındandır. Suret yapanlar (tasvirciler) hakkındaki hadiste geçen Allah Teâlâ'nın:
فِي الْحَدِيثِ فِي الْمُصَوِّرِينَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: «فَلْيَخْلُقُوا حَبَّةً وَلْيَخْلُقُوا ذَرَّةً»
«فَلْيَخْلُقُوا حَبَّةً وَلْيَخْلُقُوا ذَرَّةً» “Haydi bir buğday tanesi yaratsınlar, haydi bir zerre (karınca) yaratsınlar!”
فَهُوَ فِي سِيَاقِ التَّعْجِيزِ لِأَنَّ الْحَبَّةَ لَا حَيَاةَ فِيهَا وَالذَّرَّةُ فِيهَا حَيَاةٌ ضَعِيفَةٌ.
buyruğuna gelince; bu, aciz bırakma (ta'ciz) bağlamındadır; zira tanede hiç hayat yoktur, karıncada ise zayıf bir hayat vardır.
وَمَوْقِعُ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ مَوْقِعُ الْحَالِ، وَالْوَاوُ وَاوُ الْحَالِ، وَ (لَوِ) فِيهِ وَصْلِيَّةٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ حَقِيقَتِهَا عِنْدَ قَوْلِهِ:
{ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ } ifadesinin konumu hâl konumundadır, vâv harfi hâl vâvıdır ve buradaki { لَوِ } vasliyyedir. Bunun hakikatinin açıklaması daha önce Âl-i İmrân Suresi'nde yer alan şu ayette geçmişti:
فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ فِي [سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ: ٩١] . أَيْ لَنْ يَسْتَطِيعُوا ذَلِكَ الْخَلْقَ وَهُمْ مُفْتَرِقُونَ، بَلْ وَلَوِ اجْتَمَعُوا مِنْ مُفْتَرَقِ الْقَبَائِلِ وَتَعَاوَنُوا عَلَى خَلْقِ الذُّبَابِ لَنْ يَخْلُقُوهُ.
{ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ } “...dünya dolusu altını fidye verse bile hiçbirinden asla kabul edilmeyecektir.” Yani onlar ayrı ayrı iken bu yaratmayı asla başaramazlar; hatta farklı kabilelerden bir araya gelseler ve bir sinek yaratmak için yardımlaşsalar bile onu yine yaratamazlar.
وَالِاسْتِنْقَاذُ: مُبَالَغَةٌ فِي الْإِنْقَاذِ مِثْلُ الِاسْتِحْيَاءِ وَالِاسْتِجَابَةِ.
İstinkâz (الِاسْتِنْقَاذُ); tıpkı istihyâ ve isticâbet kelimelerinde olduğu gibi, kurtarma (inkâz) anlamında mübalağa ifade eder.
وَجُمْلَةُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ تَذْيِيلٌ وَفَذْلَكَةٌ لِلْغَرَضِ مِنَ التَّمْثِيلِ، أَيْ ضَعُفَ الدَّاعِي وَالْمَدْعُوُّ، إِشَارَةً إِلَى قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً إِلَخْ، أَيْ ضَعُفْتُمْ أَنْتُمْ فِي دَعْوَتِهِمْ آلِهَةً وَضَعُفَتِ الْأَصْنَامُ عَنْ صِفَاتِ الْإِلَهِ.
{ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ } cümlesi, temsilden kastedilen gayenin bir fezlekesi ve tezyîlidir. Yani { إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً } “Allah'tan başka yalvarıp durduklarınız bir sinek dahi yaratamazlar...” ayetine işaretle; yalvaran da yalvarılan da zayıf düşmüştür. Yani siz onları ilah edinme davanızda aciz kaldınız, putlar da ilahlık sıfatlarından yoksun kalarak aciz düştü.
وَهَذِهَ الْجُمْلَةُ كَلَامٌ أُرْسِلَ مَثَلًا، وَذَلِكَ مِنْ بلاغة الْكَلَام.
