وَالْخَسَارَةُ: نُقْصَانُ مَالِ التِّجَارَةِ وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٢] ، وَقَوْلِهِ فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي أَوَّلِ الْأَعْرَافِ [٩] . وَهِيَ هُنَا تَمْثِيلٌ لِحَالِ خَيْبَتِهِمْ فِيمَا كَانُوا يَأْمَلُونَهُ مِنْ شَفَاعَةِ أَصْنَامِهِمْ وَأَنَّ لَهُمُ النَّجَاةَ فِي الْآخِرَةِ أَوْ مِنْ أَنَّهُمْ غَيْرُ صَائِرِينَ إِلَى الْبَعْثِ، فَكَذَّبُوا بِمَا جَاءَ بِهِ الْإِسْلَامُ وَحَسِبُوا أَنَّهُمْ قَدْ أَعَدُّوا لِأَنْفُسِهِمُ الْخَيْرَ فَوَجَدُوا ضِدَّهُ فَكَانَتْ نُفُوسُهُمْ مَخْسُورَةً كَأَنَّهَا تَلِفَتْ مِنْهُمْ. وَلِذَلِكَ نُصِبَ أَنْفُسَهُمْ عَلَى الْمَفْعُولِ بِ خَسِرُوا. وَاسْمَا الْإِشَارَةِ لِزِيَادَةِ تَمْيِيزِ الْفَرِيقَيْنِ بِصِفَاتِهِمْ.
Husrân (الْخَسَارَةُ): Ticaret malının azalmasıdır. En'âm Suresi'ndeki { الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerini ziyana uğratanlar” [12] kavlinde ve A'râf Suresi'nin başındaki { فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } “İşte onlar kendilerini ziyana uğratanlardır” [9] kavlinde geçmişti. Buradaki husrân ise, putlarının şefaatine dair umutlarında ve ahirette kurtuluşa ereceklerine yahut yeniden diriltilmeyeceklerine dair zanlarında uğradıkları hayal kırıklığının temsilidir. Onlar İslam'ın getirdiklerini yalanladılar ve kendileri için hayır hazırladıklarını sandılar, fakat tam aksini buldular; böylece nefisleri sanki ellerinden çıkıp yok olmuş gibi ziyana uğradı. Bu sebeple { أَنْفُسَهُمْ } kelimesi, { خَسِرُوا } fiilinin mef'ûlü olarak mansub kılınmıştır. İki işaret zamiri ise her iki grubun nitelikleriyle daha belirgin şekilde ayırt edilmesi içindir.
وَجُمْلَةُ تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ.
{ تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ } cümlesi, { الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } ifadesinin hal konumundadır.
وَمَعْنَى تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ تَحْرِقُ. وَاللَّفْحُ: شِدَّةُ إِصَابَةِ النَّارِ.
{ تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ } ifadesinin manası; [ateş] yakar demektir. Lefh (اللَّفْحُ), ateşin şiddetle çarpması/isabet etmesidir.
وَالْكَالِحُ: الَّذِي بِهِ الْكُلُوحُ وَهُوَ تَقَلُّصُ الشَّفَتَيْنِ وَظُهُورُ الْأَسْنَانِ مِنْ أَثَرِ تَقَطُّبِ أَعْصَابِ الْوَجْهِ عِنْدَ شدَّة الْأَلَم.
Kâlih (الْكَالِحُ); kendisinde külûh (yüz ekşimesi) bulunan kimsedir ki bu da şiddetli acı anında yüz kaslarının büzülmesi sebebiyle dudakların çekilip dişlerin açığa çıkmasıdır.
[١٠٥- ١٠٧]
[105-107]
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : الْآيَات ١٠٥ إِلَى ١٠٧]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 105-107]
أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ (١٠٥) قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ (١٠٦) رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ (١٠٧)
{ أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ (١٠٥) قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ (١٠٦) رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ (١٠٧) } “«Ayetlerim size okunmuyor muydu da siz onları yalanlıyordunuz?» Derler ki: «Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize galebe çaldı ve biz sapkın bir topluluk idik. Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer bir daha [küfre] dönersek, artık şüphesiz biz zalimleriz.»”
جُمْلَةُ أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ يُقَالُ لَهُمْ يَوْمَئِذٍ. وَهَذَا تَعَرُّضٌ لِبَعْضِ مَا يَجْرِي يَوْمَئِذٍ. وَالْآيَاتُ: آيَاتُ الْقُرْآنِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ تُتْلى عَلَيْكُمْ وَقَوْلِهِ فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ حَمْلًا عَلَى ظَاهِرِ اللَّفْظِ.
{ أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ } cümlesi, hazfedilmiş bir sözün mukavelesidir (sözün aktarımıdır); yani «O gün onlara şöyle denir» demektir. Bu, o gün vuku bulacak bazı olayların anlatımıdır. Ayetler (الْآيَاتُ); lafzın zahirine hamledilerek { تُتْلى عَلَيْكُمْ } “size okunmuyor muydu” ve { فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ } “siz onları yalanlıyordunuz” karinesiyle Kur'an ayetleridir.
وَالتِّلَاوَةُ: الْقِرَاءَةُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ فِي الْبَقَرَةِ [١٠٢] ، وَقَوْلِهِ: إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً فِي سُورَةِ
Tilavet (التِّلَاوَةُ), okumaktır. Bakara Suresi'ndeki { وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } “Süleyman'ın mülkü aleyhine şeytanların okuduklarına uydular” [102] kavlinde ve
الْأَنْفَالِ [٢] . وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارٌ.
Enfâl Suresi'ndeki { إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً } “Onlara O'nun ayetleri okunduğu zaman imanlarını artırır” [2] kavlinde geçmişti. [Buradaki] istifham (soru) inkâr içindir.
وَالْغَلْبُ حَقِيقَتُهُ: الِاسْتِيلَاءُ وَالْقَهْرُ. وَأُطْلِقَ هُنَا عَلَى التَّلَبُّسِ بِالشِّقْوَةِ دُونَ التَّلَبُّسِ بِالسَّعَادَةِ. وَمَفْعُولُ غَلَبَتْ مَحْذُوفٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ شِقْوَتُنا لِأَنَّ الشِّقْوَةَ
Galb (الْغَلْبُ) kelimesinin hakiki manası; istila etmek ve kahretmektir. Burada ise saadete bürünmek yerine şakavete (bedbahtlığa) bürünmek manasında kullanılmıştır. { غَلَبَتْ } fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir; { شِقْوَتُنا } ifadesi ona delalet etmektedir, zira şakavetin
تُقَابِلُهَا السَّعَادَةُ، أَيْ غَلَبَتْ شِقْوَتُنَا السَّعَادَةَ. وَالْمَجْرُورُ بِ (عَلَى) بَعْدَ مَادَّةِ الْغَلْبِ هُوَ الشَّيْءُ الْمُتَغَالَبُ عَلَيْهِ كَمَا فِي الْحَدِيثِ «قَالَ النِّسَاءُ: غَلَبَنَا عَلَيْكَ الرِّجَالُ» . مُثِّلَتْ حَالَةُ اخْتِيَارِهِمْ لِأَسْبَابِ الشِّقْوَةِ بَدَلَ أَسْبَابِ السَّعَادَةِ بِحَالَةٍ غَائِرَةٍ بَيْنَ السَّعَادَةِ وَالشَّقَاوَةِ عَلَى نُفُوسِهِمْ. وَإِضَافَةُ الشِّقْوَةِ إِلَى ضَمِيرِهِمْ لِاخْتِصَاصِهَا بِهِمْ حِينَ صَارَتْ غَالِبَةً عَلَيْهِمْ.
karşılığı saadettir; yani «şakavetimiz saadete galebe çaldı» demektir. Galebe kökünden sonra gelen (عَلَى) harf-i ceriyle mecrur olan kelime, hadiste geçen «Kadınlar: 'Erkekler senin konusunda bize galebe çaldı' dediler» ifadesinde olduğu gibi, üzerinde üstünlük sağlanan şeydir. Onların saadet sebepleri yerine şakavet sebeplerini tercih etme durumları, nefisleri üzerinde saadet ile şakavet arasında geçen bir mücadele tablosu şeklinde tasvir edilmiştir. Şakavetin onların zamirine izafe edilmesi ise, kendilerine galebe çaldığı anda onlara has hale gelmesinden ötürüdür.
وَالشِّقْوَةُ بِكَسْرِ الشِّينِ وَسُكُونِ الْقَافِ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ. وَهِيَ زِنَةُ الْهَيْئَةِ مِنَ الشَّقَاءِ.
Şıkve (الشِّقْوَةُ) kelimesi cumhurun kıraatinde şîn'in kesresi ve kāf'ın sükûnuyladır; şakâvetten (bedbahtlıktan) türetilmiş bir heyet/durum veznidir.
وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ شَقَاوَتُنَا بِفَتْحِ الشِّينِ وَبِأَلِفٍ بَعْدَ الْقَافِ وَهُوَ مَصْدَرٌ عَلَى صِيغَةِ الْفَعَالَةِ مِثْلَ الْجَزَالَةِ وَالسَّذَاجَةِ. وَزِيَادَةُ قَوْلِهِ قَوْماً عَلَى أَنَّ الضَّلَالَةَ مِنْ شِيمَتِهِمْ وَبِهَا قِوَامُ قَوْمِيَّتِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] وَعِنْدَ قَوْلِهِ وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آخِرِ سُورَةِ يُونُسَ [١٠١] .
