Binûn

22- Hac Suresi — 11. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

سُورَةِ النَّجْمِ لَمَّا سَجَدَ الْمُسْلِمُونَ، وَذَلِكَ مَرْوِيٌّ فِي الصَّحِيحِ، فَذَلِكَ مِنْ تَخْلِيطِ الْمُؤَلِّفِينَ.

sonunda secde ettiklerine dair Sahîh'te sabit olan habere monte edilmesine gelince, bu da müelliflerin karıştırmasından (tahlîtinden) kaynaklanmaktadır.

وَكَذَلِكَ تَرْكِيبُ تِلْكَ الْقِصَّةِ عَلَى آيَةِ سُورَةِ الْحَجِّ. وَكَمْ بَيْنَ نُزُولِ سُورَةِ النَّجْمِ الَّتِي هِيَ مِنْ أَوَائِلِ السُّوَرِ النَّازِلَةِ بِمَكَّةَ وَبَيْنَ نُزُولِ سُورَةِ الْحَجِّ الَّتِي بَعْضُهَا مِنْ أَوَّلِ مَا نَزَلْ بِالْمَدِينَةِ وَبَعْضُهَا مِنْ آخِرِ مَا نَزَلَ بِمَكَّةَ.

Aynı şekilde bu kıssanın Hac Suresi'ndeki ayete monte edilmesi de böyledir. Mekke'de inen ilk surelerden olan Necm Suresi'nin inişi ile bir kısmı Medine'de ilk inenlerden, bir kısmı da Mekke'de son inenlerden olan Hac Suresi'nin inişi arasında ne kadar uzun bir zaman vardır!

وَكَذَلِكَ رَبْطُ تِلْكَ الْقِصَّةِ بِقِصَّةِ رُجُوعِ مَنْ رَجَعَ مِنْ مُهَاجِرَةِ الْحَبَشَةِ. وَكَمْ بَيْنَ مُدَّةِ نُزُولِ سُورَةِ النَّجْمِ وَبَيْنَ سَنَةِ رُجُوعِ مَنْ رَجَعَ مِنْ مُهَاجِرَةِ الْحَبَشَةِ.

Yine bu kıssanın, Habeşistan muhacirlerinden dönenlerin geri dönüş kıssasına bağlanması da böyledir. Zira Necm Suresi'nin nüzul vakti ile Habeşistan muhacirlerinden dönenlerin dönüş yılı arasında ne kadar uzun bir zaman vardır!

فَالْوَجْهُ: أَنَّ هَذِهِ الشَّائِعَةَ الَّتِي أُشِيعَتْ بَيْنَ الْمُشْرِكِينَ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ، إِنَّمَا هِيَ من اختلافات الْمُسْتَهْزِئِينَ مِنْ سُفَهَاءِ الْأَحْلَامِ بِمَكَّةَ مِثْلِ ابْنِ الزِّبَعْرَى، وَأَنَّهُمْ عَمَدُوا إِلَى آيَةٍ ذُكِرَتْ فِيهَا اللَّاتُ وَالْعُزَّى وَمَنَاةُ فَرَكَّبُوا عَلَيْهَا كَلِمَاتٍ أُخْرَى لِإِلْقَاءِ الْفِتْنَةِ فِي النَّاسِ وَإِنَّمَا خَصُّوا سُورَةَ النَّجْمِ بِهَذِهِ الْمُرْجِفَةِ لِأَنَّهُمْ حَضَرُوا قِرَاءَتَهَا فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَتَعَلَّقَتْ بِأَذْهَانِهِمْ وَتَطَلُّبًا لِإِيجَادِ الْمَعْذِرَةِ لَهُمْ بَيْنَ قَوْمِهِمْ عَلَى سُجُودِهِمْ فِيهَا الَّذِي جَعَلَهُ الله معْجزَة النبيء ﷺ. وَقَدْ سَرَى هَذَا التَّعَسُّفُ إِلَى إِثْبَاتِ مَعْنًى فِي اللُّغَةِ، فَزَعَمُوا أَنَّ تَمَنَّى بِمَعْنَى: قَرَأَ، وَالْأُمْنِيَّةُ: الْقِرَاءَةُ، وَهُوَ ادِّعَاءٌ لَا يُوثَقُ بِهِ وَلَا يُوجَدُ لَهُ شَاهِدٌ صَرِيحٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ. وَأَنْشَدُوا بَيْتًا لِحَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ فِي رِثَاءِ عُثْمَانَ ﵁:

Doğru olan şudur: İslam'ın ilk dönemlerinde müşrikler arasında yayılan bu şayia, Mekke'deki İbnü'z-Ziba'râ gibi beyinsiz alaycıların uydurmalarından ibarettir. Onlar Lât, Uzzâ ve Menât'ın zikredildiği ayeti hedef alıp, insanlar arasına fitne sokmak maksadıyla üzerine başka kelimeler eklemişlerdir. Bu asılsız haberi özellikle Necm Suresi'ne tahsis etmelerinin sebebi ise, onun Mescid-i Haram'daki okunuşuna şahit olup zihinlerinde yer etmesi ve Allah'ın Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] için bir mucize kıldığı o secdede bulunmalarına karşılık kavimleri nezdinde bir mazeret arayışında olmalarıdır. Bu zorlama, dilde [olmayan] bir anlamı ispata kadar varmış ve temennâ (تَمَنَّى) kelimesinin “okudu”, ümniyye (أُمْنِيَّة) kelimesinin de “okuma/kıraat” anlamına geldiğini iddia etmişlerdir. Oysa bu güvenilmez bir iddiadır ve Arap kelamında buna dair açık bir şahit (delil) bulunmamaktadır. Hassân b. Sâbit'in Osman'a [radıyallâhu anh] yaktığı ağıttan şu beyti delil getirmişlerdir:

تَمَنَّى كِتَابَ اللَّهِ أَوَّلَ لَيْلِهِ ... وَآخِرَهُ لَاقَى حِمَامَ الْمَقَادِرِ

Gecesinin başında Allah'ın kitabını temenni etti... Sonunda ise mukadder ecellerle karşılaştı.

وَهُوَ مُحْتَمَلٌ أَنَّ مَعْنَاهُ تَمَنَّى أَنْ يَقْرَأَ الْقُرْآنَ فِي أَوَّلِ اللَّيْلِ عَلَى عَادَتِهِ فَلَمْ يَتَمَكَّنْ مِنْ ذَلِكَ بِتَشْغِيبِ أَهْلِ الْحِصَارِ عَلَيْهِ وَقَتَلُوهُ آخِرَ اللَّيْلِ. وَلِهَذَا جَعَلَهُ تَمَنِّيًا لِأَنَّهُ أَحَبَّ ذَلِكَ فَلَمْ يَسْتَطِعْ. وَرُبَّمَا أَنْشَدُوهُ بِرِوَايَةٍ أُخْرَى فَظُنَّ أَنَّهُ شَاهِدٌ آخَرُ، وَرُبَّمَا تَوَهَّمُوا الرِّوَايَةَ الثَّانِيَةَ بَيْتًا آخَرَ. وَلَمْ يَذْكُرِ الزَّمَخْشَرِيُّ هَذَا الْمَعْنَى فِي «الْأَسَاسِ» . وَقَدْ قَدَّمْنَا ذَلِكَ عِنْدَ

Bunun manasının şu olması muhtemeldir: Âdeti üzere gecenin başında Kur'an okumayı temenni etti/arzuladı, fakat kuşatmacıların kendisine çıkardığı kargaşa sebebiyle buna imkân bulamadı ve gecenin sonunda onu öldürdüler. Bundan dolayı şair bunu “temenni” olarak ifade etmiştir; zira o bunu istemiş fakat güç yetirememiştir. Bazen bu beyti başka bir rivayetle okumuşlar da bunun başka bir şahit olduğu sanılmıştır, bazen de ikinci rivayeti başka bir beyit vehmetmişlerdir. Zemahşerî bu manayı el-Esâs'ta zikretmemiştir. Biz bunu daha önce Yüce Allah'ın:

قَوْلِهِ تَعَالَى:

şu buyruğunda açıklamıştık:

وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلَّا أَمانِيَّ فِي سُورَةِ [الْبَقَرَةِ: ٧٨] .

{ وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلَّا أَمانِيَّ } [Bakara: 78] “Onlardan bir kısmı da ümmîlerdir; Kitab'ı bilmezler, ancak birtakım kuruntuları/temennileri bilirler.”

وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ مُعْتَرِضَةٌ. وَالْوَاوُ لِلِاعْتِرَاضِ، وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ. وَقَدْ جُمِعَ لَهُمُ الْوَصْفَانِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ فِي سُورَةِ [الرُّومِ: ٥٦] .

{ إِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } cümlesi bir ara cümledir (mu'tarıza). Vâv harfi itiraz (ara cümle) içindir; { الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } “Kendilerine ilim verilenler” ise müminlerdir. Nitekim Rûm Suresi'ndeki: { وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ } [Rûm: 56] “Kendilerine ilim ve iman verilenler ise şöyle dediler: Andolsun ki siz, Allah'ın kitabında [yazılı] yeniden dirilme gününe kadar kaldınız” buyruğunda olduğu gibi bu iki vasıf onlar için bir arada zikredilmiştir.

وَكَمَا فِي سُورَةِ [سَبَأٍ: ٦] وَيَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ هُوَ الْحَقَّ.

Sebe Suresi'ndeki şu buyrukta da böyledir: { وَيَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ هُوَ الْحَقَّ } [Sebe: 6] “Kendilerine ilim verilenler, Rabbinden sana indirilenin hak olduğunu görürler.”

