أَنْعَمَ فَلَانٌ عَلَيَّ فَأَرُوحُ وَأَغْدُو شَاكِرًا لَهُ.
"Falanca bana ihsanda bulundu, ben de sabah akşam ona şükrederim."
وَفِعْلُ تُصْبِحُ مُفَرَّعٌ عَلَى فِعْلِ أَنْزَلَ فَهُوَ مُثْبَتٌ فِي الْمَعْنَى. وَلَيْسَ مُفَرَّعًا عَلَى النَّفْيِ وَلَا عَلَى الِاسْتِفْهَامِ، فَلِذَلِكَ لَمْ يُنْصَبْ بَعْدَ الْفَاءِ لِأَنَّهُ لَمْ يُقْصَدْ بِالْفَاءِ جَوَابٌ لِلنَّفْيِ إِذْ لَيْسَ الْمَعْنَى: أَلَمْ تَرَ فَتُصْبِحَ الْأَرْضُ.
{ تُصْبِحُ } fiili { أَنْزَلَ } fiiline bağlıdır; dolayısıyla mana bakımından müsbettir (olumludur). Yoksa nefye (olumsuzluğa) veya soruya bağlı değildir. Bu sebeple fâ (فَـ) harfinden sonra nasb edilmemiştir; çünkü fâ ile nefye bir cevap kastolunmamıştır, zira mana "Görmedin mi ki yer yeşersin?" demek değildir.
قَالَ سِيبَوَيْهِ: «وَسَأَلْتُهُ (يَعْنِي الْخَلِيلَ) عَنْ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً فَقَالَ: هَذَا وَاجِبٌ (أَيِ الرَّفْعُ وَاجِبٌ) وَهُوَ تَنْبِيهٌ كَأَنَّكَ قُلْتَ: أَتَسْمَعُ: أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَكَانَ كَذَا وَكَذَا اه.
Sîbeveyhi şöyle demiştir: «Ona (yani Halîl'e) { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً } ayetini sordum, o da şöyle dedi: Bu vaciptir (yani merfû olması zorunludur). Bu bir tenbihtir (uyarıdır); sanki sen şöyle demişsin gibidir: İşitiyor musun, Allah gökten su indirdi de şöyle şöyle oldu.»
قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : «لَوْ نُصِبَ لَأَعْطَى مَا هُوَ عَكْسُ الْغَرَضِ لِأَنَّ مَعْنَاهُ (أَيِ الْكَلَامَ) إِثْبَاتُ الِاخْضِرَارِ فَيَنْقَلِبُ بِالنَّصْبِ إِلَى نَفْيِ الِاخْضِرَارِ. مِثَالُهُ أَنْ تَقُولَ لِصَاحِبِكَ: أَلَمْ تَرَ أَنِّي أَنْعَمْتُ عَلَيْكَ فَتَشْكُرُ، إِنْ نَصَبْتَهُ فَأَنْتَ نَافٍ لِشُكْرِهِ شَاكٍّ تَفْرِيطَهُ فِيهِ، وَإِنْ رَفَعْتَهُ فَأَنْتَ مُثْبِتٌ لِلشُّكْرِ. وَهَذَا وَأَمْثَالُهُ مِمَّا يَجِبُ أَنْ يَرْغَبَ لَهُ مَنِ اتَّسَمَ بِالْعِلْمِ فِي عِلْمِ الْإِعْرَابِ» اه.
Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: «Şayet nasb edilseydi maksadın tam aksini verirdi; çünkü kelamın manası yeşermenin gerçekleştiğini ispat etmektir, nasb halinde ise bu durum yeşermenin nefiy edilmesine (olmadığına) dönüşür. Bunun misali, arkadaşına: 'Sana iyilik ettiğimi görmedin mi ki şükredesin' demendir; eğer bunu nasb edersen onun şükrünü nefyetmiş ve bu konudaki ihmalkârlığından yakınmış olursun; eğer merfû kılarsan şükrün varlığını ispat etmiş olursun. İşte bu ve benzeri hususlar, ilim sıfatını taşıyan kimselerin irap ilmine rağbet etmesini gerektiren meselelerdendir.»
وَالْمُخْضَرَّةُ: الَّتِي صَارَ لَوْنُهَا الْخُضْرَةَ. يُقَالُ: اخْضَرَّ الشَّيْءُ، كَمَا يُقَالُ: اصْفَرَّ الثَّمَرُ وَاحْمَرَّ، وَاسْوَدَّ الْأُفُقُ: وَصِيغَةُ افْعَلَّ مِمَّا يُصَاغُ لِلِاتِّصَافِ بِالْأَلْوَانِ.
el-Muhdarrah (الْمُخْضَرَّةُ): Rengi yeşile dönen demektir. Tıpkı meyve için sarardı ve kızardı, ufuk için karardı denildiği gibi; bir şey için de yeşerdi (ihdarra / اخْضَرَّ) denilir. İf'alle (افْعَلَّ) kalıbı, renklerle nitelenme durumunu ifade etmek için türetilen kalıplardandır.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ فِي مَوْقِعِ التَّعْلِيلِ لِلْإِنْزَالِ، أَيْ أَنْزَلَ الْمَاءَ الْمُتَفَرِّعَ عَلَيْهِ الِاخْضِرَارُ لِأَنَّهُ لَطِيفٌ، أَيْ رَفِيقٌ بِمَخْلُوقَاتِهِ، وَلِأَنَّهُ عَلِيمٌ بِتَرْتِيبِ الْمُسَبَّبَاتِ على أَسبَابهَا.
{ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ } "Şüphesiz Allah Latîf'tir, Habîr'dir" cümlesi, suyun indirilmesinin gerekçesi (ta'lil) konumundadır. Yani yeşermenin neticesi olduğu suyu indirmiştir; çünkü O Latîf'tir, yani yaratıklarına karşı çok lütufkârdır ve çünkü O, sonuçları sebepleriyle tertip etmeyi hakkıyla bilendir.
[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ٦٤]
[HAC SURESİ (22): AYET 64]
لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٦٤)
{ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٦٤) } “Göklerde ne var, yerde ne varsa O’nundur. Şüphesiz Allah, zengin ve övgüye layık olanın ta kendisidir. (64)”
الْجُمْلَةُ خَبَرٌ ثَانٍ عَنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ [الْحَج: ٦٣] لِلتَّنْبِيهِ عَلَى اخْتِصَاصِهِ بِالْخَالِقِيَّةِ وَالْمُلْكِ الْحَقِّ لِيُعْلَمَ مِنْ ذَلِكَ أَنَّهُ الْمُخْتَصُّ بِالْمَعْبُودِيَّةِ فَيُرَدَّ زَعْمُ الْمُشْرِكِينَ أَنَّ الْأَصْنَامَ لَهُ شُرَكَاءُ فِي الْإِلَهِيَّةِ وَصَرْفُ عِبَادَتِهِمْ إِلَى أَصْنَامِهِمْ، وَالْمُنَاسَبَةُ هِيَ ذِكْرُ إِنْزَالِ
Bu cümle, { إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ } [Hac: 63] ayetindeki lafza-i celâlin ikinci haberidir. Maksat; yaratıcılığın ve gerçek mülkiyetin yalnızca O'na ait olduğuna dikkat çekmek, böylece ibadete layık olan tek varlığın O olduğunun bilinmesini sağlamak ve müşriklerin putların ilahlıkta O'nun ortakları olduğu yönündeki iddialarını ve ibadetlerini putlarına yöneltmelerini reddetmektir. Münasebet ise,
الْمَطَرِ وَإِنْبَاتِ الْعُشْبِ فَمَا ذَلِكَ إِلَّا بَعْضُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ.
yağmurun indirilmesi ve bitkilerin bitirilmesinin zikredilmesidir ki bu durum, göklerde ve yerde bulunan şeylerin yalnızca bir kısmıdır.
وَإِنَّمَا لَمْ تُعْطَفِ الْجُمْلَةُ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا مَعَ اتِّحَادِهِمَا فِي الْغَرَضِ لِأَنَّ هَذِهِ تَتَنَزَّلُ مِنَ الْأُولَى مَنْزِلَةَ التَّذْيِيلِ بِالْعُمُومِ الشَّامِلِ لِمَا تَضَمَّنَتْهُ الْجُمْلَةُ الَّتِي قَبْلَهَا، وَلِأَنَّ هَذِهِ لَا تَتَضَمَّنُ تَذْكِيرًا بِنِعْمَةٍ.
Bu cümlenin, hedef bakımından bir olmalarına rağmen önceki cümleye atfedilmemesinin sebebi; bu cümlenin, önceki cümlenin kapsadığı hususları da içine alan genel bir fezleke (tezyil) konumunda olması ve doğrudan bir nimeti hatırlatmayı içermemesidir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ. وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الْقَصْرِ. أَيْ لَهُ ذَلِكَ لَا لِغَيْرِهِ مِنْ أَصْنَامِكُمْ، إِنْ جَعَلْتَ الْقَصْرَ إِضَافِيًّا، أَوْ لِعَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِغِنَى غَيْرِهِ وَمَحْمُودِيَّتِهِ إِنْ جَعَلْتَ الْقَصْرَ ادِّعَائِيًّا.
{ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ } cümlesi, { لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } cümlesine matuftur. Mecrûrun (câr-mecrûr olan lehu ifadesinin) öne geçirilmesi kasr (tahsis) bildirmektedir. Yani şayet kasrı izâfî kabul edersen mana: 'Bunlar putlarınıza değil, yalnızca O'na aittir' şeklinde olur; şayet kasrı iddiâî kabul edersen mana: 'O'nun dışındakilerin zenginliğine ve övülmeye layık oluşuna itibar edilmez' şeklinde olur.