Hamza, Kisâî ve Halef ise şîn'in fethası ve kāf'tan sonra elif ile { شَقَاوَتُنَا } şeklinde okumuşlardır; bu da cezâlet ve sedâcet gibi fa‘âlet vezninde bir masdardır. { قَوْماً } kelimesinin ilave edilmesi, Bakara Suresi'ndeki { لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “akleden bir topluluk için nice ayetler vardır” [164] kavlinde ve Yûnus Suresi'nin sonundaki { وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ } “O ayetler ve uyarılar iman etmeyen bir topluluğa hiçbir fayda vermez” [101] kavlinde geçtiği üzere, dalaletin onların bir şiarı ve topluluklarının temel direği olduğunu ifade etmek içindir.
وَهُمْ ظَنُّوا أَنَّهُمْ إِنْ أُخْرِجُوا مِنَ النَّارِ رَجَعُوا إِلَى الْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ فَالْتَزَمُوا لِلَّهِ بِأَنَّهُمْ لَا يَعُودُونَ إِلَى الْكُفْرِ وَالتَّكْذِيبِ.
Onlar, cehennemden çıkarılırlarsa imana ve salih amele döneceklerini zannettiler ve bir daha küfre ve yalanlamaya dönmeyeceklerini Allah'a taahhüt ettiler.
وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ عُدْنا لِظُهُورِهِ مِنَ الْمَقَامِ إِذْ كَانَ إِلْقَاؤُهُمْ فِي النَّارِ لِأَجْلِ الْإِشْرَاكِ وَالتَّكْذِيبِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُمْ وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ.
{ عُدْنا } fiilinin müteallakı (tümleci), makamdan açıkça anlaşıldığı için hazfedilmiştir; zira { وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ } “ve biz sapkın bir topluluk idik” sözlerinin de gösterdiği gibi, onların ateşe atılmaları şirk koşmaları ve yalanlamaları sebebiyledir.
وَالظُّلْمُ فِي فَإِنَّا ظالِمُونَ هُوَ تَجَاوُزُ الْعَدْلِ، وَالْمُرَادُ ظُلْمٌ آخَرُ بَعْدَ ظُلْمِهِمُ الْأَوَّلِ وَهُوَ الَّذِي يَنْقَطِعُ عِنْدَهُ سُؤال الْعَفو.
{ فَإِنَّا ظالِمُونَ } ifadesindeki zulüm, adaleti aşmaktır; kastedilen ise ilk zulümlerinden sonraki başka bir zulümdür ki o zulümle birlikte artık af talebi de kesilir.
[١٠٨- ١١١]
[108-111]
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : الْآيَات ١٠٨ إِلَى ١١١]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 108-111]
قالَ اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ (١٠٨) إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١٠٩) فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ (١١٠) إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِما صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ
{ قالَ اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ (١٠٨) إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١٠٩) فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ (١١٠) إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِما صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ } “[Allah] buyurur ki: «Aşağılık ve horlanmış olarak sinin orada ve Benimle konuşmayın! Çünkü kullarımdan bir zümre vardı ki: 'Rabbimiz! Biz iman ettik, artık bizi bağışla, bize merhamet et; Sen merhametlilerin en hayırlısısın' derlerdi. Siz ise onlarla alay ettiniz; öyle ki onlar size Beni zikretmeyi unutturdu ve siz onlara gülüyordunuz. Şüphesiz Ben bugün sabretmelerine karşılık onları mükâfatlandırdım; işte onlar, kurtuluşa erenlerin ta kendileridir...»”
(١١١)
(١١١) } “[Allah] buyurur ki: «Aşağılık ve horlanmış olarak sinin orada ve Benimle konuşmayın! Çünkü kullarımdan bir zümre vardı ki: 'Rabbimiz! Biz iman ettik, artık bizi bağışla, bize merhamet et; Sen merhametlilerin en hayırlısısın' derlerdi. Siz ise onlarla alay ettiniz; öyle ki onlar size Beni zikretmeyi unutturdu ve siz onlara gülüyordunuz. Şüphesiz Ben bugün sabretmelerine karşılık onları mükâfatlandırdım; işte onlar, kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.»”
(اخْسَئُوا) زَجْرٌ وَشَتْمٌ بِأَنَّهُمْ خَاسِئُونَ، وَمَعْنَاهُ عَدَمُ اسْتِجَابَةِ طَلَبِهِمْ. وَفِعْلُ خَسَأَ مِنْ بَابِ مَنَعَ وَمَعْنَاهُ ذَلَّ. وَنُهُوا عَنْ خِطَابِ اللَّهِ وَالْمَقْصُودُ تَأَيِيسُهُمْ مِنَ النَّجَاةِ مِمَّا هُمْ فِيهِ.
{ اخْسَئُوا } ifadesi, onların hor ve aşağılık kılındıklarını bildiren bir azarlama ve kovmadır; manası ise onların taleplerine icabet edilmeyeceğidir. Hasa'e (خَسَأَ) fiili mena'a (مَنَعَ) babındandır ve 'zelil oldu' manasındadır. Onlar Allah'a hitap etmekten menedilmişlerdir; asıl maksat ise içinde bulundukları durumdan kurtulmaktan onları tamamen ümitsiz kılmaktır.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي إِلَى آخِرِهَا اسْتِئْنَافٌ قُصِدَ مِنْهُ إِغَاظَتُهُمْ بِمُقَابَلَةِ حَالِهِمْ يَوْمَ الْعَذَابِ بِحَالِ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، وَتَحْسِيرُهُمْ عَلَى مَا كَانُوا يُعَامِلُونَ بِهِ
{ إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي } cümlesi sonuna kadar, azap günündeki durumları ile Allah'ın kendilerine nimet verdiği kimselerin durumunu karşılaştırarak onları öfkelendirmeyi ve vaktiyle Müslümanlara
الْمُسْلِمِينَ.
karşı sergiledikleri tutumlardan ötürü pişmanlık ve hasret duymalarını sağlamayı amaçlayan bir istînâftır (yeni başlangıçtır).
وَالْإِخْبَارُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي إِلَى قَوْلِهِ: سِخْرِيًّا مُسْتَعْمَلٌ فِي كَوْنِ الْمُتَكَلِّمِ عَالِمًا بِمَضْمُونِ الْخَبَرِ بِقَرِينَةِ أَنَّ الْمُخَاطَبَ يَعْلَمُ أَحْوَالَ نَفْسِهِ. وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ (إِنَّ) وَضَمِيرِ الشَّأْنِ لِلتَّعْجِيلِ بِإِرْهَابِهِمْ.
{ إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي } kavlinden { سِخْرِيًّا } kavline kadar olan haber verme, muhatabın kendi hallerini zaten bildiği karinesiyle, konuşanın bu haberin içeriğini bildiğini hissettirme amacıyla kullanılmıştır. Haberin (إِنَّ) ve şe'n zamiriyle pekiştirilmesi ise onları bir an önce dehşete düşürmek içindir.
وَجُمْلَةُ إِنِّي جَزَيْتُهُمُ خَبَرُ (إِنَّ) الْأُولَى لِزِيَادَةِ التَّأْكِيدِ. وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا فِي سُورَةِ الْكَهْفِ [٣٠] .
{ إِنِّي جَزَيْتُهُمُ } cümlesi, tekit maksadıyla birinci (إِنَّ)'nin haberidir. Bunun bir benzeri Kehf Suresi'ndeki { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince; şüphesiz Biz, güzel amel işleyenlerin ecrini asla zayi etmeyiz” [30] kavlinde geçmişti.
وَالسُّخْرِيُّ بِضَمِّ السِّينِ فِي قِرَاءَةِ نَافِعٍ وَالْكِسَائِيِّ وَأَبِي جَعْفَرٍ وَخَلَفٍ، وَبِكَسْرِ السِّينِ فِي قِرَاءَةِ الْبَاقِينَ، وَهُمَا وَجْهَانِ وَمَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ عِنْدَ الْمُحَقِّقِينَ مِنْ أَيِمَّةِ اللُّغَةِ لَا فَرْقَ بَيْنَهُمَا خِلَافًا لِأَبِي عُبَيْدَةَ وَالْكِسَائِيِّ وَالْفَرَّاءِ الَّذِينَ جَعَلُوا الْمَكْسُورَ مَأْخُوذًا مِنْ سَخِرَ بِمَعْنَى هَزَأَ، وَالْمَضْمُومُ مَأْخُوذًا مِنَ السُّخْرَةِ بِضَمِّ السِّينِ وَهِيَ الِاسْتِخْدَامُ بِلَا أَجْرِ. فَلَمَّا قُصِدَ مِنْهُ الْمُبَالَغَةُ فِي حُصُولِ الْمَصْدَرِ أُدْخِلَتْ يَاءُ النِّسْبَةِ كَمَا يُقَالُ: الْخُصُوصِيَّةُ لِمَصْدَرِ الْخُصُوصِ.
Suhriyy (السُّخْرِيُّ) kelimesi Nâfi', Kisâî, Ebû Ca'fer ve Halef'in kıraatinde sîn'in dammesiyle; diğerlerinin kıraatinde ise sîn'in kesresiyle okunmuştur. Bunlar iki ayrı okuyuştur ve dil âlimlerinin muhakkiklerine göre manaları birdir, aralarında fark yoktur. Kesreli olanı alay etmek manasındaki sahire (سَخِرَ) kökünden, dammeli olanı ise ücretsiz çalıştırmak manasındaki suhra (السُّخْرَة) kelimesinden alan Ebû Ubeyde, Kisâî ve Ferrâ'nın görüşü ise farklıdır. Masdarın meydana gelişinde mübalağa kastedildiğinde, tıpkı husus masdarı için husûsiyyet denmesi gibi, nisbet yâ'sı dâhil edilmiştir.