فَإِظْهَارُ لَفْظِ الَّذِينَ آمَنُوا فِي مَقَامِ ضَمِيرِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ لِقَصْدِ مَدْحِهِمْ بِوَصْفِ الْإِيمَانِ، وَالْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ إِيمَانَهُمْ هُوَ سَبَبُ هَدْيِهِمْ. وَعَكْسُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي

{ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } zamiri yerine zâhir isimle { الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler” lafzının açıkça zikredilmesi, onları iman vasfıyla övmek ve hidayete ermelerinin sebebinin imanları olduğuna ima etmek içindir. Bunun zıddı ise Yüce Allah'ın:

مَنْ هُوَ كاذِبٌ كَفَّارٌ

{ مَنْ هُوَ كاذِبٌ كَفَّارٌ } “Yalancı ve pek nankör olan kimseyi”

[الزمر: ٣] . فَالْمُرَادُ بِالْهُدَى فِي كِلْتَا الْآيَتَيْنِ عِنَايَةُ اللَّهِ بِتَيْسِيرِهِ وَإِلَّا فَإِنَّ اللَّهَ هَدَى الْفَرِيقَيْنِ بِالدَّعْوَةِ وَالْإِرْشَادِ فَمِنْهُمْ مَنِ اهْتَدَى وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ.

[Zümer: 3] “Şüphesiz Allah, yalancı ve çok nankör olan kimseyi doğru yola iletmez” buyruğudur. Her iki ayette de hidayetten maksat, Allah'ın [o hidayeti] kolaylaştırma lütfudur; aksi takdirde Allah her iki zümreye de davet ve irşat yoluyla yol göstermiştir; nitekim onlardan kimi hidayete ermiş, kimi de inkâr etmiştir.

وَكُتِبَ فِي الْمُصْحَفِ لَهادِ بِدُونِ يَاءٍ بَعْدَ الدَّالِ وَاعْتِبَارًا بِحَالَةِ الْوَصْلِ عَلَى خِلَافِ الْغَالِبِ. وَفِي الْوَقْفِ يُثْبِتُ يَعْقُوبُ الْيَاءَ بِخِلَاف الْبَقِيَّة.

Mushaf'ta { لَهادِ } kelimesi, çoğunluğun hilafına vasıl (geçiş) hali dikkate alınarak dâl harfinden sonra yâ olmaksızın yazılmıştır. Vakıf (durma) halinde ise Ya'kûb, diğer kıraat imamlarının aksine yâ harfini sabit kılarak [okur].

[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ٥٥]

[Hac Suresi (22), Ayet 55]

وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ (٥٥)

{ وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ (٥٥) } “İnkâr edenler ise, o kıyamet saati kendilerine ansızın gelinceye veya kendilerine kısır (akıbeti felaket) bir günün azabı gelinceye kadar ondan şüphe içinde kalmaya devam ederler. (55)”

لَمَّا حَكَى عَنِ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ أَنَّ مَا يُلْقِيهِ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مِنْ إِبْطَالِ مَا جَاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ يَكُونُ عَلَيْهِمْ فِتْنَةً. خَصَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَافِرِينَ بِالْقُرْآنِ بَعْدَ أَنْ عَمَّهُمْ مَعَ جُمْلَةِ الْكَافِرِينَ بِالرُّسُلِ، فَخَصَّهُمْ بِأَنَّهُمْ يَسْتَمِرُّ شَكُّهُمْ فِيمَا جَاءَ بِهِ

Kalplerinde hastalık bulunanlar ile kalpleri katılaşmış olanlar hakkında, şeytanın peygamberlerin getirdiği şeyleri iptal etmek için attığı vesveselerin onlar için bir fitne olduğunu naklettikten sonra; bu ayette, peygamberleri inkâr edenlerin geneliyle birlikte onları da zikretmişken, Kur'an'ı inkâr edenleri özellikle ele almıştır. Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] getirdiği şeyler konusundaki şüphelerinin devam edeceğini

مُحَمَّدٌ ﷺ وَيَتَرَدَّدُونَ فِي الْإِقْدَامِ عَلَى الْإِسْلَامِ إِلَى أَنْ يُحَالَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُ بِحُلُولَ السَّاعَةِ بَغْتَةً أَوْ بِحُلُولِ عَذَابٍ بِهِمْ قَبْلَ السَّاعَةِ، فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُنَا هم مُشْرِكُوا الْعَرَبِ بِقَرِينَةِ الْمُضَارِعِ فِي فِعْلِ لَا يَزالُ وَفِعْلِ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الدَّالَّيْنِ عَلَى اسْتِمْرَارِ ذَلِكَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ.

ve kıyamet saatinin ansızın gelmesiyle veya kıyametten önce başlarına bir azabın inmesiyle aralarına engel girinceye kadar İslam'a girmekte tereddüt edeceklerini özel olarak bildirmiştir. Buradaki { الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler”, gelecekte bunun sürekliliğine delalet eden { لَا يَزالُ } ve { حَتَّى تَأْتِيَهُمُ } muzari fiillerinin karinesiyle Arap müşrikleridir.

وَلِأَجْلِ ذَلِكَ قَالَ جَمْعٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ ضَمِيرَ فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ الْمَفْهُومِ مِنَ الْمَقَامِ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى مَا عَادَ عَلَيْهِ ضَمِيرُ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ [الْحَج: ٥٤] .

Bundan dolayı müfessirlerden bir grup şöyle demiştir: { فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ } ifadesindeki zamir, makamdan anlaşılan Kur'an'a racidir. Ancak daha açık olan görüş, [Hac: 54'teki] { أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ } “onun Rabbinden gelen hak olduğunu bilip ona iman etsinler” buyruğundaki zamirin raci olduğu şeye dönmesidir.

والسَّاعَةُ عَلَمٌ بِالْغَلَبَةِ عَلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ فِي اصْطِلَاحِ الْقُرْآنِ، وَالْيَوْمُ: يَوْمُ الْحَرْبِ، وَقَدْ شَاعَ إِطْلَاقُ اسْمِ الْيَوْمِ عَلَى وَقْتِ الْحَرْبِ. وَمِنْهُ دُعِيَتْ حُرُوبُ الْعَرَبِ الْمَشْهُورَةُ «أَيَّامَ الْعَرَبِ» .

es-Sâat (السَّاعَةُ), Kur'an ıstılahında baskın kullanım (alem bi'l-galebe) yoluyla kıyamet gününün özel adıdır. el-Yevm (الْيَوْمُ) ise savaş günü demektir; nitekim gün kelimesinin savaş vakti için kullanılması yaygındır. Meşhur Arap savaşlarına “Eyyâmü'l-Arab” denilmesi de bundandır.

وَالْعَقِيمُ: الْمَرْأَةُ الَّتِي لَا تَلِدُ استعير الْعَقِيم للمشؤوم لِأَنَّهُمْ يَعُدُّونَ الْمَرْأَةَ الَّتِي لَا تَلد مشؤومة.

el-Akîm (الْعَقِيمُ): Doğurmayan kadın demektir. Akîm kelimesi uğursuz/felaketli anlamında istiare edilmiştir; çünkü onlar doğurmayan kadını uğursuz sayarlardı.

فَالْمَعْنَى: يَأْتِيَهُمْ يَوْمٌ يُسْتَأْصَلُونَ فِيهِ قَتْلًا: وَهَذَا إِنْذَارٌ بِيَوْم بدر.

Manası şudur: Onlara, öldürülerek köklerinin kazınacağı bir gün gelir. Bu ise Bedir günüyle yapılan bir uyarıdır.

[٥٦- ٥٩]

[56- 59]

[سُورَة الْحَج (٢٢) : الْآيَات ٥٦ إِلَى ٥٩]

[Hac Suresi (22), Ayetler 56-59]

الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٥٦) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (٥٧) وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٥٨) لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ (٥٩)

{ الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٥٦) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (٥٧) وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٥٨) لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ (٥٩) } “O gün mülk ve hükümranlık yalnız Allah'ındır; onların arasında hükmeder. Artık iman edip salih amel işleyenler Naîm cennetlerindedirler. (56) İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar için alçaltıcı bir azap vardır. (57) Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen veya ölenlere gelince, Allah onları elbette güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır. Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır. (58) Onları mutlaka hoşnut olacakları bir yere girdirecektir. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, halîmdir (cezalandırmada acele etmeyendir). (59)”

آذَنَتِ الْغَايَةُ الَّتِي فِي قَوْلِهِ: حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً [الْحَج: ٥٥] أَنَّ ذَلِكَ وَقْتُ زَوَالِ مِرْيَةِ الَّذِينَ كَفَرُوا، فَكَانَ ذَلِكَ مَنْشَأَ سُؤَالِ سَائِلٍ عَنْ صُورَةِ زَوَالِ الْمِرْيَةِ: وَعَنْ مَاذَا يَلْقَوْنَهُ عِنْدَ زَوَالِهَا، فَكَانَ الْمَقَامُ أَنْ يُجَابَ السُّؤَالُ بِجُمْلَةِ الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ إِلَى آخِرِ مَا فِيهَا مِنَ التَّفْصِيلِ، فَهِيَ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ.

{ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً } [Hac: 55] “o kıyamet saati kendilerine ansızın gelinceye kadar” buyruğundaki gaye (sınır bildiren ifade), bunun kâfirlerin şüphelerinin zail olacağı vakit olduğunu bildirmiştir. Bu durum, şüphenin nasıl zail olacağı ve zail olduğunda ne ile karşılaşacakları konusunda bir soru sorma hissi uyandırmıştır. Dolayısıyla makam, bu sorunun { الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ } cümlesi ve içerdiği diğer tafsilat ile cevaplandırılmasını gerektirmiştir; bu sebeple bu cümle bir isti'nâf-ı beyânîdir.

فَقَوْلُهُ يَوْمَئِذٍ تَقْدِيرُ مُضَافِهِ الَّذِي عَوَّضَ عَنْهُ التَّنْوِينُ: يَوْمَ إِذْ تَزُولُ مِرْيَتُهُمْ بِحُلُولِ السَّاعَةِ وَظُهُورِ أَنَّ مَا وَعَدَهُمُ اللَّهُ هُوَ الْحَقُّ، أَوْ يَوْمَ إِذْ تَأْتِيهِمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً.