Bu cümle, darb-ı mesel haline gelmiş bir sözdür ve bu da kelamın belagatindendir.
[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ٧٤]
[Hac Suresi (22), Ayet 74]
مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٧٤)
{ مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٧٤) } “Allah'ı hakkıyla takdir edemediler. Şüphesiz Allah çok güçlüdür, mutlak galiptir.”
تَذْيِيلٌ لِلْمَثَلِ بِأَنَّ عِبَادَتَهُمُ الْأَصْنَامَ مَعَ اللَّهِ اسْتِخْفَافٌ بِحَقِّ إِلَهِيَّتِهِ تَعَالَى إِذْ أَشْرَكُوا مَعَهُ فِي أَعْظَمِ الْأَوْصَافِ أَحْقَرَ الْمَوْصُوفِينَ، وَإِذِ اسْتَكْبَرُوا عِنْدَ تِلَاوَةِ آيَاتِهِ تَعَالَى عَلَيْهِمْ، وَإِذْ هَمُّوا بِالْبَطْشِ بِرَسُولِهِ.
[Bu ayet], meselin bir tezyîlidir; zira onların Allah ile birlikte putlara ibadet etmeleri, en yüce sıfatlarda mahlûkların en değersizini O'na ortak koştukları, ayetleri kendilerine okunduğunda büyüklük tasladıkları ve Resulü'ne saldırmaya kalkıştıkları için Allah Teâlâ'nın ilahlık hakkını hafife almaktır.
وَالْقَدْرُ: الْعَظَمَةُ، وَفِعْلُ قَدَرَ يُفِيدُ أَنَّهُ عَامِلٌ بِقَدْرِهِ. فَالْمَعْنَى: مَا عَظَّمُوهُ حَقَّ تَعْظِيمِهِ إِذْ أَشْرَكُوا مَعَهُ الضُّعَفَاءَ الْعُجَّزَ وَهُوَ الْغَالِبُ الْقَوِيُّ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ فِي قَوْلِهِ وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ فِي [سُورَةِ الْأَنْعَامِ: ٩١] .
Kadr (الْقَدْرُ); azamet (yücelik) demektir. "Kadere" (قَدَرَ) fiili ise O'nun şanına layık şekilde amel ettiğini ifade eder. Manası şudur: O, mutlak galip ve güçlü iken, O'nun yanına aciz ve zayıf varlıkları ortak koştuklarında O'nu hakkıyla yüceltmediler. Bunun tefsiri daha önce En'âm Suresi'nde geçen: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “«Allah hiçbir beşere bir şey indirmedi» dediklerinde Allah'ı hakkıyla takdir edemediler” ayetinde geçmişti.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ تَعْلِيلٌ لِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ قَبْلَهَا، فَإِنَّ مَا أَشْرَكُوهُمْ مَعَ اللَّهِ
{ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ } cümlesi, kendisinden önceki cümlenin muhtevasının gerekçesidir (ta'lil). Zira onların ibadette Allah'a ortak koştukları şeyler
فِي الْعِبَادَةِ كُلُّ ضَعِيفٍ ذَلِيلٍ فَمَا قَدَرُوهُ حَقَّ قَدْرِهِ لِأَنَّهُ قَوِيٌّ عَزِيزٌ فَكَيْفَ يُشَارِكُهُ الضَّعِيفُ الذَّلِيلُ. وَالْعُدُولُ عَنْ أَنْ يُقَالَ: مَا قَدَرْتُمُ اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ، إِلَى أُسْلُوبِ الْغَيْبَةِ، الْتِفَاتٌ تَعْرِيضًا بِهِمْ بِأَنَّهُمْ
tamamen zayıf ve zelildir; dolayısıyla O'nu hakkıyla takdir edemediler, çünkü O güçlüdür, mutlak galiptir; öyleyse zayıf ve zelil olan O'na nasıl ortak olabilir! "Allah'ı hakkıyla takdir edemediniz" denilmeyip gaib üslubuna dönülmesi (iltifat), onları azarlamak maksadıyla muhatap alınmaya
لَيْسُوا أَهْلًا لِلْمُخَاطَبَةِ توبيخا لَهُمْ، وَبِذَلِكَ يَنْدَمِجُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ تَهْدِيدٌ لَهُمْ بِأَنَّهُ يَنْتَقِمُ مِنْهُمْ عَلَى وَقَاحَتِهِمْ.