وَسُلِّطَ الِاتِّخَاذُ عَلَى الْمَصْدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ كَمَا يُوصَفُ بِالْمَصْدَرِ. وَالْمَعْنَى: اتَّخَذْتُمُوهُمْ مَسْخُورًا بِهِمْ، فَنَصَبَ سِخْرِيًّا عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ ثَان ل فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ.
Masdara (ittihâz) fiilinin musallat kılınması, tıpkı masdar ile niteleme yapılmasında olduğu gibi mübalağa içindir. Manası: «Onları alay konusu edindiniz» demektir; böylece { سِخْرِيًّا } kelimesi { فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ } fiilinin ikinci mef'ûlü olarak mansub kılınmıştır.
وحَتَّى ابْتِدَائِيَّةٌ وَمَعْنَى (حَتَّى) الِابْتِدَائِيَّةِ مَعْنَى فَاءِ السَّبَبِيَّةِ فَهِيَ اسْتِعَارَةٌ تَبَعِيَّةٌ. شُبِّهَ التَّسَبُّبُ الْقَوِيُّ بِالْغَايَةِ فَاسْتُعْمِلَتْ فِيهِ (حَتَّى) . وَالْمَعْنَى: أَنَّكُمْ لَهَوْتُمْ عَنِ التَّأَمُّلِ فِيمَا جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ مِنَ الذِّكْرِ، لِأَنَّهُمْ سَخِرُوا مِنْهُمْ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ مُسْلِمُونَ فَقَدْ سَخِرُوا مِنَ الدِّينِ الَّذِي كَانَ اتِّبَاعُهُمْ إِيَّاهُ سَبَبَ السُّخْرِيَةِ بِهِمْ فَكَيْفَ
{ حَتَّى } ibtidâiyyedir (başlangıç edatıdır) ve ibtidâiyye olan (حَتَّى)'nın manası sebep fâ'sı manasındadır; bu da tebeî bir istiaredir. Güçlü sebep-sonuç ilişkisi gayeye (ulaşılacak sınıra) benzetilmiş ve bu sebeple onda (حَتَّى) kullanılmıştır. Manası şudur: Siz Kur'an'ın getirdiği zikri derinlemesine düşünmekten gafil kaldınız; çünkü onlar Müslüman oldukları için onlarla alay ettiniz ve bu durumda kendilerine tâbi olunması alay sebebi olan dine de alay konusu olarak baktınız. Artık
يُرْجَى مِنْ هَؤُلَاءِ التَّذَكُّرُ بِذَلِكَ الذِّكْرِ وَهُوَ مِنْ دَوَاعِي السُّخْرِيَةِ بِأَهْلِهِ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى فِعْلِ (سَخِرَ) عِنْدَ قَوْلِهِ: فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٠] وَقَوْلِهِ: فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ فِي سُورَةِ بَرَاءَةٌ [٧٩] .
mensuplarıyla alay etme vesilesi sayılan bu zikirden bu kimselerin ibret alıp öğüt dinlemesi nasıl umulabilir? Sahire (سَخِرَ) fiiline dair açıklamalar En'âm Suresi'ndeki { فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ } “Onlarla alay edenleri [alay ettikleri şey] kuşatıverdi” [10] kavlinde ve Tevbe Suresi'ndeki { فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ } “Onlarla alay ederler” [79] kavlinde geçmişti.
فَإِسْنَادُ الْإِنْسَاءِ إِلَى الْفَرِيقِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ لِأَنَّهُمْ سَبَبُهُ، أَوْ هُوَ مَجَازٌ بِالْحَذْفِ بِتَقْدِيرِ:
Dolayısıyla unutturmanın o zümreye (müminlere) isnat edilmesi aklî mecazdır; çünkü onlar bunun sebebidir. Yahut da şu takdirle hazif yoluyla mecazdır:
حَتَّى أَنْسَاكُمُ السُّخْرِيُّ بِهِمْ ذِكْرِي. وَالْقَرِينَةُ عَلَى الْأَوَّلِ مَعْنَوِيَّةٌ وَعَلَى الثَّانِي لَفْظِيَّةٌ.
«Onlarla alay etmeniz size zikrimi unutturuncaya kadar.» Birincisinin karinesi manevî, ikincisinin karinesi ise lafzîdir.
وَقَوْلُهُ: أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِفَتْحِ هَمْزَةِ (أَنَّ) عَلَى مَعْنَى الْمَصْدَرِيَّةِ وَالتَّأْكِيدِ، أَيْ جَزَيْتُهُمْ بِأَنَّهُمْ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِكَسْرِ هَمْزَةِ (إِنَّ) عَلَى التَّأْكِيدِ فَقَطْ فَتَكُونُ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِلْجَزَاءِ.
{ أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ } “Onlar, kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” kavlini cumhur, masdariyet ve tekit manasıyla (أَنَّ)'nin hemzesinin fethasıyla okumuştur; yani «onların [kurtuluşa erenler olmaları sebebiyle] kendilerini mükâfatlandırdım» demektir. Hamza ve Kisâî ise sadece tekit manasıyla (إِنَّ)'nin hemzesinin kesresiyle okumuşlardır ki bu durumda mükâfatı açıklayan bir isti'nâf-ı beyânî (açıklayıcı başlangıç cümlesi) olur.
وَضَمِيرُ الْفَصْلِ لِلِاخْتِصَاصِ، أَيْ هُمُ الْفَائِزُونَ لَا أَنْتُمْ.
Fasıl zamiri ihtisas (tahsis) içindir; yani «Siz değil, asıl kurtuluşa erenler onlardır» demektir.
وَقَوْلُهُ: بِما صَبَرُوا إِدْمَاجٌ لِلتَّنْوِيهِ بِالصَّبْرِ، وَالتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ سُخْرِيَّتَهُمْ بِهِمْ كَانَتْ سَبَبًا فِي صَبْرِهِمُ الَّذِي أَكْسَبَهُمُ الْجَزَاءَ. وَفِي ذَلِكَ زِيَادَةُ تَلْهِيفٍ لِلْمُخَاطَبِينَ بِأَنْ كَانُوا هُمُ السَّبَبُ فِي ضُرِّ أَنْفُسِهِمْ وَنَفْعِ مَنْ كَانُوا يعدّونهم أعداءهم.
{ بِما صَبَرُوا } “Sabretmelerine karşılık” kavli, sabrı övmek ve onlarla alay etmelerinin, kendilerine bu mükâfatı kazandıran sabırlarına vesile olduğuna dikkat çekmek için yapılmış bir idmâcdır (söz arasına mana katmadır). Bunda, muhatapların bizzat kendi zararlarına ve düşman saydıkları kimselerin ise faydasına sebep olduklarını göstermek suretiyle duydukları pişmanlığı ve hasreti artırma gayesi vardır.
[١١٢- ١١٤]
[112-114]
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : الْآيَات ١١٢ إِلَى ١١٤]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 112-114]
قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ (١١٢) قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْئَلِ الْعادِّينَ (١١٣) قالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١١٤)
{ قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ (١١٢) قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْئَلِ الْعادِّينَ (١١٣) قالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١١٤) } “[Allah] buyurdu ki: 'Yeryüzünde yıl sayısı olarak ne kadar kaldınız?' (112) 'Bir gün yahut bir günün bir kısmı kadar kaldık, sayanlara sor' dediler. (113) Buyurdu ki: 'Eğer bilmiş olsaydınız, sadece pek az bir süre kaldınız.' (114)”
قَرَأَ الْجُمْهُورُ: قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ بِصِيغَةِ الْمَاضِي فَيَتَعَيَّنُ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ يَقَعُ عِنْدَ النَّفْخِ فِي الصُّورِ وَحَيَاةِ الْأَمْوَاتِ مِنَ الْأَرْضِ، فَالْأَظْهَرُ أَنْ يَكُونَ هُوَ جَوَابَ (إِذَا) فِي قَوْلِهِ فِيمَا سَبَقَ فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠١] . وَالتَّقْدِيرُ: قَالَ اللَّهُ لَهُمْ إِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ. كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ. وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضَاتٌ نَشَأَتْ بِالتَّفْرِيعِ وَالْعَطْفِ وَالْحَالِ وَالْمُقَاوَلَاتِ الْعَارِضَةِ فِي خِلَالِ ذَلِكَ كَمَا عَلِمْتَهُ
Cumhur, { قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ } ibaresini mazi sîgasıyla okumuştur; dolayısıyla bu sözün Sûr'a üfürülmesi ve ölülerin yerden diriltilmesi esnasında vuku bulduğu kesinleşir. En zahir olan, bunun daha önce geçen { فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ } [Mü'minûn: 101] kavlindeki (إِذَا)'nın cevabı olmasıdır. Takdiri şöyledir: «Sûr'a üfürüldüğü zaman Allah onlara: 'Yeryüzünde yıl sayısı olarak ne kadar kaldınız?' dedi.» İkisi arasındaki kısımlar ise, o esnada araya giren tefri', atıf, hâl ve konuşmalar sebebiyle ortaya çıkmış itiraziyyelerdir (ara cümlelerdir); nitekim
مِمَّا تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ تِلْكَ الْآيِ. وَلَيْسَ مِنَ الْمُنَاسِبِ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْقَوْلُ حَاصِلًا بَعْدَ دُخُولِ الْكَافِرِينَ النَّارَ، وَالْمُفَسِّرُونَ الَّذِينَ حَمَلُوهُ عَلَى ذَلِكَ تَكَلَّفُوا مَا لَا يُنَاسِبُ انْتِظَامَ الْمَعَانِي.
bu ayetlerin tefsirinde geçen hususlardan bunu anlamış bulunmaktasın. Bu sözün kâfirler cehenneme girdikten sonra vaki olması uygun değildir; bunu bu şekilde yorumlayan müfessirler manaların ahengine uymayan bir tekellüfe girmişlerdir.
وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ قُلْ بِصِيغَةِ الْأَمْرِ. وَالْخِطَابُ لِلْمَلَكِ الْمُوَكَّلِ بِإِحْيَاءِ الْأَمْوَات.
İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî ise emir sîgasıyla { قُلْ } “De ki” şeklinde okumuşlardır. Hitap, ölüleri diriltmekle görevli meleğedir.
وَجُمْلَة: فَسْئَلِ الْعادِّينَ تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ: لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ لِمَا تَضَمَّنَتْهُ مِنْ تَرَدُّدِهِمْ فِي تَقْدِيرِ مُدَّةِ لَبْثِهِمْ فِي الْأَرْضِ. وَأَرَى فِي تَفْسِيرِ ذَلِكَ أَنَّهُمْ جَاءُوا فِي كَلَامِهِمْ بِمَا كَانَ مُعْتَادُهُمْ فِي حَيَاتِهِمْ فِي الدُّنْيَا مِنْ عَدَمِ ضَبْطِ حِسَابِ السِّنِينَ إِذْ كَانَ عِلْمُ مُوَافَقَةِ السِّنِينَ الْقَمَرِيَّةِ لِلسِّنِينَ الشَّمْسِيَّةِ تَقُومُ بِهِ بَنُو كِنَانَةَ الَّذِينَ بِيَدِهِمُ النَّسِيءُ وَيُلَقَّبُونَ بِالنَّسَأَةِ، قَالَ الْكِنَانِيُّ:
{ فَسْئَلِ الْعادِّينَ } “Sayanlara sor” cümlesi, { لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Bir gün yahut bir günün bir kısmı kadar kaldık” cümlesi üzerine tefrî' kılınmıştır (bağlanmıştır); çünkü bu cümle onların yerde kalış sürelerini takdir etmedeki tereddütlerini içermektedir. Bu hususun tefsirinde benim görüşüm şudur: Onlar bu sözlerinde, dünya hayatlarındaki adetlerine uygun olarak yılların hesabını tam tutamadıklarını ifade etmişlerdir; zira kamerî yılların şemsî yıllara uydurulması ilmini, ellerinde nesî' (ayların yerini değiştirme yetkisi) bulunan ve «nese'e» diye anılan Kinâne oğulları yürütmekteydi. Nitekim Kinâneli [şair] şöyle demiştir:
وَنَحْنُ النَّاسِئُونَ عَلَى مَعَدٍّ ... شُهُورَ الْحِلِّ نَجْعَلُهَا حَرَامَا
«Biziz Maadd kavmine nesî' uygulayanlar, / Helal ayları haram kılanlar.»
وَالْمُفَسِّرُونَ جَعَلُوا الْمُرَادَ مِنَ الْعَادِّينَ الْمَلَائِكَةَ أَوِ النَّاسَ الَّذِينَ يَتَذَكَّرُونَ حِسَابَ مُدَّةِ الْمُكْثِ. وَلَكِنَّ الْقُرْطُبِيَّ قَالَ: أَيْ سَلِ الْحُسَّابَ الَّذِينَ يَعْرِفُونَ ذَلِكَ فَإِنَّا نَسِينَاهُ.
Müfessirler sayanlardan ({ الْعادِّينَ }) maksadın melekler yahut kalış süresinin hesabını hatırlayan insanlar olduğunu kabul etmişlerdir. Ancak Kurtubî şöyle demiştir: «Yani bunu bilen hesap ehline sor; zira biz bunu unuttuk.»
وَقَوْلُهُ: قالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا قَرَأَهُ الْجُمْهُور كَمَا قرأوا الَّذِي قَبْلَهُ فَهُوَ حِكَايَةٌ لِلْمُحَاوَرَةِ فَلِذَلِكَ لَمْ يُعْطَفْ فِعْلُ قالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا وَهِيَ طَرِيقَةُ حِكَايَةِ الْمُحَاوَرَاتِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٠] . وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِصِيغَةِ الْأَمْرِ كَالَّذِي قَبْلَهُ.
{ قالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا } kavlini cumhur, bir öncekini okudukları gibi okumuştur ve bu karşılıklı konuşmanın naklidir; bu sebeple { قالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا } fiili atfedilmemiştir. Bu, Bakara Suresi'ndeki { قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “Orada fesat çıkaracak birini mi yaratacaksın? dediler” [30] kavlinde olduğu gibi karşılıklı konuşmaları nakletme üslubudur. İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî ise bir öncekinde olduğu gibi emir sîgasıyla okumuşlardır.
وَالِاسْتِفْهَامُ عَنْ عَدَدِ سَنَوَاتِ الْمُكْثِ فِي الْأَرْضِ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّنْبِيهِ لِيَظْهَرَ لَهُمْ خَطَؤُهُمْ إِذْ كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ إِذَا دُفِنُوا فِي الْأَرْضِ لَا يَخْرُجُونَ مِنْهَا.
Yerde kalış yıllarının sayısına dair soru, toprağa gömüldüklerinde oradan asla çıkamayacaklarını iddia ettikleri için yanılgılarını kendilerine göstermek amacıyla uyarı makamında kullanılmıştır.
وَانْتُصِبَ عَدَدَ سِنِينَ عَلَى التَّمْيِيزِ لِ كَمْ الِاسْتِفْهَامِيَّةِ وَالتَّمْيِيزُ إِنَّمَا هُوَ سِنِينَ.
{ عَدَدَ سِنِينَ } ibaresi istifham bildiren { كَمْ } edatının temyizi olarak mansub kılınmıştır; asıl temyiz ise { سِنِينَ } kelimesidir.
وَإِضَافَةُ لَفْظِ عَدَدَ إِلَيْهِ تَأْكِيدٌ لِمَضْمُونِ (كَمْ) لِأَنَّ (كَمْ) اسْمُ اسْتِفْهَامٍ عَنِ الْعَدَدِ فَذِكْرُ لَفْظِ عَدَدَ مَعَهَا تَأْكِيدٌ لِبَعْضِ مَدْلُولِهَا.
{ عَدَدَ } lafzının ona izafeti, { كَمْ } edatının içeriğini tekit içindir; zira (كَمْ) sayı soran bir istifham ismidir ve onunla birlikte 'aded' lafzının zikredilmesi delalet ettiği mananın bir kısmını pekiştirmektedir.
وَجَوَابُهُمْ يَقْتَضِي أَنهم تحققوا أَنَّهُمْ كَانُوا فِي الْأَرْضِ وَأَنَّهُمْ لَمْ يَتَذَكَّرُوا طُولَ مُدَّةِ مُكْثِهِمْ عَلَى تَفَاوُتٍ فِيهَا. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِمْ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ أَنَّهُمْ قَدَّرُوا مُدَّةَ مُكْثِهِمْ فِي بَاطِنِ الْأَرْضِ بِنَحْوِ يَوْمٍ مِنَ الْأَيَّامِ الْمَعْهُودَةِ لَدَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الرُّومِ [٥٥] وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ.
Onların cevabı, yerde bulunduklarını kesin olarak anladıklarını, fakat aralarındaki farklılıklara rağmen kalış sürelerinin uzunluğunu hatırlayamadıklarını göstermektedir. Zahir olan odur ki, { يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Bir gün yahut bir günün bir kısmı” sözleriyle yerin altında kalış sürelerini dünyada alışık oldukları günlerden yaklaşık bir gün kadar tahmin etmişlerdir; nitekim Rûm Suresi'ndeki { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ } “Kıyametin kopacağı gün, suçlular ancak bir saat kaldıklarına yemin ederler” [55] ayeti de buna delalet etmektedir.
وَلَمْ يَعُرِّجِ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى تَبْيِينِ الْمَقْصِدِ مِنْ سُؤَالِهِمْ وَإِجَابَتِهِمْ عَنْهُ وَتَعْقِيبِهِ بِمَا يُقَرِّرُهُ فِي الظَّاهِرِ. وَالَّذِي لَاحَ لِي فِي ذَلِكَ أَنَّ إِيقَافَهُمْ عَلَى ضَلَالِ اعْتِقَادِهِمُ الْمَاضِي جِيءَ بِهِ فِي قَالَبِ السُّؤَالِ عَنْ مُدَّةِ مُكْثِهِمْ فِي الْأَرْضِ كِنَايَةً عَنْ ثُبُوتِ خُرُوجِهِمْ مِنَ الْأَرْضِ أَحْيَاءً وَهُوَ مَا كَانُوا يُنْكِرُونَهُ، وَكِنَايَةً عَنْ خَطَأِ اسْتِدْلَالِهِمْ عَلَى إِبْطَالِ الْبَعْثِ بِاسْتِحَالَةِ رُجُوعِ الْحَيَاةِ إِلَى عِظَامٍ وَرُفَاتٍ. وَهِيَ حَالَةٌ لَا تَقْتَضِي مُدَّةَ قَرْنٍ وَاحِدٍ فَكَيْفَ وَقَدْ أُعِيدَتْ إِلَيْهِمْ الْحَيَاةِ بَعْدَ أَنْ بَقَوْا قُرُونًا كَثِيرَةً، فَذَلِكَ أَدَلُّ وَأُظْهَرُ فِي سِعَةِ الْقُدْرَةِ الْإِلَهِيَّةِ وَأَدْخَلُ فِي إِبْطَالِ شُبْهَتِهِمْ إِذْ قَدْ تَبَيَّنَ بُطْلَانُهَا فِيمَا هُوَ أَكْثَرُ مِمَّا قَدَّرُوهُ مِنْ عِلَّةِ اسْتِحَالَةِ عَوْدِ الْحَيَاةِ إِلَيْهِمْ.
