وَقَوْلُهُ: وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ، فَإِنَّ اللَّهَ تَوَعَّدَهُمْ بِالْعَذَابِ وَهُوَ صَادِقٌ عَلَى عَذَابِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَهُمْ إِنَّمَا اسْتَعْجَلُوا عَذَابَ الدُّنْيَا تَهَكُّمًا وَكِنَايَةً عَنْ إِيقَانِهِمْ بِعَدَمِ وُقُوعِهِ بِلَازِمٍ وَاحِدٍ، وَإِيمَاءً إِلَى عَدَمِ
{ وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ } buyruğu { وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ } cümlesine matuftur. Zira Allah onları azapla tehdit etmiştir ve bu tehdit hem dünya hem de ahiret azabını kapsamaktadır. Onlar ise dünya azabını sadece alay etmek, tek bir lazımla onun gerçekleşmeyeceğine kesin inandıklarını kinaye etmek ve iki lazımla ahiret
وُقُوعِ عَذَابِ الْآخِرَةِ بِلَازِمَيْنِ، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ رَدًّا عَامًّا بِقَوْلِهِ: وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ، وَكَانَ ذَلِكَ تَثْبِيتًا لِلْمُؤْمِنِينَ، ثُمَّ أَعْقَبَهُ بِإِنْذَارِهِمْ بِأَنَّ عَذَابَ الْآخِرَةِ لَا يُفْلِتُونَ مِنْهُ أَيْضًا وَهُوَ أَشَدُّ الْعَذَابِ.
azabının gerçekleşmeyeceğini ima etmek maksadıyla acele istemişlerdi. Allah da { وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ } buyruğuyla onlara genel bir cevap verdi ve bu müminler için bir sebat kaynağı oldu. Ardından azabın en şiddetlisi olan ahiret azabından da kaçıp kurtulamayacaklarını bildirerek onları uyardı.
فَقَوْلُهُ: وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْرِيضِ بِالْوَعِيدِ، وَهَذَا الْيَوْمُ هُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ.
Dolayısıyla O'nun { وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ } buyruğu, tehditte tariz amacıyla kullanılan bir haberdir ve bu gün, kıyamet günüdür.
وَفِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ [العنكبوت: ٥٣- ٥٤] .
Bu ayetin anlamı doğrultusunda Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ } [Ankebût: 53-54] “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar. Eğer belirlenmiş bir süre olmasaydı, azap onlara elbette gelmişti. O onlara farkında olmadıkları bir sırada ansızın gelecektir. Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar. Oysa cehennem kâfirleri mutlaka kuşatacaktır.”
وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ إِلَى آخِرِهِ اسْتِقْصَارَ أَجْلِ حُلُولِ الْعَذَابِ بِهِمْ فِي الدُّنْيَا كَمَا دَرَجَ عَلَيْهِ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ لِعَدَمِ رَشَاقَةِ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ هَذَا الِاسْتِقْصَارَ يُغْنِي عَنْهُ قَوْلُهُ عَقِبَ هَذَا: وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُها [الْحَج: ٤٨] .
Ayetin sonuna kadar olan { وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ } buyruğundan maksat, müfessirlerin çoğunun benimsediği gibi dünyada azabın onların başına inme süresini kısa görmek değildir; zira bu uygun/zarif bir izah değildir; üstelik bu kısa görme anlamına, bunun hemen ardından gelen: { وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُها } [Hac: 48] buyruğu zaten ihtiyaç bırakmamaktadır.
وَالْخِطَابُ فِي تَعُدُّونَ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ تَعُدُّونَ بِالْفَوْقِيَّةِ، وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ مِمَّا يَعُدُّونَ- بِيَاءِ الْغَائِبِينَ-. أَيْ مِمَّا يَعُدُّهُ الْمُشْرِكُونَ المستعجلون بِالْعَذَابِ.
{ تَعُدُّونَ } ifadesindeki hitap, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminleredir. Cumhur { تَعُدُّونَ } kelimesini üstteki tâ (te) ile okumuştur; İbn Kesîr, Hamza ve el-Kisâî ise gâiblerin yâ'sı ile { مِمَّا يَعُدُّونَ } şeklinde okumuşlardır; yani azabı çarçabuk isteyen müşriklerin saydıklarından.
[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ٤٨]
[Hac Suresi (22), Ayet 48]
وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُها وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ (٤٨)
{ وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُها وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ (٤٨) } “Zulmetmekte olan nice memleket halkına mühlet verdim, sonra onları yakalayıverdim. Dönüş ancak banadır.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ [الْحَج: ٤٧] أَوْ عَلَى جُمْلَةِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ [الْحَج: ٤٧] بِاعْتِبَارِ مَا تَضَمَّنُهُ اسْتِعْجَالُهُمْ بِالْعَذَابِ مِنَ التَّعْرِيضِ بِأَنَّهُمْ آيِسُونَ مِنْهُ لِتَأَخُّرِ وُقُوعِهِ، فَذُكِّرُوا بِأَنَّ أُمَمًا كَثِيرَةً أُمْهِلَتْ ثُمَّ حَلَّ بِهَا الْعَذَابُ. فَوِزَانُ هَذِهِ الْآيَةِ وِزَانُ قَوْلِهِ آنِفًا: فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَهِيَ ظالِمَةٌ [الْحَج: ٤٥] إِلَخْ إِلَّا أَنَّ الْأُولَى قُصِدَ مِنْهَا كَثْرَةُ الْأُمَمِ الَّتِي أُهْلِكَتْ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ مِنْ ذِكْرِ قَوْمِ نُوحٍ وَمَنْ عُطِفَ عَلَيْهِمْ أَنَّ الْهَلَاكَ لَمْ يَتَجَاوَزْهُمْ وَلِذَلِكَ اقْتُصِرَ فِيهَا عَلَى ذِكْرِ الْإِهْلَاكِ دُونَ الْإِمْهَالِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ الْقَصْدُ مِنْهَا التَّذْكِيرُ بِأَنَّ تَأْخِيرَ
{ وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ } [Hac: 47] cümlesine veya { وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ } [Hac: 47] cümlesine matuftur; zira onların azabı acele istemeleri, vuku bulması geciktiği için ondan ümit kestiklerine dair bir tariz içermektedir. Bu sebeple kendilerine nice milletlere mühlet verildiği, sonra da başlarına azabın indiği hatırlatılmıştır. Bu ayetin konumu, az önce geçen: { فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَهِيَ ظالِمَةٌ } [Hac: 45] ayetinin konumu gibidir; şu kadar var ki ilkinde helak edilen milletlerin çokluğu kastedilmiştir; ta ki Nuh kavmi ve onlara atfedilenlerin zikredilmesinden helakin onları aşmadığı vehmedilmesin. Bu yüzden orada mühlet vermekten söz edilmeksizin sadece helak etmek zikredilmiştir. Bu ayette ise maksat, ertelemenin
الْوَعِيدِ لَا يَقْتَضِي إِبْطَالَهُ، وَلِذَلِكَ اقْتُصِرَ فِيهَا عَلَى ذِكْرِ الْإِمْهَالِ ثُمَّ الْأَخْذِ بَعْدَهُ الْمُنَاسِبِ لِلْإِمْلَاءِ مِنْ حَيْثُ أَنَّهُ دُخُولٌ فِي الْقَبْضَةِ بَعْدَ بُعْدِهِ عَنْهَا.
tehdidi iptal etmeyi gerektirmediğini hatırlatmaktır. Bu sebeple burada sadece mühlet verme ve ardından yakalama zikredilmiştir; bu yakalama, mühlet vermeden sonra ondan uzaklaşmışken pençeye düşme olması bakımından mühlet vermeye tam uygundur.
وَأَمَّا عَطْفُ جُمْلَةِ فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها [الْحَج: ٤٥]- بِالْفَاءِ- وَعَطْفُ جُمْلَةِ وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ- بِالْوَاوِ- فَلِأَنَّ الْجُمْلَةَ الْأُولَى وَقَعَتْ بَدَلًا مِنْ جُمْلَةِ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ [الْحَج: ٤٤] فَقُرِنَتْ- بِالْفَاءِ- الَّتِي دَخَلَتْ نَظِيرَتُهَا عَلَى الْجُمْلَةِ
{ فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها } [Hac: 45] cümlesinin fâ ile, { وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ } cümlesinin ise vâv ile atfedilmesine gelince; çünkü birinci cümle { فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } [Hac: 44] cümlesinden bedel olarak gelmiştir ve bundan ötürü kendisinden bedel yapılan cümleye
الْمُبْدَلِ مِنْهَا، وَأَمَّا هَذِهِ الْجُمْلَةُ الثَّانِيَةُ فَخَلِيَّةٌ عَنْ ذَلِكَ فَعُطِفَتْ بِالْحَرْفِ الْأَصْلِيِّ لِلْعَطْفِ.
giren fâ harfinin benzeriyle bitiştirilmiştir. Bu ikinci cümle ise bundan uzak olduğu için aslî atıf harfiyle matuf kılınmıştır.
وَجُمْلَةُ وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ تَذْيِيلٌ، أَيْ مَصِيرُ النَّاسِ كُلِّهِمْ إِلَيَّ. وَالْمَصِيرُ مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ لِ (صَارَ) بِمَعْنَى: رَجَعَ، وَهُوَ رُجُوعٌ مَجَازِيٌّ بِمَعْنَى الْحُصُولِ فِي الْمِكْنَةِ.
{ وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ } cümlesi bir tezyildir; yani bütün insanların dönüşü banadır. Masîr (الْمَصِيرُ), rücû etti (döndü) manasındaki sâra (صَارَ) fiilinin mîmî masdarıdır ve bu, kudret dairesine girme manasında mecazi bir dönüştür.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ لِلْحَصْرِ الْحَقِيقِيِّ، أَيْ لَا يَصِيرُ النَّاسُ إِلَّا إِلَى اللَّهِ، وَهُوَ يَقْتَضِي أَنَّ الْمصير إِلَيْهِ كَائِن لَا مَحَالَةَ، وَهُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْحَصْرِ لِأَنَّ الْحصْر يَقْتَضِي حُصُول الْفِعْل بِالْأَحْرَى فَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ عدم الإفلات.
Mecrurun öne alınması hakiki hasr (tahsis) içindir; yani insanlar ancak Allah'a dönerler. Bu da O'na dönüşün kaçınılmaz olarak gerçekleşeceğini gerektirir; nitekim hasrdan kastedilen de budur; zira hasr, fiilin haydi haydi meydana gelmesini gerektirir, dolayısıyla kaçıp kurtulamamanın bir kinayesidir.
[٤٩- ٥١]
[49-51]
[سُورَة الْحَج (٢٢) : الْآيَات ٤٩ إِلَى ٥١]
[Hac Suresi (22), Ayetler 49-51]
قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٤٩) فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٥٠) وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٥١)
{ قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٤٩) فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٥٠) وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٥١) } “De ki: 'Ey insanlar! Ben sizin için ancak apaçık bir uyarıcıyım.' İman edip salih ameller işleyenler için bir bağışlanma ve bol, şerefli bir rızık vardır. Ayetlerimizi etkisiz kılmak için yarışanlara gelince, işte onlar cehennem ehlidirler.”