Âyetteki { يَوْمَئِذٍ } “o gün” ifadesinin tenvin ile karşılanan tamlananı (muzâfı) şu takdirdedir: Kıyametin kopmasıyla ve Allah'ın kendilerine vadettiği şeyin hak olduğunun ortaya çıkmasıyla şüphelerinin zail olduğu gün veya kıyametin kendilerine ansızın geldiği gün.

وَجُمْلَةُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ اشْتِمَالٌ مِنْ جُمْلَةِ الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ.

{ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ } “onların arasında hükmeder” cümlesi, { الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ } “O gün mülk ve hükümranlık yalnız Allah'ındır” cümlesinden bedel-i iştimaldir.

وَالْحُكْمُ بَيْنَهُمُ: الْحُكْمُ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنِ ادِّعَاءِ كُلِّ فَرِيقٍ أَنَّهُ عَلَى الْحَقِّ وَأَنْ ضِدَّهُ عَلَى الْبَاطِلِ، الدَّالِّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ [الْحَج: ٥٤] وَقَوْلُهُ: وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ [الْحَج: ٥٥] فَقَدْ يَكُونُ الْحُكْمُ بِالْقَوْلِ، وَقَدْ يَكُونُ بِظُهُورِ آثَارِ الْحَقِّ لِفَرِيقٍ وَظُهُورِ آثَارِ الْبَاطِلِ لِفَرِيقٍ، وَقَدْ فُصِّلَ الْحُكْمُ بِقَوْلِهِ: فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِلَخْ، وَهُوَ تَفْصِيلٌ لِأَثَرِ الْحُكْمِ يَدُلُّ عَلَى تَفْصِيلِ أَصْلِهِ، أَيْ ذَلِكَ حُكْمُ اللَّهِ بَيْنَهُمْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ.

Aralarında hükmetmesi ise; her iki grubun da kendisinin hak, karşı tarafın ise batıl üzere olduğunu iddia ederek ihtilaf ettikleri hususta hüküm vermesidir. Buna { وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } [Hac: 54] “kendilerine ilim verilenler de onun Rabbinden [gelen] bir hak olduğunu bilsinler” ve { وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ } [Hac: 55] “İnkâr edenler ise ondan yana bir şüphe içinde kalmaya devam ederler” buyrukları delalet etmektedir. Hüküm bazen söz ile olur, bazen de hakka dair eserlerin bir grupta, batıla dair eserlerin diğer bir grupta zuhur etmesiyle gerçekleşir. Nitekim bu hüküm, { فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Artık iman edip salih amel işleyenler...” vb. buyruğu ile detaylandırılmıştır. Bu da hükmün sonucuna dair bir tafsilat olup asıl hükmün tafsilatına delalet eder; yani o gün Allah'ın onlar arasındaki hükmü işte budur.

وَأُرِيدَ بِالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ عُمُومُهُ. وَخُصَّ بِالذِّكْرِ مِنْهُمُ الَّذِينَ هَاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا تَنْوِيهًا بِشَأْنِ الْهِجْرَةِ، وَلِأَجْلِهَا اسْتَوَى أَصْحَابُهَا فِي دَرَجَاتِ الْآخِرَةِ سَوَاءٌ مِنْهُمْ مَنْ قُتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مَاتَ فِي غَيْرِ قِتَالٍ بَعْدَ أَنْ هَاجَرَ مِنْ دَارِ الْكُفْرِ.

{ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ } “iman edip salih amel işleyenler” ifadesiyle onların geneli kastedilmiştir. Onlardan hicretin şanını yüceltmek için “Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen veya ölenler” özellikle zikredilmiştir. İşte bu hicret sebebiyle, küfür diyarından hicret ettikten sonra Allah yolunda öldürülen ile savaş haricinde vefat eden kimseler ahiretteki dereceler bakımından eşit kılınmıştır.

وَالتَّعْرِيفُ فِي الْمُلْكُ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، فَدَلَّتْ جُمْلَةُ الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ عَلَى أَنَّ مَاهِيَّةَ الْمُلْكِ مَقْصُورَةٌ يَوْمَئِذٍ عَلَى الْكَوْنِ مُلْكًا لِلَّهِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى الْحَمْدُ لِلَّهِ [الْفَاتِحَة: ٢] أَيْ لَا مُلْكَ لِغَيْرِهِ يَوْمَئِذٍ.

{ الْمُلْكُ } kelimesindeki belirlilik takısı (harf-i tarif) cins içindir. Dolayısıyla { الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ } cümlesi, Yüce Allah'ın { الْحَمْدُ لِلَّهِ } [Fâtiha: 2] “Hamd Allah'a mahsustur” buyruğunda daha önce geçtiği üzere, mülkün mahiyetinin o gün yalnızca Allah'a ait olmakla sınırlandırıldığını gösterir; yani o gün O'ndan başkası için hiçbir mülk ve hükümranlık yoktur.

وَالْمَقْصُودُ بِالْكَلَامِ هُوَ جُمْلَةُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ إِذْ هم الْبَدَلُ. وَإِنَّمَا قُدِّمَتْ جُمْلَةُ الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ تَمْهِيدًا لَهَا وَلِيَقَعَ الْبَيَانُ بِالْبَدَلِ بَعْدَ الْإِبْهَامِ الَّذِي فِي الْمُبْدَلِ مِنْهُ.

Kelamdan asıl kastedilen ise { يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ } “onların arasında hükmeder” cümlesidir; çünkü asıl bedel odur. { الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ } “O gün mülk ve hükümranlık yalnız Allah'ındır” cümlesi ise ancak ona bir zemin hazırlamak ve mübdelün minhteki kapalılıktan sonra açıklamanın bedel ile gerçekleşmesi için öne alınmıştır.

وَافْتُتِحَ الْخَبَرُ عَنِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِاسْمِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُمُ اسْتَحَقُّوا الْعَذَابَ الْمُهِينَ لِأَجْلِ مَا تَقَدَّمَ مِنْ صِفَتِهِمْ بِالْكُفْرِ وَالتَّكْذِيبِ بِالْآيَاتِ.

Kâfirler hakkındaki haberin, { فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ } “işte onlar için alçaltıcı bir azap vardır” buyruğunda işaret zamiriyle başlatılması; onların bu alçaltıcı azabı, daha önce geçen inkâr ve ayetleri yalanlama vasıflarından dolayı hak ettiklerine dikkat çekmek içindir.

وَالْمُهِينُ: الْمُذِلُّ، أَيْ لَهُمْ عَذَابٌ مُشْتَمِلٌ عَلَى مَا فِيهِ مَذَلَّتُهُمْ كَالضَّرْبِ بِالْمَقَامِعِ وَنَحْوِهِ.

el-Mühîn (الْمُهِينُ): Aşağılayıcı/küçük düşürücü demektir; yani onlar için, demir topuzlarla dövülmek ve benzeri aşağılanmalarını içeren bir azap vardır.

وَقُرِنَ فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ بِالْفَاءِ لِمَا تَضَمَّنَهُ التَّقْسِيمُ مِنْ مَعْنَى حَرْفِ التَّفْصِيلِ وَهُوَ (أَمَّا) ، كَأَنَّهُ قِيلَ: وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا، لِأَنَّهُ لَمَّا تَقَدَّمَ ثَوَابُ الَّذِينَ آمَنُوا كَانَ الْمَقَامُ مُثِيرًا لِسُؤَالِ مَنْ يَتَرَقَّبُ مُقَابَلَةَ ثَوَابِ الْمُؤْمِنِينَ بِعِقَابِ الْكَافِرِينَ وَتِلْكَ الْمُقَابَلَةُ مِنْ مَوَاقِعِ حَرْفِ التَّفْصِيلِ.

{ فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ } ifadesinin başına fâ (فَـ) harfinin getirilmesi, bu taksimin tafsîl edatı olan (emmâ / أَمَّا) anlamını içermesindendir; sanki “İnkâr edenlere gelince...” denilmiş gibidir. Çünkü müminlerin mükâfatı önce zikredilince bu makam, müminlerin mükâfatına karşılık kâfirlerin cezasını bekleyen kimsenin zihninde bir soru uyandırmıştır; işte bu tür bir mukabele tafsîl harfinin (emmâ) kullanılacağı yerlerdendir.

وَالرِّزْقُ: الْعَطَاءُ، وَهُوَ كُلُّ مَا يُتَفَضَّلُ بِهِ مِنْ أَعْيَانٍ وَمَنَافِعَ، وَوَصْفُهُ بِالْحُسْنِ لِإِفَادَةِ أَنَّهُ يُرْضِيهِمْ بِحَيْثُ لَا يَتَطَلَّبُونَ غَيْرَهُ لِأَنَّهُ لَا أَحْسَنَ مِنْهُ.

er-Rızk (الرِّزْقُ): Bağış ve ihsan demektir; o da lütuf olarak verilen her türlü maddî varlık ve menfaattir. Bunun hasen (güzel) olarak nitelenmesi, onların bundan razı olacağını ve ondan daha güzeli bulunmadığı için başkasını arzu etmeyeceklerini ifade etmek içindir.

وَجُمْلَةُ لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ بَدَلٌ مِنْ جُمْلَةِ لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً، وَهِيَ بَدَلُ اشْتِمَالٍ، لِأَنَّ كَرَامَةَ الْمَنْزِلِ مِنْ جُمْلَةِ

{ لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ } “Onları mutlaka hoşnut olacakları bir yere girdirecektir” cümlesi, { لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً } “Allah onları elbette güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır” cümlesinden bedeldir ve bedel-i iştimaldir; zira konaklanan yerin keramet ve şerefi de

الْإِحْسَانِ فِي الْعَطَاءِ بَلْ هِيَ أَبْهَجُ لَدَى أَهْلِ الْهِمَمِ، وَلِذَلِكَ وُصِفَ الْمَدْخَلُ بِ يَرْضَوْنَهُ.

ihsan edilen bağışın bir parçasıdır, hatta yüksek himmet sahipleri katında çok daha sevindiricidir. Bu sebeple o girilecek yer { يَرْضَوْنَهُ } “hoşnut olacakları” vasfıyla nitelenmiştir.