Müfessirler kendilerine yöneltilen sorunun, onların buna verdikleri cevabın ve zahirde bunu tasdik eden takibin maksadını açıklamaya yönelmemişlerdir. Bana göre burada beliren mana şudur: Geçmişteki batıl inançlarının kendilerine bildirilmesi, yerden diri olarak çıktıklarının kesinleşmesinden kinaye olmak üzere yerde kalış süreleri hakkındaki soru kalıbında getirilmiştir ki onlar zaten bunu inkâr ediyorlardı; ayrıca kemik ve ufalanmış toprağa hayatın dönmesinin imkânsızlığı iddiasıyla dirilişi geçersiz kılmaya çalışmalarındaki hatadan kinayedir. Zira bu çürüme hâli bir asırlık bir süreyi bile gerektirmezken, nice asırlar kaldıktan sonra kendilerine hayat iade edilmiştir. Bu ise ilahî kudretin genişliğine daha açık bir delildir ve hayatın kendilerine dönmesinin imkânsızlığına dair ileri sürdükleri gerekçeden çok daha fazlasında iddialarının batıllığı ortaya çıktığı için şüphelerini çürütmede daha etkilidir.
وَقَدْ دَلَّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ فِي آخِرِ الْآيَةِ أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٥] وَقَدْ أَلْجَأَهُمُ اللَّهُ إِلَى إِظْهَارِ اعْتِقَادِهِمْ قِصَرَ الْمُدَّةِ الَّتِي بَقَوْهَا زِيَادَةً فِي تَشْوِيه خطإهم فَإِنَّهُمْ لمّا أحسوا من أَنْفُسَهُمْ أَنَّهُمْ صَارُوا أَحْيَاءً كَحَيَاتِهِمُ الْأُولَى وَعَادَ لَهُمْ تَفْكِيرُهُمُ الْقَدِيمُ الَّذِي مَاتُوا عَلَيْهِ، وَكَانُوا يَتَوَهَّمُونَ أَنَّهُمْ إِذَا فَنِيَتْ أَجْسَادُهُمْ لَا تَعُودُ إِلَيْهِمُ الْحَيَاةُ أَوْهَمَهُمْ كَمَالُ أَجْسَادِهِمْ أَنَّهُمْ مَا مَكَثُوا فِي الْأَرْضِ إِلَّا زَمَنًا يَسِيرًا لَا يَتَغَيَّرُ فِي مِثْلِهِ الْهَيْكَلُ الْجُثْمَانِيُّ فَبَنَوْا عَلَى أَصْلِ شُبْهَتِهِمُ الْخَاطِئَةِ خَطَأً آخَرَ.
Ayetin sonundaki { أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ } [Mü'minûn: 115] kavli de buna delalet etmiştir. Allah, yanılgılarının çirkinliğini daha da gözler önüne sermek için onları, kaldıkları sürenin kısalığına dair inançlarını açığa vurmaya mecbur bırakmıştır. Zira onlar ilk hayatlarındaki gibi diri hâle geldiklerini hissedip üzerlerine öldükleri eski düşünceleri kendilerine dönünce ve cesetleri yok olduğunda kendilerine hayatın dönmeyeceğini vehmettiklerinden, bedenlerinin kusursuzluğu onlara yerde beden yapısının değişmeyeceği kadar pek az bir süre kaldıkları vehmini vermiş; böylece hatalı şüphelerinin temeli üzerine bir başka hata daha bina etmişlerdir.
وَأما قَوْلهم: فَسْئَلِ الْعادِّينَ فَهُوَ اعْتِرَافٌ بِأَنَّهُمْ لَمْ يَضْبُطُوا مُدَّةَ مُكْثِهِمْ فَأَحَالُوا السَّائِلَ عَلَى مَنْ يَضْبُطُ ذَلِكَ مِنَ الَّذِينَ يَظُنُّونَهُمْ لَمْ يَزَالُوا أَحْيَاءً لِأَنَّهُمْ حَسِبُوا أَنَّهُمْ بُعِثُوا وَالدُّنْيَا بَاقِيَةٌ وَحَسِبُوا أَنَّ السُّؤَالَ على ظَاهره فتبرأوا مِنْ عُهْدَةِ عَدَمِ ضَبْطِ الْجَوَابِ.
Onların { فَسْئَلِ الْعادِّينَ } “Sayanlara sor” sözlerine gelince; bu, kalış sürelerini tam belirleyemediklerinin bir itirafıdır. Dolayısıyla soranı, hâlâ hayatta olduklarını sandıkları ve bunu tam sayabilecek kimselere havale etmişlerdir; çünkü kendilerinin diriltildiğini fakat dünyanın devam ettiğini sanmışlar, sorunun da zahiri üzere olduğunu zannederek cevabı tam verememenin sorumluluğundan kurtulmaya çalışmışlardır.
وَأَمَّا رَدُّ اللَّهِ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا فَهُوَ يُؤْذِنُ بِكَلَامٍ مَحْذُوفٍ عَلَى طَرِيقَةِ
Allah'ın onlara { إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا } “Sadece pek az bir süre kaldınız” sözüyle verdiği cevaba gelince; bu, delâlet-i iktizâ yoluyla hazfedilmiş bir söze işaret eder;
دَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ، لِأَنَّهُمْ قَدْ لَبِثُوا أَكْثَرَ مِنْ يَوْمٍ أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ بِكَثِيرٍ فَكَيْفَ يُجْعَلُ قَلِيلًا، فَتعين أَن قَوْله: إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا لَا يَسْتَقِيمُ أَنْ يَكُونَ جَوَابًا لِكَلَامِهِمْ إِلَّا بِتَقْدِيرِ: قَالَ بَلْ لَبِثْتُمْ قُرُونًا، كَمَا فِي قَوْلِهِ فِي الَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ كَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ [الْبَقَرَة: ٢٥٩] . وَلِذَلِكَ تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: قَالَ بَلْ لَبِثْتُمْ قُرُونًا، وَإِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا فِيمَا عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ [الْحَج: ٤٧] .
çünkü onlar bir gün yahut bir günün bir kısmından çok daha fazla kalmışlardır; öyleyse bu nasıl «az» sayılabilir? Bu sebeple { إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا } kavlinin onların sözlerine cevap olmasının ancak «[Allah] buyurdu ki: Bilakis asırlarca kaldınız» takdiriyle sahih olacağı kesinleşir; nitekim bir kasabaya uğrayan kimse hakkında { فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ كَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ } “Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı, sonra diriltti. 'Ne kadar kaldın?' dedi. 'Bir gün yahut bir günün bir kısmı kadar kaldım' dedi. [Allah] buyurdu ki: 'Hayır, yüz yıl kaldın'” [Bakara: 259] buyrulmuştur. Bundan dolayı takdirin şöyle olması zorunludur: «[Allah] buyurdu ki: Bilakis asırlarca kaldınız; ancak Allah katında pek az bir süre kaldınız; { وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ } 'Şüphesiz Rabbinin katındaki bir gün, sizin saydıklarınızdan bin yıl gibidir' [Hac: 47].»
وَقَرِينَةُ ذَلِكَ مَا تُفِيدُهُ (لَوْ) مِنَ الِامْتِنَاعِ فِي قَوْلِهِ: لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَيْ لَوْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ لَعَلِمْتُمْ أَنَّكُمْ مَا لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا، فَيَقْتَضِي الِامْتِنَاعُ أَنَّهُمْ مَا عَلِمُوا أَنَّهُمْ لَبِثُوا قَلِيلًا مَعَ أَنَّ صَرِيحَ جَوَابِهِمْ يَقْتَضِي أَنَّهُمْ عَلِمُوا لَبْثًا قَلِيلًا، فَالْجَمْعُ بَيْنَ تَعَارُضِ مُقْتَضَى جَوَابِهِمْ وَمُقْتَضَى الرَّدِّ عَلَيْهِمْ إِنَّمَا يَكُونُ بِاخْتِلَافِ النِّسْبَةِ فِي قِلَّةِ مُدَّةِ الْمُكْثِ إِذَا نُسِبَتْ إِلَى مَا يُرَاعَى فِيهَا، فَهِيَ إِذَا نُسِبَتْ إِلَى شُبْهَتِهِمْ فِي إِحَالَةِ الْبَعْثِ كَانَتْ طَوِيلَةً وَقَدْ وَقَعَ الْبَعْثُ بَعْدَهَا فَهَذَا خَطَأٌ مِنْهُمْ، وَهِيَ إِذَا نُسِبَتْ إِلَى مَا يَتَرَقَّبُهُمْ مِنْ مُدَّةِ الْعَذَابِ كَانَتْ مُدَّةً قَلِيلَةً وَهَذَا إرهاب لَهُم.