وَنُبِّهَ بِوَصْفِ الْغِنَى عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ مُفْتَقِرٍ إِلَى غَيْرِهِ، وَهُوَ مَعْنَى الْغِنَى فِي صِفَاتِهِ تَعَالَى أَنَّهُ عَدَمُ الِافْتِقَارِ بِذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ لَا إِلَى مَحَلٍّ وَلَا إِلَى مُخَصَّصٍ بِالْوُجُودِ دُونَ الْعَدَمِ وَالْعَكْسُ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ افْتِقَارَ الْأَصْنَامِ إِلَى مَنْ يَصْنَعُهَا وَمَنْ يَنْقُلُهَا مِنْ مَكَانٍ إِلَى آخَرَ وَمَنْ يَنْفُضُ عَنْهَا الْقَتَامَ وَالْقَذَرَ دَلِيلٌ عَلَى انْتِفَاءِ الْإِلَهِيَّةِ عَنْهَا.
Ganiyy vasfıyla, O'nun başkasına muhtaç olmadığına dikkat çekilmiştir. Yüce Allah'ın sıfatlarında gınâ (zenginlik) kavramının manası; zâtı ve sıfatları bakımından ne bir mekâna ne de yokluk yerine varlıkla veya aksiyle kayıtlayan bir belirleyiciye hiçbir şekilde muhtaç olmamasıdır. Bu da putların kendilerini yapacak birine, bir yerden bir yere taşıyacak birine, üzerlerindeki toz ve kiri temizleyecek birine muhtaç olmalarının, onların ilah olmadıklarının kesin bir delili olduğuna dikkat çekmektedir.
وَأَمَّا وَصْفُ الْحَمِيدُ بِمَعْنَى الْمَحْمُودِ كَثِيرًا، فَذِكْرُهُ لِمُزَاوَجَةِ وَصْفِ الْغِنَى لِأَنَّ الْغَنِيَّ مُفِيضٌ عَلَى النَّاسِ فَهُمْ يَحْمَدُونَهُ.
Çokça övülen anlamındaki el-Hamîd (الْحَمِيدُ) vasfına gelince; bunun zikredilmesi, Ganiyy vasfıyla bir birliktelik oluşturması içindir. Zira zengin olan kimse insanlara ihsanda bulunur, onlar da ona hamdederler.
وَفِي ضَمِيرِ الْفَصْلِ إِفَادَةُ أَنَّهُ الْمُخْتَصُّ بِوَصْفِ الْغِنَى دُونَ الْأَصْنَامِ وَبِأَنَّهُ الْمُخْتَصُّ بِالْمَحْمُودِيَّةِ فَإِنَّ الْعَرَبَ لَمْ يَكُونُوا يُوَجِّهُونَ الْحَمْدَ لِغَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى. وَأَكَّدَ الْحَصْرَ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ وَبِلَامِ الِابْتِدَاءِ تَحْقِيقًا لِنِسْبَةِ الْقَصْرِ إِلَى الْمَقْصُورِ كَقَوْلِ عَمْرو بن معد يكرب: «إِنِّي أَنَا الْمَوْتُ» . وَهَذَا التَّأْكِيدُ لِتَنْزِيلِ تَحَقُّقِهِمُ اخْتِصَاصَهُ بِالْغِنَى أَوِ الْمَحْمُودِيَّةِ مَنْزِلَةَ الشَّكِّ أَوِ الْإِنْكَارِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَجْرُوا عَلَى مُوجِبِ عِلْمِهِمْ حِينَ عَبَدُوا غَيْرَهُ وَإِنَّمَا يُعْبَدُ مَنْ وَصفه الْغنى.
Fasıl zamirinde, putların değil yalnızca O'nun gınâ vasfına ehil olduğuna ve yalnızca O'nun övülmeye layık olduğuna dair bir ifade vardır; nitekim Araplar hamdi Allah Teâlâ'dan başkasına yöneltmezlerdi. Amr b. Ma'dîkerib'in: «Şüphesiz ben ölümün ta kendisiyim» sözünde olduğu gibi, kasrın maksûra nispetini pekiştirmek için bu tahsis, tekit harfi (inne) ve ibtida lâmı ile tekit edilmiştir. Bu tekit, onların Allah'ın zenginliğe veya övülmeye has olduğunu bilmelerini, O'ndan başkasına ibadet ettikleri için şüphe veya inkâr konumuna indirmek içindir; zira ibadet ancak vasfı gınâ (mutlak zenginlik) olan zâta yapılır.
[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ٦٥]
[HAC SURESİ (22): AYET 65]
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٦٥)
{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٦٥) } “Görmedin mi Allah yeryüzünde olanları ve emriyle denizde akıp giden gemileri sizin hizmetinize verdi. Kendi izni olmadıkça yerin üzerine düşmesin diye göğü O tutuyor. Şüphesiz Allah, insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir. (65)”
هَذَا مِنْ نَسَقِ التَّذْكِيرِ بِنِعَمِ الله وَاقع موقه قَوْلِهِ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً [الْحَج: ٦٣] ، فَهُوَ مِنْ عِدَادِ الِامْتِنَانِ وَالِاسْتِدْلَالِ، فَكَانَ كالتكرير للغرض، وَلِذَلِكَ فُصِلَتِ الْجُمْلَةُ وَلَمْ تُعْطَفْ. وَهَذَا تَذْكِيرٌ بِنِعْمَةِ تَسْخِيرِ الْحَيَوَانِ وَغَيْرِهِ.
Bu ayet, Allah'ın nimetlerini hatırlatma dizisindendir ve { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً } [Hac: 63] kavlinin mevkiinde yer almaktadır. Dolayısıyla nimetleri sayıp dökme ve delil getirme kabilindendir; bu yönüyle amacın bir tekrarı gibidir ve bu sebeple cümle fasledilmiş, atfedilmemiştir. Bu, hayvanların ve diğer şeylerin boyun eğdirilmesi nimetini bir hatırlatmadır.
وَفِيهِ إِدْمَاجُ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى انْفِرَادِهِ بِالتَّسْخِيرِ. وَالتَّقْدِيرُ: فَهُوَ الرَّبُّ الْحَقُّ.
Bunda, varlıkları boyun eğdirip hizmete vermede O'nun tek olduğuna delil getirme manası da yer almaktadır. Takdiri şöyledir: O, hak olan Rab'dir.
وَجُمْلَةُ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ مُسْتَأْنَفَةٌ كَجُمْلَةِ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاء [الْحَج: ٦٣] .
{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ } cümlesi, { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاء } [Hac: 63] cümlesi gibi müstakil bir başlangıç cümlesidir (isti'nâfiyye).
وَالْخِطَابُ هُنَا وَالِاسْتِفْهَامُ كِلَاهُمَا كَمَا فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ.
Buradaki hitap ve soru, her ikisi de bir önceki ayette olduğu gibidir.
وَالتَّسْخِيرُ: تَسْهِيلُ الِانْتِفَاعِ بِدُونِ مَانِعٍ وَهُوَ يُؤْذِنُ بِصُعُوبَةِ الِانْتِفَاعِ لَوْلَا ذَلِكَ التَّسْخِيرُ، وَأَصْلُهُ تَسْهِيلُ الِانْتِفَاعِ بِمَا فِيهِ إِرَادَةُ التَّمَنُّعِ مِثْلُ تَسْخِيرِ الْخَادِمِ وَتَسْهِيلِ اسْتِخْدَامِ الْحَيَوَانِ الدَّاجِنِ مِنَ الْخَيْلِ، وَالْإِبِلِ، وَالْبَقْرِ، وَالْغَنَمِ وَنَحْوِهَا بِأَنْ جَعَلَ اللَّهُ فِيهَا طَبْعَ
Teshîr (تَسْخِير); bir şeyden engel olmaksızın yararlanmayı kolaylaştırmaktır. Bu kavram, şayet söz konusu boyun eğdirme olmasaydı ondan yararlanmanın zor olacağını hissettirir. Aslı ise, at, deve, sığır, koyun ve benzeri evcil hayvanların hizmete alınmasını kolaylaştırmak ve hizmetçinin boyun eğdirilmesi gibi direnme iradesi bulunan varlıklardan yararlanmayı kolaylaştırmaktır. Bu da Allah'ın onlara, insandan
الْخَوْفِ مِنَ الْإِنْسَانِ مَعَ تَهْيِئَتِهَا لِلْإِلْفِ بِالْإِنْسَانِ، ثُمَّ أُطْلِقَ عَلَى تَسْهِيلِ الِانْتِفَاعِ بِمَا فِي طَبْعِهِ أَوْ فِي حَالِهِ مَا يُعَذَّرُ الِانْتِفَاعُ بِهِ لَوْلَا مَا أَلْهَمَ اللَّهُ إِلَيْهِ الْإِنْسَانَ مِنْ وَسَائِلِ التَّغَلُّبِ عَلَيْهَا بِتَعَرُّفِ نَوَامِيسِهِ وَأَحْوَالِهِ وَحَرَكَاتِهِ وَأَوْقَاتِ ظُهُورِهِ، وَبِالِاحْتِيَالِ عَلَى تَمَلُّكِهِ مِثْلِ صَيْدِ الْوَحْشِ وَمَغَاصَاتِ اللُّؤْلُؤِ وَالْمَرْجَانِ، وَمِثْلِ آلَاتِ الْحَفْرِ وَالنَّقْرِ لِلْمَعَادِنِ، وَمِثْلِ التَّشْكِيلِ فِي صُنْعِ الْفُلْكِ وَالْعَجَلِ، وَمِثْلِ التَّرْكِيبِ وَالتَّصْهِيرِ فِي صُنْعِ الْبَوَاخِرِ وَالْمَزْجِيَّاتِ وَالصِّيَاغَةِ، وَمِثْلِ الْإِرْشَادِ إِلَى ضَبْطِ أَحْوَالِ الْمَخْلُوقَاتِ
korkma tabiatını vermesi ve bununla birlikte onları insana alışacak şekilde yaratmasıyla olmuştur. Daha sonra bu kelime; kanunlarını, hallerini, hareketlerini ve ortaya çıkış vakitlerini öğrenerek ve onları elde etme çarelerine başvurarak üzerlerinde hâkimiyet kurma yollarını Allah insana ilham etmeseydi, tabiatında veya durumunda yararlanmayı imkânsız kılan yönler bulunan şeylerden faydalanmayı kolaylaştırma anlamında da kullanılmıştır. Vahşi hayvanların avlanması, inci ve mercan dalgıçlığı, madenleri kazma ve yarma aletleri, gemi ve tekerlek yapımındaki şekillendirme, buharlı gemiler, alaşımlar ve kuyumculuk yapımındaki terkip ve eritme işlemleri ile
الْعَظِيمَةِ مِنَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالْكَوَاكِبِ وَالْأَنْهَارِ وَالْأَوْدِيَةِ وَالْأَنْوَاءِ وَاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، بِاعْتِبَارِ كَوْنِ تِلْكَ الْأَحْوَالِ تَظْهَرُ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ، وَمَا لَا يُحْصَى مِمَّا يَنْتَفِعُ بِهِ الْإِنْسَانُ مِمَّا عَلَى الْأَرْضِ فَكُلُّ ذَلِكَ دَاخِلٌ فِي مَعْنَى التَّسْخِيرِ.