وَوَقَعَتْ جُمْلَةُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ مُعْتَرِضَةً بَيْنَ الْبَدَلِ وَالْمُبْدَلِ مِنْهُ، وَصَرِيحُهَا الثَّنَاءُ عَلَى اللَّهِ. وَكِنَايَتُهَا التَّعْرِيضُ بِأَنَّ الرِّزْقَ الَّذِي يَرْزُقُهُمَ اللَّهُ هُوَ خَيْرُ الْأَرْزَاقِ لِصُدُورِهِ مِنْ خَيْرِ الرَّازِقِينَ.

{ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır” cümlesi, bedel ile mübdelün minh arasında itiraz cümlesi (ara cümle) olarak yer almıştır. Bu cümlenin sarih manası Allah'ı övmektir; kinayeli manası ise Allah'ın onlara vereceği rızkın rızık verenlerin en hayırlısından sadır olması sebebiyle rızıkların en hayırlısı olduğunu ima etmektir.

وَأُكِّدَتَ الْجُمْلَةُ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ وَلَامِهِ وَضَمِيرِ الْفَصْلِ تَصْوِيرًا لِعَظَمَةِ رِزْقِ اللَّهِ تَعَالَى.

Cümle, Yüce Allah'ın rızkının büyüklüğünü tasvir etmek için tekit harfi (inne), tekit lâmı (le-) ve fasıl zamiri (hüve) ile pekiştirilmiştir.

وَجُمْلَةُ: وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ تَذْيِيلٌ، أَيْ عَلِيمٌ بِمَا تَجَشَّمُوهُ مِنَ الْمَشَاقِّ فِي شَأْنِ هِجْرَتِهِمْ مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَهْلِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ، وَهُوَ حَلِيمٌ بهم فِيمَا لَا قوه فَهُوَ يجازيهم بِمَا لقوه مِنْ أَجْلِهِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ تُبَيِّنُ مَزِيَّةَ الْمُهَاجِرِينَ فِي الْإِسْلَامِ.

{ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, halîmdir” cümlesi bir fezlekedir (tezyîldir); yani onların yurtlarından, ailelerinden ve mallarından hicret etme hususunda katlandıkları meşakkatleri hakkıyla bilendir ve karşılaştıkları sıkıntılarda onlara karşı halîmdir (şefkat ve mühlet sahibidir); binaenaleyh O'nun uğrunda karşılaştıkları şeylerin karşılığını kendilerine tastamam verecektir. Bu ayet muhacirlerin İslam'daki üstün meziyetini beyan etmektedir.

وَقَرَأَ نَافِعٌ مُدْخَلًا- بِفَتْحِ الْمِيم- على أَنه اسْمُ مَكَانٍ مِنْ دَخَلَ الْمُجَرَّدِ لِأَنَّ الْإِدْخَالَ يَقْتَضِي الدُّخُولَ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ- بِضَمِّ الْمِيمِ- جَرْيًا عَلَى فِعْلِ لَيُدْخِلَنَّهُمْ الْمَزِيدِ وَهُوَ أَيْضًا اسْمُ مَكَان للإدخال.

Nâfi', yalın (mücerred) olan dehale (دَخَلَ) fiilinden gelen bir ism-i mekân olarak { مُدْخَلًا } kelimesini mim harfinin fethasıyla (medhalen) okumuştur; çünkü içeri girdirmek (idhâl) fiili girmeyi (duhûl) gerektirir. Diğer kıraat imamları ise, mezîd bir fiil olan { لَيُدْخِلَنَّهُمْ } fiiline uygun olarak mim harfinin dammesiyle (müdhalen) okumuşlardır; bu da idhâl fiili için bir ism-i mekândır.

[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ٦٠]

[Hac Suresi (22), Ayet 60]

ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ (٦٠)

{ ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ (٦٠) } “İşte böyle. Kim kendisine verilen cezanın (yapılan haksızlığın) misliyle karşılık verir de sonra yine kendisine haksızlık ve tecavüz yapılırsa, Allah ona mutlaka yardım edecektir. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır. (60)”

اسْمُ الْإِشَارَةِ لِلْفَصْلِ بَيْنَ الْكَلَامَيْنِ لَفْتًا لِأَذْهَانِ السَّامِعِينَ إِلَى مَا سَيَجِيءُ مِنَ الْكَلَامِ لِأَنَّ مَا بَعْدَهُ غَيْرُ صَالِحٍ لِأَنْ يَكُونَ خَبَرًا عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ:

İşaret zamiri, iki kelamı birbirinden ayırmak (fasıl) ve dinleyenlerin zihinlerini gelecek olan söze çekmek içindir; çünkü sonrasındaki ifade, işaret zamirinin haberi olmaya elverişli değildir. Bunun bir benzeri daha önce şu ayette geçmişti:

ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ [الْحَج: ٣٠] .

{ ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ } [Hac: 30] “İşte böyle. Kim Allah'ın hürmet edilmesini emrettiği şeyleri yüceltirse, bu Rabbi katında kendisi için daha hayırlıdır.”

وَجُمْلَةُ وَمَنْ عاقَبَ إِلَخْ، مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ [الْحَج: ٥٨] الْآيَةَ.

{ وَمَنْ عاقَبَ } “Kim ceza verirse/karşılık verirse...” cümlesi, { وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } [Hac: 58] ayetine matuftur.

وَالْغَرَضُ مِنْهَا التَّهْيِئَةُ لِلْجِهَادِ وَالْوَعْدُ بِالنَّصْرِ الَّذِي أُشِيرَ إِلَيْهِ سَابِقًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ إِلَى قَوْلِهِ: وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ [الْحَج: ٣٩- ٤٠] ، فَإِنَّهُ قَدْ جَاءَ مُعْتَرِضًا فِي خِلَالِ النَّعْيِ عَلَى تَكْذِيبِ الْمُكَذِّبِينَ وَكُفْرِهِمُ النِّعَمَ، فَأُكْمِلَ الْغَرَضُ الْأَوَّلُ بِمَا فِيهِ مِنِ انْتِقَالَاتٍ، ثُمَّ عُطِفَ الْكَلَامُ إِلَى الْغَرَضِ الَّذِي جَرَتْ مِنْهُ لَمْحَةٌ فَعَادَ الْكَلَامُ هُنَا إِلَى الْوَعْدِ بِنَصْرِ اللَّهِ الْقَوْمَ الْمُعْتَدَى عَلَيْهِمْ كَمَا وَعَدَهُمْ بِأَنْ يُدْخِلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ مَدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ.

Bundan maksat, cihada hazırlamak ve daha önce Yüce Allah'ın { أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ } “Kendilerine savaş açılanlara, zulme uğramaları sebebiyle [savaş için] izin verildi; şüphesiz Allah onlara yardım etmeye elbette kadirdir” ayetinden { وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ } [Hac: 39-40] “Allah, kendisine [kendi dinine] yardım edenlere mutlaka yardım edecektir. Şüphesiz Allah kavîdir, azîzdir” ayetine kadar işaret buyurduğu zafer vaadidir. Zira o [vaat], yalanlayanların yalanlamalarını ve nimetlere nankörlüklerini kınama arasında bir itiraz cümlesi olarak gelmişti; böylece birinci maksat içerdiği intikallerle tamamlanmış, sonra da söz daha önce kısaca değinilen maksada atfedilmiştir. Dolayısıyla söz burada, Allah'ın haksızlığa uğrayan kavme ahirette razı olacakları bir yere girdireceğini vaat ettiği gibi, onlara yardım edeceğine dair vaadine geri dönmüştür.

وَجِيءَ بِإِشَارَةِ الْفَصْلِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَهَمِّيَّةِ مَا بعده.

Fasıl bildiren işaret zamirinin (zâlike) getirilmesi, sonrasının önemine dikkat çekmek içindir.

وَمَا صدق (مَنْ) الْمَوْصُولَةِ الْعُمُومُ لِقَوْلِهِ فِيمَا سَلَفَ أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا [الْحَج: ٣٩] ، فَنَبَّهَ عَلَى أَنَّ الْقِتَالَ الْمَأْذُونَ فِيهِ هُوَ قِتَالُ جَزَاءٍ عَلَى اعْتِدَاءٍ سَابِقٍ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ أَيْضًا قَوْلُهُ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا [الْحَج: ٣٩] .

Mevsul olan { مَنْ } edatının delalet ettiği fertler (mâsadakı), daha önce geçen { أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا } [Hac: 39] “Kendilerine savaş açılanlara zulme uğramaları sebebiyle izin verildi” buyruğundan ötürü umumidir (geneldir). Böylece izin verilen savaşın, tıpkı { بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا } [Hac: 39] “zulme uğramaları sebebiyle” buyruğunun da gösterdiği gibi, daha önceki bir tecavüze karşı ceza kabilinden bir savaş olduğuna dikkat çekilmiştir.

وَتَغْيِيرُ أُسْلُوبِ الْجَمْعِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ [الْحَج: ٣٩] إِلَى أُسْلُوبِ الْإِفْرَادِ فِي قَوْلِهِ وَمَنْ عاقَبَ لِلْإِشَارَةِ إِلَى إِرَادَةِ الْعُمُوم من هَذَا الْكَلَامُ لِيَكُونَ بِمَنْزِلَةِ الْقَاعِدَةِ الْكُلِّيَّةِ لِسُنَّةٍ مِنْ سُنَنِ اللَّهِ تَعَالَى فِي الْأُمَمِ.

{ أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ } [Hac: 39] buyruğundaki çoğul üslubunun, { وَمَنْ عاقَبَ } buyruğunda tekil üsluba dönüştürülmesi; Allah Teâlâ'nın ümmetler hakkındaki sünnetlerinden bir sünnet için küllî bir kaide mesabesinde olması amacıyla bu ifadeden umum kastına işaret etmek içindir.