Bunun karinesi, { لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer bilmiş olsaydınız” kavlindeki (لَوْ) edatının ifade ettiği imtina (şartın gerçekleşmemesi) manasıdır; yani «Eğer bilmiş olsaydınız, sadece pek az kaldığınızı bilirdiniz» demektir. İmtina manası, onların az bir süre kaldıklarını bilmediklerini gerektirir; oysa açık cevapları az bir süre kaldıklarını bildiklerini gerektirmektedir. Dolayısıyla cevaplarının gereği ile kendilerine verilen reddiyenin gereği arasındaki çelişkiyi uzlaştırmak, ancak kalış süresinin azlığının dikkate alınan şeye nispet edilmesindeki farklılıkla mümkündür: Bu süre, onların dirilişi imkânsız görme şüphelerine nispet edildiğinde uzundur ve diriliş bundan sonra vuku bulmuştur; bu onların bir yanılgısıdır. Kendilerini bekleyen azap süresine nispet edildiğinde ise pek az bir süredir ve bu da onlara yönelik bir korkutmadır.
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : آيَة ١١٥]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 115]
أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ (١١٥)
{ أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ (١١٥) } “Sizi boş yere yarattığımızı ve Bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız? (115)”
هَذَا مِنْ تَمَامِ الْقَوْلِ المحكي فِي قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٢] مُفَرَّعٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ. فُرِّعَ الِاسْتِفْهَامُ عَنْ حُسْبَانِهِمْ أَنَّ الْخَلْقَ لِأَجْلِ الْعَبَثِ عَلَى إِظْهَارِ بُطْلَانِ مَا زَعَمُوهُ مِنْ إِنْكَارِ الْبَعْثِ. وَالِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرٌ وَتَوْبِيخٌ لِأَنَّ لَازِمَ إِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ أَنْ يَكُونَ خَلْقُ النَّاسِ مُشْتَمِلًا عَلَى عَبَثٍ فَنُزِّلُوا مَنْزِلَةَ مَنْ حَسِبَ ذَلِكَ فَقَرَّرُوا وَوَبَّخُوا أَخْذًا لَهُمْ بِلَازِمِ اعْتِقَادِهِمْ.
Bu, { قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ } [Mü'minûn: 112] ayetinde nakledilen sözün devamı olup öncesine tefri' edilmiştir (bağlanmıştır). Yaratılışın boş yere olduğuna dair zanları hakkındaki soru, dirilişi inkâr etme iddialarının batıllığının ortaya konması üzerine bina edilmiştir. Bu soru takrir (kabullendirme) ve azarlama anlamındadır; zira onların dirilişi inkâr etmelerinin lazımı (kaçınılmaz sonucu), insanların yaratılışının bir abeslik içermesidir. Bu sebeple böyle zanneden kimselerin konumuna konulmuşlar ve inançlarının lazımıyla sorgulanarak azarlanıp itirafa mecbur edilmişlerdir.
وَأُدْخِلَتْ أَدَاةُ الْحَصْرِ بَعْدَ (حَسِبَ) فَجَعَلَتِ الْفِعْلَ غَيْرَ نَاصِبٍ إِلَّا مَفْعُولًا وَاحِدًا وَهُوَ الْمَصْدَرُ الْمُسْتَخْلَصُ مِنْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ
(حَسِبَ) fiilinden sonra hasr (kısıtlama) edatı getirilmiş ve fiilin sadece tek bir mef'ûlü nasbetmesini sağlamıştır; o da { أَنَّما خَلَقْناكُمْ } ibaresinden çıkarılan masdardır.
وَالتَّقْدِيرُ: أَفَحَسِبْتُمْ خَلْقَنَا أَيَّاكُمْ لِأَجْلِ الْعَبَثِ، وَذَلِكَ أَنَّ أَفْعَالَ الظَّنِّ وَالْعِلْمِ نَصَبَتْ مَفْعُولَيْنِ غَالِبًا لِأَنَّ أَصْلَ مَفْعُولَيْهَا مُبْتَدَأٌ وَخَبَرٌ، أَيِ اسْمُ ذَاتٍ وَاسْمُ صِفَةٍ فَاحْتِيَاجُهَا إِلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي مِنْ بَابِ احْتِيَاجِ الْمُبْتَدَأِ إِلَى الْخَبَرِ لِئَلَّا تَنْعَدِمَ الْفَائِدَةُ فِي الْمُبْتَدَأِ مُجَرَّدًا عَنْ خَبَرِهِ، وَبِذَلِكَ فَارَقَتْ بَقِيَّةَ الْأَفْعَالِ الْمُتَعَدِّيَةِ بِاحْتِيَاجِهَا إِلَى مَنْصُوبَيْنِ لِأَنَّ مَعْنَاهَا لَا يَتَعَلَّقُ بِالذَّوَاتِ فَقَوْلِكَ: ظَنَنْتُ زَيْدًا قَائِمًا، إِنَّمَا هُوَ فِي الْحَقِيقَةِ: ظَنَنْتُ قِيَامَ زَيْدٍ، فَمَفْعُولُهَا هُوَ الْمَصْدَرُ وَحَقُّهُ أَنْ يَكُونَ خَبَرًا مُضَافًا إِلَى ضَمِيرِ
Takdiri şöyledir: «Sizi yaratmamızın boş yere olduğunu mu sandınız?» Zira zan ve ilim fiilleri çoğunlukla iki mef'ûl nasbeder; çünkü bu iki mef'ûlün aslı mübteda ve haberdir (yani zat ismi ve sıfat ismidir). Dolayısıyla bunların ikinci mef'ûle olan ihtiyacı, haberinden soyutlanmış mübtedada faydanın yok olmaması için mübtedanın habere olan ihtiyacı kabilindendir. Bu yönüyle söz konusu fiiller, iki mansuba ihtiyaç duyarak diğer geçişli fiillerden ayrılmıştır; zira bunların manası bizzat zatlara taalluk etmez. Nitekim «Zeyd'i ayakta sandım» sözün aslında «Zeyd'in ayakta duruşunu sandım» demektir. Dolayısıyla onun mef'ûlü masdardır ve hakkı da
مُبْتَدَئِهِ كَمَا قَالَ الرَّضِيُّ: يَعْنِي أَنَّ الْعَرَبَ اسْتَعْمَلُوهَا بِمَفْعُولَيْنِ كَرَاهِيَةً لِجَعْلِ الْمَصْدَرِ مَفْعُولًا بِهِ كَأَنَّهُمْ تَجَنَّبُوا اللَّبْسَ بَيْنَ الْمَفْعُولِ بِهِ وَالْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ، وَهَذَا كَمَا اسْتَعْمَلُوا أَفْعَالَ الْكَوْنِ مُسْنَدَةً إِلَى اسْمِ الذَّوَاتِ ثُمَّ أَتَوْا بَعْدَ اسْمِ الذَّاتِ بِاسْمِ وَصْفِهَا وَلَمْ يَأْتُوا بِاسْمِ الْوَصْفِ مِنْ أَوَّلِ وَهْلَةٍ وَلِذَلِكَ إِذَا أَوْقَعُوا بَعْدَهَا حَرْفَ الْمَصْدَرِ اكْتَفَوْا بِهِ عَنِ الْمَفْعُولَيْنِ، وَلَمْ يُسْمَعْ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ نَصَبُوا بِهَا مَصْدَرًا صَرِيحًا. فَإِذَا وَقَعَ مَفْعُولُ أَفْعَالِ الظَّنِّ اسْمَ مَعْنًى وَهُوَ الْمَصْدَرُ الصَّرِيحُ أَوِ الْمُنْسَبِكُ وَحَذَفَ الْفَائِدَةَ فَاجْتَزَأَتْ بِالْمَصْدَرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ [الحاقة: ٢٠] .
mübtedasının zamirine izafe edilmiş bir haber olmaktır. Nitekim Radî'nin de belirttiği gibi: Araplar masdarı mef'ûlün bih yapmayı hoş görmedikleri için bu fiilleri iki mef'ûlle kullanmışlardır; sanki mef'ûlün bih ile mef'ûl-i mutlak arasındaki karışıklıktan kaçınmış gibidirler. Bu durum, kevn (oluş) fiillerini zat isimlerine isnat ederek kullanıp ardından zat isminden sonra onun vasfını getirmelerine ve vasıf ismini ilk anda getirmemelerine benzer. Bu sebeple bu fiillerden sonra masdar harfi getirdiklerinde, onunla yetinip iki mef'ûlü bırakmışlar ve bunlarla açık bir masdarı nasbettikleri işitilmemiştir. Şayet zan fiillerinin mef'ûlü bir mana ismi (yani sarîh masdar yahut müevvel masdar) olarak gelir ve faydayı hazfederse, Hakka Suresi'ndeki { إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ } “Şüphesiz ben hesabıma kavuşacağımı sezmiştim” [20] kavlinde olduğu gibi masdarla yetinir.
وَحَيْثُ كَانَتْ (أَنَّمَا) مُرَكَّبَةً مِنْ (أَنَّ) الْمَفْتُوحَةِ الْهَمْزَةِ وَمِنْ (مَا) الْكَافَّةِ فَوُقُوعُهَا بَعْدَ فِعْلِ الْحِسَابِ بِمَنْزِلَةِ وُقُوعِ الْمَصْدَرِ، وَلَوْلَا (أَنَّ) لَكَانَ الْكَلَامُ: أَحَسِبْتُمُونَا خَالِقِينَكُمْ عَبَثًا.
(أَنَّمَا) edatı, hemzesi fethalı olan (أَنَّ) ile kâffe (amelden engelleyen) olan (مَا)'dan mürekkep olduğu için, hisâb (zan) fiilinden sonra gelmesi masdarın gelmesi mesabesindedir. Eğer (أَنَّ) olmasaydı söz: «Bizi sizi boş yere yaratanlar mı sandınız?» şeklinde olurdu.