layık olmadıklarını hissettirmek içindir. Böylece { إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ } buyruğunun içinde, bu küstahlıklarından ötürü onlardan intikam alacağına dair bir tehdit yer almaktadır.
وَتَوْكِيدُ الْجُمْلَةِ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ وَلَامِ الِابْتِدَاءِ مَعَ أَنَّ مَضْمُونَهَا مِمَّا لَا يُخْتَلَفُ فِيهِ لِتَنْزِيلِ عِلْمِهِمْ بِذَلِكَ مَنْزِلَةَ الْإِنْكَارِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَجْرُوا عَلَى مُوجِبِ الْعِلْمِ حِينَ أَشْرَكُوا مَعَ الْقَوِيِّ الْعَزِيزِ ضُعَفَاءَ أَذِلَّةً.
Muhtevası üzerinde ihtilaf edilmeyen bir husus olmasına rağmen cümlenin tekit harfi ve ibtida lâm'ı ile pekiştirilmesi, güçlü ve mutlak galip olanın yanına zayıf ve zelil varlıkları ortak koştuklarında ilmin gereğine göre hareket etmedikleri için, bu konudaki bilgilerinin inkâr konumuna indirilmesinden ötürüdür.
وَالْقَوِيُّ: مِنْ أَسْمَائِهِ تَعَالَى. وَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْقُدْرَةِ عَلَى كُلِّ مُرَادٍ لَهُ. وَالْعَزِيزُ: مِنْ أَسْمَائِهِ، وَهُوَ بِمَعْنَى: الْغَالِبِ لكلّ معاند.
el-Kaviyy (الْقَوِيُّ); Allah Teâlâ'nın isimlerindendir ve dilediği her şeye kadir olması anlamında kullanılmıştır. el-Azîz (الْعَزِيزُ) de O'nun isimlerindendir ve her inatçıya mutlak galip gelen manasındadır.
[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ٧٥]
[Hac Suresi (22), Ayet 75]
اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلاً وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٧٥)
{ اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلاً وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٧٥) } “Allah meleklerden de elçiler seçer, insanlardan da. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.”
لَمَّا نَفَتِ الْآيَاتُ السَّابِقَةُ أَنْ يَكُونَ لِلْأَصْنَامِ الَّتِي يَعْبُدُهَا الْمُشْرِكُونَ مَزِيَّةٌ فِي نَصْرِهِمْ بِقَوْلِهِ: وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ [الْحَج: ٧١] ، وَقَوْلِهِ: ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ [الْحَج:
Önceki ayetler; { وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ } “...Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur” ve { ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ } “...İsteyen de aciz, istenen de!” buyruklarıyla müşriklerin taptığı putların onlara yardım etme hususunda hiçbir üstünlüğü olmadığını nefyedip,
٧٣] وَنَعَى عَلَى الْمُشْرِكِينَ تكذيبهم الرَّسُول ﵊ بِقَوْلِهِ: يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا [الْحَج: ٧٢] ، وَقَدْ كَانَ مِنْ دَوَاعِي التَّكْذِيبِ أَنَّهُمْ أَحَالُوا أَنْ يَأْتِيَهُمْ رَسُولٌ مِنَ الْبَشَرِ: وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ [الْأَنْعَام: ٨] أَيْ يُصَاحِبُهُ، وَقالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا [الْفرْقَان: ٢١] أُعْقِبَ إِبْطَالُ أَقْوَالِهِمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَصْطَفِي مَنْ شَاءَ اصْطِفَاءَهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَمِنَ النَّاسِ دُونَ الْحِجَارَةِ، وَأَنَّهُ يَصْطَفِيهِمْ لِيُرْسِلَهُمْ إِلَى النَّاسِ، أَيْ لَا لِيَكُونُوا شُرَكَاء، فَلَا جرح أَبْطَلَ قَوْلُهُ اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ جَمِيعَ مَزَاعِمِهِمْ فِي أَصْنَامِهِمْ.
{ يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا } “...Kendilerine ayetlerimizi okuyanların neredeyse üzerlerine saldıracaklar” buyruğuyla da müşriklerin Peygamber'i (aleyhisselâm) yalanlamalarını kınayınca -ki bu yalanlamanın sebeplerinden biri, beşerden bir elçinin gelmesini imkânsız görmeleriydi: { وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } “«Ona bir melek indirilseydi ya!» dediler” yani ona eşlik edecek bir melek, ve { وَقالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا } “Bize kavuşmayı ummayanlar: «Bize melekler indirilseydi ya da Rabbimizi görseydik!» dediler”-; onların bu iddialarının iptal edilmesinin ardından, Allah'ın taşlardan değil meleklerden ve insanlardan dilediğini seçtiği ve onları insanlara elçi olarak göndermek için seçtiği, yani ortak olsunlar diye seçmediği beyan edilmiştir. Dolayısıyla { اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ } “Allah meleklerden de elçiler seçer, insanlardan da...” buyruğu, putları hakkındaki bütün iddialarını kesin olarak boşa çıkarmıştır.
فَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ، وَالْمُنَاسَبَةُ مَا عَلِمْتَ.
Bu cümle ibtidâî bir istînâftır ve münasebeti de bildiğin gibidir.
وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ وَهُوَ اسْمُ الْجَلَالَةِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ فِي قَوْلِهِ اللَّهُ يَصْطَفِي دُونَ أَن يَقُول: نصطفي، لِإِفَادَةِ الِاخْتِصَاصِ، أَيِ اللَّهُ وَحْدَهُ هُوَ الَّذِي يَصْطَفِي لَا أَنْتُمْ تَصْطَفُونَ وَتَنْسِبُونَ إِلَيْهِ.
{ اللَّهُ يَصْطَفِي } ifadesinde "nastafî" (seçeriz) denilmeyip müsnedün ileyh olan lafzatullahın fiil cümlesi şeklindeki haberin önüne geçirilmesi, ihtisas (yalnızlık/özgülük) bildirmek içindir; yani sizin kendi kafanıza göre seçip O'na nispet etmenizle değil, yalnızca Allah'ın seçmesiyle bu gerçekleşir.
وَالْإِظْهَارُ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ هُنَا حَيْثُ لَمْ يَقُلْ: هُوَ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا، لِأَنَّ
Burada zamir makamında açık ismin (ızhâr) kullanılması, yani "O meleklerden elçiler seçer" denilmeyip açıkça Allah denilmesi şundandır: Çünkü
اسْمَ الْجَلَالَةِ أَصْلُهُ الْإِلَهُ، أَيِ الْإِلَهُ الْمَعْرُوفُ الَّذِي لَا إِلَهَ غَيْرُهُ، فَاشْتِقَاقُهُ مُشِيرٌ إِلَى أَنَّ مُسَمَّاهُ جَامِعٌ كُلَّ الصِّفَاتِ الْعُلَى تَقْرِيرًا لِلْقُوَّةِ الْكَامِلَةِ وَالْعِزَّةِ الْقَاهِرَةِ.