وَلَمَّا أَتَى فِي الصِّلَةِ هُنَا بِفِعْلِ عاقَبَ مَعَ قَصْدِ شُمُولِ عُمُومِ الصِّلَةِ لِلَّذِينَ أُذِنَ لَهُمْ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا عَلِمَ السَّامِعُ أَنَّ الْقِتَالَ الْمَأْذُونَ لَهُمْ بِهِ قِتَالُ جَزَاءٍ عَلَى ظُلْمٍ سَابِقٍ.

Sıla cümlesinde sılanın umumunun zulme uğradıkları için kendilerine izin verilen kimseleri de kapsaması kastedilerek { عاقَبَ } “ceza verdi” fiili kullanılınca, dinleyen kimse kendilerine izin verilen savaşın geçmiş bir zulme ceza kabilinden bir savaş olduğunu anlamıştır.

وَفِي ذَلِكَ تَحْدِيدٌ لِقَانُونِ الْعِقَابِ أَنْ يَكُونَ مُمَاثِلًا لِلْعُدْوَانِ الْمَجْزِيِّ عَلَيْهِ، أَيْ أَنْ لَا يَكُونَ أَشَدَّ مِنْهُ.

Bunda, verilecek ceza kuralının, karşılığı verilen haksızlığa denk olması; yani ondan daha şiddetli olmaması gerektiğinin bir sınırlandırması vardır.

وَسُمِّيَ اعْتِدَاءُ الْمُشْرِكِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ عِقَابًا فِي قَوْلِهِ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ لِأَنَّ الَّذِي دَفَعَ الْمُعْتَدِينَ إِلَى الِاعْتِدَاءِ قَصْدُ الْعِقَابِ عَلَى خُرُوجِهِمْ عَنْ دِينِ الشِّرْكِ وَنَبْذِ عِبَادَةِ أَصْنَامِهِمْ. وَيُعْلَمُ أَنَّ ذَلِكَ الْعِقَابَ

{ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ } “kendisine verilen cezanın misliyle” buyruğunda müşriklerin müminlere olan saldırısı “ukûbet (ceza)” olarak adlandırılmıştır; çünkü saldırganları tecavüze sevk eden şey, onların şirk dininden çıkmalarını ve putlarına ibadeti terk etmelerini cezalandırma kastıdır. Oysa bu cezanın

ظُلْمٌ بِقَوْلِهِ فِيمَا مَضَى: الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ [الْحَج: ٤٠] .

bir zulüm olduğu, daha önce geçen { الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ } [Hac: 40] “Onlar sırf 'Rabbimiz Allah'tır' dedikleri için haksız yere yurtlarından çıkarıldılar” buyruğundan bilinmektedir.

وَمَعْنَى بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ الْمُمَاثَلَةُ فِي الْجِنْسِ فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ آذَوُا الْمُسْلِمِينَ

{ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ } ifadesinin manası cins bakımından denkliktir. Şöyle ki müşrikler Müslümanlara eziyet etmiş

وَأَرْغَمُوهُمْ عَلَى مُغَادَرَةِ مَوْطِنِهِمْ فَيَكُونُ عِقَابُهُمْ عَلَى ذَلِكَ بِإِخْرَاجِ مَنْ يُمْكِنُهُمْ أَنْ يُخْرِجُوهُ مِنْ ذَلِكَ الْوَطَنِ. وَلَا يَسْتَطِيعُونَ ذَلِكَ إِلَّا بِالْجِهَادِ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا أَهْلَ كَثْرَةٍ وَكَانُوا مُسْتَعْصِمِينَ بِبَلَدِهِمْ فَإِلْجَاءُ مَنْ يُمْكِنُ إِلْجَاؤُهُ إِلَى مُفَارَقَةِ وَطَنِهِ، إِمَّا بِالْقِتَالِ فَهُوَ إِخْرَاجٌ كَامِلٌ، أَوْ بِالْأَسْرِ.

ve onları yurtlarını terk etmeye zorlamışlardır. Dolayısıyla buna verilecek ceza, o vatandan çıkarılması mümkün olan kimseleri çıkarmakla olur. Müşrikler çok sayıda oldukları ve şehirlerinde korunaklı bulundukları için bunu da ancak cihat ile yapabilirler. Vatanından ayrılmaya mecbur bırakılması mümkün olanları buna zorlamak ise ya tam bir çıkarma olan savaşla ya da esir almakla gerçekleşir.

وثُمَّ مِنْ قَوْلِهِ: ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ، فَ (ثُمَّ) لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ فَإِنَّ الْبَغْيَ عَلَيْهِ أَهَمُّ مِنْ كَوْنِهِ عَاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ إِذْ كَانَ مَبْدُوءًا بِالظُّلْمِ كَمَا يُقَالُ «الْبَادِئُ أَظْلَمُ» . فَكَانَ الْمُشْرِكُونَ مَحْقُوقِينَ بِأَنْ يُعَاقَبُوا لِأَنَّهُمْ بَغَوْا عَلَى الْمُسْلِمِينَ. وَمَعْنَى الْآيَةِ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: أَلا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ وَهُمْ بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ

{ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ } buyruğundaki sümme (ثُمَّ), { وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ } cümlesine matuftur. Buradaki sümme (ثُمَّ) harfi rütbe bakımından sonralık (terâhi-i rütbî) içindir; zira bir kimseye haksızlık yapılması, onun gördüğü muamelenin misliyle karşılık vermesinden daha mühimdir; çünkü “İlk başlatan daha zalimdir” denildiği üzere zulümle başlayan karşı taraftır. Dolayısıyla müşrikler, Müslümanlara zulmettikleri için cezalandırılmayı hak etmişlerdi. Ayetin anlamı şu buyruğun anlamı kapsamındadır: { أَلا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ وَهُمْ بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ }

[التَّوْبَة: ١٣] .

[Tevbe: 13] “Yeminlerini bozan, peygamberi [yurdundan] çıkarmaya yeltenen ve üstelik size [saldırmaya] ilk önce kendileri başlayan bir toplulukla savaşmaz mısınız?”

وَكَانَ هَذَا شَرْعًا لِأَصُولِ الدِّفَاعِ عَنِ الْبَيْضَةِ، وَأَمَّا آيَاتُ التَّرْغِيبِ فِي الْعَفْوِ فَلَيْسَ هَذَا مَقَامَ تَنْزِيلِهَا وَإِنَّمَا هِيَ فِي شَرْعِ مُعَامَلَاتِ الْأُمَّةِ بَعْضِهَا مَعَ بَعْضٍ، وَقَدْ أَكَّدَ لَهُمُ اللَّهُ نَصْرَهُ إِنْ هُمُ امْتَثَلُوا لِمَا أُذِنُوا بِهِ وَعَاقَبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبُوا بِهِ، وَلِلْمُفَسِّرِينَ فِي تَقْرِيرِ هَذِهِ الْآيَة تكلفات تنبىء عَنْ حَيْرَةٍ فِي تَلْئِيمِ مَعَانِيهَا.

Bu hüküm, toplumu ve varlığı (beyza) savunma esaslarının teşrii idi. Affetmeye teşvik eden ayetlere gelince, onların tatbik edileceği yer burası değildir; onlar ancak ümmet fertlerinin birbiriyle olan muamelelerinin teşriindedir. Allah, kendilerine verilen izne uyup uğradıkları haksızlığın misliyle karşılık verdikleri takdirde onlara yardım edeceğini tekit etmiştir. Müfessirlerin bu ayeti açıklarken yaptıkları bazı zorlamalar (tekellüfler), onun manalarını uzlaştırma konusundaki tereddütlerini göstermektedir.

وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ تَعْلِيلٌ لِلِاقْتِصَارِ عَلَى الْإِذْنِ فِي الْعِقَابِ بِالْمُمَاثَلَةِ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ دُونَ الزِّيَادَةِ فِي الِانْتِقَامِ مَعَ أَنَّ الْبَادِئَ أَظْلَمُ بِأَنَّ عَفْوَ اللَّهِ وَمَغْفِرَتَهُ لِخَلْقِهِ قَضَيَا بِحِكْمَتِهِ أَنْ لَا يَأْذَنَ إِلَّا بِمُمَاثَلَةِ الْعِقَابِ لِلذَّنْبِ لِأَنَّ ذَلِكَ أَوْفَقُ بِالْحَقِّ. وَمِمَّا يُؤْثَرُ عَنْ كِسْرَى أَنَّهُ قِيلَ لَهُ: بِمَ دَامَ مُلْكُكُمْ؟ فَقَالَ:

{ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ } “Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır” cümlesi; ilk başlatan daha zalim olmasına rağmen intikamda aşırıya kaçmadan { وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ } “kim kendisine verilen cezanın misliyle karşılık verirse” buyruğunda cezaya ancak misliyle izin verilmesinin gerekçesidir (ta'lîl). Zira Allah'ın kullarına olan affı ve mağfireti, hikmeti gereği cezayı ancak suça denk bir misillemeyle sınırlandırmayı iktiza etmiştir; çünkü hakka en uygun olanı budur. Nitekim Kisrâ'dan rivayet edildiğine göre kendisine: “Hükümranlığınız ne ile devam etti?” diye sorulmuş, o da:

لِأَنَّنَا نُعَاقِبُ عَلَى قَدْرِ الذَّنْبِ لَا عَلَى قَدْرِ الْغَضَبِ، فَلَيْسَ ذكر وصفي لَعَفُوٌّ غَفُورٌ إِيمَاءً إِلَى التَّرْغِيبِ فِي الْعَفْوِ عَنِ الْمُشْرِكِينَ.