وَانْتَصَبَ عَبَثاً عَلَى الْحَالِ مِنْ ضمير الْجَلالَة مؤولا بِاسْمِ الْفَاعِلِ. وَالْعَبَثُ:
{ عَبَثاً } kelimesi lafza-i celâlin zamirinden ism-i fâil teviliyle hâl olarak mansub kılınmıştır. Abes ise
الْعَمَلُ الَّذِي لَا فَائِدَةَ فِيهِ. وَكُلَّمَا تَضَاءَلَتِ الْفَائِدَةُ كَانَ لَهَا حُكْمُ الْعَدَمِ فَلَوْ لَمْ يَكُنْ خَلْقُ الْبَشَرِ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ مُرَتَّبًا عَلَيْهِ مُجَازَاةُ الْفَاعِلِينَ عَلَى أَفْعَالِهِمْ لَكَانَ خَالِقُهُ قَدْ أَتَى فِي فِعْلِهِ بِشَيْءٍ عَدِيمِ الْفَائِدَةِ فَكَانَ فِيهِ حَظٌّ مِنَ الْعَبَثِ.
içinde hiçbir fayda bulunmayan iştir. Fayda ne kadar azalırsa yok hükmünde sayılır. Eğer bu hayatta insanların yaratılışı, iş yapanların amellerine karşılık mükâfat veya ceza görmeleri neticesine bağlanmamış olsaydı, onu yaratan zât fiilinde faydasız bir şey yapmış ve bu fiilde abesten bir pay bulunmuş olurdu.
وَبَيَانُ كَوْنِهِ عَبَثًا أَنَّهُ لَوْ خُلِقَ الْخَلْقُ فَأَحْسَنَ الْمُحْسِنُ وَأَسَاءَ الْمُسِيءُ وَلَمْ يَلْقَ كُلٌّ جَزَاءَهُ لَكَانَ ذَلِكَ إِضَاعَةً لِحَقِّ الْمُحْسِنِ وَإِغْضَاءً عَمَّا حَصَلَ مِنْ فَسَادِ الْمُسِيءِ فَكَانَ ذَلِكَ تَسْلِيطًا لِلْعَبَثِ. وَلَيْسَ مَعْنَى الْحَالِ أَنْ يَكُونَ عَامِلُهَا غَيْرَ مُفَارِقٍ لِمَدْلُولِهَا بَلْ يَكْفِي حُصُولُ مَعْنَاهَا فِي بَعْضِ أَكْوَانِ عَامِلِهَا.
Bunun abes olmasının açıklaması şudur: Eğer mahlûkat yaratılıp da iyilik yapan iyilik, kötülük yapan kötülük etse ve herkes karşılığını bulmasaydı; bu, iyilik yapanın hakkının zayi edilmesi ve kötülük edenin sebep olduğu fesada göz yumulması demek olurdu ki bu da abesliği egemen kılmak olurdu. Hâlin manası amilinin onun delalet ettiği şeyden asla ayrılmaması demek değildir; bilakis amilinin bazı durumlarında bu mananın gerçekleşmesi yeterlidir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ فَهُمْ قَدْ حَسِبُوا ذَلِكَ حَقِيقَةً بِلَا تَنْزِيلٍ وَهَذَا مِنْ تَمَامِ الْإِنْكَارِ.
{ وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ } “Ve Bize döndürülmeyeceğinizi [mi sandınız?]” kavline gelince; onlar bunu mecaza veya terile gerek kalmaksızın hakikaten böyle sanmışlardır ve bu da inkârın tamamlayıcısıdır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: تُرْجَعُونَ بِضَمِّ التَّاءِ وَفَتْحِ الْجِيمِ، أَيْ أَنَّ اللَّهَ يُرْجِعُهُمْ قَهْرًا. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ بِفَتْحِ التَّاءِ وَكَسْرِ الْجِيمِ، أَيْ يَرْجِعُونَ طَوْعًا أَو كرها.
Cumhur, { تُرْجَعُونَ } lafzını tâ'nın dammesi ve cîm'in fethasıyla okumuştur; yani «Allah onları zorla döndürür» demektir. Hamza, Kisâî ve Halef ise tâ'nın fethası ve cîm'in kesresiyle ({ تَرْجِعُونَ }) okumuşlardır; yani «isteyerek veya istemeyerek dönerler» demektir.
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : آيَة ١١٦]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 116]
فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ (١١٦)
{ فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ (١١٦) } “Mutlak hâkim ve hak olan Allah çok yücedir. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O, yüce Arş'ın Rabbidir. (116)”
تَفَرَّعَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ مِنْ دَلَائِلِ الْوَحْدَانِيَّةِ وَالْقُدْرَةِ وَالْحِكْمَةِ ظُهُورُ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَلِكُ الَّذِي لَيْسَ فِي اتِّصَافِهِ بِالْمُلْكِ شَائِبَةٌ مِنْ مَعْنَى الْمُلْكِ. فَمُلْكُهُ الْمُلْكُ الْكَامِلُ فِي حَقِيقَتِهِ. الشَّامِلُ فِي نَفَاذِهِ.
Tevhid, kudret ve hikmete dair daha önce açıklanan delillerden, Allah'ın, meliklikle nitelenmesinde hiçbir noksanlık bulunmayan yegâne Melik olduğu hakikati teferru etmiştir (ortaya çıkmıştır). O'nun hâkimiyeti hakikatinde kâmil, geçerliliğinde ise her şeyi kuşatandır.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْمَلِكُ لِلْجِنْسِ.
{ الْمَلِكُ } kelimesindeki belirlilik (el-) takısı cins içindir.
وَالْحَقُّ: مَا قَابَلَ الْبَاطِلَ، وَمَفْهُومُ الصِّفَةِ يَقْتَضِي أَنَّ مُلْكَ غَيْرِهِ بَاطِلٌ، أَيْ فِيهِ شَائِبَةُ الْبَاطِلِ لَا مِنْ جِهَة الْجَوْرِ وَالظُّلْمِ لِأَنَّهُ قَدْ يُوجَدُ مُلْكٌ لَا جَوْرَ فِيهِ وَلَا ظُلْمٌ كَمُلْكِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ وَأَصْحَابِ رَسُول الله ﷺ مِنَ الْخُلَفَاءِ وَالْأُمَرَاءِ، بَلْ مِنْ جِهَةِ أَنَّهُ مُلْكٌ غَيْرُ مُسْتَكْمِلٍ حَقِيقَةَ الْمَالِكِيَّةِ فَإِنَّ كُلَّ مَنْ يُنْسَبُ إِلَيْهِ الْمُلْكُ عَدَا اللَّهِ تَعَالَى هُوَ مَالِكٌ مِنْ جِهَةٍ وَمَمْلُوكٌ مِنْ جِهَةٍ لِمَا فِيهِ مِنْ نَقْصٍ وَاحْتِيَاجٍ فَهُوَ مَمْلُوكٌ لِمَا يَتَطَلَّبُهُ مِنْ تَسْدِيدِ نَقْصِهِ بِقَدْرِ الْحَاجَةِ وَمِنَ اسْتِعَانَةٍ بِالْغَيْرِ لِجَبْرِ احْتِيَاجِهِ فَذَلِكَ مُلْكٌ بَاطِلٌ لِأَنَّهُ ادِّعَاءُ مُلْكٍ غَيْرِ تَامّ.
Hak (الْحَقُّ), batılın karşıtıdır. Sıfatın mefhumu (mefhûm-i muhalifi), O'ndan başkasının hâkimiyetinin batıl olduğunu, yani onda batıl şaibesi bulunduğunu iktiza eder. Bu, haksızlık ve zulüm yönünden değildir; zira peygamberlerin, Hulefâ-yi Râşidîn'in ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından olan halife ve emirlerin hâkimiyetinde olduğu gibi, içinde hiçbir haksızlık ve zulüm bulunmayan bir hâkimiyet de var olabilir. Aksine bu, mâlikliğin hakikatini tam anlamıyla taşımayan bir hâkimiyet olması yönündendir. Çünkü Allah Teâlâ hariç kendisine hükümdarlık nispet edilen herkes, bir yönden mâlik ise diğer yönden mahluktur/memluktür; zira onda noksanlık ve muhtaçlık vardır. Dolayısıyla o, ihtiyacı nispetinde noksanını giderme ve ihtiyacını karşılamak için başkalarından yardım alma zorunluluğuna mahkûmdur. İşte bu, tam olmayan bir hâkimiyet iddiası olduğu için batıl bir mülktür.
وَجُمْلَة: فَتَعالَى يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ خَبَرًا قُصِدَ مِنْهُ التَّذْكِيرُ وَالِاسْتِنْتَاجُ مِمَّا تَقَدَّمَ مِنَ الدَّلَائِلِ الْمُبَيِّنَةِ لِمَعْنَى تَعَالِيهِ وَأَنْ تَكُونَ إِنْشَاءُ ثَنَاءٍ عَلَيْهِ بِالْعُلُوِّ.
{ فَتَعالَى } cümlesinin, O'nun yüceliğinin manasını beyan eden geçmiş delillerden bir hatırlatma ve sonuç çıkarma kastedilen bir haber cümlesi olması da, O'nu yücelikle öven bir inşâ cümlesi olması da caizdir.