lafzatullahın aslı "el-İlâh"tır; yani O'ndan başka ilah bulunmayan malum İlah demektir. Dolayısıyla bu kelimenin iştikakı, kamil kuvveti ve kahredici izzeti pekiştirmek amacıyla, bu ismin müsemmasının bütün yüce sıfatları kendisinde topladığına işaret etmektedir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ تَعْلِيلٌ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ اللَّهُ يَصْطَفِي لِأَنَّ الْمُحِيطَ عِلْمُهُ بِالْأَشْيَاءِ هُوَ الَّذِي يَخْتَصُّ بِالِاصْطِفَاءِ. وَلَيْسَ لأهل الْعُقُول مَا بَلَغَتْ بِهِمْ عُقُولُهُمْ مِنَ الْفِطْنَةِ وَالِاخْتِيَارِ أَنْ يَطَّلِعُوا عَلَى خَفَايَا الْأُمُورِ فَيُصْطَفَوْا لِلْمَقَامَاتِ الْعُلْيَا مَنْ قَدْ تَخْفَى عَنْهُمْ نَقَائِصُهُمْ بَلْهَ اصْطِفَاءُ الْحِجَارَةِ الصَّمَّاءِ.
{ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ } cümlesi, { اللَّهُ يَصْطَفِي } cümlesinin muhtevasının gerekçesidir (ta'lil); zira şeyleri ilmiyle kuşatan zat, seçme yetkisine münhasıran sahip olandır. Akıl sahipleri, anlayış ve tercihleri ne kadar ileri derecede olursa olsun, işlerin gizli taraflarına muttali olup da yüce makamlara, kusurları kendilerinden gizli kalabilecek kimseleri seçemezler; nerede kaldı ki sağır taşları seçebilsinler!
وَالسَّمِيعُ الْبَصِيرُ: كِنَايَةٌ عَنْ عُمُومِ الْعِلْمِ بِالْأَشْيَاءِ بِحَسَبِ الْمُتَعَارَفِ فِي الْمَعْلُومَاتِ أَنَّهَا لَا تَعْدُو المسموعات والمبصرات.
es-Semî' ve el-Basîr; bilinen şeylerin işitilenler ve görülenlerin dışına çıkmadığı yönündeki örfi kabule göre, her şeyi kuşatan ilimden kinayedir.
[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ٧٦]
[Hac Suresi (22), Ayet 76]
يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٧٦)
{ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٧٦) } “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür.”
جُمْلَةٌ مُقَرِّرَةٌ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ [الْحَج: ٧٥] وَفَائِدَتُهَا زِيَادَةً عَلَى التَّقْرِيرِ أَنَّهَا تَعْرِيضٌ بِوُجُوبِ مُرَاقَبَتِهِمْ رَبَّهُمْ فِي السِّرِّ وَالْعَلَانِيَةِ لِأَنَّهُ لَا تَخْفَى عَلَيْهِ خَافِيَةٌ.
{ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ } cümlesinin muhtevasını pekiştiren bir cümledir. Bu pekiştirmenin yanı sıra sağladığı fayda ise; hiçbir gizli şey O'na gizli kalmayacağı için, gizlide ve açıkta Rablerini murakabe etmelerinin (O'ndan sakınmalarının) gerekliliğini dolaylı yoldan hissettirmesidir.
وَمَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ مُسْتَعَارٌ لِمَا يُظْهِرُونَهُ، وَما خَلْفَهُمْ هُوَ مَا يُخْفُونَهُ لِأَنَّ الشَّيْءَ الَّذِي يُظْهِرُهُ صَاحِبُهُ يَجْعَلُهُ بَيْنَ يَدَيْهِ وَالشَّيْءَ الَّذِي يُخْفِيهِ يَجْعَلُهُ وَرَاءَهُ.
{ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } ifadesi açığa vurdukları şeyler için, { وَما خَلْفَهُمْ } ifadesi ise gizledikleri şeyler için istiare edilmiştir; çünkü kişi açığa vurduğu şeyi önüne koyar, gizlediği şeyi ise arkasına atar.