güneş, ay, yıldızlar, nehirler, vadiler, yağmur getiren rüzgârlar (envâ), gece ve gündüz gibi büyük varlıkların durumlarının yeryüzünde tezahür etmesi bakımından bunların intizamını belirleme ve insanın yeryüzünde faydalandığı sayılamayacak kadar çok şeye rehberlik etme gibi durumlar buna örnektir. Bütün bunlar teshîr kavramının kapsamına dâhildir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي التَّسْخِيرِ آنِفًا فِي هَذِهِ السُّورَةِ. وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ وَسُورَةِ إِبْرَاهِيمَ وَغَيْرِهِمَا، وَفِي كَلَامِنَا هُنَا زِيَادَةُ إِيضَاحٍ لِمَعْنَى التَّسْخِيرِ.
Teshîr hakkındaki açıklama daha önce bu surede geçmişti. A'râf suresinde, İbrâhîm suresinde ve diğerlerinde de geçmişti. Buradaki açıklamamızda ise teshîr manasına dair ilave bir vuzuh bulunmaktadır.
وَجُمْلَةُ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الْفُلْكَ وَإِنَّمَا خُصَّ هَذَا بِالذِّكْرِ لِأَنَّ ذَلِكَ الْجَرْيَ فِي الْبَحْرِ هُوَ مَظْهَرُ التَّسْخِيرِ إِذْ لَوْلَا الْإِلْهَامُ إِلَى صُنْعِهَا عَلَى الصِّفَةِ الْمَعْلُومَةِ لَكَانَ حَظُّهَا مِنَ الْبَحْرِ الْغَرَقَ.
{ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ } cümlesi { الْفُلْكَ } kelimesinden hâl konumundadır. Bunun özellikle zikredilmesinin sebebi, denizde bu akışın teshîrin açık bir tezahürü olmasıdır; zira bilinen vasıfta gemi yapımı ilham edilmemiş olsaydı, geminin denizdeki nasibi batmak olurdu.
وَقَوْلُهُ بِأَمْرِهِ هُوَ أَمْرُ التَّكْوِينِ إِذْ جَعَلَ الْبَحْرَ صَالِحًا لِحَمْلِهَا، وَأَوْحَى إِلَى نُوحٍ ﵇ مَعْرِفَةَ صُنْعِهَا، ثُمَّ تَتَابَعَ إِلْهَامُ الصُّنَّاعِ لِزِيَادَةِ إِتْقَانِهَا.
O'nun { بِأَمْرِهِ } buyruğu tekvinî emridir; zira denizi gemiyi taşımaya elverişli kılmış, Nûh aleyhisselâm'a gemi yapımını vahyetmiş, sonra da gemilerin daha mükemmel yapılması için sanatkârlara ilham vermeyi sürdürmüştür.
وَالْإِمْسَاكُ: الشَّدُّ، وَهُوَ ضِدُّ الْإِلْقَاءِ. وَقَدْ ضُمِّنَ مَعْنَى الْمَنْعِ هُنَا وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
İmsâk (إِمْسَاك); tutmak, bağlamak demektir ve salıvermenin (ilkâ) zıddıdır. Burada ve Allah Teâlâ'nın şu kavlinde menetme (engelleme) manasını tazammun etmiştir:
إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا [فاطر: ٤١] فَيُقَدَّرُ حَرْفُ جَرٍّ لِتَعْدِيَةِ فِعْلِ الْإِمْسَاكِ بَعْدَ هَذَا التَّضْمِينِ فَيُقَدَّرُ (عَنْ) أَوْ (مِنْ) .
{ إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا } [Fâtır: 41]. Bu tazammundan sonra imsâk fiilinin geçişli kılınması için bir cer harfi takdir edilir; bu da (عَنْ) veya (مِنْ) harf-i cerleridir.
وَمُنَاسَبَةُ عَطْفِ إِمْسَاكِ السَّمَاوَاتِ عَلَى تَسْخِيرِ مَا فِي الْأَرْضِ وَتَسْخِيرِ الْفُلْكِ أَنَّ إِمْسَاكَ السَّمَاءِ عَنْ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ ضَرْبٌ مِنَ التَّسْخِيرِ لِمَا فِي عَظَمَةِ الْمَخْلُوقَاتِ السَّمَاوِيَّةِ مِنْ مُقْتَضَيَاتِ تَغَلُّبِهَا عَلَى الْمَخْلُوقَاتِ الْأَرْضِيَّةِ وَحَطْمِهَا إِيَّاهَا لَوْلَا مَا قَدَّرَ اللَّهُ تَعَالَى لِكُلِّ نَوْعٍ مِنْهَا مِنْ سُنَنٍ وَنُظُمٍ تَمْنَعُ مِنْ تَسَلُّطِ بَعْضِهَا عَلَى بَعْضٍ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ [يس: ٤٠] . فَكَمَا سَخَّرَ اللَّهُ لِلنَّاسِ مَا ظهر عل وَجْهِ
Gökleri tutmanın, yerdekilerin ve gemilerin teshîrine atfedilmesinin münasebeti şudur: Göğün yerin üzerine düşmekten alıkonulması bir tür teshîrdir. Çünkü semavi varlıkların büyüklüğü, şayet Allah Teâlâ her biri için birbirine tecavüz etmelerini engelleyen yasalar ve nizamlar takdir etmemiş olsaydı, yeryüzündeki varlıklara baskın gelip onları yok etmelerini gerektirirdi. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli buna işaret etmektedir: { لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } [Yâsîn: 40]. İşte Allah, pek çoğunun tabiatında insanı helak etme özellikleri bulunmasına rağmen yeryüzünde bulunan varlıkları
الْأَرْضِ مِنْ مَوْجُودَاتٍ مَعَ مَا فِي طَبْعِ كَثِيرٍ مِنْهَا مِنْ مُقْتَضَيَاتِ إِتْلَافِ الْإِنْسَانِ، وَكَمَا سَخَّرَ لَهُمُ الْأَحْوَالَ الَّتِي تَبْدُو لِلنَّاسِ مِنْ مَظَاهِرِ الْأُفُقِ مَعَ كَثْرَتِهَا وَسِعَتِهَا وَتَبَاعُدِهَا، وَمَعَ مَا فِي تِلْكَ الْأَحْوَالِ مِنْ مُقْتَضَيَاتِ تَعَذُّرِ الضَّبْطِ، كَذَلِكَ سَخَّرَ لِمَصْلَحَةِ النَّاسِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ بِالْإِمْسَاكِ
insanların hizmetine verdiği gibi; çokluğuna, genişliğine, uzaklığına ve zapt edilmelerinin zorluğunu gerektiren durumlarına rağmen ufuk tezahürlerinden insanlara görünen halleri onların hizmetine verdiği gibi; aynı şekilde göklerdeki varlıkları da intizamlı ve
الْمُنَظَّمِ الْمَنُوطِ بِمَا قَدَّرَهُ اللَّهُ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْله إِلَّا بِإِذْنِهِ أَيْ تَقْدِيرِهِ.
Allah'ın takdirine bağlı bir tutuşla insanların yararına boyun eğdirmiştir; nitekim O'nun { إِلَّا بِإِذْنِهِ } yani 'O'nun takdiri olmaksızın' kavli buna işaret etmektedir.
وَلَفْظُ السَّماءَ فِي قَوْلِهِ: وَيُمْسِكُ السَّماءَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى مَا قَابَلَ الْأَرْضَ فِي اصْطِلَاحِ النَّاسِ فَيَكُونُ كُلًّا شَامِلًا لِلْعَوَالِمِ الْعُلْوِيَّةِ كُلِّهَا الَّتِي لَا نُحِيطُ بِهَا عِلْمًا كَالْكَوَاكِبِ السَّيَّارَةِ وَمَا اللَّهُ أَعْلَمُ بِهِ وَمَا يَكْشِفُهُ لِلنَّاسِ فِي مُتَعَاقَبِ الْأَزْمَانِ.
{ وَيُمْسِكُ السَّماءَ } kavlindeki es-semâ (السَّماء) lafzının, insanların ıstılahında yerin karşılığı olan şey manasında olması caizdir; bu durumda gezegenler, Allah'ın bildiği diğer âlemler ve zaman içinde insanlara keşfettireceği şeyler gibi bilgimizle kuşatamadığımız tüm ulvî âlemleri kapsayan bir bütün olur.
وَيَكُونُ وُقُوعُهَا عَلَى الْأَرْضِ بِمَعْنَى الْخُرُورِ وَالسُّقُوطِ فَيَكُونُ الْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ بِتَدْبِيرِ عِلْمِهِ وَقُدْرَتِهِ جَعَلَ لِلسَّمَاءِ نِظَامًا يَمْنَعُهَا مِنَ الْخُرُورِ عَلَى الْأَرْضِ، فَيَكُونُ قَوْلُهُ وَيُمْسِكُ السَّماءَ امْتِنَانًا عَلَى النَّاسِ بِالسَّلَامَةِ مِمَّا يُفْسِدُ حَيَاتَهُمْ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ احْتِرَاسًا جَمْعًا بَيْنَ الامتنان والتخويف، ليَكُون النَّاسُ شَاكِرِينَ مُسْتَزِيدِينَ مِنَ النِّعَمِ خَائِفِينَ مِنْ غَضَبِ رَبِّهِمْ أَنْ يَأْذَنَ لِبَعْضِ السَّمَاءِ بِالْوُقُوعِ عَلَى الْأَرْضِ. وَقَدْ أَشْكَلَ الِاسْتِثْنَاءُ بِقَوْلِهِ إِلَّا بِإِذْنِهِ فَقِيلَ فِي دَفْعِ الْإِشْكَالِ: إِنَّ مَعْنَاهُ إِلَّا يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَأْذَنُ اللَّهُ لَهَا فِي الْوُقُوعِ عَلَى الْأَرْضِ.
Göğün yerin üzerine düşmesi ise çökmesi ve sakıt olması manasındadır. Buna göre mana şöyle olur: Allah, ilminin ve kudretinin tedbiriyle gök için, onun yerin üzerine çökmesini engelleyen bir nizam var etmiştir. Böylece { وَيُمْسِكُ السَّماءَ } kavli, insanlara hayatlarını mahvedecek şeylerden esenlikte olmaları nimetini hatırlatmak (imtinan) olur; { إِلَّا بِإِذْنِهِ } kavli ise, insanlar Rablerinin göğün bir kısmına yerin üzerine düşmesi için izin vermesi gazabından korkup nimetleri artıran şükredici kimseler olsunlar diye, nimet hatırlatma ile korkutmayı birleştiren bir ihtiras (sakındırma) olur. { إِلَّا بِإِذْنِهِ } kavlindeki istisna müşkil görülmüş ve bu işkâlin izalesinde şöyle denilmiştir: Bunun manası, kıyamet günü hariçtir; o gün Allah göğün yerin üzerine düşmesine izin verecektir.
وَلَكِنْ لَمْ يَرِدْ فِي الْآثَارِ أَنَّهُ يَقَعُ سُقُوطُ السَّمَاءِ وَإِنَّمَا وَرَدَ تَشَقُّقُ السَّمَاءِ وَانْفِطَارُهَا. وَفِيمَا جَعَلْنَا ذَلِك احتراسا دفع لِلْإِشْكَالِ لِأَنَّ الِاحْتِرَاسَ أَمْرٌ فَرَضِيٌّ فَلَا يَقْتَضِي الِاسْتِثْنَاءُ وُقُوعَ الْمُسْتَثْنَى.
Fakat rivayetlerde göğün düşeceği değil, ancak yarılıp çatlayacağı ve parçalanacağı varit olmuştur. Bizim bunu ihtiras kabul etmemizde ise bu işkâlin izalesi vardır; zira ihtiras farazî bir durumdur, dolayısıyla istisna müstesnanın vuku bulmasını gerektirmez.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لَفْظُ السَّماءَ بِمَعْنَى الْمَطَرِ، كَقَوْلِ مُعَاوِيَةَ بْنِ مَالِكٍ:
es-Semâ (السَّماء) lafzının yağmur manasında olması da caizdir; nitekim Muâviye b. Mâlik şöyle demiştir:
إِذَا نَزَلَ السَّمَاءُ بِأَرْضِ قَوْمٍ ... رَعَيْنَاهُ وَإِنْ كَانُوا غِضَابَا
Gök bir kavmin arazisine indiğinde (yağmur yağdırdığında)... Onlar öfkeli olsalar bile biz [otlaklarını] otlatırız.
وَقَوْلِ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ فِي حَدِيثِ «الْمُوَطَّأِ» : «صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ عَلَى إِثْرِ سَمَاءٍ كَانَتْ مِنَ اللَّيْلِ»
Zeyd b. Hâlid el-Cühenî'nin el-Muvatta'daki hadisinde geçen şu sözü de böyledir: «Resûlullah ﷺ Hudeybiye günü geceleyin yağan bir göğün (yağmurun) ardından bize namaz kıldırdı.»
، فَيَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ اللَّهَ بِتَقْدِيرِهِ جَعَلَ لِنُزُولِ الْمَطَرِ عَلَى الْأَرْضِ مَقَادِيرَ قَدَّرَ أَسْبَابَهَا، وَأَنَّهُ لَوِ اسْتَمَرَّ نُزُولُ الْمَطَرِ عَلَى الْأَرْضِ لَتَضَرَّرَ النَّاسُ فَكَانَ فِي إِمْسَاكِ نُزُولِهِ بِاطِّرَادٍ مِنْهُ عَلَى النَّاس، وَكَانَ فِي تَقْدِيرُ نُزُولِهِ عِنْدَ تَكْوِينِ اللَّهِ إِيَّاهُ مِنَّةً أَيْضًا. فَيَكُونُ هَذَا مُشْتَمِلًا عَلَى ذِكْرِ نِعْمَتَيْنِ: نِعْمَةِ الْغَيْثِ، وَنِعْمَةِ السَّلَامَةِ مِنْ طُغْيَانِ الْمِيَاهِ.
Buna göre ayetin manası şöyle olur: Allah takdiriyle yağmurun yeryüzüne inmesi için sebeplerini takdir ettiği miktarlar kılmıştır. Eğer yağmurun yeryüzüne inişi sürekli olsaydı insanlar zarar görürdü; dolayısıyla yağmurun kesintisiz yağmasının tutulmasında insanlara bir nimet vardır; aynı şekilde Allah'ın onu var ettiği sıradaki takdirinde de bir lütuf vardır. Bu durumda ayet iki nimeti ihtiva etmiş olur: Yağmur nimeti ve suların taşkınından esenlikte olma nimeti.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لَفْظُ السَّمَاءِ قَدْ أُطْلِقَ عَلَى جَمِيعِ الْمَوْجُودَاتِ الْعُلْوِيَّةِ الَّتِي يَشْمَلُهَا لَفْظُ السَّماءَ الَّذِي هُوَ مَا عَلَا الْأَرْضَ فَأُطْلِقَ عَلَى مَا يَحْوِيهِ، كَمَا أُطْلِقَ لَفْظُ الْأَرْضِ عَلَى سُكَّانِهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها [الرَّعْد:
Semâ lafzının, yerin üstünde olan her şeyi kapsayan es-Semâ lafzının şamil olduğu bütün ulvî varlıklar için kullanılmış olması ve böylece zarfın mazrufa ıtlak edilmesi de caizdir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde 'el-Ard' lafzı yeryüzü sakinlerine ıtlak edilmiştir: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها } [er-Ra'd:
٤١] . فَاللَّهُ يُمْسِكَ مَا فِي السَّمَاوَاتِ مِنَ الشُّهُبِ وَمِنْ كُرَيَّاتِ الْأَثِيرِ وَالزَّمْهَرِيرِ عَنِ اخْتِرَاقِ كُرَةِ الْهَوَاءِ، وَيُمْسِكُ مَا فِيهَا مِنَ الْقُوَى كَالْمَطَرِ وَالْبَرَدِ وَالثَّلْجِ وَالصَّوَاعِقِ مِنَ الْوُقُوعِ عَلَى
41]. Yani Allah, göklerdeki meteorların, esîr ve zemherîr kürelerinin hava küresini delip geçmesini engeller; oradaki yağmur, dolu, kar ve yıldırımlar gibi güçlerin
الْأَرْضِ وَالتَّحَكُّكِ بِهَا إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ فِيمَا اعْتَادَ النَّاسُ إِذْنَهُ بِهِ مِنْ وُقُوعِ الْمَطَرِ وَالثَّلْجِ وَالصَّوَاعِقِ وَالشُّهُبِ وَمَا لَمْ يَعْتَادُوهُ مِنْ تَسَاقُطِ الْكَوَاكِبِ. فَيَكُونُ مُوقِعُ وَيُمْسِكُ السَّماءَ بَعْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ كَمَوْقِعِ قَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ الَّذِي سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ فِيهِ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مِنْهُ فِي [سُورَةِ الْجَاثِيَةِ: ١٢- ١٣] .
yeryüzüne düşmesini ve ona çarpmasını, insanların alışkın olduğu yağmur, kar, yıldırım ve meteorların düşüşü ile alışkın olmadıkları yıldızların dökülmesi gibi durumlar için Allah'ın izni müstesna, alıkoyar. Bu durumda { وَيُمْسِكُ السَّماءَ } kavlinin { وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ } kavlinden sonraki konumu, Câsiye Suresi 12-13. ayetlerdeki şu kavlin konumu gibi olur: { اللَّهُ الَّذِي سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ فِيهِ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مِنْهُ }.
وَيَكُونُ فِي قَوْلِهِ إِلَّا بِإِذْنِهِ إدماجا بَيْنَ الِامْتِنَانِ وَالتَّخْوِيفِ: فَإِنَّ مِنَ الْإِذْنِ بِالْوُقُوعِ عَلَى الْأَرْضِ مَا هُوَ مَرْغُوبٌ لِلنَّاسِ، وَمِنْهُ مَا هُوَ مَكْرُوهٌ، وَهَذَا الْمَحْمَلُ الثَّالِثُ أَجْمَعُ لِمَا فِي الْمَحْمَلَيْنِ الْآخَرَيْنِ وَأَوْجَزُ، فَهُوَ لِذَلِكَ أَنْسَبُ بِالْإِعْجَازِ.
{ إِلَّا بِإِذْنِهِ } kavlinde ise nimet hatırlatma ile korkutma bir araya getirilmiş olur: Zira yere düşmesine izin verilen şeylerin bir kısmı insanlar için arzu edilen şeylerdir, bir kısmı ise hoşlanılmayan şeylerdir. Bu üçüncü ihtimal, diğer iki ihtimaldeki manaları en çok toplayanı ve en veciz olanıdır; dolayısıyla i'câza en uygun olanı da budur.
وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا بِإِذْنِهِ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ عُمُومِ مُتَعَلِّقَاتِ فِعْلِ يُمْسِكُ وَمُلَابَسَاتِ مَفْعُولِهِ وَهُوَ كَلِمَةُ السَّماءَ عَلَى اخْتِلَافِ مَحَامِلِهِ، أَيْ يَمْنَعُ مَا فِي السَّمَاءِ مِنَ الْوُقُوعِ عَلَى الْأَرْضِ فِي جَمِيعِ أَحْوَالِهِ إِلَّا وُقُوعًا مُلَابِسًا لِإِذْنٍ مِنَ اللَّهِ: هَذَا مَا ظَهَرَ لِي فِي مَعْنَى الْآيَةِ.
{ إِلَّا بِإِذْنِهِ } kavlindeki istisna, { يُمْسِكُ } fiilinin müteallaklarının umumundan ve farklı ihtimallerine göre mefulü olan { السَّماءَ } kelimesinin mülâbeselerinden yapılmış bir istisnadır; yani gökte olan şeylerin yeryüzüne düşmesini her hâlükârda meneder, ancak Allah'tan bir izne mülâbis olan düşüş müstesnadır. Ayetin manası hakkında bana zahir olan budur.
وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: «يَحْتَمِلُ أَنْ يَعُودَ قَوْلُهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ عَلَى الْإِمْسَاكِ لِأَنَّ الْكَلَامَ يَقْتَضِي بِغَيْرِ عَمَدٍ (أَيْ يَدُلُّ بِدَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ عَلَى تَقْدِيرِ هَذَا الْمُتَعَلِّقِ أَخْذًا مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها [الرَّعْد: ٢] وَنَحْوِهِ فَكَأَنَّهُ أَرَادَ: إِلَّا بِإِذْنِهِ فَيُمْسِكُهَا» اه. يُرِيدُ أَنَّ حَرْفَ الِاسْتِثْنَاءِ قَرِينَةٌ عَلَى الْمَحْذُوفِ.
İbn Atıyye şöyle demiştir: «{ إِلَّا بِإِذْنِهِ } kavlinin imsâk (tutma) fiiline dönmesi muhtemeldir; çünkü söz 'direksiz olarak' takdirini iktiza etmektedir (yani Allah Teâlâ'nın { بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها } [er-Ra'd: 2] ve benzeri kavlinden hareketle delâlet-i iktizâ yoluyla bu müteallakın takdirine delalet etmektedir); sanki şöyle denmek istenmiştir: 'Ancak O'nun izniyle [yani kudretiyle] onu tutmaktadır'.» Müellif, istisna edatının bu mahzufa karine olduğunu kastetmektedir.
وَالْإِذْنُ حَقِيقَتُهُ: قَوْلٌ يُطْلَبُ بِهِ فِعْلُ شَيْءٍ، وَاسْتُعِيرَ هُنَا لِلْمَشِيئَةِ وَالتَّكْوِينِ، وَهُمَا مُتَعَلِّقُ الْإِرَادَةِ وَالْقُدْرَةِ.
İznin hakikati: Bir şeyin yapılmasının kendisiyle talep edildiği sözdür; burada ise irade ve kudretin taalluk ettiği meşiet ve tekvin manasında istiare edilmiştir.
وَقَدِ اسْتَوْعَبَتِ الْآيَةُ الْعَوَالِمَ الثَّلَاثَةَ: الْبَرَّ، وَالْبَحْرَ، وَالْجَوَّ.
Ayet üç âlemi de kuşatmıştır: Kara, deniz ve hava (atmosfer).
وَمَوْقِعُ جُمْلَةِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ مَوْقِعُ التَّعْلِيلِ لِلتَّسْخِيرِ وَالْإِمْسَاكِ بِاعْتِبَارِ الِاسْتِثْنَاءِ لِأَنَّ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ رَأْفَةً بِالنَّاسِ بِتَيْسِيرِ مَنَافِعِهِمُ الَّذِي فِي ضِمْنِهِ دَفْعُ الضّر عَنْهُم.
{ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } cümlesinin konumu, istisna dikkate alınarak teshîr ve imsâkın gerekçelendirilmesi (ta'lil) konumundadır; çünkü bütün bunlarda, insanlara fayda sağlayacak şeylerin kolaylaştırılması ve zımnında onlardan zararın defedilmesi suretiyle insanlara bir şefkat vardır.
والرؤوف: صِيغَةُ مُبَالَغَةٍ مِنَ الرَّأْفَةِ أَوْ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ، وَهِيَ صِفَةٌ تَقْتَضِي صَرْفَ الضُّرِّ.
er-Raûf (الرؤوف); re'fetten (şefkatten) mübalağa sîgası veya sıfat-ı müşebbehedir; bu ise zararın bertaraf edilmesini iktiza eden bir sıfattır.
وَالرَّحِيمُ: وَصْفٌ مِنَ الرَّحْمَةِ، وَهِيَ صِفَةٌ تَقْتَضِي النَّفْعَ لِمُحْتَاجِهِ. وَقَدْ تَتَعَاقَبُ الصِّفَتَانِ، وَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا يُفِيدُ مَا تَخْتَصُّ بِهِ كُلُّ صِفَةٍ مِنْهُمَا وَيُؤَكِّدُ مَا تجتمعان عَلَيْهِ.
er-Rahîm (الرَّحِيمُ) ise; rahmetten türemiş bir vasıftır ve muhtaç olana fayda sağlamayı iktiza eden bir sıfattır. Bu iki sıfat bazen peş peşe gelir; ikisinin bir arada zikredilmesi ise her bir sıfatın kendine has manasını ifade eder ve ortak oldukları manayı pekiştirir.
[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ٦٦]
[HAC SURESİ (22): AYET 66]
وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ (٦٦)
{ وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ (٦٦) } “Sizi dirilten, sonra öldürecek olan, sonra tekrar diriltecek olan O'dur. Şüphesiz insan pek nankördür. (66)”
وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ بَعْدَ أَنْ أُدْمِجَ الِاسْتِدْلَالُ عَلَى الْبَعْثِ بِالْمَوَاعِظِ وَالْمِنَنِ وَالتَّذْكِيرِ بِالنِّعَمِ أُعِيدَ الْكَلَامُ عَلَى الْبَعْثِ هُنَا بِمَنْزِلَةِ نَتِيجَةِ الْقِيَاسِ، فَذُكِرَ الْمُلْحِدُونَ بِالْحَيَاةِ الْأُولَى الَّتِي لَا رَيْبَ فِيهَا، وَبِالْإِمَاتَةِ الَّتِي لَا يَرْتَابُونَ فِيهَا، وَبَانَ بَعْدَ الْإِمَاتَةِ إِحْيَاءٌ آخَرُ كَمَا أُخِذَ مِنَ الدَّلَائِلِ السَّابِقَةِ.
{ وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ } Öğütler, lütuflar ve nimetlerin hatırlatılması zımnında öldükten sonra dirilmeye (ba's) delil getirildikten sonra, kıyasın neticesi kabilinden olarak burada ba's konusuna yeniden dönülmüştür. Böylece mülhitlere şüphe bulunmayan ilk hayat, asla tereddüt etmedikleri ölüm ve önceki delillerden anlaşıldığı üzere ölümden sonra başka bir dirilişin gerçekleşeceği hatırlatılmıştır.
وَهَذَا مَحَلُّ الِاسْتِدْلَالِ، فَجُمْلَةُ وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَيُمْسِكُ السَّماءَ [الْحَج: ٦٥] لِأَنَّ صَدْرَ هَذِهِ مِنْ جُمْلَةِ النِّعَمِ فَنَاسَبَ أَنْ تُعْطَفَ عَلَى سَابِقَتِهَا الْمُتَضَمَّنَةِ امْتِنَانًا وَاسْتِدْلَالًا كَذَلِكَ.
İstidlalin can alıcı noktası burasıdır. { وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ } cümlesi { وَيُمْسِكُ السَّماءَ } [Hac: 65] cümlesine matuftur; çünkü bu cümlenin başı nimetler cümlesindendir, dolayısıyla aynı şekilde nimet hatırlatma ve delil getirmeyi tazammun eden önceki cümleye atfedilmesi uygun düşmüştür.
إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ تَذْيِيلٌ يَجْمَعُ الْمَقْصِدَ مِنْ تَعْدَادِ نِعَمِ الْمُنْعِمِ بِجَلَائِلِ النِّعَمِ الْمُقْتَضِيَةِ انْفِرَادَهُ بِاسْتِحْقَاقِ الشُّكْرِ وَاعْتِرَافَ الْخَلْقِ لَهُ بِوَحْدَانِيَّةِ الرُّبُوبِيَّةِ.
{ إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ } ifadesi, şükre müstahak olmada O'nun tekliğini ve mahlukatın O'nun rububiyetteki vahdaniyetini ikrar etmesini iktiza eden yüce nimetlerle Nimet Sahibi'nin nimetlerini sayıp dökmenin maksadını toparlayan bir fezlekedir (tezyîl).
وَتَوْكِيدُ الْخَبَرِ بِحَرْفِ (إِنَّ) لَتَنْزِيلِهِمْ مَنْزِلَةَ الْمُنْكِرِ أَنَّهُمْ كُفَرَاءُ.