وَالتَّعَالِي: مُبَالَغَةٌ فِي الْعُلُوِّ. وَأُتْبِعَ ذَلِكَ بِمَا هُوَ دَلِيلٌ عَلَيْهِ وَهُوَ انْفِرَادُهُ بِالْإِلَهِيَّةِ وَذَلِكَ وَصْفٌ ذَاتِيٌّ، وَبِأَنَّهُ مَالِكُ أَعْظَمِ الْمَخْلُوقَاتِ أَعْنِي الْعَرْشَ وَذَلِكَ دَلِيلُ عَظَمَةِ الْقُدْرَةِ.
Teâlî (فَتَعالَى), ululukta mübalağa bildirmektir. Bunun peşinden O'nun yüceliğine delil olan hususlar getirilmiştir: İlahlıkta tek olmasıdır ki bu zatî bir sıfattır; ve mahlûkatın en büyüğünün -yani Arş'ın- mâliki olmasıdır ki bu da kudretinin azametinin delilidir.
وَ (الْكَرِيمِ) بِالْجَرِّ صِفَةُ الْعَرْشِ. وَكَرَمُ الْجِنْسِ أَنْ يَكُونَ مُسْتَوْفِيًا فَضَائِلَ جِنْسِهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ فِي سُورَة النَّمْل [٢٩] .
Cer ile okunan { الْكَرِيمِ } kelimesi Arş'ın sıfatıdır. Bir cinsin keremi (şerefi/üstünlüğü), Neml Suresi'ndeki { إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ } “Bana çok şerefli bir mektup bırakıldı” [29] kavlinde olduğu gibi, kendi cinsine ait faziletleri tastamam taşımasıdır.
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : آيَة ١١٧]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 117]
وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لَا بُرْهانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ (١١٧)
{ وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لَا بُرْهانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ (١١٧) } “Kim, hakkında hiçbir delili olmadığı halde Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarıp yakarırsa, onun hesabı ancak Rabbinin katındadır. Şüphesiz kâfirler asla kurtuluşa eremezler. (117)”
لَمَّا كَانَ أَعْظَمُ مَا دَعَا اللَّهُ إِلَيْهِ تَوْحِيدَهُ وَكَانَ أصل ضلال الْمُشْرِكِينَ إِشْرَاكَهُمْ أُعْقِبَ وَصْفُ اللَّهِ بِالْعُلُوِّ الْعَظِيمِ وَالْقُدْرَةِ الْوَاسِعَةِ بِبَيَانِ أَنَّ الْحِسَابَ الْوَاقِعَ بَعْدَ الْبَعْثِ يَنَالُ الَّذِينَ دَعَوْا مَعَ اللَّهِ آلِهَةً دَعْوَى لَا عُذْرَ لَهُمْ فِيهَا لِأَنَّهَا عَرِيَّةٌ عَنِ الْبُرْهَانِ أَيِ الدَّلِيلِ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يُثْبِتُوا لِلَّهِ الْمُلْكَ الْكَامِلَ إِذْ أَشْرَكُوا مَعَهُ آلِهَةً وَلَمْ يُثْبِتُوا مَا يَقْتَضِي لَهُ عَظِيمَ التَّصَرُّفِ إِذْ أَشْرَكُوا مَعَهُ تَصَرُّفَ آلِهَةٍ. فَقَوْلُهُ: لَا بُرْهانَ لَهُ بِهِ حَالٌ مِنْ مَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ، وَهِيَ حَالٌ لَازِمَةٌ لِأَنَّ دَعْوَى الْإِلَهِ مَعَ اللَّهِ لَا تَكُونُ إِلَّا عَرِيَّةً عَنِ الْبُرْهَانِ وَنَظِيرُ هَذَا الْحَالِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ [الْقَصَص: ٥٠] .
Allah'ın kendisine davet ettiği şeylerin en büyüğü O'nun tevhidi, müşriklerin sapıklığının aslı da şirk koşmaları olduğu için; Allah'ın yüce ululukla ve engin kudretle nitelendirilmesinin ardından, yeniden dirilişten sonra vuku bulacak hesabın, Allah ile beraber başka ilahlara yalvarıp yakaran kimselere ulaşacağı beyan edilmiştir. Bu, hakkında hiçbir mazeretleri bulunmayan bir yakarıştır; zira bu, bürhandan yani delilden tamamen yoksundur. Çünkü onlar Allah'a başka ilahları ortak koşarak O'na kâmil mülkiyeti kabul etmemişler ve yine başka ilahların tasarrufunu O'na ortak koşarak O'nun için yüce tasarrufu gerektiren vasfı ispat etmemişlerdir. { لَا بُرْهانَ لَهُ بِهِ } kavli, { مَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } ifadesinden bir hâldir. Bu, ayrılmaz bir hâldir (hâl-i lâzımedir); zira Allah ile beraber başka bir ilah davası, ancak delilden yoksun olabilir. Bu hâlin benzeri, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir yol gösterici olmaksızın kendi heva ve hevesine uyandan daha sapık kim olabilir?” [Kasas: 50].
وَالْقَصْرُ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ قَصْرٌ حَقِيقِيٌّ. وَفِيهِ إِثْبَاتُ الْحِسَابِ وَأَنَّهُ لله وَحده مُبَالغَة فِي تَخْطِئَتِهِمْ وَتَهْدِيدِهِمْ.
{ فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ } kavlindeki kasr, hakiki bir kasrdır. Bunda hesabın varlığının ispatı ve onları haksız çıkarmada ve tehdit etmede bir mübalağa olarak hesabın yalnızca Allah'a ait olduğu hükmü vardır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْقَصْرُ إِضَافِيًّا تطمينا للنبيء ﷺ بِأَنَّ اللَّهَ لَا يُؤَاخِذُهُ بِاسْتِمْرَارِهِمْ عَلَى
Kasrın, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'i, onların küfürde
الْكُفْرِ كَقَوْلِهِ إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلاغُ [الشورى: ٤٨] وَقَوْلِهِ: لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ [الشُّعَرَاء: ٣] وَهَذَا أسعد بقوله بعده وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٨] .
ısrar etmelerinden dolayı Allah'ın kendisini sorumlu tutmayacağı hususunda teskin etmek üzere izâfî bir kasr olması da caizdir; tıpkı O'nun: { إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلاغُ } “Sana düşen ancak tebliğdir” [Şûrâ: 48] ve { لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } “İman etmiyorlar diye neredeyse kendini helak edeceksin” [Şuarâ: 3] kavillerinde olduğu gibi. Bu [ihtimal], bundan sonra gelen { وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ } [Mü'minûn: 118] kavline daha uygundur.
وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ تَذْيِيلُهُ بِجُمْلَةِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ. وَفِيهِ ضَرْبٌ مِنْ رَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ إِذِ افْتُتِحَتِ السُّورَةُ بِ قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١] وَخُتِمَتْ بِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ وَهُوَ نَفْيُ الْفَلَاحِ عَنِ الْكَافِرِينَ ضد الْمُؤمنِينَ.
{ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ } cümlesiyle tezyîl yapılması da buna delalet eder. Bunda bir tür 'reddü'l-acüz ale's-sadr' (sonu başa bağlama sanatı) vardır; zira sure { قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler kesinlikle kurtuluşa ermiştir” [Mü'minûn: 1] ile başlamış, müminlerin zıddı olan kâfirlerden kurtuluşu nefyeden { إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ } “Şüphesiz kâfirler asla kurtuluşa eremezler” ile son bulmuştur.
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : آيَة ١١٨]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 118]
وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ
{ وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ } “Ve de ki: “Rabbim! Bağışla, merhamet et; Sen merhametlilerin en hayırlısısın.””
(١١٨)
(١١٨) } “Ve de ki: “Rabbim! Bağışla, merhamet et; Sen merhametlilerin en hayırlısısın.” (118)”
عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ: وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٧] إِلَخْ بِاعْتِبَارِ قَوْلِهِ:
{ وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Kim Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarıp yakarırsa...” [Mü'minûn: 117] ilh. cümlesine, şu kavli dikkate alınarak matuftur:
فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ. فَإِنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْجُمْلَةِ خطاب النبيء ﷺ بِأَنْ يَدْعُوَ رَبَّهُ بِالْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ. وَفِي حَذْفِ مُتَعَلِّقِ اغْفِرْ وَارْحَمْ تَفْوِيضُ الْأَمْرِ إِلَى اللَّهِ فِي تَعْيِينِ الْمَغْفُورِ لَهُمْ وَالْمَرْحُومِينَ، وَالْمُرَادُ مَنْ كَانُوا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى اغْفِرْ لِي وَارْحَمْنِي، بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ.
{ فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ } “onun hesabı ancak Rabbinin katındadır”. Zira bu cümleden maksat, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e Rabbine mağfiret ve merhamet için dua etmesini bildiren bir hitaptır. { اغْفِرْ } ve { ارْحَمْ } fiillerinin müteallakının (nesnesinin) hazfedilmesinde, bağışlanacak ve merhamet edilecek kimselerin belirlenmesi işini Allah'a bırakma anlamı vardır; bundan murat ise mümin olan kimselerdir. Makamın karinesiyle mananın "Beni bağışla ve bana merhamet et" olması da caizdir.
وَأَمْرُهُ بِأَنْ يَدْعُوَ بِذَلِكَ يَتَضَمَّنُ وَعْدًا بِالْإِجَابَةِ.
O'na böyle dua etmesinin emredilmesi, duanın kabul edileceğine dair bir vaat içermektedir.
وَهَذَا الْكَلَامُ مُؤْذِنٌ بِانْتِهَاءِ السُّورَةِ فَهُوَ مِنْ بَرَاعَةِ الْمَقْطَعِ.
Bu söz surenin bittiğini bildirmektedir; dolayısıyla berâat-i makta' (güzel bir bitiriş) kabilindendir.