اسْتِئْنَافٌ بَعْدَ الْمَوَاعِظِ السَّالِفَةِ وَالْإِنْذَارَاتِ، وَافْتِتَاحُهُ بِ قُلْ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ، وَافْتِتَاحُ الْمَقُولِ بِنِدَاءِ النَّاسِ لِلَفْتِ أَلْبَابِهِمْ إِلَى الْكَلَامِ. وَالْمُخَاطَبُونَ هُمُ الْمُشْرِكُونَ.
Geçen öğütlerden ve uyarılardan sonra bir istinaftır. { قُلْ } emriyle başlanması ona önem verildiğini göstermek içindir; söylenecek sözün insanlara nida edilerek başlaması ise zihinlerini söze çekmek içindir. Kendilerine hitap edilenler müşriklerdir.
وَالْغَرَضُ مِنْ خِطَابِهِمْ إِعْلَامُهُمْ بِأَنَّ تَكْذِيبَهُمْ وَاسْتِهْزَاءَهُمْ لَا يَغِيظُ النَّبِيءَ ﷺ وَلَا يَصُدُّهُ عَنْ أَدَاءِ رِسَالَتِهِ، فَفِي ذَلِكَ قمع لَهُم إِذْ كَانُوا يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ بِتَكْذِيبِهِمْ وَاسْتِهْزَائِهِمْ يُمِلُّونَهُ فَيَتْرُكُ دَعْوَتَهُمْ، وَفِيهِ تَثْبِيتٌ للنبيء وتسلية لَهُ فِيمَا يَلْقَاهُ مِنْهُمْ.
Onlara hitap etmenin gayesi, yalanlamalarının ve alaylarının Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i öfkelendirmeyeceğini ve onu elçilik görevini yerine getirmekten alıkoyamayacağını kendilerine bildirmektir. Bunda onlar için bir sindirme vardır; zira yalanlama ve alaylarıyla onu bıktıracaklarını ve böylece tebliğini bırakacağını sanıyorlardı. Ayrıca bunda onlardan gördüğü eziyetler karşısında Peygamber için bir sebat ve teselli bulunmaktadır.
وَقَصْرُ النَّبِيءِ عَلَى صِفَةِ النِّذَارَةِ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ، أَيْ لَسْتُ طَالِبًا نِكَايَتَكُمْ وَلَا تزلفا إِلَيْكُم فَمَنْ آمَنَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا.
Peygamber'in sadece uyarıcılık sıfatıyla sınırlandırılması (kasr), izafî bir kasrdır; yani "Ben size kötülük dokunmasını istiyor değilim, size yaranmaya çalışıyor da değilim. Kim iman ederse kendi lehinedir, kim de körlük ederse kendi aleyhinedir."
وَالنَّذِيرُ: الْمُحَذِّرُ مِنْ شَرٍّ يُتَوَقَّعُ.
Nezîr (نَذِير): Beklenen bir kötülükten sakındıran kimsedir.
وَفِي تَقْدِيمِ الْمَجْرُورِ الْمُؤْذِنِ بِالِاهْتِمَامِ بِنِذَارَتِهِمْ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُمْ مُشْرِفُونَ عَلَى شَرٍّ عَظِيمٍ فَهُمْ أَحْرِيَاءُ بِالنِّذَارَةِ.
Onların uyarılmasına verilen önemi hissettiren mecrurun öne alınmasında, onların büyük bir kötülüğün eşiğinde olduklarına ve dolayısıyla uyarılmaya son derece layık bulunduklarına bir ima vardır.
وَالْمُبِينُ: الْمُفْصِحُ الْمُوَضِّحُ، أَيْ مُبِينٌ لِلْإِنْذَارِ بِمَا لَا إِيهَامَ فِيهِ وَلَا مُصَانَعَةَ.
Mübîn (مُبِين): Açıkça anlatan, açıklığa kavuşturan demektir; yani uyarıyı hiçbir kapalılık ve yaltaklanma olmaksızın apaçık ortaya koyandır.
وَفُرِّعَ عَلَى الْأَمْرِ بِالْقَوْلِ تَقْسِيمٌ لِلنَّاسِ فِي تَلَقِّي هَذَا الْإِنْذَارِ الْمَأْمُورِ الرَّسُولُ بِتَبْلِيغِهِ إِلَى مُصَدِّقٍ وَمُكَذِّبٍ لِبَيَانِ حَالِ كِلَا الْفَرِيقَيْنِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تَرْغِيبًا فِي الْحَالَةِ الْحُسْنَى وَتَحْذِيرًا مِنَ الْحَالَةِ السُّوأَى فَقَالَ تَعَالَى: فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ إِلَى آخِرِهِ ... فَهَذَا إِخْبَارٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا يَقْتَضِيهِ قَوْلُهُ فِي آياتِنا.
Söyleme emrinin üzerine, elçinin tebliğ etmekle emrolunduğu bu uyarıyı karşılamada insanlar -güzel duruma teşvik etmek ve kötü durumdan sakındırmak amacıyla her iki grubun dünya ve ahiretteki durumunu açıklamak üzere- tasdik eden ve yalanlayan şeklinde kısımlara ayrılmış ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ } “İman edip salih ameller işleyenler için...” Bu, { فِي آياتِنا } buyruğunun da gerektirdiği üzere, Yüce Allah'tan bir haber vermedir.
وَالْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ بِالْفَاءِ.
Cümle fâ ile gelen bir mu'tarızadır (ara cümledir).
وَالْمَغْفِرَةُ: غُفْرَانُ مَا قَدَّمُوهُ مِنَ الشِّرْكِ وَمَا يَتْبَعُهُ مِنْ شَرَائِعِ الشِّرْكِ وَضَلَالَاتِهِ وَمَفَاسِدِهِ. وَهَذِهِ الْمَغْفِرَةُ تُفْضِي إِلَى نَعِيمِ الْآخِرَةِ، فَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ فَازُوا فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ.
Mağfiret (مَغْفِرَة): Önceden işledikleri şirkin ve şirk hükümlerinin, sapkınlıklarının ve fesatlarının bağışlanmasıdır. Bu bağışlanma ahiret nimetine ulaştırır; dolayısıyla mana: “Onlar ahiret yurdunda kurtuluşa ermişlerdir” şeklindedir.
وَالرِّزْقُ: الْعَطَاءُ. وَوَصْفُهُ بِالْكَرِيمِ يَجْمَعُ وَفْرَتَهُ وَصَفَاءَهُ مِنَ الْمُكَدِّرَاتِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Rızık (الرِّزْقُ): İhsan ve bağıştır. Kerîm (كَرِيم) sıfatıyla nitelenmesi, onun bolluğunu ve her türlü sıkıntı ve kederden arınmışlığını bir araya getirir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ [فصلت: ٨] ذَلِكَ هُوَ الْجَنَّةُ.
{ لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ } [Fussilet: 8] “Onlar için kesintisiz bir mükâfat vardır.” İşte bu da cennettir.
وَالرِّزْقُ مِنْهُ مَا هُوَ حَاصِلٌ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا، فَهُمْ مُتَمَتِّعُونَ بِانْشِرَاحِ صُدُورِهِمْ وَرِضَاهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ، وَأَعْظَمُهُ مَا يَحْصُلُ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ.
Rızıktan kasıt, onlara dünyada sağlanan nimetlerdir; onlar göğüslerinin ferahlaması ve Rablerinden razı olmalarıyla nimetlenirler. Onun en büyüğü ise ahirette kendilerine verilecek olandır.
وَالَّذِينَ سَعَوْا هُمُ الْفَرِيقُ الْمُقَابِلُ لِلَّذِينَ آمَنُوا، فَمَعْنَاهُ: وَالَّذِينَ اسْتَمَرُّوا عَلَى الْكُفْرِ، فَعُبِّرَ عَنِ الِاسْتِمْرَارِ بِالسَّعْيِ فِي الْآيَاتِ لِأَنَّهُ أَخَصُّ مِنَ الْكُفْرِ، وَذَلِكَ حَالُ الْمُشْرِكِينَ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ.
{ وَالَّذِينَ سَعَوْا } “Çaba gösterenler” ise iman edenlerin karşısındaki gruptur; manası: "Küfürde ısrar edenler" demektir. Bu ısrar, ayetler konusunda çaba göstermekle ifade edilmiştir; çünkü bu durum küfürden daha özeldir ve hakkında konuşulan müşriklerin durumudur.
وَالسَّعْيُ: الْمَشْيُ الشَّدِيدُ. وَيُطْلَقُ عَلَى شِدَّةِ الْحِرْصِ فِي الْعَمَلِ تَشْبِيهًا لِلْعَامِلِ الْحَرِيصِ بالماشي الشَّديد الْمَشْي فِي كَوْنِهِ يَكِدُّ لِلْوُصُولِ إِلَى غَايَةٍ كَمَا قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعى فَحَشَرَ فَنادى [النازعات: ٢٢- ٢٣] فَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ فِرْعَوْنَ خَرَجَ يَمْشِي وَإِنَّمَا الْمُرَادُ أَنَّهُ صَرَفَ عِنَايَتَهُ لِإِحْضَارِ السَّحَرَةِ لِإِحْبَاطِ دَعْوَةِ مُوسَى. وَقَالَ تَعَالَى: وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً [الْمَائِدَة: ٦٤] .
Sa'y (سَعْي): Hızlı ve tempolu yürümektir. Bir hedefe ulaşmak için çaba sarf etmesi yönüyle gayretli çalışanın hızlı yürüyene benzetilmesi suretiyle, bir işte aşırı hırslı ve gayretli olmaya da bu isim verilir. Nitekim Yüce Allah: { ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعى فَحَشَرَ فَنادى } [en-Nâziât: 22-23] “Sonra sırtını dönüp koşarak çabaladı. Derhal [adamlarını] topladı ve seslendi.” buyurmuştur. Burada kastedilen Firavun'un yürüyerek çıkması değil, Musa'nın davetini boşa çıkarmak için sihirbazları getirmeye bütün gayretini sarf etmesidir. Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: { وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً } [el-Mâide: 64] “Ve yeryüzünde bozgunculuk için çabalarlar.”
وَالْكَلَامُ تَمْثِيلٌ، شُبِّهَتْ هَيْئَةُ تَفَنُّنِهِمْ فِي التَّكْذِيبِ بِالْقُرْآنِ وَتَطَلُّبِ الْمَعَاذِيرِ لِنَقْضِ دَلَائِلِهِ مِنْ قَوْلِهِمْ: هُوَ سِحْرٌ، هُوَ شِعْرٌ، هُوَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ، هُوَ قَوْلُ مَجْنُونٍ، وَتَعَرُّضُهِمْ بِالْمُجَادَلَاتِ وَالْمُنَاقَضَاتِ لِلنَّبِيءِ ﷺ، بِهَيْئَةِ السَّاعِي فِي طَرِيقٍ يُسَابِقُ غَيْرَهُ لِيَفُوزَ بِالْوُصُولِ.