Haberin (إِنَّ) harfi ile tekit edilmesi, onların nankör olduklarını inkâr eden kimseler konumuna indirilmelerinden ötürüdür.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْإِنْسانَ تَعْرِيفُ الِاسْتِغْرَاقِ الْعُرْفِيِّ الْمُؤْذِنِ بِأَكْثَرِ أَفْرَادِ الْجِنْسِ مِنْ بَابِ قَوْلِهِمْ: جَمَعَ الْأَمِيرُ الصَّاغَةَ، أَيْ صَاغَةَ بَلَدِهِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَجُمِعَ السَّحَرَةُ لِمِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ [الشُّعَرَاء: ٣٨] . وَقَدْ كَانَ أَكْثَرُ الْعَرَبِ يَوْمَئِذٍ مُنْكِرِينَ لِلْبَعْثِ، أَوْ أُرِيدَ بِالْإِنْسَانِ خُصُوصُ الْمُشْرِكِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا [مَرْيَم:
{ الْإِنْسانَ } kelimesindeki belirlilik takısı (el-), cinsin fertlerinin çoğunu bildiren örfî istiğrak takısıdır; bu, onların «Emîr kuyumcuları topladı» yani 'şehrinin kuyumcularını' sözü ve Allah Teâlâ'nın: { فَجُمِعَ السَّحَرَةُ لِمِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ } [Şuarâ: 38] kavli kabîlindendir. Nitekim o gün Arapların çoğu ba'sı inkâr etmekteydi. Yahut el-İnsân ile Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi bizzat müşrik kastedilmiştir: { وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا } [Meryem:
٦٦] .
66].
وَالْكَفُورُ: مُبَالَغَةٌ فِي الْكَافِرِ، لِأَنَّ كُفْرَهُمْ كَانَ عَنْ تَعَنُّتٍ وَمُكَابَرَةٍ.
el-Kefûr (الْكَفُورُ); kâfir kelimesinin mübalağalı şeklidir; çünkü onların inkârı inat ve kibirden kaynaklanmaktaydı.
وَيَجُوزُ كَوْنُ الْكَفُورِ مَأْخُوذًا مِنْ كُفْرِ النِّعْمَةِ وَتَكُونُ الْمُبَالَغَةُ بِاعْتِبَارِ آثَارِ الْغَفْلَةِ عَنِ الشُّكْرِ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ الِاسْتِغْرَاق حَقِيقِيًّا.
Kefûr kelimesinin nimet inkârından (küfrân-ı nimet) alınmış olması da caizdir; bu durumda mübalağa şükürden gafil olmanın izleri bakımından olur ve işte o zaman istiğrak hakiki olur.
[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ٦٧]
[HAC SURESİ (22): AYET 67]
لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ (٦٧)
{ لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ (٦٧) } “Biz her ümmete, uygulayageldikleri bir ibadet tarzı (mensek) kıldık. Artık bu işte seninle çekişmesinler. Sen Rabbine davet et. Şüphesiz sen dosdoğru bir hidayet üzerindesin. (67)”
هَذَا مُتَّصِلٌ فِي الْمَعْنَى بِقَوْلِهِ: وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلى مَا
Bu ayet mana bakımından: { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلى مَا
رَزَقَهُمْ
kendilerine rızık olarak verdiği
[الْحَج: ٣٤] الْآيَةَ. وَقَدْ فَصَلَ بَيْنَ الْكَلَامَيْنِ مَا اقْتَضَى الْحَالُ اسْتِطْرَادَهُ مِنْ قَوْلِهِ:
[Hac: 34] ayetiyle bağlantılıdır. Durumun gerektirdiği şu ara cümleler iki sözün arasına girmiştir:
وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا [الْحَج: ٣٧- ٣٨] إِلَى هُنَا، فَعَادَ الْكَلَامُ إِلَى الْغَرَضِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ [الْحَج: ٣٤] الْآيَةَ لِيُبْنَى عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ. فَهَذَا اسْتِدْلَالٌ عَلَى تَوْحِيدِ اللَّهِ تَعَالَى بِمَا سَبَقَ مِنَ الشَّرَائِعِ لِقَصْدِ إِبْطَالِ تَعَدُّدِ الْآلِهَةِ، بِأَنَّ اللَّهَ مَا جَعَلَ لِأَهْلِ كُلِّ مِلَّةٍ سَبَقَتْ إِلَّا مَنْسَكًا وَاحِدًا يَتَقَرَّبُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ لِأَنَّ الْمُتَقَرَّبَ إِلَيْهِ وَاحِدٌ. وَقَدْ جَعَلَ الْمُشْرِكُونَ مَنَاسِكَ كَثِيرَةً فَلِكُلِّ صَنَمٍ بَيْتٌ يُذْبَحُ فِيهِ مِثْلُ الْغَبْغَبِ لِلْعُزَّى، قَالَ النَّابِغَةُ:
{ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا } [Hac: 37-38] kavlinden buraya kadar olan kısımdır. Böylece söz, { فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ } kavlinin üzerine bina edilmesi için { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ } [Hac: 34] ayetindeki gayeye geri dönmüştür. Bu, ilahların çokluğunu iptal etmek amacıyla geçmiş şeriatlar üzerinden Allah Teâlâ'nın birliğine delil getirmektir; zira Allah, geçmiş her din ehline, kendisine yakınlaşacakları yalnızca tek bir mensek kılmıştır; çünkü kendisine yakınlaşılan zat tektir. Müşrikler ise birçok mensek edinmişlerdi; her putun, yanında kurban kesilen bir mabedi vardı; Uzzâ için olan Gabgab gibi. Nâbiğa şöyle demiştir:
وَمَا هُرِيقَ عَلَى الْأَنْصَابِ مِنْ جَسَدٍ ...
Dikili taşlar üzerine dökülen bedenlere (yani kanlara) yemin olsun...
(أَيْ دَمٍ) . وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا [الْحَج: ٣٤] كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا.
(yani kan). Daha önce geçtiği gibi Allah Teâlâ'nın şu kavli de bu manaya işaret etmiştir: { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا } [Hac: 34].
فَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ. وَالْمُنَاسَبَةُ ظَاهِرَةٌ وَلِذَلِكَ فُصِلَتِ الْجُمْلَةُ وَلَمْ تُعْطَفْ كَمَا عُطِفَتْ نَظِيرَتُهَا الْمُتَقَدِّمَةُ.
Cümle istinafiyedir. Münasebet açıktır ve bu sebeple önceki benzeri atfedildiği halde bu cümle fasledilmiş, atfedilmemiştir.
وَالْمَنْسَكُ- بِفَتْحِ الْمِيمِ وَفَتْحِ السِّينِ-: اسْمُ مَكَانِ النُّسُكِ بِضَمِّهِمَا كَمَا تَقَدَّمَ. وَأَصْلُ النُّسُكِ الْعِبَادَةُ وَيُطْلَقُ عَلَى القربان، فَالْمُرَاد بالنسك هُنَا مَوَاضِعُ الْحَجِّ بِخِلَافِ الْمُرَادِ بِهِ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ فَهُوَ مَوْضِعُ الْقُرْبَانِ. وَالضَّمِيرُ فِي ناسِكُوهُ مَنْصُوبٌ عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ، أَيْ نَاسِكُونَ فِيهِ.
el-Mensek (الْمَنْسَكُ) -mim ve sin harflerinin fethasıyla-; daha önce geçtiği gibi her ikisinin zammıyla okunan en-nüsükün yapıldığı yerin adıdır (ism-i mekân). Nüsükün aslı ibadettir ve kurban için de kullanılır; buradaki nüsükten kasıt hac ibadetinin yapıldığı yerlerdir, bir önceki ayette kastedilen ise kurban kesme yeridir. { ناسِكُوهُ } kavlindeki zamir harf-i cerrin hazfiyle mansubdur (nez'u'l-hâfıd), yani 'orada ibadet edicidirler' demektir.
وَفِي «الْمُوَطَّأِ» : «أَنَّ قُرَيْشًا كَانَتْ تَقِفُ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ بِالْمُزْدَلِفَةِ بِقُزَحَ، وَكَانَتِ الْعَرَبُ وَغَيْرُهُمْ يَقِفُونَ بِعَرَفَةَ فَكَانُوا يَتَجَادَلُونَ يَقُولُ هَؤُلَاءِ: نَحْنُ أَصْوَبُ، وَيَقُولُ هَؤُلَاءِ:
"el-Muvatta"da [şöyle rivayet edilmiştir]: "Kureyş, Müzdelife'de Meş'ar-i Harâm'ın yanında, Kuzeh tepesinde vakfe yapardı; diğer Araplar ve başkaları ise Arafat'ta vakfe yaparlardı. Bu sebeple tartışırlar; bunlar 'Biz daha doğru yoldayız', diğerleri ise:
نَحْنُ أَصْوَبُ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ الْآيَةَ، فَهَذَا الْجِدَالُ فِيمَا نَرَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ وَقَدْ سَمِعْتُ ذَلِكَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ اه.
'Biz daha doğru yoldayız' derlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ } “Her ümmet için, ifa edecekleri bir ibadet yeri/yolu kıldık” ayetini indirdi. Kanaatimizce bu tartışma [bu konuda idi], en doğrusunu Allah bilir; nitekim bunu ilim ehlinden de işitmişimdir."
قَالَ الْبَاجِيُّ فِي «الْمُنْتَقَى» : «وَهُوَ قَوْلُ رَبِيعَةَ» . وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ أَصْحَابَ هَذَا التَّفْسِيرِ يَرَوْنَ الْآيَةَ قَدْ نَزَلَتْ بَعْدَ فَرْضِ الْحَجِّ فِي الْإِسْلَامِ وَقَبْلَ أَنْ يُمْنَعَ الْمُشْرِكُونَ مِنْهُ، أَيْ نَزَلَتْ فِي سَنَةِ تِسْعٍ، وَالْأَظْهَرُ خِلَافُهُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ.
Bâcî "el-Müntekâ"da şöyle demiştir: "Bu, Rebîa'nın kavlidir." Bu da bu tefsir taraftarlarının, ayetin İslam'da haccın farz kılınmasından sonra ve müşriklerin hacdan men edilmesinden önce, yani dokuzuncu yılda indiği görüşünde olduklarını iktiza eder. Fakat surenin başında geçtiği üzere zâhir olan bunun aksidir.
وَفُرِّعَ عَلَى هَذَا الِاسْتِدْلَالِ أَنَّهُمْ لَمْ تَبْقَ لَهُمْ حُجَّةٌ يُنَازِعُونَ بِهَا النَّبِيءَ ﷺ فِي شَأْنِ التَّوْحِيدِ بَعْدَ شَهَادَةِ الْمِلَلِ السَّابِقَةِ كُلِّهَا، فَالنَّهْيُ ظَاهِرُهُ مُوَجَّهٌ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ لِأَنَّ مَا أُعْطِيَهُ
Bu delillendirmeye dayanılarak, önceki dinlerin tamamının şahitliğinden sonra tevhid konusunda Hz. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile tartışabilecekleri hiçbir delillerinin kalmadığı hükmü çıkarılmıştır. Dolayısıyla nehiy (yasaklama) zâhiren Hz. Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] yöneltilmiştir; çünkü kendisine verilen
مِنَ الْحُجَجِ كَافٍ فِي قَطْعِ مُنَازَعَةِ مُعَارِضِيهِ، فَالْمُعَارِضُونَ هُمُ الْمَقْصُودُ بِالنَّهْيِ، وَلَكِنْ لَمَّا كَانَ سَبَبُ نَهْيِهِمْ هُوَ مَا عِنْدَ الرَّسُولِ ﷺ مِنَ الْحُجَجِ وُجِّهَ إِلَيْهِ النَّهْيُ عَنْ مُنَازَعَتِهِمْ إِيَّاهُ كَأَنَّهُ قِيلَ: فَلَا تَتْرُكْ لَهُمْ مَا يُنَازِعُونَكَ بِهِ، وَهُوَ مِنْ بَابِ قَوْلِ الْعَرَبِ: لَا أَعْرِفَنَّكَ تَفْعَلُ كَذَا، أَيْ لَا تَفْعَلْ فَأَعْرِفْكَ، فَجَعَلَ الْمُتَكَلِّمُ النَّهْيَ مُوَجَّهًا إِلَى نَفْسِهِ، وَالْمُرَادُ نَهْيُ السَّامِعِ عَنْ أَسْبَابِهِ، وَهُوَ نَهْيٌ لِلْغَيْرِ بِطَرِيقِ الْكِنَايَةِ.
deliller, muarızlarının tartışmasını kesip atmaya yeterlidir. Aslında nehye muhatap olanlar muarızlardır; fakat onların nehyedilme sebebi Resûl'ün [sallallâhu aleyhi ve sellem] yanındaki deliller olduğu için, onların kendisiyle tartışmasından nehiy ona yöneltilmiştir. Sanki şöyle denilmek istenmiştir: 'Onlara seninle tartışabilecekleri bir şey bırakma.' Bu durum, Arapların: 'Seni şöyle yaparken görmeyeyim' yani 'Yapma ki seni [öyle] görmeyeyim' sözü kabilindendir. Burada konuşan nehye kendini muhatap kılmış, ancak murat dinleyeni bunun sebeplerinden nehyetmektir; bu da kinaye yoluyla başkasını nehyetmektir.
وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ نَهْيٌ لِلرَّسُولِ عَنْ مُنَازَعَتِهِمْ لِأَنَّ صِيغَةَ الْمُفَاعَلَةِ تَقْتَضِي حُصُولَ الْفِعْلِ مِنْ جَانِبَيْ فَاعِلِهِ وَمَفْعُولِهِ، فَيَصِحُّ نَهْيُ كُلٍّ مِنَ الْجَانِبَيْنِ عَنْهُ. وَإِنَّمَا أُسْنِدَ الْفِعْلُ هُنَا لِضَمِيرِ الْمُشْرِكِينَ مُبَالَغَةً فِي نَهْيِ النَّبِيءِ ﷺ عَنْ منازعته إيَّاهُم الَّتِي تُفْضِي إِلَى منازعتهم إِيَّاه فَيكون النَّهْي عَن مُنَازَعَتِهِ إِيَّاهُمْ كَإِثْبَاتِ الشَّيْءِ بِدَلِيلِهِ. وَحَاصِلُ مَعْنَى هَذَا الْوَجْهِ أَنَّهُ أَمْرٌ لِلرَّسُولِ بِالْإِعْرَاضِ عَنْ مُجَادَلَتِهِمْ بَعْدَ مَا سِيقَ لَهُمْ مِنَ الْحُجَجِ.
Zeccâc ise şöyle demiştir: Bu, Resûl'ü onlarla tartışmaktan bir nehiydir; zira müfâale kalıbı fiilin hem fail hem de mef'ul tarafından meydana gelmesini gerektirir, dolayısıyla her iki tarafın da ondan nehyedilmesi sahihtir. Burada fiilin müşriklerin zamirine isnad edilmesi ise, Hz. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] onların kendisiyle tartışmasına yol açacak şekilde onlarla tartışmaktan nehyedilmesinde mübalağa içindir. Böylece onun onlarla tartışmasından nehyedilmesi, bir şeyin deliliyle ispatlanması gibi olur. Bu vechin anlamının özeti şudur: Bu, kendilerine bunca delil sunulduktan sonra Resûl'e onlarla tartışmaktan yüz çevirmesini emretmektir.
وَاسْمُ الْأَمْرِ هُنَا مُجْمَلٌ مُرَادٌ بِهِ التَّوْحِيدُ بِالْقَرِينَةِ، وَيَحْتَمِلُ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يُنَازِعُونَ فِي كَوْنِهِمْ عَلَى ضَلَالٍ بِأَنَّهُمْ عَلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَرَّرَ الْحَجَّ الَّذِي هُوَ مِنْ مَنَاسِكِهِمْ، فَجَعَلُوا ذَلِكَ ذَرِيعَةً إِلَى ادِّعَاءِ أَنَّهُمْ عَلَى الْحَقِّ وَمِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ، فَكَانَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ كَشْفًا لَشُبْهَتِهِمْ بِأَنَّ الْحَجَّ مَنْسَكٌ حَقٌّ، وَهُوَ رَمْزُ التَّوْحِيدِ، وَأَنَّ مَا عَدَاهُ بَاطِلٌ طَارِئٌ عَلَيْهِ فَلَا يُنَازِعُنَّ فِي أَمْرِ الْحَجِّ بَعْدَ هَذَا. وَهَذَا الْمَحْمَلُ هُوَ الْمُنَاسِبُ لِتَنَاسُقِ الضَّمَائِرِ الْعَائِدَةِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مِمَّا تَقَدَّمَ إِلَى قَوْلِهِ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ [الْحَج: ٧٢] ، وَلِأَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ نَزَلَ بَعْضُهَا بِمَكَّةَ فِي آخِرِ مُقَامِ النَّبِيءِ ﷺ بِهَا وَبِالْمَدِينَةِ فِي أَوَّلِ مُقَامِهِ بِهَا فَلَا مُنَازَعَةَ بَيْنَ النَّبِيءِ وَبَيْنَ أَهْلِ الْكِتَابِ يَوْمَئِذٍ، فَيَبْعُدُ تَفْسِيرُ الْمُنَازَعَةِ بِمُنَازَعَةِ أَهْلِ الْكِتَابِ.
Buradaki el-Emr (الْأَمْرِ) ismi mücmeldir; karine ile bundan tevhid kastedilmiştir. Müşriklerin, İbrahim'in dini üzere olduklarını ve Hz. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] kendi ibadetlerinden olan haccı ikrar edip onayladığını öne sürerek dalalet üzere oldukları konusunda tartışmaları ve bunu hak üzere ve İbrahim'in dini üzere olduklarını iddia etmeye bir vesile kılmaları da muhtemeldir. Bu durumda Allah Teâlâ'nın { لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ } “Her ümmet için, ifa edecekleri bir ibadet yeri/yolu kıldık” kavli, haccın hak bir mensek ve tevhidin bir simgesi olduğunu, onun dışındakilerin ise sonradan ortaya çıkmış bâtıllar olduğunu bildirerek onların şüphelerini açığa çıkarmıştır; öyleyse bundan sonra hac meselesinde asla tartışmasınlar. Bu yorum, önceki kısımlardan { وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } [Hac: 72] kavline kadar müşriklere dönen zamirlerin uyumuna en uygun olanıdır. Ayrıca bu surenin bir kısmı Mekke'de Hz. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] oradaki ikametinin sonlarında, Medine'de ise ikametinin başlarında indiği için o günlerde Hz. Peygamber ile Ehl-i Kitap arasında bir münazaa (tartışma) yoktu; bu sebeple münazaayı Ehl-i Kitab'ın münazaası olarak tefsir etmek uzaktır.
وَقَوْلُهُ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ. عَطْفٌ عَلَى انْتِهَاءِ الْمُنَازَعَةِ فِي الدِّينِ أَمْرٌ بِالدَّوَامِ عَلَى الدَّعْوَةِ وَعَدَمِ الِاكْتِفَاءِ بِظُهُورِ الْحُجَّةِ لِأَنَّ الْمُكَابَرَةَ تُجَافِي الِاقْتِنَاعَ، وَلِأَنَّ فِي الدَّوَامِ عَلَى الدَّعْوَةِ فَوَائِدَ لِلنَّاسِ أَجْمَعِينَ، وَفِي حَذْفِ مَفْعُولِ ادْعُ إِيذَانٌ بِالتَّعْمِيمِ.
{ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ } “ve Rabbine davet et” kavli, { فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ } cümlesine matuftur. Dindeki münazaanın son bulmasına atıf; davette sürekliliğe ve delilin ortaya çıkmasıyla yetinmemeye bir emirdir; zira inatçılık ikna olmaya engeldir ve davette süreklilikte bütün insanlar için faydalar vardır. { ادْعُ } fiilinin mef'ulünün hazfedilmesinde ise genellemeye (te'mîm) bir işaret vardır.
وَجُمْلَةُ إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ تَعْلِيلٌ لِلدَّوَامِ عَلَى الدَّعْوَةِ وَأَنَّهَا قَائِمَةٌ مَقَامَ فَاءِ التَّعْلِيلِ لَا لِرَدِّ الشَّكِّ. وعَلى مُسْتَعَارَةٌ لِلتَّمَكُّنِ مِنَ الْهُدَى.
{ إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz sen dosdoğru bir hidayet üzeresin” cümlesi, davetteki devamlılığın gerekçesidir (ta'lîl) ve şüpheyi reddetmek için değil, ta'lîl bildiren fâ harfinin makamına kaim olmak içindir. { عَلى } harf-i cerri ise hidayeti tam anlamıyla benimseyip onda sebat kılma (temekkün) manasında istiare edilmiştir.
وَوَصْفُ الْهُدَى بِالْمُسْتَقِيمِ اسْتِعَارَةٌ مَكْنِيَّةٌ شُبِّهَ الْهُدَى بِالطَّرِيقِ الْمُوَصِّلِ إِلَى الْمَطْلُوبِ وَرُمِزَ إِلَيْهِ بِالْمُسْتَقِيمِ لِأَنَّ الْمُسْتَقِيمَ أَسْرَعُ إِيصَالًا، فَدِينُ الْإِسْلَامِ أَيْسَرُ الشَّرَائِعِ فِي الْإِيصَالِ
Hidayetin müstakim (dosdoğru) olarak nitelenmesi istiare-i mekniyyedir; hidayet, hedefe ulaştıran yola benzetilmiş ve dosdoğru yol hedefe en hızlı ulaştıran olduğu için 'müstakim' kelimesiyle buna işaret edilmiştir. Dolayısıyla İslam dini, [insanı]
إِلَى الْكَمَالِ النَّفْسَانِيِّ الَّذِي هُوَ غَايَةُ الْأَدْيَانِ. وَفِي هَذَا الْخَبَرِ تَثْبِيتٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَتَجْدِيدٌ لِنَشَاطِهِ فِي الِاضْطِلَاعِ بأعباء الدعْوَة.
dinlerin gayesi olan nefis kemaline ulaştırma konusunda şeriatların en kolay olanıdır. Bu haberde Hz. Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] bir sebat verme ve davetin ağır yüklerini yüklenmedeki şevkini yenileme vardır.
[٦٨، ٦٩]
[68, 69]
[سُورَة الْحَج (٢٢) : الْآيَات ٦٨ إِلَى ٦٩]
[Hac Suresi (22), Ayet 68-69]
وَإِنْ جادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (٦٨) اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٦٩)
{ وَإِنْ جادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (٦٨) اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٦٩) } “Eğer seninle tartışırlarsa de ki: 'Allah yaptıklarınızı en iyi bilendir.' (68) Hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyler konusunda kıyamet günü aranızda Allah hüküm verecektir. (69)”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ [الْحَج: ٦٧] . وَالْمَعْنَى: إِنْ تَبَيَّنَ عَدَمُ اقْتِنَاعِهِمْ بِالْأَدِلَّةِ الَّتِي تَقْطَعُ الْمُنَازَعَةَ وَأَبَوْا إِلَّا دَوَامَ الْمُجَادَلَةِ تَشْغِيبًا وَاسْتِهْزَاءً فَقُلِ: اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ.
{ فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ } [Hac: 67] cümlesine matuftur. Mana şudur: Tartışmayı kesip atan delillerle ikna olmadıkları ortaya çıkar da kargaşa çıkarmak ve alay etmek amacıyla tartışmayı sürdürmekten başka bir şeye yanaşmazlarsa, de ki: "Allah yaptıklarınızı en iyi bilendir."
وَفِي قَوْلِهِ: اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ تَفْوِيضُ أَمْرِهِمْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ قَطْعِ الْمُجَادَلَةِ مَعَهُمْ، وَإِدْمَاجٌ بِتَعْرِيضٍ بِالْوَعِيدِ وَالْإِنْذَارِ بِكَلَامٍ مُوَجَّهٍ صَالِحٍ لِمَا يَتَظَاهَرُونَ بِهِ مَنْ تَطَلُّبِ الْحُجَّةِ: وَلِمَا فِي نُفُوسِهِمْ مِنْ إِبْطَالِ الْعِنَادِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ [السَّجْدَة: ٣٠] .
{ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ } kavlinde onların işini Allah Teâlâ'ya havale etme vardır; bu da onlarla tartışmayı kesmekten kinayedir ve onların dışa vurdukları delil arayışına da içlerindeki inatçılığı gizlemeye de uygun düşen veciz bir sözle tehdit ve uyarıyı içeren bir idmaçtır (söz içine mana yerleştirme); nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ } [Secde: 30].
وَالْمرَاد بِما تَعْمَلُونَ مَا يَعْمَلُونَهُ مِنْ أَنْوَاعِ الْمُعَارَضَةِ وَالْمُجَادَلَةِ بِالْبَاطِلِ لِيَدْحَضُوا بِهِ الْحَقَّ وَغَيْرِ ذَلِكَ.
{ بِما تَعْمَلُونَ } ifadesinden murat; hakkı bâtılla çürütmek için yaptıkları muaraza, bâtıl üzere tartışma ve benzeri fiilleridir.
وَجُمْلَةُ اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ لَيْسَ مِنَ الْمَقُولِ، فَهُوَ خِطَابٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ. وَلَيْسَ خِطَابًا لِلْمُشْرِكِينَ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ بَيْنَكُمْ. وَالْمَقْصُودُ تَأْيِيدُ الرَّسُولِ وَالْمُؤْمِنِينَ.
{ اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } cümlesi, söylenmesi emredilen sözden (makul) olmayıp müstakil bir sözdür (istinafiye); dolayısıyla Hz. Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] hitaptır. { بَيْنَكُمْ } ifadesinin karinesiyle müşriklere hitap değildir. Kasıt ise Resûl'ü ve müminleri teyit edip desteklemektir.
وَمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ: هُوَ مَا عُبِّرَ عَنْهُ بِالْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ [الْحَج: ٦٧] .
İhtilaf ettikleri şey ise { فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ } [Hac: 67] kavlindeki "el-Emr" ile ifade edilen husustur.
[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ٧٠]
[Hac Suresi (22), Ayet 70]
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٧٠)
{ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٧٠) } “Bilmez misin ki Allah, gökte ve yerde ne varsa hepsini bilir. Şüphesiz bu bir kitaptadır. Kuşkusuz bu, Allah'a pek kolaydır. (70)”
اسْتِئْنَافٌ لِزِيَادَةِ تَحْقِيقِ التَّأْيِيدِ الَّذِي تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ [الْحَج:
[Bu cümle], { اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Allah, kıyamet günü aranızda hüküm verecektir” [Hac:
٦٩] ، أَيْ فَهُوَ لَا يَفُوتُهُ شَيْءٌ مِنْ أَعْمَالِكُمْ فَيُجَازِي كُلًّا عَلَى حِسَابِ عَمَلِهِ، فَالْكَلَامُ كِنَايَةٌ عَنْ جَزَاءِ كُلٍّ بِمَا يَلِيقُ بِهِ.
69] kavlinin içerdiği desteği daha da pekiştirmek için getirilmiş bir istinaftır; yani sizin amellerinizden hiçbir şey O'ndan gizli kalmaz ve herkese amelinin hesabına göre karşılık verir. Dolayısıyla bu söz, herkese layık olduğu karşılığın verileceğinden kinayedir.
وَمَا فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ يَشْمَلُ مَا يَعْمَلُهُ الْمُشْرِكُونَ وَمَا كَانُوا يُخَالِفُونَ فِيهِ.
{ مَا فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ } ifadesi, müşriklerin yaptıklarını ve hakkında muhalefet edegeldikleri şeyleri de kapsar.
وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ أَوْ تَقْرِيرِيٌّ، أَيْ إِنَّكَ تَعْلَمُ ذَلِكَ، وَهَذَا الْكَلَامُ كِنَايَةٌ عَنِ التَّسْلِيَةِ أَيْ فَلَا تَضِقْ صَدْرًا مِمَّا تُلَاقِيهِ مِنْهُمْ.
İstifham inkârî veya takrîrîdir; yani "Sen bunu muhakkak biliyorsun" demektir. Bu söz teselliden kinayedir, yani: "Onlardan gördüğün muameleden ötürü canını sıkma."
وَجُمْلَةُ إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ بَيَانٌ لِلْجُمْلَةِ قَبْلَهَا، أَيْ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ عِلْمًا مُفَصَّلًا لَا يَخْتَلِفُ، لِأَنَّ شَأْنَ الْكِتَابِ أَنْ لَا تَتَطَرَّقَ إِلَيْهِ الزِّيَادَةُ وَالنُّقْصَانُ.
{ إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ } cümlesi önceki cümlenin beyanıdır; yani gökte ve yerde ne varsa hepsini asla değişmeyecek tafsilatlı bir ilimle bilir; çünkü kitabın şanı, içine artma ve eksilmenin girmemesidir.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ إِلَى الْعَمَلِ فِي قَوْلِهِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ أَوْ إِلَى (مَا) فِي قَوْله:
İşaret ismi { اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ } kavlindeki amele veya şu kavildeki { ما } lafzına râcidir:
فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ [الْحَج: ٦٩] .
{ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “Hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyler konusunda.” [Hac: 69].
وَالْكِتَابُ هُوَ مَا بِهِ حِفْظُ جَمِيعِ الْأَعْمَالِ: إِمَّا عَلَى تَشْبِيهِ تَمَامِ الْحِفْظِ بِالْكِتَابَةِ، وَإِمَّا عَلَى الْحَقِيقَةِ، وَهُوَ جَائِزٌ أَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِذَلِكَ كِتَابًا لَائِقًا بِالْمُغَيَّبَاتِ.
Kitap ise bütün amellerin kendisiyle muhafaza edildiği şeydir: Bu ya eksiksiz muhafazanın yazmaya teşbih edilmesi yoluyladır ya da hakiki anlamdadır; Allah'ın gayb alemlerine layık olacak şekilde bunun için bir kitap kılmış olması caizdir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ بَيَانٌ لِمَضْمُونِ الِاسْتِفْهَام من الْكِتَابَة عَنِ الْجَزَاءِ.
{ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ } cümlesi, istifhamın cezadan kinaye olan mazmununun beyanıdır.