“Öfkemizin miktarınca değil, suçun miktarınca ceza verdiğimiz için” demiştir. Dolayısıyla { لَعَفُوٌّ غَفُورٌ } “çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır” vasıflarının zikredilmesi, müşrikleri affetmeye teşvik edildiği anlamına gelmez.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَعْلِيلًا لِلْوَعْدِ بِجَزَاءِ الْمُهَاجِرِينَ اتِّبَاعًا لِلتَّعْلِيلِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ [الْحَج: ٥٩] لِأَنَّ الْكَلَامَ مُسْتَمِرٌّ فِي شَأْنهمْ.

Bu cümlenin, { إِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ } [Hac: 59] buyruğundaki gerekçeye tabi olarak muhacirlerin mükâfatlandırılacağına dair vaadin gerekçesi olması da caizdir; çünkü söz onların durumu hakkındadır.

[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ٦١]

[Hac Suresi (22), Ayet 61]

ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٦١)

{ ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٦١) } “İşte böyle; çünkü Allah geceyi gündüze sokar, gündüzü de geceye sokar ve şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (61)”

لَيْسَ اسْمُ الْإِشَارَةِ مُسْتَعْمَلًا فِي الْفَصْلِ بَيْنَ الْكَلَامَيْنِ مِثْلَ شَبِيهِهِ الَّذِي قَبْلَهُ، بَلِ الْإِشَارَةُ هُنَا إِلَى الْكَلَامِ السَّابِقِ الدَّالِّ عَلَى تَكَفُّلِ النَّصْرِ، فَإِنَّ النَّصْرَ يَقْتَضِي تَغْلِيبَ أَحَدِ الضِّدَّيْنِ عَلَى ضِدِّهِ وَإِقْحَامَ الْجَيْشِ فِي الْجَيْشِ الْآخَرِ فِي الْمَلْحَمَةِ، فَضَرَبَ لَهُ مَثَلًا بِتَغْلِيبِ

Buradaki işaret zamiri, kendisinden önceki benzerinde olduğu gibi iki kelamı birbirinden ayırmak için kullanılmamıştır; bilakis buradaki işaret, zaferin teminat altına alındığını gösteren önceki kelamadır. Zira zafer, iki zıttan birinin diğerine üstün gelmesini ve savaş meydanında bir ordunun diğer ordunun içine sokulup bastırılmasını gerektirir. Allah Teâlâ buna

مُدَّةِ النَّهَارِ عَلَى مُدَّةِ اللَّيْلِ فِي بَعْضِ السَّنَةِ، وَتَغْلِيبِ مُدَّةِ اللَّيْلِ عَلَى مُدَّةِ النَّهَارِ فِي بَعْضِهَا، لِمَا تَقَرَّرَ مِنِ اشْتِهَارِ التَّضَادِّ بَيْنَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، أَيِ الظُّلْمَةِ وَالنُّورِ، وَقَرِيبٌ مِنْهَا اسْتِعَارَةُ التَّلْبِيسِ لِلْإِقْحَامِ فِي الْحَرْبِ فِي قَوْلِ الْمَرَّارِ السُّلَمِيِّ:

gece ile gündüz, yani karanlık ile aydınlık arasındaki zıtlığın meşhur ve yerleşik olmasından ötürü, yılın bir kısmında gündüz süresinin gece süresine, bir kısmında da gece süresinin gündüz süresine üstün getirilmesini misal getirmiştir. Merrâr es-Sülemî'nin şu beytinde savaşta orduları birbirine katıp sokmak için “telbîs” kelimesinin istiare edilmesi de buna yakındır:

وَكَتِيبَةٍ لَبَّسْتُهَا بِكَتِيبَةٍ حَتَّى ... إِذَا الْتَبَسَتْ نَفَضْتُ لَهَا يَدِي

“Ve nice birliği diğer bir birliğe kattım, öyle ki... / İyice birbirine girdiklerinde [artık iş bitmiştir deyip] elimi ondan çektim.”

فَخَبَرُ اسْمِ الْإِشَارَةِ هُنَا هُوَ قَوْلُهُ: بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ إِلَخْ.

Buna göre buradaki işaret zamirinin haberi, { بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ } “çünkü Allah geceyi sokar...” vb. ifadesidir.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمُ الْإِشَارَةِ تَكْرِيرًا لِشَبِيهِهِ السَّابِقِ لِقَصْرِ تَوْكِيدِهِ لِأَنَّهُ مُتَّصِلٌ بِهِ لِأَنَّ جُمْلَةَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ إِلَخْ، مُرْتَبِطَةٌ بِجُمْلَةِ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ إِلَخْ، وَلِذَلِكَ يَصِحُّ جَعْلُ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ إِلَخْ مُتَعَلِّقًا بِقَوْلِهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ [الْحَج: ٦٠] .

İşaret zamirinin, onunla bağlantılı olması sebebiyle pekiştirme amacıyla önceki benzerinin bir tekrarı olması da caizdir; çünkü { بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ } “çünkü Allah geceyi gündüze sokar...” cümlesi, { وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ } “Kim kendisine verilen cezanın misliyle karşılık verirse...” cümlesine bağlıdır. Bu sebeple { بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ } kısmını { لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ } [Hac: 60] “Allah ona mutlaka yardım edecektir” buyruğuna müteallik kılmak da sahihtir.

وَالْإِيلَاجُ: الْإِدْخَالُ. مُثِّلَ بِهِ اخْتِفَاءُ ظَلَامِ اللَّيْلِ عِنْدَ ظُهُورِ نُورِ النَّهَارِ وَعَكْسِهِ تَشْبِيهًا لِذَلِكَ التَّصْيِيرِ بِإِدْخَالِ جِسْمٍ فِي جِسْمٍ آخَرَ،

el-Îlâc (الْإِيلَاجُ): İçeri sokmak/dahil etmek demektir. Bir cismin başka bir cismin içine sokulmasına benzetilerek gündüzün ışığı belirdiğinde gecenin karanlığının kaybolması ve bunun tersi bu kavramla temsil edilmiştir.

فَإِيلَاجُ اللَّيْلِ فِي النَّهَارِ: غَشَيَانُ ضَوْءِ النَّهَارِ عَلَى ظُلْمَةِ اللَّيْلِ، وَإِيلَاجُ النَّهَارِ فِي اللَّيْلِ: غَشَيَانُ ظُلْمَةِ اللَّيْلِ عَلَى مَا كَانَ مِنْ ضَوْءِ النَّهَارِ. فَالْمُولَجُ هُوَ الْمُخْتَفِي، فَإِيلَاجُ اللَّيْلِ انْقِضَاؤُهُ. وَاسْتِعَارَةُ الْإِيلَاجِ لِذَلِكَ اسْتِعَارَةٌ بَدِيعَةٌ لِأَنَّ تَقَلُّصَ ظُلْمَةِ اللَّيْلِ يَحْصُلُ تَدْرِيجًا، وَكَذَلِكَ تَقَلُّصُ ضَوْءِ النَّهَارِ يَحْصُلُ تَدْرِيجًا، فَأَشْبَهَ ذَلِكَ إِيلَاجَ شَيْءٍ فِي شَيْءٍ إِذْ يَبْدُو دَاخِلًا فِيهِ شَيْئًا فَشَيْئًا.

Gecenin gündüze sokulması: Gündüz aydınlığının gece karanlığını bürüyüp örtmesidir. Gündüzün geceye sokulması ise: Gece karanlığının gündüzün aydınlığını bürüyüp örtmesidir. Dolayısıyla içine sokulan şey (mûlec), kaybolup örtülen şeydir; gecenin sokulması onun sona ermesidir. Bu durum için îlâc kelimesinin istiare edilmesi eşsiz bir edebî sanattır; çünkü gece karanlığının çekilmesi azar azar gerçekleşir, aynı şekilde gündüz ışığının çekilmesi de azar azar gerçekleşir. Bu durum, bir şeyin başka bir şeye yavaş yavaş ve derece derece girdiğini gösteren duruma benzemektedir.

وَالْبَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ لَا عَجَبَ فِي النَّصْرِ الْمَوْعُودِ بِهِ الْمُسْلِمُونَ عَلَى الْكَافِرِينَ مَعَ قِلَّةِ الْمُسْلِمِينَ، فَإِنَّ الْقَادِرَ عَلَى تَغْلِيبِ النَّهَارِ عَلَى اللَّيْلِ حِينًا بَعْدَ أَنْ كَانَ أَمْرُهُمَا عَلَى الْعَكْسِ حِينًا آخَرَ قَادِرٌ عَلَى تَغْلِيبِ الضَّعِيفِ عَلَى الْقَوِيِّ، فَصَارَ حَاصِلُ الْمَعْنَى: ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى نَصْرِهِمْ.

Bâ (بِـ) harfi sebebiyet içindir; yani Müslümanların azlığına rağmen kâfirlere karşı onlara vadedilen zaferde şaşılacak bir şey yoktur. Zira bir vakitte durumları tam tersi iken başka bir vakitte gündüzü geceye üstün getirmeye kadir olan Allah, zayıfı güçlüye üstün getirmeye de elbette kadirdir. Dolayısıyla mananın özeti şudur: İşte bu [yardım], Allah'ın onlara yardım etmeye kadir olmasından ötürüdür.

وَالْجَمْعُ بَيْنَ ذِكْرِ إِيلَاجِ اللَّيْلِ فِي النَّهَارِ وَإِيلَاجِ النَّهَارِ فِي اللَّيْلِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى تَقَلُّبِ أَحْوَالِ الزَّمَانِ فَقَدْ يَصِيرُ الْمَغْلُوبُ غَالِبًا، وَيَصِيرُ ذَلِكَ الْغَالِبُ مَغْلُوبًا. مَعَ مَا فِيهِ مِنَ التَّنْبِيهِ عَلَى تَمَامِ الْقُدْرَةِ بِحَيْثُ تَتَعَلَّقُ بِالْأَفْعَالِ الْمُتَضَادَّةِ وَلَا تَلْزَمُ طَرِيقَةً وَاحِدَةً كَقُدْرَةِ الصُّنَّاعِ مِنَ الْبَشَرِ. وَفِيهِ إِدْمَاجُ التَّنْبِيهِ بِأَنَّ الْعَذَابَ الَّذِي اسْتَبْطَأَهُ الْمُشْرِكُونَ مَنُوطٌ بِحُلُولِ أَجَلِهِ، وَمَا الْأَجَلُ إِلَّا إِيلَاجُ لَيْلٍ فِي نَهَارٍ وَنَهَارٍ فِي لَيْلٍ.