Bu ifade bir temsildir (temsîlî istiare). Onların Kur'an'ı yalanlamadaki türlü maharetleri ve onun delillerini çürütmek için "Bu bir sihirdir", "Bu bir şiirdir", "Bu öncekilerin masallarıdır", "Bu bir delinin sözüdür" şeklindeki sözleriyle mazeretler aramaları ve Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] tartışmalar ve itirazlarla karşı çıkma durumları; bir yolda hedefe ilk varan olmak için başkasıyla yarışarak koşan kimsenin durumuna benzetilmiştir.
وَالْمُعَاجِزُ: الْمُسَابِقُ الطَّالِبُ عَجْزَ مُسَايِرِهِ عَنِ الْوُصُولِ إِلَى غَايَتِهِ وَعَنِ اللِّحَاقِ بِهِ، فَصِيغَ لَهُ الْمُفَاعَلَةُ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ يَطْلُبُ عَجْزَ الْآخَرِ عَنْ لِحَاقِهِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ بِعَمَلِهِمْ يُغَالِبُونَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ أَنَّهُمْ يُحَاوِلُونَ أَنْ يَغْلِبُوا اللَّهَ وَقَدْ ظَنُّوا أَنَّهُمْ نَالُوا مُرَادَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَمْ يَعْلَمُوا مَا لَهُمْ مِنْ سُوءِ الْعَاقِبَةِ.
Muâciz (مُعَاجِز): Yanındaki yarışçının hedefe ulaşmaktan ve kendisine yetişmekten aciz kalmasını isteyen yarışçıdır. Her biri diğerinin kendisine yetişmekten aciz kalmasını istediği için bu kelime müfâale babından getirilmiştir. Mana şudur: Onlar bu yaptıklarıyla Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] üstün gelmeye çalışmaktadırlar; fakat farkında olmadan Allah'ı alt etmeye çalıştıklarını anlamamaktadırlar. Dünyada muratlarına erdiklerini sanmışlar, fakat kendilerini bekleyen kötü akıbeti bilememişlerdir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ مُعاجِزِينَ- بِأَلِفٍ بَعْدَ الْعَيْنِ- وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو مُعَجِّزِينَ- بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَتَضْعِيفِ الْجِيمِ-، أَيْ مُحَاوِلِينَ إِعْجَازَ اللَّهِ تَعَالَى وَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ.
Cumhur { مُعاجِزِينَ } kelimesini ayın harfinden sonra elif ile okumuştur. İbn Kesîr ve Ebû Amr ise { مُعَجِّزِينَ } şeklinde ayın harfinin fethası ve cîm harfinin şeddesiyle okumuşlardır; yani farkında olmadan Yüce Allah'ı aciz bırakmaya çalışanlar [demektir].
وَالتَّصْدِيرُ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْمُخَبَرَ عَنْهُمْ جَدِيرُونَ بِمَا سَيَرِدُ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ مِنَ الْحُكْمِ لِأَجْلِ مَا ذُكِرَ قَبْلَهُ مِنَ الْأَوْصَافِ، أَيْ هُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ لِأَنَّهُمْ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ. وَمِنْ أَحْسَنِ مَا يُفَسِّرُ هَذِهِ الْآيَةَ مَا
{ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “İşte onlar cehennem ehlidirler” buyruğunda işaret zamiriyle başlanması, haklarında haber verilenlerin kendisinden önce zikredilen sıfatlar sebebiyle, işaret zamirinden sonra gelecek olan hükme layık olduklarına dikkat çekmek içindir; yani onlar, ayetlerimizi boşa çıkarmak için çaba gösterdikleri için cehennem ehlidirler. Bu ayeti en güzel açıklayan şeylerden biri de,
جَاءَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ: «إِنَّ مَثَلِي وَمَثَلَ مَا بَعَثَنِي اللَّهُ بِهِ كَمَثَلِ رَجُلٍ أَتَى قَوْمَهُ فَقَالَ: يَا قَوْمِ إِنِّي رَأَيْتُ الْجَيْشَ بِعَيْنِي وَأَنَا النَّذِيرُ الْعُرْيَانُ فَالنِّجَاءَ النِّجَاءَ، فَأَطَاعَتْهُ طَائِفَةٌ مِنْ قَوْمِهِ فَأَدْلَجُوا وَانْطَلَقُوا عَلَى مَهَلِهِمْ ، وَكَذَّبَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ فَأَصْبَحُوا مَكَانَهُمْ فَصَبَّحَهُمُ الْجَيْشُ فَأَهْلَكَهُمْ وَاجْتَاحَهُمْ. فَذَلِكَ مَثَلِي وَمَثَلُ مَنْ أَطَاعَنِي وَاتَّبَعَ مَا جِئْتُ بِهِ، وَمَثَلُ مَنْ عَصَانِي وَكَذَّبَ مَا جِئْتُ بِهِ من الحقّ»
Sahih hadiste gelen şu rivayettir: Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: “Benim ve Allah'ın benimle gönderdiği şeyin misali, kavmine gelip de şöyle diyen adamın misali gibidir: ‘Ey kavmim! Şüphesiz ben [düşman] ordusunu gözlerimle gördüm ve ben apaçık / çıplak bir uyarıcıyım, hemen kurtulmaya bakın, kurtulmaya bakın!’ Kavminden bir topluluk ona itaat etti ve gecenin ilk vaktinde yola koyulup sükûnetle uzaklaştılar. Bir topluluk ise onu yalanladı ve yerlerinde sabahladı; ordu da onları sabahleyin basıp helak etti ve köklerini kazıdı. İşte bana itaat edip getirdiğime uyan kimse ile bana isyan edip getirdiğim gerçeği yalanlayan kimsenin misali budur.”
. [٥٢- ٥٤]
. [52-54]
[سُورَة الْحَج (٢٢) : الْآيَات ٥٢ إِلَى ٥٤]
[Hac Suresi (22), 52 ila 54. Ayetler]
وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلاَّ إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٢) لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (٥٣) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ
{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلاَّ إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Senden önce hiçbir resul veya nebi göndermedik ki o [bir şey] temenni ettiğinde (veya okuduğunda) şeytan onun temennisine (okuyuşuna) bir şey katıp fırlatmış olmasın. Bunun üzerine Allah, şeytanın attığı şeyi derhal giderir; sonra da Allah ayetlerini muhkem kılar (sağlamlaştırır). Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” (52) { لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ } “[Allah bunu,] şeytanın attığı şeyi kalplerinde bir hastalık bulunanlar ve kalpleri kaskatı olanlar için bir imtihan (fitne) vesilesi kılmak için [böyle yapar]. Şüphesiz zalimler, haktan pek uzak bir ayrılık ve düşmanlık içindedirler.” (53) { وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Bir de kendilerine ilim verilenler, onun Rabbinden [gelen] bir hak olduğunu bilsinler, böylece ona iman etsinler ve kalpleri ona saygı ve teslimiyetle bağlansın diye [böyle yapar]. Şüphesiz Allah, iman edenleri dosdoğru yola iletir.”
(٥٤)
(54)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ [الْحَج: ٤٩] لِأَنَّهُ لَمَّا أَفْضَى الْكَلَامُ السَّابِقُ إِلَى تثبيت النبيء ﵊ وَتَأْنِيسِ نَفْسِهِ فِيمَا يَلْقَاهُ مِنْ قَوْمِهِ مِنَ التَّكْذِيبِ بِأَنَّ تِلْكَ شَنْشَنَةُ الْأُمَمِ الظَّالِمَةِ مِنْ قَبْلِهِمْ فِيمَا جَاءَ عَقِبَ قَوْلِهِ: وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ [الْحَج: ٤٨] إِلَخْ ... وَأَنَّهُ مَقْصُورٌ عَلَى النِّذَارَةِ فَمَنْ آمَنَ فَقَدْ نَجَا وَمَنْ كَفَرَ فَقَدْ هَلَكَ، أُرِيدَ الِانْتِقَالُ مِنْ ذَلِكَ إِلَى تَفْصِيلِ تَسْلِيَتِهِ وَتَثْبِيتِهِ بِأَنَّهُ لَقِيَ مَا لَقِيَهُ سَلَفُهُ مِنَ الرُّسُلِ وَالْأَنْبِيَاءِ ﵈، وَأَنَّهُ لَمْ يَسْلَمْ أَحَدٌ مِنْهُمْ مَنْ مُحَاوَلَةِ الشَّيْطَانِ أَنْ يُفْسِدَ بَعْضَ مَا يُحَاوِلُونَهُ مِنْ هَدْيِ الْأُمَمِ وَأَنَّهُمْ لَقُوا مِنْ أَقْوَامِهِمْ مُكَذِّبِينَ وَمُصَدِّقِينَ سُنَّةَ اللَّهِ فِي رُسُلِهِ ﵈.
{ قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ } [Hac: 49] “De ki: Ey insanlar! Ben sizin için apaçık bir uyarıcıyım” cümlesine atfedilmiştir. Çünkü önceki söz, { وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ } [Hac: 48] “Zulmetmekte olan nice memlekete mühlet verdim...” buyruğunun hemen ardından gelen kısımda kavminden gördüğü yalanlamalar karşısında Peygamber'i [aleyhisselâm] sebat ettirmeye ve bunun kendilerinden önceki zalim toplumların da adeti olduğunu belirterek içini rahatlatmaya varınca... Ve onun görevinin yalnızca uyarmakla sınırlı olduğu, kim iman ederse kurtulacağı, kim de inkâr ederse helak olacağı bildirilince; buradan, geçmişteki peygamberlerin ve nebilerin [aleyhimüsselâm] karşılaştığı durumlarla kendisinin de karşılaştığını, şeytanın onların ümmetleri hidayete erdirme yönündeki bazı çabalarını bozma girişiminden hiçbirinin kurtulamadığını, onların da kavimlerinden yalanlayanlar ve tasdik edenler gördüğünü belirterek peygamberlere dair Allah'ın sünneti gereğince Peygamber'i teselli etmeyi ve sebatını artırmayı detaylandırmaya geçilmek istenmiştir.
فَقَوْلُهُ: مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيءٍ نَصٌّ فِي الْعُمُومِ، فَأَفَادَ أَنَّ ذَلِكَ لَمْ يَعْدُ أَحَدًا مِنَ
Yüce Allah'ın { مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيءٍ } buyruğu genellik bildirmede sarihtir (nass); dolayısıyla bunun hiçbir
الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ.
nebi ve resulü dışarıda bırakmadığını ifade etmiştir.
وَعَطْفُ نَبِيءٍ عَلَى رَسُولٍ دَالٌّ عَلَى أَنَّ لِلنَّبِيءِ مَعْنًى غَيْرَ مَعْنَى الرَّسُولِ:
{ نَبِيءٍ } kelimesinin { رَسُولٍ } üzerine atfedilmesi, nebi kelimesinin resul kelimesinden farklı bir anlama sahip olduğuna delalet eder:
فَالرَّسُولُ: هُوَ الرَّجُلُ الْمَبْعُوثُ مِنَ اللَّهِ إِلَى النَّاسِ بِشَرِيعَةٍ. وَالنَّبِيءُ: مَنْ أَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ بِإِصْلَاحِ أَمْرِ قَوْمٍ بِحَمْلِهِمْ عَلَى شَرِيعَةٍ سَابِقَةٍ أَوْ بِإِرْشَادِهِمْ إِلَى مَا هُوَ مُسْتَقِرٌّ فِي الشَّرَائِعِ كُلِّهَا فَالنَّبِيءُ أَعَمُّ مِنَ الرَّسُولِ، وَهُوَ التَّحْقِيقُ.
Resul: Allah tarafından insanlara bir şeriat ile gönderilen kimsedir. Nebi ise: Allah'ın, bir kavmin durumunu önceki bir şeriata bağlayarak düzeltmesi veya bütün şeriatlarda yerleşmiş esaslara onları yönlendirmesi için vahiy gönderdiği kimsedir. Dolayısıyla nebi, resule göre daha geneldir; tahkik ehlinin görüşü de budur.
وَالتَّمَنِّي: كَلِمَةٌ مَشْهُورَةٌ، وَحَقِيقَتُهَا: طَلَبُ الشَّيْءِ الْعَسِيرِ حُصُولُهُ. وَالْأُمْنِيَّةُ: الشَّيْءُ الْمُتَمَنَّى. وَإِنَّمَا يَتَمَنَّى الرُّسُلُ وَالْأَنْبِيَاءُ أَنْ يَكُونَ قَوْمُهُمِِِِْ
Temennî (تَمَنِّي): Meşhur bir kelime olup hakikati, elde edilmesi zor olan bir şeyi arzulamaktır. Ümniyye (أُمْنِيَّة) ise arzulanan şeydir. Resuller ve nebiler ancak kavimlerinin
كُلُّهُمْ صَالِحِينَ مُهْتَدِينَ، وَالِاسْتِثْنَاءُ مِنْ عُمُومِ أَحْوَالٍ تَابِعَةٍ لِعُمُومِ أَصْحَابِهَا وَهُوَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيءٍ، أَيْ مَا أَرْسَلْنَاهُمْ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ إِلَّا فِي حَالِ إِذَا تَمَنَّى أَحَدُهُمْ أُمْنِيَّةً أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِيهَا إِلَخْ، أَيْ فِي حَالِ حُصُولِ الْإِلْقَاءِ عِنْدَ حُصُولِ التَّمَنِّي لِأَنَّ أَمَانِيَّ الْأَنْبِيَاءِ خَيْرٌ مَحْضٌ وَالشَّيْطَانُ دَأْبُهُ الْإِفْسَادُ وَتَعْطِيلُ الْخَيْرِ.
tamamının salih ve hidayete ermiş kimseler olmasını arzu ederler. İstisna ise { مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيءٍ } ifadesindeki faillerin genel durumlarından yapılmıştır; yani "Biz onları hiçbir durumda göndermedik ki, içlerinden biri bir şey arzuladığında şeytan onun arzusuna [bir vesvese] atmış olmasın..." demektir. Yani arzulama gerçekleştiğinde şeytanın vesvese atması durumu meydana gelir; çünkü peygamberlerin arzuları sırf hayırdır, şeytanın adeti ise ifsatta bulunmak ve hayrı engellemektir.
وَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنَ النَّفْيِ وَالِاسْتِثْنَاءِ قَصْرُ مَوْصُوفٍ عَلَى صِفَةٍ، وَهُوَ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ، أَيْ دُونَ أَنْ نُرْسِلَ أَحَدًا مِنْهُمْ فِي حَالِ الْخُلُوِّ مِنْ إِلْقَاءِ الشَّيْطَانِ وَمَكْرِهِ.
Nefiy (olumsuzluk) ve istisnadan anlaşılan sınırlandırma (kasr), mevsûfun sıfata kasrıdır ve bu izafî bir kasrdır; yani "Biz onlardan hiçbirini, şeytanın vesvese ve tuzağından uzak bir halde göndermiş değiliz" demektir.
وَالْإِلْقَاءُ حَقِيقَتُهُ: رَمْيُ الشَّيْءِ مِنَ الْيَدِ. وَاسْتُعِيرَ هُنَا لِلْوَسْوَسَةِ وَتَسْوِيلِ الْفَسَادِ تَشْبِيهًا لِلتَّسْوِيلِ بِإِلْقَاءِ شَيْءٍ مِنَ الْيَدِ بَيْنَ النَّاسِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ [طه:
İlkâ (إِلْقَاء) kelimesinin hakikati, bir şeyi elden atmaktır. Burada ise vesvese vermek ve fesadı süslemek manasında istiare yoluyla kullanılmıştır; zira fesadı süslemek, elden insanların arasına bir şey atmaya benzetilmiştir. Yüce Allah'ın şu buyrukları da bu kabildendir: { فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ } [Tâhâ:
٨٧] وَقَوْلُهُ: فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ [النَّحْل: ٨٦] وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها [طه: ٩٦] عَلَى مَا حَقَّقْنَاهُ فِيمَا مَضَى.
87] “İşte Sâmirî de böylece attı”, { فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ } [en-Nahl: 86] “Onlar da kendilerine söz attılar” ve daha önce tahkik ettiğimiz üzere { فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها } [Tâhâ: 96] “Resulün izinden bir avuç avuçladım da onu attım.”
وَمَفْعُولُ أَلْقَى مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ الْمَقَامُ لِأَنَّ الشَّيْطَانَ إِنَّمَا يُلْقِي الشَّرَّ وَالْفَسَادَ، فَإِسْنَادُ التَّمَنِّي إِلَى الْأَنْبِيَاءِ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ تَمَنِّي الْهُدَى وَالصَّلَاحِ، وَإِسْنَادُ الْإِلْقَاءِ إِلَى الشَّيْطَانِ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ إِلْقَاءُ الضَّلَالِ وَالْفَسَادِ. فَالتَّقْدِيرُ: أَدْخَلَ الشَّيْطَانُ فِي نُفُوسِ الْأَقْوَامِ ضَلَالَاتٍ تُفْسِدُ مَا قَالَهُ الْأَنْبِيَاءُ مِنَ الْإِرْشَادِ.
{ أَلْقَى } fiilinin mef'ûlü (tümleci) hazfedilmiştir, makam buna delalet etmektedir; zira şeytan ancak şer ve fesat atar. Temenninin peygamberlere isnat edilmesi onun hidayet ve salah arzusu olduğuna; ilkânın (atmanın) şeytana isnat edilmesi ise onun sapıklık ve fesat atması olduğuna delalet etmiştir. Takdiri şöyledir: "Şeytan, peygamberlerin yaptığı irşadları bozacak sapıklıkları toplumların nefislerine sokmuştur."
وَمَعْنَى إِلْقَاءِ الشَّيْطَانِ فِي أُمْنِيَّةِ النَّبِيءِ وَالرَّسُولِ إِلْقَاءُ مَا يُضَادُّهَا، كَمَنْ يَمْكُرُ فَيُلْقِي السمّ فِي الدّسم، فَإِلْقَاءُ الشَّيْطَانِ بِوَسْوَسَتِهِ: أَنْ يَأْمُرَ النَّاسَ بِالتَّكْذِيبِ وَالْعِصْيَانِ، وَيُلْقِيَ فِي قُلُوبِ أَئِمَّةِ الْكُفْرِ مَطَاعِنَ يَبُثُّونَهَا فِي قَوْمِهِمْ، وَيُرَوِّجُ الشُّبُهَاتِ بِإِلْقَاءِ الشُّكُوكِ الَّتِي تَصْرِفُ نَظَرَ الْعَقْلِ عَنْ تَذَكُّرِ الْبُرْهَانِ، وَاللَّهُ تَعَالَى يُعِيدُ الْإِرْشَادَ وَيُكَرِّرُ الْهَدْيَ عَلَى لِسَانِ النَّبِيءِ، وَيَفْضَحُ وَسَاوِسَ الشَّيْطَانِ وَسُوءَ فِعْلِهِِِِِ
Şeytanın nebi ve resulün ümniyyesine (arzusuna) bir şey atmasının manası, onun arzusuna zıt olan şeyi atmasıdır; tıpkı hile yapıp yağın içine zehir atan kimse gibi. Şeytanın vesvesesiyle bir şey atması: İnsanlara yalanlamayı ve isyanı emretmesi, küfrün önderlerinin kalplerine kavimleri arasında yayacakları ithamlar ve itirazlar sokması, aklın nazarını delili hatırlamaktan alıkoyan şüpheler atarak bunları revaçta tutmasıdır. Yüce Allah ise peygamberin diliyle irşadı yineler, hidayeti tekrar eder ve şeytanın vesveselerini ve çirkin işini apaçık bir beyanla deşifre eder;
بِالْبَيَانِ الْوَاضِحِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ
nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ }
الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ
{ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ } “...Şeytan, tıpkı ana babanızı cennetten çıkardığı gibi [sizi de fitneye düşürmesin].”
[الْأَعْرَاف: ٢٧] وَقَوْلِهِ: إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا [فاطر: ٦] . فَاللَّهُ بِهَدْيِهِ وَبَيَانِهِ يَنْسَخُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ، أَيْ يُزِيلُ الشُّبُهَاتِ الَّتِي يُلْقِيهَا الشَّيْطَانُ بِبَيَانِ اللَّهِ الْوَاضِحِ، وَيَزِيدُ آيَاتِ دَعْوَةِ رُسُلِهِ بَيَانًا، وَذَلِكَ هُوَ إِحْكَامُ آيَاتِهِ، أَيْ تَحْقِيقُهَا وَتَثْبِيتُ مَدْلُولِهَا وَتَوْضِيحُهَا بِمَا لَا شُبْهَةَ بَعْدَهُ إِلَّا لِمَنْ رِينَ عَلَى قَلْبِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى الْآيَاتِ الْمُحْكَمَاتِ فِي آلِ عِمْرَانَ.
[el-A'râf: 27] “Ey Âdemoğulları! Şeytan, ana babanızı cennetten çıkardığı gibi sizi de fitneye düşürmesin.” ve: { إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا } [Fâtır: 6] “Şüphesiz şeytan sizin için bir düşmandır, siz de onu düşman edinin.” Allah Teâlâ hidayeti ve açıklamasıyla şeytanın attığı şeyi nesheder, yani şeytanın attığı şüpheleri Allah apaçık beyanıyla giderir ve elçilerinin davet ayetlerinin açıklığını artırır. İşte bu, O'nun ayetlerini muhkem kılmasıdır; yani onları tahkik etmesi, manalarını pekiştirmesi ve kalbi pas tutmuş olanlar dışında kimsede şüphe bırakmayacak şekilde açıklamasıdır. Muhkem ayetlerin manası Âl-i İmrân Suresi'nde geçmişti.
وَقَدْ فَسَّرَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ تَمَنَّى بِمَعْنَى قَرَأَ، وَتَبِعَهُمْ أَصْحَابُ كُتُبِ اللُّغَةِ وَذَكَرُوا بَيْتًا نَسَبُوهُ إِلَى حَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ وَذَكَرُوا قِصَّةً بِرِوَايَاتٍ ضَعِيفَةٍ سَنَذْكُرُهَا. وَأَيًّا مَا كَانَ فَالْقَوْلُ فِيهِ هُوَ وَالْقَوْلُ فِي تَفْسِيرِ التَّمَنِّي بِالْمَعْنَى الْمَشْهُورِ سَوَاءٌ، أَيْ إِذَا قَرَأَ عَلَى النَّاسِ مَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ لِيَهْتَدُوا بِهِ أَلَقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ، أَيْ فِي قِرَاءَتِهِ، أَيْ وَسْوَسَ لَهُمْ فِي نُفُوسِهِمْ مَا يُنَاقِضُهُ وَيُنَافِيهِ بِوَسْوَسَتِهِ لِلنَّاسِ التَّكْذِيبَ وَالْإِعْرَاضَ عَنِ التَّدَبُّرِ. فَشِبْهُ تَسْوِيلِ الشَّيْطَانِ بِوَسْوَسَتِهِ لِلْكَافِرِينَ عَدَمُ امْتِثَالِ النَّبِيءِ بِإِلْقَاءِ شَيْء فِي شَيْءٍ لِخَلْطِهِ وَإِفْسَادِهِ.
Müfessirlerin birçoğu { تَمَنَّى } kelimesini "okudu" manasıyla açıklamış, lügat kitaplarının yazarları da onlara uyarak Hassân b. Sâbit'e nispet edilen bir beyti zikretmiş ve ileride değineceğimiz zayıf rivayetlerle gelen bir kıssayı nakletmişlerdir. Hangisi olursa olsun, bu tefsir hakkındaki söz ile temenniyi meşhur anlamıyla açıklama hakkındaki söz eşittir; yani peygamber, hidayete ersinler diye kendilerine indirileni insanlara okuduğunda, şeytan onun okuyuşuna (ümniyyesine) bir şey atar; yani insanlara yalanlamayı ve düşünmekten yüz çevirmeyi fısıldayarak nefislerine okunan şeyle çelişen ve zıt düşen vesveseler verir. Şeytanın kâfirlere vesvese vererek peygambere uymamayı süslemesi, bir şeyi bulandırmak ve bozmak için başka bir şeyin içine atmaya benzetilmiştir.
وَعِنْدِي فِي صِحَّةِ إِطْلَاقِ لَفْظِ الْأُمْنِيَّةِ عَلَى الْقِرَاءَةِ شَكٌّ عَظِيمٌ، فَإِنَّهُ وَإِنْ كَانَ قَدْ وَرَدَ تَمَنَّى بِمَعْنَى قَرَأَ فِي بَيْتٍ نُسِبَ إِلَى حَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ إِنْ صَحَّتْ رِوَايَةُ الْبَيْتِ عَنْ حَسَّانَ عَلَى اخْتِلَافٍ فِي مِصْرَاعِهِ الْأَخِيرِ:
Bana göre, "ümniyye" lafzının "okuma" (kıraat) anlamına gelmesinin sıhhati konusunda büyük bir şüphe vardır. Her ne kadar son mısraındaki farklılıkla birlikte Hassân b. Sâbit'ten gelen rivayet sahih kabul edilirse, ona nispet edilen bir beyitte { تَمَنَّى } fiili "okudu" manasında geçmiş olsa da:
تَمَنَّى كِتَابَ اللَّهِ أَوَّلَ لَيْلِهِ ... تَمَنِّي دَاوُدَ الزَّبُورَ عَلَى مَهَل
Gecesinin başında Allah'ın Kitabı'nı okudu (temennâ)... Davud'un Zebur'u tane tane okuması gibi.
فَلَا أَظُنُّ أَنَّ الْقِرَاءَةَ يُقَالُ لَهَا أُمْنِيَّةٌ.
Yine de okumaya (kıraate) "ümniyye" deneceğini zannetmiyorum.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّ النَّبِيءِ إِذَا تَمَنَّى هَدْيَ قَوْمِهِ أَوْ حَرَصَ عَلَى ذَلِك فلقي مِنْهُم الْعِنَادَ، وَتَمَنَّى حُصُولَ هُدَاهُمْ بِكُلِّ وَسِيلَةٍ أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي نَفْسِ النَّبِيءِ خَاطِرَ الْيَأْسِ مَنْ هُدَاهُمْ عَسَى أَنْ يُقْصِرَ النَّبِيءَِِِِِِ
Şu mananın kastedilmiş olması da caizdir: Peygamber kavminin hidayetini arzuladığında veya buna çok hırs gösterdiğinde onlardan inat görür ve onların her yolla hidayete ermelerini dilerse; peygamberin hırsını azaltsın veya onu usandırsın diye şeytan peygamberin nefsine onların hidayetinden ümit kesme düşüncesini atar.
مِنْ حِرْصِهِ أَوْ أَنْ يُضْجِرَهُ، وَهِيَ خَوَاطِرُ تَلُوحُ فِي النَّفْسِ وَلَكِنَّ الْعِصْمَةَ تَعْتَرِضُهَا فَلَا يَلْبَثُ ذَلِكَ الْخَاطِرُ أَنْ يَنْقَشِعَ وَيَرْسَخَ فِي نَفْسِ الرَّسُولِ مَا كُلِّفَ بِهِ مِنَ الدَّأْبِ عَلَى الدَّعْوَةِ وَالْحِرْصِ عَلَى الرُّشْدِ. فَيَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مُلَوِّحًا إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ [الْأَنْعَام: ٣٥] .
Bunlar nefiste beliren gelip geçici düşüncelerdir (havâtır), ancak peygamberlik masumiyeti (ismet) bunlara engel olur; böylece o düşünce çok geçmeden dağılır ve elçinin nefsinde davete devam etme ve doğru yola ulaştırma konusundaki vazifesi kök salar. Bu yaklaşıma göre ayetin manası Yüce Allah'ın şu buyruğuna işaret eder nitelikte olur: { وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ } [el-En'âm: 35] “Eğer onların yüz çevirmesi sana ağır geldiyse, haydi gücün yetiyorsa yerin içine bir delik ya da göğe bir merdiven ara da onlara bir mucize getir! Eğer Allah dileseydi onları hidayet üzerinde toplardı. O halde sakın cahillerden olma!”
وثُمَّ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ لِلتَّرْتِيبِ الرُّتْبِيِّ، لِأَنَّ إِحْكَامَ الْآيَاتِ وَتَقْرِيرَهَا أَهَمُّ مِنْ نَسْخِ مَا يلقِي الشَّيْطَان إِذْ بِالْإِحْكَامِ يَتَّضِحُ الْهُدَى وَيَزْدَادُ مَا يُلْقِيهِ الشَّيْطَانُ نَسْخًا.
{ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ } buyruğundaki { ثُمَّ } tertîb-i rütbî (mertebe sıralaması) içindir; çünkü ayetlerin muhkem kılınması ve yerleştirilmesi, şeytanın attığı şeyin giderilmesinden (neshinden) daha önemlidir. Zira muhkem kılma sayesinde hidayet apaçık ortaya çıkar ve şeytanın attığı şey büsbütün yok olup gider.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ مُعْتَرِضَةٌ.
{ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } cümlesi ara cümledir (mu'tarıza).
وَمَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ وَالرُّسُلَ يَرْجُونَ اهْتِدَاءَ قَوْمِهِمْ مَا اسْتَطَاعُوا فَيُبَلِّغُونَهُمْ مَا يَنْزِلُ إِلَيْهِمْ مِنَ اللَّهِ وَيَعِظُونَهُمْ وَيَدْعُونَهُمْ بِالْحُجَّةِ وَالْمُجَادَلَةِ الْحَسَنَةِ حَتَّى يَظُنُّوا أَنَّ أُمْنِيَّتَهُمْ قَدْ نَجَحَتْ وَيَقْتَرِبُ الْقَوْمُ مِنَ الْإِيمَانِ، كَمَا حَكَى اللَّهُ عَنِ الْمُشْرِكِينَ قَوْلَهُمْ: أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها [الْفرْقَان: ٤١- ٤٢] فَيَأْتِي الشَّيْطَانُ فَلَا يَزَالُ يُوَسْوِسُ فِي نُفُوسِ الْكُفَّارِ فَيَنْكِصُونَ عَلَى أَعْقَابِهِمْ، وَتِلْكَ الْوَسَاوِسُ ضُرُوبٌ شَتَّى مِنْ تَذْكِيرِهِمْ بِحُبِّ آلِهَتِهِمْ، وَمِنْ تَخْوِيفِهِمْ بِسُوءِ عَاقِبَةِ نَبْذِ دِينِهِمْ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنْ ضُرُوبِ الضَّلَالَاتِ الَّتِي حُكِيَتْ عَنْهُمْ فِي تَفَاصِيلِ الْقُرْآنِ، فَيَتَمَسَّكُ أَهْلُ الضَّلَالَةِ بِدِينِهِمْ وَيَصُدُّونَ عَنْ دَعْوَةِ رُسُلِهِمْ، وَذَلِكَ هُوَ الصَّبْرُ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها [الْفرْقَان: ٤٢] وَقَوْلِهِ: وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَاصْبِرُوا عَلى آلِهَتِكُمْ [ص: ٦] . وَكُلَّمَا أَفْسَدَ الشَّيْطَانُ دَعْوَةَ الرُّسُلِ أَمَرَ اللَّهُ رُسُلَهُ فَعَاوَدُوا الْإِرْشَادَ وَكَرَّرُوهُ وَهُوَ سَبَبُ تَكَرُّرِ مَوَاعِظَ مُتَمَاثِلَةٍ فِي الْقُرْآنِ، فَبِتِلْكَِِِِ
Bu ayetin manası şudur: Peygamberler ve resuller güçleri yettiğince kavimlerinin hidayete ermesini umarlar; Allah'tan kendilerine indirileni onlara tebliğ ederler, öğüt verirler, delillerle ve güzel bir mücadeleyle onları davet ederler; ta ki arzularının gerçekleştiğini zannedip kavim de imana yaklaşıncaya kadar... Nitekim Yüce Allah müşriklerin şöyle dediklerini nakletmiştir: { أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها } [el-Furkân: 41-42] “'Allah'ın peygamber olarak gönderdiği bu mu? Eğer ilahlarımıza bağlılıkta direnmeseydik, neredeyse bizi onlardan saptıracaktı' [derler].” Fakat şeytan gelir ve inkârcıların nefislerine sürekli vesvese verir, onlar da topukları üzerinde gerisin geriye dönerler. Bu vesveseler; putlarına olan sevgilerini hatırlatmak, dinlerini terk etmelerinin kötü sonuçlarıyla onları korkutmak ve Kur'an'ın ayrıntılarında kendilerinden nakledilen benzeri çeşitli sapıklık türleridir. Böylece sapıklık ehli dinlerine sımsıkı sarılır ve resullerinin davetinden yüz çevirirler. İşte bu, Yüce Allah'ın: { لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها } [el-Furkân: 42] “Eğer onlara bağlılıkta direnmeseydik...” ve: { وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَاصْبِرُوا عَلى آلِهَتِكُمْ } [Sâd: 6] “İçlerinden ileri gelenler: 'Yürüyün ve ilahlarınıza bağlılıkta direnin!' diyerek kalkıp gittiler” buyruklarındaki sabırdır (direnmedir). Şeytan resullerin davetini ne zaman bozmaya kalkışsa, Allah resullerine emreder ve onlar irşadı yenileyip tekrarlarlar; Kur'an'da birbirine benzer öğütlerin tekrarlanmasının sebebi de budur. İşte bu
الْمُعَاوَدَةِ يَنْسَخُ مَا أَلْقَاهُ الشَّيْطَانُ وَتَثْبُتُ الْآيَاتُ السَّالِفَةُ. فَالنَّسْخُ:
tekrarlama ile şeytanın attığı şeyler giderilir (neshedilir) ve önceki ayetler sabit kalır. Nesh (نَسْخ):
الْإِزَالَةُ، وَالْإِحْكَامُ: التَّثْبِيتُ. وَفِي كِلْتَا الْجُمْلَتَيْنِ حَذْفُ مُضَافٍ، أَيْ ينْسَخ آثَار مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ، وَيُحْكِمُ آثَارَ آيَاتِهِ.
Gidermektir; ihkâm (إِحْكَام) ise sağlamlaştırmaktır. Her iki cümlede de bir muzâf (tamlanan) hazfedilmiştir; yani "Şeytanın attığı şeylerin izlerini giderir ve Kendi ayetlerinin izlerini sağlamlaştırır" demektir.
وَاللَّامَانِ فِي قَوْلِهِ لِيَجْعَلَ وَفِي قَوْله وَلِيَعْلَمَ متعلقان بِفِعْلِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ فَإِنَّ النَّسْخَ يَقْتَضِي مَنْسُوخًا، وَفِي يَجْعَلُ ضَمِيرٌ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ فِي قَوْلِهِ: فَيَنْسَخُ اللَّهُ.
{ لِيَجْعَلَ } ve { وَلِيَعْلَمَ } ifadelerindeki iki lâm harfi, { فَيَنْسَخُ اللَّهُ } fiiline taalluk etmektedir (bağlıdır); çünkü nesh, mensûh bir şeyi gerektirir. { يَجْعَلُ } fiilindeki zamir ise { فَيَنْسَخُ اللَّهُ } ifadesindeki Allah'a dönmektedir.
وَالْجَعْلُ هُنَا: جَعْلُ نِظَامِ تَرَتُّبِ الْمُسَبِّبَاتِ عَلَى أَسْبَابِهَا، وَتَكْوِينِ تَفَاوُتِ الْمَدَارِكِ وَمَرَاتِبِ دَرَجَاتِهَا. فَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ مَكَّنَ الشَّيْطَانَ مِنْ ذَلِكَ الْفِعْلِ بِأَصْلِ فِطْرَتِهِ مِنْ يَوْمِ خَلَقَ فِيهِ دَاعِيَةَ الْإِضْلَالِ، وَنَسْخُ مَا يُلْقِيهِ الشَّيْطَانُ بِوَاسِطَةِ رُسُلِهِ وَآيَاتِهِ لِيَكُونَ مِنْ ذَلِكَ فِتْنَةُ ضَلَالِ كُفْرٍ وَهَدْيُ إِيمَانٍ بِحَسَبِ اخْتِلَافِ الْقَابِلِيَّاتِ. فَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ قالَ هَذَا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ [الْحجر: ٣٩- ٤٠] .
Buradaki kılma (ce'l): Sonuçların sebeplere bağlanması nizamını kurmak, idraklerin farklılığını ve derecelerinin mertebelerini var etmektir. Mana şudur: Allah, içinde saptırma dürtüsünü yarattığı günden itibaren asıl fıtratı gereği şeytana bu fiili yapma imkânı vermiş ve kabiliyetlerin farklılığına göre küfür sapıklığı fitnesinin ve iman hidayetinin ortaya çıkması için, şeytanın attığı şeyleri resulleri ve ayetleri vasıtasıyla neshetmiştir. Bu durum Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ قالَ هَذَا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ } [el-Hicr: 39-42] “[İblis] dedi ki: 'Rabbim! Beni azdırmana karşılık, andolsun ki ben de yeryüzünde onlara [kötülükleri] süsleyeceğim ve ihlasa erdirilmiş kulların müstesna, onların hepsini mutlaka azdıracağım.' [Allah] buyurdu ki: 'İşte bana varan dosdoğru yol budur. Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur; ancak sana uyan azgınlar müstesna.'”
وَلَامُ لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً مُسْتَعَارٌ لِمَعْنَى التَّرَتُّبِ مِثْلُ اللَّامِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا [الْقَصَص: ٨] . وَهِيَ مُسْتَعَارَةٌ لِمَعْنَى التَّعْقِيبِ الَّذِي حَقُّهُ أَنْ يَكُونَ بِحَرْفِ الْفَاءِ، أَيْ تَحْصُلُ عَقِبَ النَّسْخِ الَّذِي فَعَلَهُ اللَّهُ فتْنَة من افْتتن مَنْ الْمُشْرِكِينَ بِانْصِرَافِهِمْ عَنِ التَّأَمُّلِ فِي أَدِلَّةِ نَسْخِ مَا يُلْقِيهِ الشَّيْطَانُ، وَعَنِ اسْتِمَاعِ مَا أَحْكَمَ اللَّهُ بِهِ آيَاتِهِ، فَيَسْتَمِرُّ كُفْرُهُمْ وَيَقْوَى.
{ لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً } buyruğundaki lâm harfi, Yüce Allah'ın: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا } [el-Kasas: 8] “Nihayet Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman olsun diye bulup aldı” buyruğundaki lâm gibi netice/sonuç bildirme manasında istiare edilmiştir. Aslında fâ harfi ile ifade edilmesi gereken ta'kîb (ardışıklık) manasında istiare edilmiştir; yani Allah'ın gerçekleştirdiği neshin hemen ardından, müşriklerden fitneye düşen kimselerin, şeytanın attığı şeyleri nesheden delilleri düşünmekten ve Allah'ın ayetlerini muhkem kıldığı şeyleri dinlemekten yüz çevirmeleri sebebiyle fitneleri gerçekleşir, böylece küfürleri devam eder ve güçlenir.
وَأَمَّا لَامُ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَهِيَ عَلَى أَصْلِ مَعْنَى التَّعْلِيلِ، أَي ينْسَخ الله مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ لِإِرَادَةِ أَنْ يَعْلَمَ الْمُؤْمِنُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ بِرُسُوخِ مَا تَمَنَّاهُ الرَّسُولُ وَالْأَنْبِيَاءُ لَهُمْ مِنَ الْهُدَى كَمَا يَحْصُلُ لَهُمْ بِمَا يُحْكِمُ اللَّهُ مِنْ آيَاتِهِ ازْدِيَادُ الْهُدَى فِي قُلُوبِهِمْ.
{ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } ifadesindeki lâm harfi ise asıl illet/gerekçe bildirme manasındadır; yani Allah, elçinin ve peygamberlerin onlar için arzuladığı hidayetin kökleşmesiyle müminlerin onun hak olduğunu bilmelerini irade ettiği için şeytanın attığı şeyi nesheder; nitekim Allah'ın Kendi ayetlerini muhkem kılması sebebiyle kalplerindeki hidayet de artar.
ولِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ هُمُ الْمُتَرَدِّدُونَ فِي قَبُولَ الْإِيمَانِ. والْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ هُمُ الْكَافِرُونَ الْمُصَمِّمُونَ عَلَى الْكُفْرِ. وَالْفَرِيقَانِ هُمُ الْمُرَادُ بِ الظَّالِمِينَ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ. فَذِكْرُ الظَّالِمِينَ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ عِلَّةَ كَوْنِهِمْ فِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ هِيَ ظُلْمُهُمْ، أَيْ كُفْرُهُمْ.
{ لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde hastalık bulunanlar”, imanı kabul etme konusunda tereddüt içinde olanlardır. { وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ } “Kalpleri katılaşmış olanlar” ise küfürde direten kâfirlerdir. Bu iki grup, { وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ } buyruğundaki { الظَّالِمِينَ } kelimesiyle kastedilenlerdir. Burada zamir yerine zâhir isimle "zalimler" şeklinde açıkça zikredilmesi, onların derin bir ayrılık içinde olmalarının illetinin zulümleri, yani küfürleri olduğuna ima etmek içindir.
وَالشِّقَاقُ: الْخِلَافُ وَالْعَدَاوَةُ.
Şikâk (شِقَاق): Ayrılık, anlaşmazlık ve düşmanlıktır.
وَالْبَعِيدُ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى: الْبَالِغِ حَدًّا قَوِيًّا فِي حَقِيقَتِهِ. تَشْبِيهًا لِانْتِشَارِ الْحَقِيقَةِ فِيهِ بِانْتِشَارِ الْمَسَافَةِ فِي الْمَكَانِ الْبَعِيدِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ [فصلت: ٥١] أَيْ دُعَاءٍ كَثِيرٍ مُلِحٍ.
Buradaki baîd (بَعِيد) kelimesi, hakikatinde son derece ileri bir dereceye ulaşmış olma manasında kullanılmıştır. Bu, bir niteliğin yaygınlaşmasının uzak bir mekândaki mesafenin yayılmasına benzetilmesi suretiyledir; nitekim Yüce Allah'ın: { فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ } [Fussilet: 51] “Artık o, uzun uzadıya dua edendir” buyruğunda da böyledir; yani çok ve ısrarlı dua eden demektir.
وَجُمْلَةُ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْمُتَعَاطِفَاتِ.
{ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ } cümlesi, matuflar arasında yer alan bir ara cümledir (mu'tarıza).
والَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ بِقَرِينَةِ مُقَابلَته ب لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَبِقَوْلِهِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ. فَالْمُرَادُ بِالْعِلْمِ الْوَحْيُ وَالْكُتُبُ الَّتِي أُوتِيهَا أَصْحَابُ الرُّسُلِ السَّابِقِينَ فَإِنَّهُمْ بِهَا يَصِيرُونَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ.
{ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } “Kendilerine ilim verilenler”, { لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } ifadesinin karşısında yer alması karinesiyle ve { وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } buyruğu sebebiyle müminlerdir. İlimden kasıt ise vahiy ve önceki peygamberlerin ashabına verilen kitaplardır; zira onlar bu sayede ilim ehlinden olmuşlardır.
وَإِطْلَاقُ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ على الْمُؤمنِينَ تكَرر فِي الْقُرْآنِ.
Müminler hakkında { الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } ifadesinin kullanılması Kur'an'da sıkça tekrarlanmıştır.
وَهَذَا ثَنَاءٌ عَلَى أَصْحَابِ الرُّسُلِ بِأَنَّهُمْ أُوتُوا الْعِلْمَ، وَهُوَ عِلْمُ الدِّينِ الَّذِي يُبَلِّغُهُمُ الرُّسُلُ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، فَإِنَّ نُورَ النُّبُوءَةِ يُشْرِقُ فِي قُلُوبِ الَّذِينَ يَصْحَبُونَ الرَّسُولَ.
Bu, resullerin ashabına kendilerine ilim verildiği yönünde bir övgüdür; o da peygamberlerin [aleyhimüssalâtü vesselâm] kendilerine tebliğ ettiği din ilmidir. Çünkü nübüvvet nuru, Resul'ün sohbetinde bulunanların kalplerinde parıldar.
وَلِذَلِكَ تَجِدُ مَنْ يَصْحَبُ الرَّسُولَ ﷺ قَدْ يَكُونُ قَبْلَ الْإِيمَانِ جِلْفًا فَإِذَا آمَنَ انْقَلَبَ حَكِيمًا، مِثْلَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁.
Bundan dolayı, Resulullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] ashabından olan bir kimsenin imandan önce kaba ve sert mizaçlı iken, iman edince Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu anh] gibi hikmet sahibi birine dönüştüğünü görürsün.
وَقَدْ
Nitekim
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «أَصْحَابِي كَالنُّجُومِ بِأَيِّهِمُ اقْتَدَيْتُمُ اهْتَدَيْتُمْ».
Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: “Ashabım yıldızlar gibidir; hangisine uyarsanız doğru yolu bulursunuz.”.
وَضَمِيرُ أَنَّهُ الْحَقُّ عَائِدٌ إِلَى الْعِلْمِ الَّذِي أُوتُوهُ، أَيْ لِيَزْدَادُوا يَقِينًا بِأَنَّ الْوَحْيَ الَّذِي أُوتُوهُ هُوَ الْحَقُّ لَا غَيْرُهُ مِمَّا أَلْقَاهُ الشَّيْطَانُ لَهُمْ مِنَ التَّشْكِيكِ وَالشُّبَهِ وَالتَّضْلِيلِ، فَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ تَعْرِيفِ الْجُزْأَيْنِ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ أَنَّهُ عَائِدًا إِلَى مَا
{ أَنَّهُ الْحَقُّ } ifadesindeki zamir, kendilerine verilen ilme racidir; yani kendilerine verilen vahyin, şeytanın onlara attığı şüphe, tereddüt ve saptırmaların aksine hakikatin ta kendisi olduğuna dair yakînlerini artırmaları içindir. İki cüzün marife kılınmasından elde edilen kasr (sınırlandırma), izafî bir kasrdır. { أَنَّهُ } zamirinin şu
تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ إِلَى قَوْلِهِ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ، أَيْ أَنَّ الْمَذْكُورَ هُوَ الْحَقُّ، كَقَوْلِ رُؤْبَةَ:
daha önce geçen { فَيَنْسَخُ اللَّهُ } buyruğundan { ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ } buyruğuna kadar olan kısma raci olması da caizdir; yani zikredilenin hak olduğunu [ifade eder]. Nitekim Rû'be şöyle demiştir:
فِيهَا خُطُوطٌ مِنْ سَواد وبلق ... كَأَنَّهُ فِي الْجِلْدِ تَوْلِيعُ الْبَهَقْ
Onda siyah ve beyaz çizgiler vardır... Sanki derideki alaca hastalığının benekleri gibidir.
أَي كَانَ كالمذكور.
Yani sanki zikredilen şey gibidir.
وَقَوْلُهُ فَيُؤْمِنُوا بِهِ مَعْنَاهُ: فَيَزْدَادُوا إِيمَانًا أَوْ فَيُؤْمِنُوا بِالنَّاسِخِ وَالْمُحْكَمِ كَمَا آمَنُوا بِالْأَصْلِ.
{ فَيُؤْمِنُوا بِهِ } “Ona iman etsinler” buyruğunun anlamı şudur: İmanlarını artırsınlar veya aslına iman ettikleri gibi nâsih (hükmü kaldıran) ve muhkem olana da iman etsinler.
وَالْإِخْبَاتُ: الِاطْمِئْنَانُ وَالْخُشُوعُ. وَتَقَدَّمَ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ [الْحَج: ٣٤] ، أَيْ فَيَسْتَقِرُّ ذَلِكَ فِي قُلُوبِهِمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي [الْبَقَرَة:
İhbât (إِخْبَات): İtminan (huzur bulma) ve huşû demektir. Az önce Yüce Allah'ın: { وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ } [Hac: 34] “Huşû sahiplerini müjdele” buyruğunda geçmişti; yani bu durum, Yüce Allah'ın: { قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } [Bakara:
٢٦٠] .
260] “İnandım, fakat kalbimin mutmain olması için [istiyorum] dedi” buyruğundaki gibi onların kalplerine yerleşir.
وَبِمَا تَلَقَّيْتَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الِانْتِظَامِ الْبَيِّنِ الْوَاضِحِ الْمُسْتَقِلِّ بِدَلَالَتِهِ وَالْمُسْتَغْنَى بِنَهْلِهِ عَنْ عُلَالَتِهِ، وَالسَّالِمِ مِنَ التَّكَلُّفَاتِ وَالِاحْتِيَاجِ إِلَى ضَمِيمَةِ الْقَصَصِ تَرَى أَنَّ الْآيَةَ بِمَعْزِلٍ عَمَّا أَلْصَقَهُ بِهَا الْمُلْصِقُونَ وَالضُّعَفَاءُ فِي عُلُومِ السُّنَّةِ، وَتَلَقَّاهُ مِنْهُمْ فَرِيقٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ حُبًّا فِي غَرَائِبِ النَّوَادِرِ دُونَ تَأَمُّلٍ وَلَا تَمْحِيصٍ، مِنْ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي قِصَّةٍ تَتَعَلَّقُ بِسُورَةِ النَّجْمِ فَلَمْ يَكْتَفُوا بِمَا أَفْسَدُوا مِنْ مَعْنَى الْآيَةِ حَتَّى تَجَاوَزُوا بِهَذَا الْإِلْصَاقِ إِلَى إِفْسَادِ مَعَانِي سُورَةِ النَّجْمِ، فَذَكَرُوا فِي ذَلِكَ رِوَايَاتٍ
Bu ayetin tefsirinde gördüğün açık, net, delaleti bakımından müstakil, ilk kaynağından beslendiği için ikincil kaynaklara ihtiyaç bırakmayan, zorlamalardan ve rivayet kıssalarının eklenmesine muhtaç olmaktan uzak bu intizam sayesinde görürsün ki bu ayet, hadis ilimlerinde zayıf olanların ve mesnetsiz iddialar yamayanların ona yapıştırdığı; bir kısım müfessirlerin de nâdir ve garip şeylere olan düşkünlükleri yüzünden düşünüp incelemeksizin onlardan alıp naklettiği şeylerden tamamen uzaktır. Onlar ayetin Necm Suresi ile ilgili bir kıssa hakkında indiğini iddia etmişler; sadece bu ayetin anlamını bozmakla kalmayıp, bu yakıştırma ile Necm Suresi'nin anlamlarını da tahrif etmeye kadar vardırmışlardır. Bu hususta rivayetler zikretmişlerdir:
عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَابْنِ شِهَابٍ، وَمُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرْطُبِيِّ، وَأَبِي الْعَالِيَةِ، وَالضَّحَّاكِ وَأَقْرَبُهَا رِوَايَةٌ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ وَابْنِ جُبَيْرٍ وَالضَّحَّاكِ قَالُوا: إِنَّ النَّبِيءَ ﷺ جَلَسَ فِي نَادٍ مِنْ أَنْدِيَةِ قُرَيْشٍ كَثِيرٌ أَهْلُهُ مِنْ مُسْلِمِينَ وَكَافِرِينَ، فَقَرَأَ عَلَيْهِمْ سُورَةَ
Said b. Cübeyr, İbn Şihab, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî, Ebu'l-Âliye ve Dahhâk'tan rivayetler zikretmişlerdir. Bunların en yakını İbn Şihab, İbn Cübeyr ve Dahhâk'tan gelen rivayettir. Onlar şöyle demişlerdir: Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] Kureyş meclislerinden, Müslüman ve kâfir birçok kimsenin bulunduğu kalabalık bir mecliste oturdu ve onlara Necm Suresi'ni
النَّجْمِ فَلَمَّا بَلَغَ قَوْلَهُ: أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى [النَّجْم: ١٩، ٢٠] أَلْقَى الشَّيْطَانُ بَيْنَ السَّامِعِينَ عَقِبَ ذَلِكَ قَوْلَهُ: تِلْكَ الْغَرَانِيقَ الْعُلَى وَإِنَّ شَفَاعَتَهُنَّ لَتُرْتَجَى فَفَرِحَ الْمُشْرِكُونَ بِأَنْ ذَكَرَ آلِهَتَهُمْ بِخَيْرٍ، وَكَانَ فِي آخِرِ تِلْكَ السُّورَةِ سَجْدَةٌ مِنْ سُجُودِ التِّلَاوَةِ، فَلَمَّا سَجَدَ فِي آخِرِ السُّورَةِ سَجَدَ كُلُّ مَنْ حَضَرَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ، وَتَسَامَعَ النَّاسُ بِأَنَّ قُرَيْشًا أَسْلَمُوا حَتَّى شَاعَ ذَلِكَ بِبِلَادِ الْحَبَشَةِ، فَرَجَعَ مِنْ مُهَاجِرَةِ الْحَبَشَةِ نَفَرٌ مِنْهُمْ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ إِلَى الْمَدِينَةِ، وَأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ لَمْ يَشْعُرْ بِأَنَّ الشَّيْطَان ألْقى فِي الْقَوْم، فَأَعْلَمَهُ جِبْرِيلُ ﵇ فَاغْتَمَّ لِذَلِكَ فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
okudu. { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى } [Necm: 19-20] “Gördünüz mü Lât'ı, Uzzâ'yı ve diğer üçüncüsü Menât'ı?” buyruğuna ulaştığında, şeytan dinleyenlerin arasına hemen ardından “Onlar yüce kuğulardır (putlardır) ve şüphesiz şefaatleri umulur” sözünü attı. Müşrikler, ilahlarının hayırla anılmasına sevindiler. Bu surenin sonunda tilavet secdesi vardı; [Peygamber] surenin sonunda secde edince, orada bulunan Müslüman ve müşrik herkes secde etti. İnsanlar Kureyş'in Müslüman olduğunu işittiler, hatta bu haber Habeşistan diyarına kadar yayıldı. Bunun üzerine Habeş muhacirlerinden aralarında Osman b. Affan'ın da bulunduğu bir grup Medine'ye geri döndü. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ise şeytanın topluluğa [bu sözü] attığını fark etmemişti. Cebrail [aleyhisselâm] ona bunu bildirince buna çok üzüldü ve bunun üzerine Yüce Allah'ın:
وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ الْآيَةَ تَسْلِيَةً لَهُ.
{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ } [Hac: 52] “Senden önce göndermedik...” ayeti onu teselli etmek için indi.
وَهِيَ قِصَّةٌ يَجِدُهَا السَّامِعُ ضِغْثًا عَلَى إِبَّالَةٍ، وَلَا يُلْقِي إِلَيْهَا النِّحْرِيرُ بَالَهُ. وَمَا رُوِيَتْ
Bu, dinleyenin derdine dert katacak [saçma] bir kıssadır ve dirayetli bir âlim buna asla kulak asmaz. Bu kıssa ancak
إِلَّا بِأَسَانِيدَ وَاهِيَةٍ وَمُنْتَهَاهَا إِلَى ذِكْرِ قِصَّةٍ، وَلَيْسَ فِي أَحَدِ أَسَانِيدِهَا سَمَاعُ صَحَابِيٍّ لِشَيْءٍ فِي مَجْلِسِ النَّبِيءِ ﷺ وَسَنَدُهَا إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ سَنَدٌ مَطْعُونٌ. عَلَى أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ يَوْمَ نَزَلَتْ سُورَةُ النَّجْمِ كَانَ لَا يَحْضُرُ مَجَالِسَ النَّبِيءِ ﷺ وَهِيَ أَخْبَارُ آحَادٍ تُعَارِضُ أُصُولَ الدِّينِ لِأَنَّهَا تُخَالِفُ أَصْلَ عصمَة الرَّسُول ﷺ لَا الْتِبَاسَ عَلَيْهِ فِي تَلَقِّي الْوَحْيِ. وَيَكْفِي تَكْذِيبًا لَهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى [النَّجْم: ٣] وَفِي مَعْرِفَةِ الْملك. فَلَو رووها الثِّقَاتُ لَوَجَبَ رَفْضُهَا وَتَأْوِيلُهَا فَكَيْفَ وَهِيَ ضَعِيفَةٌ وَاهِيَةٌ. وَكَيْفَ يَرُوجُ عَلَى ذِي مَسْكَةٍ مِنْ عَقْلٍ أَنْ يَجْتَمِعَ فِي كَلَامٍ وَاحِدٍ تَسْفِيهُ الْمُشْرِكِينَ فِي عِبَادَتِهِمُ الْأَصْنَامَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى [النَّجْم: ١٩] إِلَى قَوْلِهِ: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ [النَّجْم: ٢٣] فَيَقَعُ فِي خِلَالِ ذَلِكَ مَدْحُهَا بِأَنَّهَا «الْغَرَانِيقُ العلى وَأَن شفاعتهن لَتُرْتَجَى» . وَهَلْ هَذَا إِلَّا كَلَامٌ يَلْعَنُ بَعْضُهُ بَعْضًا. وَقَدِ اتَّفَقَ الْحَاكُونَ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَرَأَ سُورَةَ النَّجْمِ كُلَّهَا
çürük senetlerle rivayet edilmiştir ve nihayeti bir masal anlatımından ibarettir. Senetlerinin hiçbirinde bir sahabinin Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] meclisinde bir şey işittiği yer almaz; İbn Abbas'a dayanan senedi ise cerhedilmiş (kusurlu) bir senettir. Kaldı ki Necm Suresi indiğinde İbn Abbas, Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] meclislerinde bulunmuyordu. Bu haberler dinin asıllarına aykırı âhâd haberlerdir; çünkü Resul'ün [sallallâhu aleyhi ve sellem] vahyi alırken hiçbir iltibas ve şüpheye düşmeyeceğine dair ismet (masumiyet) aslına aykırıdır. Yüce Allah'ın: { وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى } [Necm: 3] “O, nefis arzusundan konuşmaz” buyruğu ve meleği tanıması hususu, bu rivayetleri yalanlamak için kâfidir. Şayet bunu sika (güvenilir) râviler rivayet etmiş olsalardı bile reddedilmesi ve tevil edilmesi gerekirdi; nerede kaldı ki zayıf ve çürüktür. Aklı başında birine, Yüce Allah'ın: { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى } [Necm: 19] ayetinden { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ } [Necm: 23] “Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir” ayetine kadar putlara tapmaları sebebiyle müşrikleri akılsızlıkla nitelemesiyle, aynı sözün arasında onların “yüce kuğular olduğu ve şefaatlerinin umulduğu” şeklinde övülmesinin bir arada bulunması nasıl makul gelebilir? Bu, birbirini lanetleyen (çelişen) bir sözden başka nedir ki! Olayı aktaranlar, Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] Necm Suresi'nin tamamını
حَتَّى خَاتِمَتِهَا فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا [النَّجْم: ٦٢] لِأَنَّهُمْ إِنَّمَا سَجَدُوا حِينَ سَجَدَ الْمُسْلِمُونَ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ سَمِعُوا السُّورَةَ كُلَّهَا وَمَا بَيْنَ آيَةِ أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى [النَّجْم: ١٩] وَبَيْنَ آخِرِ السُّورَةِ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ فِي إِبْطَالِ الْأَصْنَامِ وَغَيْرِهَا مِنْ مَعْبُودَاتِ الْمُشْرِكِينَ، وَتَزْيِيفٌ كَثِيرٌ لِعَقَائِدِ الْمُشْرِكِينَ فَكَيْفَ يَصِحُّ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ سَجَدُوا مِنْ أَجْلِ الثَّنَاءِ عَلَى آلِهَتِهِمْ. فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تِلْكَ الْأَخْبَارُ مَكْذُوبَةً مِنْ أَصْلِهَا فَإِنَّ تَأْوِيلَهَا: أَنَّ بَعْضَ الْمُشْرِكِينَ وَجَدُوا ذِكْرَ اللَّاتِ وَالْعُزَّى فُرْصَةً لِلدَّخَلِ لِاخْتِلَاقِ كَلِمَاتٍ فِي مَدْحِهِنَّ، وَهِيَ هَذِهِ الْكَلِمَاتُ وَرَوَّجُوهَا بَيْنَ النَّاسِ تَأْنِيسًا لِأَوْلِيَائِهِمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَإِلْقَاءً لِلرَّيْبِ فِي قُلُوبِ ضُعَفَاءِ الْإِيمَانِ.
sonundaki { فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا } [Necm: 62] “Artık Allah'a secde edin ve [O'na] kulluk edin” ayetine kadar okuduğunda ittifak etmişlerdir. Çünkü onlar ancak Müslümanlar secde ettiği zaman secde etmişlerdir; bu da surenin tamamını dinlediklerini gösterir. { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى } [Necm: 19] ayeti ile surenin sonu arasında putları ve müşriklerin diğer ilahlarını iptal eden birçok ayet ve müşriklerin inançlarını çürüten pek çok ifade vardır; öyleyse müşriklerin ilahları övüldüğü için secde ettikleri nasıl doğru olabilir? Şayet bu haberler aslen uydurma değilse, tevili şudur: Müşriklerden bazıları Lât ve Uzzâ'nın anılmasını bir fırsat bilerek araya girip onları öven kelimeler uydurmuşlardır ki bu kelimeler bunlardır; sonra da müşrik dostlarına moral vermek ve zayıf imanlıların kalplerine şüphe sokmak için bunları insanlar arasında yaymışlardır.
وَفِي «شَرْحِ الطِّيبِيِّ عَلَى الْكَشَّافِ» نَقْلًا عَنْ بَعْضِ الْمُؤَرِّخِينَ: أَنَّ كَلِمَاتِ «الْغَرَانِيقِ ... » (أَيْ هَذِهِ الْجُمَلُ) مِنْ مُفْتَرِيَاتِ ابْنِ الزِّبَعْرَى. وَيُؤَيِّدُ هَذَا مَا
Şerhu't-Tîbî ale'l-Keşşâf'ta bazı tarihçilerden naklen belirtildiğine göre “Garânîk...” kelimeleri (yani bu cümleler) İbnü'z-Ziba'râ'nın iftiralarındandır. Bunu şu rivayet
رَوَاهُ الطَّبَرِيُّ عَنِ الضَّحَّاكِ: «أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ أُنْزِلَ عَلَيْهِ قِصَّةُ آلِهَةِ الْعَرَبِ (أَيْ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى [النَّجْم: ١٩] إِلَخْ) فَجَعَلَ يَتْلُو: اللَّاتَ وَالْعُزَّى (أَيِ الْآيَةَ الْمُشْتَمِلَةَ عَلَى هَذَا) فَسَمِعَ أَهْلُ مَكَّةَ نَبِيءَ اللَّهِ يَذْكُرُ آلِهَتَهُمْ فَفَرِحُوا ودنوا بستمعون فَأَلْقَى الشَّيْطَانُ تِلْكَ الْغَرَانِيقَ الْعُلَى مِنْهَا الشَّفَاعَةُ تُرْتَجَى»
de desteklemektedir: Taberî'nin Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre: “Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] Arap ilahlarının kıssası (yani Yüce Allah'ın: { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى } [Necm: 19] vd. ayeti) indirildiğinde, o { اللَّاتَ وَالْعُزَّى } (yani bunu içeren ayeti) okumaya başladı. Mekkeliler Allah'ın Peygamberi'nin ilahlarını andığını işitince sevindiler ve dinlemek için yaklaştılar; bunun üzerine şeytan: ‘Onlar yüce kuğulardır, onlardan şefaat umulur’ [sözünü] attı.”
فَإِنَّ
Zira
قَوْلَهُ: «دَنَوْا يَسْتَمِعُونَ فَأَلْقَى الشَّيْطَانُ»
“Dinlemek için yaklaştılar, bunun üzerine şeytan attı...” sözü,
إِلَخْ يُؤْذِنُ بِأَنَّهُمْ لَمْ يَسْمَعُوا أَوَّلَ السُّورَةِ وَلَا آخِرَهَا وَأَنَّ شَيْطَانَهُمْ أَلْقَى تِلْكَ الْكَلِمَاتِ. وَلَعَلَّ ابْنَ الزِّبَعْرَى كَانَتْ لَهُ مَقْدِرَةٌ عَلَى مُحَاكَاةِ الْأَصْوَاتِ وَهَذِهِ مَقْدِرَةٌ تُوجَدُ فِي بَعْضِ النَّاسِ. وَكُنْتُ أَعْرِفُ فَتًى مِنْ أَتْرَابِنَا مَا يُحَاكِي صَوْتَ أَحَدٍ إِلَّا ظَنَّهُ السَّامِعُ أَنَّهُ صَوْتُ الْمُحَاكَى.
onların surenin başını da sonunu da işitmediklerini ve bu kelimeleri kendi şeytanlarının attığını hissettirmektedir. Muhtemelen İbnü'z-Ziba'râ ses taklidi yapma yeteneğine sahipti; nitekim bu kabiliyet bazı insanlarda bulunur. Bizim akranlarımızdan bir genç tanırdım; birinin sesini taklit ettiğinde dinleyen kimse mutlaka onun taklit edilen kişinin kendi sesi olduğunu sanırdı.
وَأَمَّا تَرْكِيبُ تِلْكَ الْقِصَّةِ عَلَى الْخَبَرِ الَّذِي ثَبَتَ فِيهِ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ سَجَدُوا فِي آخِرِ
Bu kıssanın, Müslümanlar secde ettiğinde müşriklerin de Necm Suresi'nin