Gecenin gündüze sokulması ile gündüzün geceye sokulmasının birlikte zikredilmesi, zamanın ahvalinin değişkenliğine ima etmek içindir; nitekim mağlup olan galip hale gelebilir, o galip de mağlup hale gelebilir. Bununla birlikte insan sanatkârların kudreti gibi tek bir metoda bağlı kalmayıp zıt fiillere taalluk edebilecek şekilde kudretin mükemmelliğine dikkat çekme manası da vardır. Ayrıca bunda, müşriklerin aceleyle gelmesini istedikleri azabın vaktinin gelmesine bağlı olduğuna da dolaylı bir işaret vardır; o vakit ise geceyi gündüze, gündüzü de geceye sokmaktan ibarettir.

وَفِي ذِكْرِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ فِي هَذَا الْمَقَامِ إِدْمَاجُ تَشْبِيهِ الْكُفْرِ بِاللَّيْلِ وَالْإِسْلَامِ بِالنَّهَارِ لِأَنَّ الْكُفْرَ ضَلَالَةُ اعْتِقَادٍ، فَصَاحِبُهُ مِثْلُ الَّذِي يَمْشِي فِي ظُلْمَةٍ، وَلِأَنَّ الْإِيمَانَ نُورٌ يَتَجَلَّى بِهِ

Bu makamda gece ve gündüzün zikredilmesinde, küfrün geceye ve İslam'ın gündüze benzetilmesi zımnen yer almaktadır. Çünkü küfür inanç sapkınlığıdır; dolayısıyla onun sahibi karanlıkta yürüyen kimse gibidir. İman ise kendisiyle

الْحَقُّ وَالِاعْتِقَادُ الصَّحِيحُ، فَصَاحِبُهُ كَالَّذِي يَمْشِي فِي النَّهَارِ، فَفِي هَذَا إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الْإِيلَاجَ الْمَقْصُودَ هُوَ ظُهُورُ النَّهَارِ بَعْدَ ظُلْمَةِ اللَّيْلِ، أَيْ ظُهُورُ الدِّينِ الْحَقِّ بَعْدَ ظُلْمَةِ الْإِشْرَاكِ، وَلِذَلِكَ ابْتُدِئَ فِي الْآيَةِ بِإِيلَاجِ اللَّيْلِ فِي النَّهَارِ، أَيْ دُخُولِ ظُلْمَةِ اللَّيْلِ تَحْتَ ضَوْءِ النَّهَارِ.

hakkın ve doğru inancın tecelli ettiği bir nurdur; onun sahibi de gündüzleyin yürüyen kimse gibidir. İşte bunda, kastedilen îlâcın (içeri sokmanın), gece karanlığından sonra gündüzün ortaya çıkması, yani şirkin karanlığından sonra hak dinin zuhur etmesi olduğuna bir ima vardır. Bu sebeple ayette öncelikle gecenin gündüze sokulmasıyla, yani gece karanlığının gündüz ışığının altına girmesiyle başlanmıştır.

وَقَوْلُهُ: وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ تَتْمِيمٌ لِإِظْهَارِ صَلَاحِيَّةِ الْقُدْرَةِ الْإِلَهِيَّةِ. وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ [آلِ عِمْرَانَ: ٢٧] تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ.

{ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ } "Gündüzü de geceye sokar" kavli ise ilâhî kudretin elverişliliğini/kapsamını ortaya koymak için bir tamamlamadır. Âl-i İmrân Suresi'nde { تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ } "Geceyi gündüze sokarsın" [Âl-i İmrân: 27] ifadesi daha önce geçmişti.

وَعَطْفُ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ عَلَى السَّبَبِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى عِلْمِ اللَّهِ بِالْأَحْوَالِ كُلِّهَا فَهُوَ يَنْصُرُ مَنْ يَنْصُرُهُ بِعِلْمِهِ وَحِكْمَتِهِ وَيَعِدُ بِالنَّصْرِ مَنْ عَلِمَ أَنَّهُ نَاصِرُهُ لَا مَحَالَةَ، فَلَا يَصْدُرُ مِنْهُ شَيْءٌ إِلَّا عَن حِكْمَة.

{ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ } "Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir" ifadesinin sebep bildiren cümleye atfedilmesi, Allah'ın bütün halleri bildiğine işaret etmek içindir. Zira O, yardım ettiği kimseye ilmi ve hikmetiyle yardım eder ve kesin olarak yardım edeceğini bildiği kimseye de zafer vadeder. Dolayısıyla O'ndan hiçbir şey hikmetsiz sadır olmaz.

[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ٦٢]

[HAC SURESİ (22): AYET 62]

ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٦٢)

{ ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٦٢) } “İşte bu, Allah’ın hakkın ta kendisi olması, O’ndan başka yalvarıp yakardıklarının ise bâtılın ta kendisi olması ve şüphesiz Allah’ın çok yüce ve çok büyük olması sebebiyledir. (62)”

اسْمُ الْإِشَارَةِ هُنَا تَكْرِيرٌ لِاسْمِ الْإِشَارَةِ الَّذِي سَبَقَهُ وَلِذَلِكَ لَمْ يُعْطَفْ. ثُمَّ أَخْبَرَ عَنْهُ بِسَبَبٍ آخَرَ لِنَصْرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّبُّ الْحَقُّ الَّذِي إِذَا أَرَادَ فَعَلَ وَقَدَّرَ فَهُوَ يَنْصُرُ أَوْلِيَاءَهُ وَأَنَّ مَا يَدْعُوهُ الْمُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ هُوَ الْبَاطِلُ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ. وَهَذَا عَلَى حَمْلِ الْبَاءِ فِي قَوْلِهِ: بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ عَلَى مَعْنَى السَّبَبِيَّةِ، وَهُوَ مَحْمِلُ الْمُفَسِّرِينَ. وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ لُقْمَانَ فِي نَظِيرِهَا: أَنَّ الْأَظْهَرَ حَمْلُ الْبَاءِ عَلَى الْمُلَابَسَةِ لِيَلْتَئِمَ عَطْفُ وَأَنَّ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ.

Buradaki işaret ismi, kendisinden önceki işaret isminin tekrarıdır; bu sebeple atıf harfi getirilmemiştir. Ardından, müminlerin müşriklere karşı zafer kazanmasının bir diğer sebebi olarak; Allah'ın dilediği vakit yapan ve takdir eden hak Rab olduğu, dolayısıyla dostlarına yardım ettiği ve müşriklerin Allah'tan başka yalvardıkları şeylerin ise bâtıl olup onlara yardım edemeyecekleri gibi kendilerine de yardım edemeyecekleri haber verilmiştir. Bu açıklama, { بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ } kavlindeki bâ (بِـ) harfinin sebebiyet manasına hamledilmesine göredir ve müfessirlerin benimsediği yaklaşım da budur. Lokmân Suresi'ndeki benzerinde geleceği üzere; { وَأَنَّ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ } atfının tam olarak uyum sağlaması için bâ harfini mülâbese (birliktelik/durum) manasına hamletmek daha zahirdir.

وَالْحَقُّ: الْمُطَابِقُ لِلْوَاقِعِ، أَيِ الصِّدْقُ، مَأْخُوذٌ مِنْ حَقَّ الشَّيْءُ إِذَا ثَبَتَ: وَالْمَعْنَى:

el-Hakk (الْحَقُّ): Gerçeğe uygun olan, yani doğruluk demektir; bir şey sabit ve kesin olduğunda kullanılan "hakka'ş-şey'" (حَقَّ الشَّيْءُ) ifadesinden türetilmiştir. Mana şudur:

أَنَّهُ الْحَقُّ فِي الْإِلَهِيَّةِ، فَالْقَصْرُ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ الْمُسْتَفَادُ مِنْ ضَمِيرِ الْفَصْلِ قَصْرٌ حَقِيقِيٌّ.

İlahlıkta hak olan yalnızca O'dur. Dolayısıyla bu cümledeki fasıl zamirinden anlaşılan kasr (tahsis), hakiki bir kasrdır.

وَأَمَّا الْقَصْرُ فِي قَوْلِهِ وَأَنَّ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ ضَمِيرِ الْفَصْلِ فَهُوَ قَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ لِعَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِبَاطِلٍ غَيْرِهَا حَتَّى كَأَنَّهُ لَيْسَ مِنَ الْبَاطِلِ. وَهَذَا مُبَالَغَةٌ فِي تَحْقِيرِ أَصْنَامِهِمْ لِأَنَّ

{ وَأَنَّ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ } kavlindeki fasıl zamirinden anlaşılan kasr ise iddiâî bir kasrdır; zira onların dışındaki bâtıllar adeta bâtıldan sayılmayacak kadar hükümsüz kabul edilmiştir. Bu da onların putlarını tahkir etmede bir mübalağadır; çünkü

الْمَقَامَ مَقَامُ مُنَاضَلَةٍ وَتَوَعُّدٍ، وَإِلَّا فَكَثِيرٌ مِنْ أَصْنَامِ وَأَوْثَانِ غَيْرِ الْعَرَبِ بَاطِلٌ أَيْضًا.

makam, mücadele ve tehdit makamıdır; yoksa Arapların dışındakilerin pek çok put ve heykelleri de bâtıldır.

وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ تَدْعُونَ بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ عَلَى الِالْتِفَاتِ إِلَى خِطَابِ الْمُشْرِكِينَ لِأَنَّ الْكَلَامَ السَّابِقَ الَّذِي جَرَتْ عَلَيْهِمْ فِيهِ ضَمَائِرُ الْغَيْبَةِ مَقْصُودٌ مِنْهُ إِسْمَاعُهُمْ وَالتَّعْرِيضُ بِاقْتِرَابِ الِانْتِصَارِ عَلَيْهِمْ. وَقَرَأَ الْبَقِيَّةُ بِالتَّحْتِيَّةِ عَلَى طَرِيقَةِ

Nâfi', İbn Âmir, Âsım'dan Ebû Bekir ve Ebû Ca'fer, müşriklere hitaba iltifat yoluyla { تَدْعُونَ } kelimesini üstten iki noktalı te (ت) ile okumuşlardır; çünkü haklarında gaib zamirlerin geçtiği önceki kelamdan maksat, onlara duyurmak ve kendilerine karşı zaferin yakın olduğunu ima etmektir. Diğer kıraat imamları ise önceki sözün akışına uygun olarak

الْكَلَامِ السَّابِقِ.

alttan iki noktalı ye (ي) ile [yed'ûne şeklinde] okumuşlardır.

وَعُلُوُّ اللَّهِ: مُسْتَعَارٌ لِلْجَلَالِ وَالْكَمَالِ التَّامِّ.

Allah'ın ulüvvü (yüceliği): Celal ve tam kemal için istiare edilmiştir.

وَالْكِبَرُ: مُسْتَعَارٌ لِتَمَامِ الْقُدْرَةِ، أَيْ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ دُونَ الْأَصْنَامِ الَّتِي تَعْبُدُونَهَا إِذْ لَيْسَ لَهَا كَمَالٌ وَلَا قُدْرَةٌ ببرهان الْمُشَاهدَة.

el-Kiber (büyüklük): Kudretin tamlığı için istiare edilmiştir; yani O, taptığınız putlar değil, Aliyy ve Kebîr olandır; zira müşahede deliliyle sabittir ki o putların hiçbir kemali ve kudreti yoktur.

[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ٦٣]

[HAC SURESİ (22): AYET 63]

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ (٦٣)

{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ (٦٣) } “Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi de yer yemyeşil kesiliverdi? Şüphesiz Allah Latîf’tir, Habîr’dir. (63)”

انْتِقَالٌ إِلَى التَّذْكِيرِ بِنِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى النَّاسِ بِمُنَاسَبَةِ مَا جَرَى مِنْ قَوْلِهِ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ [الْحَج: ٦٢] الْآيَةَ. وَالْمَقْصُودُ: التَّعْرِيضُ بِشُكْرِ اللَّهِ عَلَى نِعَمِهِ وَأَنْ لَا يَعْبُدُوا غَيْرَهُ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ التَّذْيِيلُ عَقِبَ تَعْدَادِ هَذِهِ النِّعَمِ بِقَوْلِهِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ [الْحَج:

{ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ } [Hac: 61] ayetinde geçen ifadeler münasebetiyle, Yüce Allah'ın insanlara olan nimetlerini hatırlatmaya bir geçiştir. Maksat; bu nimetlerin sayılmasının hemen ardından gelen { إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ } “Şüphesiz insan çok nankördür” [Hac:

٦٦] ، أَيِ الْإِنْسَانُ الْمُشْرِكُ. وَفِي ذَلِكَ كُلِّهِ إِدْمَاجُ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى انْفِرَادِهِ بِالْخَلْقِ وَالتَّدْبِيرِ فَهُوَ الرَّبُّ الْحَقُّ الْمُسْتَحِقُّ لِلْعِبَادَةِ. وَالْمُنَاسَبَةُ هِيَ مَا جَرَى مِنْ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَهُ الْبَاطِلُ، فَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا.

66] fezlekesinin delalet ettiği üzere, insanları Allah'ın nimetlerine şükretmeye ve O'ndan başkasına ibadet etmemeye üstü kapalı bir biçimde yöneltmektir; yani [kastedilen] müşrik insandır. Bütün bunlarda, yaratma ve tedbirde O'nun tek olduğuna dair delil getirme zımnen yer almaktadır; dolayısıyla ibadete layık olan hak Rab O'dur. Münasebet ise, Allah'ın hak ve onların yalvardıklarının bâtıl olduğuna dair geçen hususlardır; bu sebeple cümle müstakil bir başlangıç cümlesidir (isti'nâf-ı ibtidâî).

وَالْخِطَابُ لِكُلِّ مَنْ تَصْلُحُ مِنْهُ الرُّؤْيَةُ لِأَنَّ الْمَرْئِيَّ مَشْهُورٌ.

Hitap, görme yetisine sahip olan herkesedir; çünkü görülen şey herkesçe malumdur.

وَالِاسْتِفْهَامُ: إِنْكَارِيٌّ، نَزَلَتْ غَفْلَةُ كَثِيرٍ مِنَ النَّاسِ عَنِ الِاعْتِبَارِ بِهَذِهِ النِّعْمَةِ وَالِاعْتِدَادِ بِهَا مَنْزِلَةَ عَدَمِ الْعِلْمِ بِهَا، فَأُنْكِرَ ذَلِكَ الْعَدَمُ عَلَى النَّاسِ الَّذِينَ أَهْمَلُوا الشُّكْرَ وَالِاعْتِبَارَ.

Soru ise inkârîdir; insanların çoğunun bu nimeti ibret nazarıyla görmekten ve onu hesaba katmaktan gafil olması, onu hiç bilmeme konumuna indirilmiş ve şükretmeyi ve ibret almayı terk eden bu insanlara yönelik olarak bu bilmezlikleri inkâr edilmiştir.

وَإِنَّمَا حُكِيَ الْفِعْلُ الْمُسْتَفْهَمُ عَنْهُ الْإِنْكَارِيُّ مُقْتَرِنًا بِحَرْفِ (لَمْ) الَّذِي يُخَلِّصُهُ إِلَى الْمُضِيِّ، وَحُكِيَ مُتَعَلِّقُهُ بِصِيغَةِ الْمَاضِي فِي قَوْلِهِ: أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً وَهُوَ الْإِنْزَالُ بِصِيغَةِ الْمَاضِي كَذَلِكَ وَلَمْ يُرَاعَ فِيهِمَا مَعْنَى تَجَدُّدِ ذَلِكَ لِأَنَّ مَوْقِعَ إِنْكَارِ عَدَمِ الْعِلْمِ بِذَلِكَ هُوَ كَوْنُهُ أَمْرًا مُتَقَرِّرًا مَاضِيًا لَا يدّعى جَهله.

Hakkında inkârî soru yöneltilen fiil, anlamı geçmiş zamana has kılan (lem / لَمْ) edatıyla birlikte zikredilmiş; onun taalluk ettiği { أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً } kavlindeki su indirme fiili de aynı şekilde geçmiş zaman kipiyle getirilmiş ve ikisinde de bu durumun yenilenmesi manası gözetilmemiştir. Çünkü bunu bilmemeyi inkâr etmenin gerekçesi, onun inkâr edilemeyecek derecede sabit ve geçmişe dayanan bir durum olmasıdır.

وفَتُصْبِحُ بِمَعْنَى تَصِيرُ فَإِنَّ خَمْسًا مِنْ أَخَوَاتِ (كَانَ) تُسْتَعْمَلُ بِمَعْنَى: صَارَ.

{ فَتُصْبِحُ } ifadesi "hâline gelir/dönüşür" (tasîru / تَصِيرُ) manasındadır; zira "kâne"nin (كَانَ) kardeşlerinden beşi "sâre" (صَارَ) manasında kullanılır.

وَاخْتِيرَ فِي التَّعْبِيرِ عَنِ النَّبَاتِ الَّذِي هُوَ مُقْتَضَى الشُّكْرِ لِمَا فِيهِ مِنْ إِقَامَةِ أَقْوَاتِ النَّاسِ وَالْبَهَائِمِ بِذِكْرِ لَوْنِهِ الْأَخْضَرِ لِأَنَّ ذَلِكَ اللَّوْنَ مُمْتِعٌ لِلْأَبْصَارِ فَهُوَ أَيْضًا مُوجِبُ شُكْرٍ عَلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ جَمَالِ الْمَصْنُوعَاتِ فِي الْمَرْأَى كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَكُمْ فِيها جَمالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ [النَّحْل: ٦] .

İnsanların ve hayvanların rızıklarını sağlaması sebebiyle şükrü gerektiren bitkinin yeşil rengiyle ifade edilmesi tercih edilmiştir; çünkü bu renk gözlere zevk verir. Dolayısıyla bu da Yüce Allah'ın yarattığı varlıklardaki görsel güzellik sebebiyle şükretmeyi gerektirir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَكُمْ فِيها جَمالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ } "Akşamleyin getirirken, sabahleyin salıverirken onlarda sizin için bir güzellik vardır." [Nahl: 6].

وَإِنَّمَا عَبَّرَ عَنْ مَصِيرِ الْأَرْضِ خَضْرَاءَ بِصِيغَةِ تُصْبِحُ مُخْضَرَّةً مَعَ أَنَّ ذَلِكَ مُفَرَّعٌ عَلَى

Yeryüzünün yeşermesi durumu, geçmiş zaman kipinde olan

فِعْلِ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً الَّذِي هُوَ بِصِيغَةِ الْمَاضِي لِأَنَّهُ قَصَدَ مِنَ الْمُضَارِعِ اسْتِحْضَارَ تِلْكَ الصُّورَةِ الْعَجِيبَةِ الْحَسَنَةِ، وَلِإِفَادَةِ بَقَاءِ أَثَرِ إِنْزَالِ الْمَطَرِ زَمَانًا بَعْدَ زَمَانٍ كَمَا تَقُولُ:

{ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً } fiiline bağlı olmasına rağmen { تُصْبِحُ مُخْضَرَّةً } şeklinde muzâri (geniş/şimdiki zaman) kipiyle ifade edilmiştir; çünkü muzâri fiille bu harika ve güzel tablonun zihinde canlandırılması ve yağmurun indirilme eserinin zaman zaman devam ettiğinin bildirilmesi hedeflenmiştir. Nitekim şöyle dersin: