وَفِي «الْمُوَطَّأِ» عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ أَنَّ رَجُلَيْنِ اخْتَصَمَا إِلَى رَسُول الله ﷺ فَقَالَ أَحَدُهُمَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ اقْضِ بَيْنَنَا بِكِتَابِ اللَّهِ. وَقَالَ الْآخَرُ وَهُوَ أَفْقَهُهُمَا: أَجَلْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَاقْضِ بَيْنَنَا بِكِتَابِ اللَّهِ وَائْذَنْ لِي أَنْ أَتَكَلَّمَ. فَقَالَ:
el-Muvatta'da Ebû Hüreyre ve Zeyd b. Hâlid el-Cühenî'den rivayet edildiğine göre iki adam davalaşmak üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiler. Onlardan biri: «Ey Allah'ın Resûlü, aramızda Allah'ın Kitabı ile hükmet!» dedi. Diğeri ise -ki o ikisinin fıkıh yönünden daha anlayışlı olanıydı- şöyle dedi: «Evet ey Allah'ın Resûlü, aramızda Allah'ın Kitabı ile hükmet ve konuşmam için bana izin ver.» Bunun üzerine [Allah Resûlü]:
تكلم. قَالَ: إِنَّ ابْنِي كَانَ عَسِيفًا عَلَى هَذَا فَزَنَى بِامْرَأَتِهِ فَأَخْبَرُونِي أَنَّ عَلَى ابْنِي الرَّجْم فَافْتَدَيْت مِنْهُ بِمِائَةِ شَاةٍ وَبِجَارِيَةٍ لِي، ثُمَّ إِنِّي سَأَلْتُ أَهْلَ الْعِلْمِ فَأَخْبَرُونِي أَنَّمَا عَلَى ابْنِي جَلْدُ مِائَةٍ وَتَغْرِيبُ عَامٍ وَأَخْبَرُونِي أَنَّمَا الرَّجْمُ عَلَى امْرَأَتِهِ، فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: أَمَا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَأَقْضِيَنَّ بَيْنَكُمَا بِكِتَابِ اللَّهِ، أَمَّا غَنَمُكَ وَجَارِيَتُكَ فَرَدٌّ عَلَيْكَ. وَجَلَدَ ابْنَهُ مِائَةً وَغَرَّبَهُ عَامًا وَأَمَرَ أُنَيْسًا الْأَسْلَمِيَّ أَنْ يَأْتِيَ امْرَأَةَ الْآخَرِ فَإِنِ اعْتَرَفَتْ رَجَمَهَا فَاعْتَرَفَتْ فَرَجَمَهَا
«Konuş» buyurdu. Adam dedi ki: «Oğlum bu adamın yanında işçi (asîf) idi ve onun karısıyla zina etti. Bana, oğlumun üzerine recm cezası düştüğünü söylediler; ben de onun adına yüz koyun ve bir cariyemi fidye vererek onu kurtardım. Sonra ilim ehline sordum; onlar bana oğluma ancak yüz sopa ve bir yıl sürgün cezası olduğunu, recm cezasının ise kadına uygulanacağını bildirdiler.» Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, aranızda mutlaka Allah'ın Kitabı ile hükmedeceğim: Koyunların ve cariyen sana geri verilecektir.» Ardından oğluna yüz sopa vurdu ve onu bir yıl sürgün etti. Uneys el-Eslemî'ye de diğer adamın karısına gitmesini, eğer itiraf ederse onu recmetmesini emretti; kadın itiraf edince de onu recmetti.
. قَالَ مَالِكٌ: وَالْعَسِيفُ الْأَجِيرُ اهـ.
Mâlik demiştir ki: el-Asîf (الْعَسِيفُ), ücretli işçi (ecîr) demektir.
فَهَذَا الِافْتِدَاءُ أَثَرٌ مِمَّا كَانُوا عَلَيْهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، ثُمَّ فُرِضَ عِقَابُ الزِّنَى فِي الْإِسْلَامِ بِمَا فِي سُورَةِ النِّسَاءِ وَهُوَ الْأَذَى لِلرَّجُلِ الزَّانِي، أَيْ بِالْعِقَابِ الْمُوجِعِ، وَحَبْسٌ لِلْمَرْأَةِ الزَّانِيَةِ مُدَّةَ حَيَّاتِهَا. وَأَشَارَتِ الْآيَةُ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ حُكْمٌ مُجْمَلٌ بِالنِّسْبَةِ لِلرَّجُلِ لِأَنَّ الْأَذَى صَالِحٌ لِأَنَّ يُبَيَّنَ بِالضَّرْبِ أَوْ بِالرَّجْمِ وَهُوَ حُكْمٌ مُوَقَّتٌ
İşte bu fidye verme uygulaması, Cahiliye döneminde sürdürdükleri âdetin bir kalıntısıydı. Daha sonra İslam'da zina cezası Nisâ Suresi'nde geçen hükümle farz kılındı; bu da zina eden erkeğe eziyet edilmesi -yani can yakıcı bir ceza verilmesi- ve zina eden kadının ise hayatı boyunca hapsedilmesiydi. Ayet, erkek hakkındaki bu hükmün mücmel olduğuna işaret etmiştir; zira eziyet, sopa vurulması veya recmedilmesi şeklinde açıklanmaya elverişlidir. Kadın hakkındaki bu hüküm ise
بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمَرْأَةِ بِقَوْلِهِ: أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا [النِّسَاء: ١٥] ثُمَّ فُرِضَ حَدُّ الزِّنَى بِمَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ.
{أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا} “...yahut Allah onlar için bir yol açıncaya kadar” [Nisâ: 15] buyruğuyla geçici bir hükümdü. Ardından zina haddi, bu surede yer alan hükümle farz kılındı.
فَفَرْضُ حَدِّ الزِّنَى بِهَذِهِ الْآيَةِ جَلْدُ مِائَةٍ فَعَمَّ الْمُحْصَنَ وَغَيْرَهُ، وَخَصَّصَتْهُ السُّنَّةُ بِغَيْرِ الْمُحْصَنِ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ. فَأَمَّا مَنْ أَحْصَنَ مِنْهُمَا، أَيْ تَزَوَّجَ بِعَقْدٍ صَحِيحٍ وَوَقَعَ الدُّخُولُ فَإِنَّ الزَّانِي الْمُحْصَنَ حَدُّهُ الرَّجْمُ بِالْحِجَارَةِ حَتَّى يَمُوتَ. وَكَانَ ذَلِكَ سُنَّةٌ مُتَوَاتِرَةٌ فِي زمن النبيء ﷺ، وَرُجِمَ مَاعِزُ بْنُ مَالِكٍ. وَأَجْمَعَ عَلَى ذَلِكَ الْعُلَمَاءُ وَكَانَ ذَلِكَ الْإِجْمَاعُ أَثَرًا مِنْ آثَارِ تَوَاتُرِهَا.
Bu ayetle zina haddinin yüz sopa olarak farz kılınması, muhsan (evli) olanı da olmayanı da kapsamaktaydı; ancak sünnet, bunu erkek ve kadınlardan muhsan olmayanlara tahsis etti. İkisinden muhsan olan, yani sahih bir nikâh akdiyle evlenip zifaf gerçekleşmiş olan kimseye gelince; muhsan zânînin cezası ölünceye kadar taşlanarak recmedilmesidir. Bu uygulama, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde mütevatir bir sünnet idi ve Mâiz b. Mâlik de recmedilmişti. Âlimler bu hususta icma etmişlerdir ve bu icma da söz konusu sünnetin tevâtürünün bir sonucudur.
وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُمَرٍ أَنَّ الرَّجْمَ كَانَ فِي الْقُرْآنِ «الثَّيِّبُ وَالثَّيِّبَةُ إِذَا زَنَيَا فَارْجُمُوهُمَا الْبَتَّةَ» وَفِي رِوَايَةٍ «الشَّيْخُ وَالشَّيْخَةُ» وَأَنَّهُ كَانَ يُقْرَأُ وَنُسِخَتْ تِلَاوَتُهُ. وَفِي «أَحْكَامِ ابْنِ الْفَرَسِ» فِي سُورَةِ النِّسَاءِ: «وَقَدْ أَنْكَرَ هَذَا قَوْمٌ» ، وَلَمْ أَرَ مَنْ عَيَّنَ الَّذِينَ أَنْكَرُوا. وَذُكِرَ فِي سُورَةِ النُّورِ أَنَّ الْخَوَارِجَ بِأَجْمَعِهِمْ يَرَوْنَ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى عُمُومِهَا فِي الْمُحْصَنِ وَغَيْرِهِ وَلَا يَرَوْنَ الرَّجْمَ وَيَقُولُونَ: لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ الرَّجْمُ فَلَا رَجْمَ.
Ömer'den, recm cezasının Kur'an'da «Evli erkek ve evli kadın zina ettikleri vakit onları kesin olarak recmedin» şeklinde, bir rivayette ise «Yaşlı erkek ve yaşlı kadın...» şeklinde yer aldığı, tilavet edildiği ve daha sonra tilavetinin neshedildiği rivayet edilmiştir. İbnü'l-Feres'in Ahkâm'ında, Nisâ Suresi tefsirinde: «Bir topluluk bunu inkâr etmiştir» denilmektedir; ancak bunu inkâr edenleri açıkça belirten bir kimseye rastlamadım. Nûr Suresi'nde ise Hâricîlerin tamamının bu ayeti muhsan olan ve olmayan hakkında umumi gördükleri, recm cezasını kabul etmedikleri ve: «Allah'ın Kitabı'nda recm yoktur, dolayısıyla recm uygulanamaz» dedikleri zikredilmiştir.
وَلَا شَكَّ فِي أَنَّ الْقَضَاءَ بِالرَّجْمِ وَقَعَ بَعْدَ نُزُولِ سُورَةِ النُّورِ. وَقَدْ سُئِلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أَوْفَى عَنِ الرَّجْمِ: أَكَانَ قَبْلَ سُورَةِ النُّورِ أَوْ بَعْدَهَا؟ (يُرِيدُ السَّائِلُ بِذَلِكَ أَنْ تَكُونَ آيَةُ سُورَةِ النُّورِ مَنْسُوخَةً بِحَدِيثِ الرَّجْمِ أَوِ الْعَكْسِ، أَيْ أَنَّ الرَّجْمَ مَنْسُوخٌ بِالْجَلْدِ) فَقَالَ ابْنُ أَبِي أَوْفَى: لَا أَدْرِي. وَفِي رِوَايَةِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ شَهِدَ الرَّجْمَ. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُ كَانَ مَعْمُولًا بِهِ بَعْدَ سُورَةِ النُّورِ لِأَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ أَسْلَمَ سَنَةَ سَبْعٍ وَسُورَةُ النُّورِ نَزَلَتْ سَنَةَ أَرْبَعٍ أَوْ خَمْسٍ كَمَا عَلِمْتَ وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ حَدَّ الزَّانِي الْمُحْصَنِ الرَّجْمُ.
Recm hükmünün Nûr Suresi'nin nüzulünden sonra verildiğinde hiçbir şüphe yoktur. Nitekim Abdullah b. Ebî Evfâ'ya recm hakkında: «Nûr Suresi'nden önce miydi, yoksa sonra mıydı?» diye sorulmuş -soruyu soran bununla Nûr Suresi ayetinin recm hadisiyle mensuh olup olmadığını ya da aksini, yani recmin celde ile mensuh olup olmadığını kastetmektedir- İbn Ebî Evfâ da: «Bilmiyorum» demiştir. Ebû Hüreyre'nin rivayetinde ise kendisinin recm cezasına bizzat şahit olduğu belirtilmektedir. Bu da recmin Nûr Suresi'nden sonra uygulandığını gerektirir; zira Ebû Hüreyre yedinci yılda Müslüman olmuştur, Nûr Suresi ise bildiğin gibi dördüncü veya beşinci yılda inmiştir. Âlimler de muhsan zânînin cezasının recm olduğu hususunda icma etmişlerdir.
وَقَدْ ثَبَتَ بِالسُّنَّةِ أَيْضًا تَغْرِيبُ الزَّانِي بَعْدَ جَلْدِهِ تَغْرِيبُ سَنَةٍ كَامِلَةٍ، وَلَا تَغْرِيبَ عَلَى الْمَرْأَةِ. وَلَيْسَ التَّغْرِيبُ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ بِمُتَعَيَّنٍ وَلَكِنَّهُ لِاجْتِهَادِ
Ayrıca zânînin sopalandıktan sonra tam bir yıl sürgün edilmesi de sünnetle sabit olmuştur; kadına ise sürgün cezası yoktur. Ebû Hanîfe'ye göre sürgün zorunlu bir ceza değildir; ancak
الْإِمَامِ إِنْ رَأَى تَغْرِيبَهُ لِدِعَارَتِهِ.
ahlaksızlığı sebebiyle uygun görürse devlet başkanının (imamın) içtihadına bırakılmıştır.
وَصِفَةُ الرَّجْمِ وَالْجَلْدِ وَآلَتُهُمَا مُبَيَّنَةٌ فِي كُتُبِ الْفِقْهِ وَلَا يَتَوَقَّفُ مَعْنَى الْآيَةِ عَلَى ذِكْرِهَا.
Recm ve celdenin (sopa vurmanın) keyfiyeti ve aletleri fıkıh kitaplarında açıklanmıştır; ayetin anlamı bunların zikredilmesine bağlı değildir.
وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ.
{وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Allah’a ve ahiret gününe iman ediyorsanız, Allah’ın dininde onlara acıyacağınız tutmasın.”
عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ فَاجْلِدُوا فَلَمَّا كَانَ الْجَلْدُ مُوجِعًا وَكَانَ الْمُبَاشِرُ لَهُ قَدْ يَرِقُّ عَلَى الْمَجْلُودِ مِنْ وَجَعِهِ نُهِيَ الْمُسْلِمُونَ أَنْ تَأْخُذَهُمْ رَأْفَةٌ بِالزَّانِيَةِ وَالزَّانِي فَيَتْرُكُوا الْحَدَّ أَوْ يُنْقِصُوهُ.
«Fe'clidû» (فَاجْلِدُوا - Vurun) cümlesine matuftur. Celde (sopa vurma) can yakıcı olduğu ve cezayı bizzat uygulayan kimse acısından ötürü celde vurulan kişiye karşı yumuşaklık gösterebileceği için, Müslümanların zina eden kadın ve erkeğe acıyıp da haddi terk etmeleri veya eksik uygulamaları yasaklanmıştır.
وَالْأَخْذُ: حَقِيقَتُهُ الِاسْتِيلَاءُ. وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِشِدَّةِ تَأْثِيرِ الرَّأْفَةِ عَلَى الْمُخَاطَبِينَ وَامْتِلَاكِهَا إِرَادَتَهُمْ بِحَيْثُ يَضْعُفُونَ عَنْ إِقَامَةِ الْحَدِّ فَيَكُونُ كَقَوْلِهِ: أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ [الْبَقَرَة: ٢٠٦] فَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي قُوَّةِ مُلَابَسَةِ الْوَصْفِ لِلْمَوْصُوفِ.
el-Ahz (الْأَخْذُ) kelimesinin hakiki anlamı istiladır (ele geçirmek, hâkim olmak). Burada ise acıma duygusunun muhataplar üzerindeki şiddetli etkisine ve iradelerini haddi uygulamaktan aciz bırakacak derecede ele geçirmesine istiare edilmiştir. Nitekim bu, {أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ} “Onu günaha sevk eden bir gurur yakalayıp kuşatır” [Bakara: 206] buyruğu gibi olup, sıfatın mevsufa olan güçlü sirayet ve bağlılığını ifade etmek için kullanılmıştır.
وبِهِما يَجُوزُ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِ رَأْفَةٌ فَالْبَاءُ لِلْمُصَاحَبَةِ لِأَنَّ مَعْنَى الْأَخْذِ هُنَا حُدُوثُ الْوَصْفِ عِنْدَ مُشَاهَدَتِهِمَا. وَيَجُوزُ تَعْلِيقُهُ بِ تَأْخُذْكُمْ فَتَكُونُ الْبَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ أَخْذُ الرَّأْفَةِ بِسَبَبِهِمَا أَيْ بِسَبَبِ جَلْدِهِمَا.
«Bihimâ» (بِهِما) ifadesinin «ra'fetün» (رَأْفَةٌ) kelimesine müteallık olması caizdir; bu durumda «bâ» harfi musâhabet (beraberlik) bildirir, zira buradaki yakalama (ahz) manası ikisini gördüğünde o sıfatın (acımanın) meydana gelmesidir. «Te'huzküm» (تَأْخُذْكُمْ) fiiline müteallık olması da caizdir; bu takdirde ise «bâ» harfi sebebiyet bildirir, yani onlar sebebiyle -onlara sopa vurulması sebebiyle- acımanın yakalaması demektir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى عَامِلِهِ لِلِاهْتِمَامِ بِذِكْرِ الزَّانِي وَالزَّانِيَةِ تَنْبِيهًا عَلَى الِاعْتِنَاءِ بِإِقَامَةِ الْحَدِّ. وَالنَّهْيُ عَنْ أَنْ تَأْخُذَهُمْ رَأْفَةٌ كِنَايَةٌ عَنِ النَّهْيِ عَنْ أَثَرِ ذَلِكَ وَهُوَ تَرْكُ الْحَدِّ أَوْ نَقْصُهُ.
Mecrûrun amilinden önce getirilmesi, haddin ikamesine özen gösterilmesi gerektiğine dikkat çekmek amacıyla zânî ve zâniyenin zikrine ihtimam göstermek içindir. Acımanın onları yakalamasından nehyedilmesi ise, bunun sonucu olan haddi terk etme veya eksiltme fiilinden nehyetmeye kinayedir.
وَأَمَّا الرَّأْفَةُ فَتَقَعُ فِي النَّفْسِ بِدُونِ اخْتِيَارٍ فَلَا يَتَعَلَّقُ بِهَا النَّهْيُ فَعَلَى الْمُسْلِمِ أَنْ يُرَوِّضَ نَفْسَهُ عَلَى دَفْعِ الرَّأْفَةِ فِي الْمَوَاضِعِ الْمَذْمُومَةِ فِيهَا الرَّأْفَةُ.
Acımaya (re'fete) gelince, o nefiste irade dışı meydana gelir; dolayısıyla nehiy doğrudan ona taalluk etmez. Bu yüzden Müslümanın, acımanın yerildiği yerlerde bu duyguyu bastırmak için nefsini terbiye etmesi gerekir.
وَالرَّأْفَةُ: رَحْمَةٌ خَاصَّةٌ تَنْشَأُ عِنْدَ مُشَاهَدَةِ ضُرِّ بِالْمَرْءُوفِ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٣] . وَيَجُوزُ سُكُونُ الْهَمْزَةِ وَبِذَلِكَ قَرَأَ الْجُمْهُورُ. وَيَجُوزُ فَتْحُهَا وَبِالْفَتْحِ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ.
er-Re'fe (الرَّأْفَةُ); acınan kimsede bir zarar/sıkıntı görüldüğünde ortaya çıkan özel bir merhamettir. Bununla ilgili açıklama, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allah, insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir” [143] buyruğunda geçmişti. Hemzenin sükûnu ile okunması caizdir ve cumhur böyle okumuştur; fethasıyla okunması da caizdir ki İbn Kesîr fetha ile okumuştur.
وَعُلِّقَ بِالرَّأْفَةِ قَوْلُهُ: فِي دِينِ اللَّهِ لِإِفَادَةِ أَنَّهَا رَأْفَةٌ غَيْرُ مَحْمُودَةٍ لِأَنَّهَا تُعَطِّلُ دِينَ اللَّهِ، أَيْ أَحْكَامَهُ، وَإِنَّمَا شَرَعَ اللَّهُ الْحَدَّ اسْتِصْلَاحًا فَكَانَتِ الرَّأْفَةُ
O'nun: {فِي دِينِ اللَّهِ} “Allah'ın dininde” buyruğu, Allah'ın dinini yani O'nun hükümlerini askıya aldığı için bunun övgüye layık olmayan bir acıma olduğunu bildirmek üzere «ra'fet» lafzına bağlanmıştır. Oysa Allah, haddi ancak ıslah amacıyla meşru kılmıştır; dolayısıyla haddin ikame edilmesinde acımak
فِي إِقَامَتِهِ فَسَادًا. وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ اللَّهَ الَّذِي شَرَعَ الْحَدَّ هُوَ أَرْأَفُ بِعِبَادِهِ مِنْ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ.
fesada yol açar. Ayrıca bu ifadede, haddi koyan Allah'ın, kullarına karşı onların birbirlerine olan merhametinden çok daha şefkatli olduğuna üstü kapalı bir işaret (tariz) vardır.
وَفِي «مُسْنَدِ أَبِي يَعْلَى» عَنْ حُذَيْفَةَ مَرْفُوعًا: «يُؤْتَى بِالَّذِي ضَرَبَ فَوْقَ الْحَدِّ فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ: عَبْدِي لِمَ ضَرَبْتَ فَوْقَ الْحَدِّ؟ فَيَقُولُ: غَضِبْتُ لَكَ فَيَقُولُ اللَّهُ: أَكَانَ غَضَبُكَ أَشَدَّ مِنْ غَضَبِي؟ وَيُؤْتَى بِالَّذِي قَصَّرَ فَيَقُولُ: عَبْدِي لِمَ قَصَّرْتَ؟ فَيَقُولُ: رَحِمْتُهُ. فَيَقُولُ: أَكَانَتْ رَحْمَتُكَ أَشَدَّ مِنْ رَحْمَتِي.
Müsned-i Ebî Ya'lâ'da Huzeyfe'den merfû olarak rivayet edildiğine göre: «Haddin üzerinde vuran kimse getirilir; Allah ona: 'Kulum, niçin haddin üzerinde vurdun?' buyurur. O da: 'Senin için öfkelendim' der. Allah buyurur ki: 'Senin öfken Benim öfkemden daha mı şiddetliydi?' Cezayı eksik uygulayan kimse de getirilir; [Allah]: 'Kulum, niçin eksik vurdun?' buyurur. O da: 'Ona acıdım' der. [Allah] buyurur ki: 'Senin merhametin Benim merhametimden daha mı üstündü?'
وَيُؤْمَرُ بِهِمَا إِلَى النَّارِ»
Bunun üzerine her ikisinin de cehenneme götürülmesi emredilir.»
. وَجُمْلَةُ: إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ شَرْطٌ مَحْذُوفُ الْجَوَابِ لِدَلَالَةِ مَا قَبْلَهُ عَلَيْهِ، أَيْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ فَلَا تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ، أَيْ لَا تُؤَثِّرْ فِيكُمْ رَأْفَةٌ بِهِمَا. وَالْمَقْصُودُ: شِدَّةُ التَّحْذِيرِ مِنْ أَنْ يَتَأَثَّرُوا بِالرَّأْفَةِ بِهِمَا بِحَيْثُ يُفْرَضُ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ. وَهَذَا صَادِرٌ مَصْدَرَ التَّلْهِيبِ وَالتَّهْيِيجِ حَتَّى يَقُولَ السَّامِعُ: كَيفَ لَا أَو من بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ.
{إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ} “Eğer Allah’a iman ediyorsanız” cümlesi, öncesinin delalet etmesi sebebiyle cevabı hazfedilmiş bir şart cümlesidir; yani «Eğer mümin iseniz onlara acıyacağınız tutmasın», yani onlara duyulan acıma sizi etkilemesin demektir. Amaç; onların sanki iman etmiyorlarmış gibi farz edilerek, o ikisine acımaktan etkilenmelerine karşı son derece şiddetli bir uyarıda bulunmaktır. Bu ifade, dinleyenin «Nasıl olur da Allah'a ve ahiret gününe iman etmem!» demesini sağlamak üzere teşvik ve harekete geçirme üslubuyla gelmiştir.
وَعُطِفَ الْإِيمَانُ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ عَلَى الْإِيمَانِ بِاللَّهِ لِلتَّذْكِيرِ بِأَنَّ الرَّأْفَةَ بِهِمَا فِي تَعْطِيلِ الْحَدِّ أَوْ نَقْصِهِ نِسْيَانٌ لِلْيَوْمِ الْآخِرِ فَإِنَّ تِلْكَ الرأفة تقضي بِهِمَا إِلَى أَنْ يُؤْخَذَ مِنْهُمَا الْعِقَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَهِيَ رَأْفَةٌ ضَارَّةٌ كَرَأْفَةِ تَرْكِ الدَّوَاءِ لِلْمَرِيضِ، فَإِنَّ الْحُدُودَ جَوَابِرٌ عَلَى مَا تُؤْذِنُ بِهِ أَدِلَّةُ الشَّرِيعَةِ.
Ahiret gününe imanın Allah'a imana atfedilmesi; haddin uygulanmaması veya eksiltilmesinde onlara acımanın ahiret gününü unutmak anlamına geldiğini hatırlatmak içindir. Zira bu acıma, kıyamet gününde o cezanın kendilerinden bizzat tahsil edilmesine yol açar; dolayısıyla bu, hastadan ilacı esirgemek gibi zararlı bir acımadır. Nitekim şeriat delillerinin de bildirdiği üzere hadler, günahlara kefarettir.
وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ.
{وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlerden bir topluluk da onların cezalandırılmasına şahit olsun.”
أَمَرَ أَنْ تَحْضُرَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِقَامَةَ حَدِّ الزِّنَا تَحْقِيقًا لِإِقَامَةِ الْحَدِّ وَحَذَرًا مِنَ التَّسَاهُلِ فِيهِ فَإِنَّ الْإِخْفَاءَ ذَرِيعَةٌ لِلْإِنْسَاءِ، فَإِذَا لَمْ يَشْهَدْهُ الْمُؤْمِنُونَ فَقَدْ يَتَسَاءَلُونَ عَنْ عَدَمِ إِقَامَتِهِ فَإِذَا تَبَيَّنَ لَهُمْ إِهْمَالُهُ فَلَا يُعْدَمُ بَيْنَهُمْ مَنْ يَقُومُ بِتَغْيِيرِ الْمُنْكَرِ مِنْ تَعْطِيلِ الْحُدُودِ.
Haddin bizzat yerine getirildiğini kesinleştirmek ve bu konuda gevşeklik gösterilmesini önlemek amacıyla, zina haddinin uygulanmasına Müslümanlardan bir grubun hazır bulunmasını emretti. Zira gizlilik, unutturmaya ve ihmale bir vesiledir; şayet müminler buna şahit olmazlarsa cezanın uygulanmadığını sorgulayabilirler, ihmal edildiği anlaşılırsa da aralarından hadlerin tatil edilmesi şeklindeki bu münkeri değiştirmeye kalkışacak birileri mutlaka bulunur.
وَفِيهِ فَائِدَةٌ أُخْرَى وَهِيَ أَنَّ مِنْ مَقَاصِدِ الْحُدُودِ مَعَ عُقُوبَةِ الْجَانِي أَنْ يَرْتَدِعَ غَيْرُهُ، وَبِحُضُورِ طَائِفَةٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ يَتَّعِظُ بِهِ الْحَاضِرُونَ وَيَزْدَجِرُونَ وَيَشِيعُ الْحَدِيثُ فِيهِ بِنَقْلِ الْحَاضِرِ إِلَى الْغَائِبِ.
Bunda başka bir fayda daha vardır: Hadlerin suçluyu cezalandırma yanındaki gayelerinden biri de başkalarının bundan caydırılmasıdır; müminlerden bir grubun hazır bulunmasıyla orada bulunanlar ibret alıp sakınırlar ve orada bulunanların bulunmayanlara aktarmasıyla bu olay dillerde dolaşarak yayılır.
وَالطَّائِفَةُ: الْجَمَاعَةُ مِنَ النَّاسِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٠٢] ، وَعِنْدَ قَوْلِهِ: أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا فِي آخِرِ الْأَنْعَامِ [١٥٦] . وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي ضَبْطِ عَدَدِهَا هُنَا. وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ عَدَدٌ تَحْصُلُ بِخَبَرِهِ الِاسْتِفَاضَةُ وَهُوَ يَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ الْأَمْكِنَةِ. وَالْمَشْهُورُ عَنْ مَالِكٍ الِاثْنَانِ فَصَاعِدًا، وَقَالَ ابْنُ أَبِي زَيْدٍ: أَرْبَعَةٌ اعْتِبَارًا بِشَهَادَةِ الزِّنَا. وَقِيلَ عَشْرَةٌ.
et-Tâife (الطَّائِفَةُ); insanlardan oluşan bir topluluktur. Bunun bahsi daha önce Nisâ Suresi'nde Yüce Allah'ın: {فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ} “Onlardan bir kısmı seninle beraber namaza dursun” [102] buyruğunda ve En'âm Suresi'nin sonunda yer alan: {أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا} “Kitap, yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi... demeyesiniz diye” [156] buyruğunda geçmişti. Buradaki taifenin sayısının sınırlandırılmasında ihtilaf edilmiştir. Zahir olan şudur ki bu sayı, haberiyle şüyu ve yaygınlık hasıl olan bir sayıdır ve bu da mekânlara göre farklılık gösterir. Mâlik'ten meşhur olan görüş iki ve daha fazlasıdır; İbn Ebî Zeyd ise zina şahitliğine kıyasla dört kişi demiştir. On kişi olduğu da söylenmiştir.
وَظَاهِرُ الْأَمْرِ يَقْتَضِي وُجُوبَ حُضُورِ طَائِفَةٍ لِلْحَدِّ. وَحَمَلَهُ الْحَنَفِيَّةُ عَلَى النَّدْبِ وَكَذَلِكَ الشَّافِعِيَّةُ وَلَمْ أَقِفْ عَلَى تَصْرِيحٍ بِحُكْمِهِ فِي الْمَذْهَبِ الْمَالِكِيِّ. وَيَظْهَرُ مِنْ إِطْلَاقِ الْمُفَسِّرِينَ وَأَصْحَابِ الْأَحْكَامِ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ وَمِنَ اخْتِلَافِهِمْ فِي أقل مَا يجزىء مِنْ عَدَدِ الطَّائِفَةِ أَنَّهُ يُحْمَلُ عَلَى الْوُجُوبِ إِذْ هُوَ مَحْمَلُ الْأَمْرِ عِنْدَ مَالِكٍ. وَأَيَّا مَا كَانَ حُكْمُهُ فَهُوَ فِي الْكِفَايَةِ وَلَا يُطَالَبُ بِهِ مَنْ لَهُ بِالْمَحْدُودِ مَزِيدُ صِلَةٍ يُحْزِنُهُ أَنْ يُشَاهِدَ إِقَامَةَ الْحَد عَلَيْهِ.
Emrin zahiri, haddin uygulanmasında bir taifenin bulunmasının vacip olmasını gerektirir. Hanefîler ve aynı şekilde Şâfiîler bunu mendupluğa hamletmişlerdir; Mâlikî mezhebinde ise hükmüne dair açık bir nassa rastlamadım. Müfessirlerin, Mâlikî ahkâm âlimlerinin mutlak ifadelerinden ve taife sayısının yeterli olan en az miktarı konusundaki ihtilaflarından anlaşılan odur ki bu, vücuba hamledilmektedir; zira Mâlik nezdinde emrin asıl hamledildiği anlam vücuptur. Hükmü her ne olursa olsun bu farz-ı kifayedir; cezalandırılan kimseyle yakın bağı bulunup da haddin uygulanmasını görmekten dolayı üzüntü duyacak olan kimseden ise bu talep edilmez.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ٣]
[NÛR SURESİ (24): ÂYET 3]
الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلاَّ زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُها إِلاَّ زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (٣)
{الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلاَّ زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُها إِلاَّ زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ} “Zina eden erkek ancak zina eden veya müşrik olan bir kadınla evlenir; zina eden kadınla da ancak zina eden veya müşrik olan bir erkek evlenir. Bu, müminlere haram kılınmıştır.” (3)
هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ مُسْتَقِلَّةً بِأَوَّلِهَا وَنِهَايَتِهَا كَمَا يَأْتِي قَرِيبًا فِي ذِكْرِ سَبَبِ نُزُولِهَا، سَوَاءٌ كَانَ نُزُولُهَا قَبْلَ الْآيَاتِ الَّتِي افْتُتِحَتْ بِهَا السُّورَةُ أَمْ كَانَ نُزُولُهَا بَعْدَ تِلْكَ الْآيَاتِ. فَهَذِهِ الْجُمْلَةُ ابْتِدَائِيَّةٌ. وَمُنَاسَبَةُ مَوْقِعِهَا بَعْدَ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا وَاضِحَةٌ.
Bu ayet, iniş sebebine dair az sonra geleceği üzere, ister surenin açılışındaki ayetlerden önce isterse o ayetlerden sonra inmiş olsun, başı ve sonu ile müstakil olarak inmiştir. Dolayısıyla bu cümle ibtidâiyye (yeni bir başlangıç) cümlesidir. Kendisinden önceki cümlenin ardından gelmesindeki münasebet ise açıktır.
وَقَدْ أَعْضَلَ مَعْنَاهَا فَتَطَلَّبَ الْمُفَسِّرُونَ وُجُوهًا مِنَ التَّأْوِيلِ وَبَعْضُ الْوُجُوهِ يَنْحَلُّ إِلَى مُتَعَدِّدٍ.
Ayetin anlamı kapalı ve anlaşılması güç (mu'dal) kaldığından, müfessirler çeşitli teviller aramışlar ve bazı tevil yönleri de kendi içinde birden fazla açıklamaya ayrılmıştır.
وَسَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ مَا
Bu ayetin iniş sebebi,
رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَمَا رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ وَحَسَّنَهُ: «أَنَّهُ كَانَ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ مَرْثَدُ بْنُ أَبِي مَرْثَدٍ (الْغَنَوِيُّ مِنَ الْمُسْلِمِينَ)
Ebû Dâvûd'un rivayet ettiği, Tirmizî'nin de rivayet edip sahih ve hasen kabul ettiği şu hadistir: «Mersed b. Ebî Mersed (Müslümanlardan el-Ganevî) adında bir adam vardı.
كَانَ يَخْرُجُ مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ يَحْمِلُ الْأَسْرَى فَيَأْتِي بِهِمْ إِلَى الْمَدِينَةِ. وَكَانَتِ امْرَأَةٌ بَغِيٌّ بِمَكَّةَ يُقَالُ لَهَا: عَنَاقُ. وَكَانَتْ خَلِيلَةً لَهُ، وَأَنَّهُ كَانَ وَعَدَ رَجُلًا مِنْ أَسَارَى مَكَّةَ لِيَحْمِلَهُ. قَالَ: فَجِئْتُ حَتَّى انْتَهَيْت إِلَى ظلّ حَائِطٍ مِنْ حَوَائِطِ مَكَّةَ فِي لَيْلَةٍ مُقْمِرَةٍ. قَالَ: فَجَاءَتْ عَنَاقُ فَقَالَتْ: مَرْثَدُ؟ قُلْتُ: مَرْثَدُ.
Medine'den Mekke'ye çıkar, esirleri taşır ve onları Medine'ye getirirdi. Mekke'de Anâk adında fahişe bir kadın vardı ve bu kadının Mersed ile dostluğu vardı. Mersed, Mekke esirlerinden bir adama onu taşımak üzere söz vermişti. Mersed dedi ki: 'Mehtaplı bir gecede Mekke bahçelerinden bir bahçenin duvar gölgesine varıncaya kadar geldim. Derken Anâk geldi ve: «Mersed misin?» dedi. Ben de: «Mersed'im» dedim.
قَالَتْ: مَرْحَبًا وَأَهْلًا هَلُمَّ فَبِتْ عِنْدَنَا اللَّيْلَةَ. قَالَ فَقُلْتُ: حَرَّمَ اللَّهُ الزِّنَى. فَقَالَتْ عَنَاقُ: يَا أَهْلَ الْخِيَامِ هَذَا الرَّجُلُ يَحْمِلُ أَسْرَاكُمْ، فَتَبِعَنِي ثَمَانِيَةٌ (مِنَ الْمُشْرِكِينَ) .. إِلَى أَنْ قَالَ: ثُمَّ رَجَعُوا وَرَجَعْتُ إِلَى صَاحِبِي فَحَملته ففككت عَنهُ كَبْلَهُ حَتَّى قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْكِحُ عَنَاقَ؟ فَأَمْسَكَ رَسُولُ اللَّهِ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيَّ شَيْئًا حَتَّى نَزَلَتْ الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ: يَا مَرْثَدُ لَا تَنْكِحْهَا»
«Hoş geldin, sefa geldin; haydi bu gece bizde gecele» dedi. Ben de: «Allah zinayı haram kıldı» dedim. Bunun üzerine Anâk: «Ey çadır halkı! Bu adam sizin esirlerinizi kaçırıyor!» diye bağırdı. (Müşriklerden) sekiz kişi peşime düştü...' Mersed olayı anlatmaya devam ederek şöyle dedi: 'Sonra geri döndüler; ben de arkadaşımın yanına dönüp onu sırtıma aldım, bağlarını çözdüm ve nihayet Medine'ye geldim. Resûlullah'a gelerek: «Ey Allah'ın Resûlü, Anâk ile evlenebilir miyim?» dedim. Resûlullah sustu ve {الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ} “Zina eden erkek ancak zina eden veya müşrik olan bir kadınla evlenir; zina eden kadınla da ancak zina eden veya müşrik olan bir erkek evlenir. Bu, müminlere haram kılınmıştır” ayeti ininceye kadar bana hiçbir cevap vermedi. Bunun üzerine Resûlullah: «Ey Mersed, onunla evlenme!» buyurdu.»
. فَتَبَيَّنَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ جَوَابًا عَنْ سُؤَالِ مَرْثَدِ بْنِ أَبِي مَرْثَدٍ هَلْ يَتَزَوَّجُ عَنَاقَ. وَمَثَارُ مَا يُشْكِلُ وَيَعْضُلُ مِنْ مَعْنَاهَا: أَنَّ النِّكَاحَ هُنَا عَقْدُ التَّزَوُّجِ كَمَا جَزَمَ بِهِ الْمُحَقِّقُونَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ مِثْلَ الزَّجَّاجِ وَالزَّمَخْشَرِيِّ وَغَيْرِهِمَا. وَأَنَا أَرَى لَفْظَ النِّكَاحِ لَمْ يُوضَعْ وَلَمْ يُسْتَعْمَلْ إِلَّا فِي عَقْدِ الزَّوَاجِ وَمَا انْبَثَقَ زَعَمَ أَنَّهُ يُطْلَقُ عَلَى الْوَطْءِ إِلَّا مِنْ تَفْسِيرِ بَعْضِ الْمُفَسِّرِينَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ [الْبَقَرَة: ٢٣٠] بِنَاءً عَلَى اتِّفَاقِ الْفُقَهَاءِ عَلَى أَنَّ مُجَرَّدَ الْعَقْدِ عَلَى الْمَرْأَةِ بِزَوْجٍ لَا يُحِلُّهَا لِمَنْ بَتَّهَا إِلَّا إِذَا دَخَلَ بِهَا الزَّوْجُ الثَّانِي.
Böylece bu ayetin, Mersed b. Ebî Mersed'in Anâk ile evlenip evlenemeyeceği sorusuna bir cevap olarak indiği açıklık kazanmıştır. Ayetin manasından doğan müşkil ve girift nokta şudur: Buradaki nikâh, Zeccâc ve Zemahşerî gibi muhakkik müfessirlerin kesin olarak belirttikleri üzere evlilik akdidir. Bana göre de nikâh lafzı evlilik akdinden başka bir mana için vazedilmemiş ve kullanılmamıştır. Onun cinsel ilişki (vatıy) anlamına geldiği iddiası, sadece bazı müfessirlerin Yüce Allah'ın: {فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ} “Bundan sonra kadın, başka bir eşle nikâhlanmadıkça ona helal olmaz” [Bakara: 230] buyruğunu tefsir etmelerinden kaynaklanmıştır; zira fakihler, kadının başka bir eşle yalnızca nikâh akdi yapmasının, ikinci eş onunla zifafa girmedikçe onu kesin olarak boşayan ilk eşine helal kılmayacağı hususunda ittifak etmişlerdir.
وَفِيهِ بَحْثٌ طَوِيلٌ، لَيْسَ هَذَا مَحَلَّهُ.
Bu konuda uzun uzadıya tartışmalar vardır, ancak yeri burası değildir.
وَأَنَّهُ لَا تَرَدُّدَ فِي أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ بَعْدَ تَحْرِيمِ الزِّنَى إِذْ كَانَ تَحْرِيمُ الزِّنَى مِنْ أَوَّلِ مَا شُرِّعَ مِنَ الْأَحْكَامِ فِي الْإِسْلَامِ كَمَا فِي الْآيَاتِ الْكَثِيرَةِ النَّازِلَةِ بِمَكَّةَ، وَحَسْبُكَ أَنَّ الْأَعْشَى عَدَّ تَحْرِيمَ الزِّنَى فِي عِدَادِ مَا جَاءَ بِهِ
Yine bu ayetin zinanın haram kılınmasından sonra indiğinde hiçbir tereddüt ve şüphe yoktur; zira Mekke'de inen pek çok ayette görüldüğü üzere zinanın haram kılınması, İslam'da teşri edilen ilk hükümlerdendir. Nitekim A'şâ'nın, zinanın haram kılınışını [Hz. Peygamber'in] getirdikleri arasında saymış olması sana [delil olarak] yeter.
النبيء ﷺ مِنَ التَّشْرِيعِ إِذْ قَالَ فِي قَصِيدَتِهِ لَمَّا جَاءَ مَكَّةَ بِنِيَّةِ الْإِسْلَامِ ومدح النبيء ﷺ فَصَدَّهُ أَبُو جَهْلٍ فَانْصَرَفَ إِلَى الْيَمَامَةِ وَمَاتَ هُنَاكَ قَالَ:
aralarında saymış olması buna kâfidir. O, İslam'a girme niyetiyle Mekke'ye gelip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i methettiğinde, Ebû Cehil onu engellemiş; o da Yemâme'ye dönmüş ve orada vefat etmiştir. A'şâ kasidesinde şöyle demiştir:
أَجِدْكَ لَمْ تَسْمَعْ وصاة مُحَمَّد ... نبيء الْإِلَهِ حِينَ أَوْصَى وَأَشْهَدَا
«Görüyorum ki Muhammed'in tavsiyesini işitmemişsin / İlahın elçisi tavsiye edip şahit tuttuğu vakit...»
إِلَى أَنْ قَالَ....
Daha sonra şöyle devam etmiştir:
وَلَا تَقْرَبَنَّ جَارَةً إِنَّ سِرَّهَا ... عَلَيْكَ حَرَامٌ فَانْكِحَنْ أَوْ تَأَبَّدَا
«Sakın komşu kadına yaklaşma, onunla gizli münasebet / Sana haramdır; ya nikâhlan ya da bekâr kal!»
وَقَدْ ذَكَرْنَا ذَلِكَ فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ الْإِسْرَاءِ.
Biz bunu İsrâ Suresi'nin tefsirinde zikretmiştik.
وَإِنَّهُ يلوح فِي بادىء النَّظَرِ مِنْ ظَاهِرِ الْآيَةِ أَنَّ صَدْرَهَا إِلَى قَوْلِهِ أَوْ مُشْرِكٌ إِخْبَارٌ عَنْ حَالِ تَزَوُّجِ امْرَأَةٍ زَانِيَةٍ وَأَنَّهُ لَيْسَ لِتَشْرِيعِ حُكْمِ النِّكَاحِ بَيْنَ الزُّنَاةِ الْمُسْلِمِينَ، وَلَا نِكَاحَ بَيْنَ الْمُشْرِكِينَ. فَإِذَا كَانَ إِخْبَارًا لَمْ يَسْتَقِمْ مَعْنَى الْآيَةِ إِذِ الزَّانِي قَدْ يَنْكِحُ الْحَصِينَةَ وَالْمُشْرِكُ قَدْ يَنْكِحُ الْحَصِينَةَ وَهُوَ الْأَكْثَرُ فَلَا يَسْتَقِيمُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً مَعْنًى، وَأَيْضًا الزَّانِيَةُ قَدْ يَنْكِحُهَا الْمُسْلِمُ الْعَفِيفُ لِرَغْبَةٍ فِي جَمَالِهَا أَوْ لِيُنْقِذَهَا مِنْ عُهْرِ الزِّنَى وَمَا هُوَ بِزَانٍ وَلَا مُشْرِكٍ فَلَا يَسْتَقِيمُ مَعْنًى لِقَوْلِهِ: وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَإِنَّنَا لَوْ تَنَازَلْنَا وَقَبِلْنَا أَنْ تَكُونَ لِتَشْرِيعِ حُكْمٍ فَالْإِشْكَالُ أَقْوَى إِذْ لَا مَعْنَى لِتَشْرِيعِ حُكْمِ نِكَاحِ الزَّانِي وَالزَّانِيَةِ وَالْمُشْرِكِ وَالْمُشْرِكَةِ فَتَعَيَّنَ تَأْوِيلُ الْآيَةِ بِمَا يُفِيدُ مَعْنًى مُعْتَبَرًا.
İlk bakışta ayetin zahirinden, baş kısmının {أَوْ مُشْرِكٌ} “...veya müşrik” ifadesine kadar olan kısmının zina eden kadının evlilik durumuna dair bir haber verme (ihbar) olduğu, Müslüman zânîler arasındaki nikâh hükmünü ya da müşrikler arasındaki nikâhı teşri etmek için olmadığı anlaşılmaktadır. Şayet bir ihbar ise ayetin anlamı tutarlı olmaz; çünkü zânî bazen iffetli kadınla evlenebilir, müşrik de çoğunlukla olduğu gibi iffetli kadınla evlenebilir; bu durumda Yüce Allah'ın: {الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً} “Zina eden erkek ancak zina eden veya müşrik olan bir kadınla evlenir” buyruğunun bir anlamı kalmaz. Aynı şekilde zina eden kadınla da bazen güzelliğine duyduğu arzu veya onu zinanın kötülüğünden kurtarmak amacıyla iffetli bir Müslüman evlenebilir; oysa kendisi ne zânîdir ne de müşriktir. Dolayısıyla O'nun: {وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ} “Zina eden kadınla da ancak zina eden veya müşrik olan bir erkek evlenir” buyruğunun manası tutarlı olmaz. Bir an için bunun bir hükmün teşrii olduğunu kabul etsek bile müşkilat daha da büyür; zira zânî, zâniye, müşrik ve müşrike arasındaki nikâh hükmünü teşri etmenin bir manası yoktur. Bu yüzden ayetin muteber bir anlam ifade edecek şekilde tevil edilmesi zorunlu olmuştur.
وَالْوَجْهُ فِي تَأْوِيلِهَا: أَنَّ مَجْمُوعَ الْآيَةِ مَقْصُودٌ مِنْهُ التَّشْرِيعُ دُونَ الْإِخْبَارِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ فِي آخِرِهَا وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ. وَلِأَنَّهَا نَزَلَتْ جَوَابًا عَنْ سُؤَالِ مَرْثَدٍ تَزْوِيجَهُ عِنَاقَ وَهِيَ زَانِيَةٌ وَمُشْرِكَةٌ وَمَرْثَدُ مُسْلِمٌ تَقِيٌّ. غَيْرَ أَنَّ صَدْرَ الْآيَةِ لَيْسَ هُوَ الْمَقْصُودُ بِالتَّشْرِيعِ بَلْ هُوَ تَمْهِيدٌ لِآخِرِهَا مُشِيرٌ إِلَى تَعْلِيلِ مَا شُرِّعَ فِي آخِرِهَا، وَفِيهِ مَا يُفَسِّرُ مَرْجِعَ اسْمِ الْإِشَارَةِ الْوَاقِعِ فِي قَوْلِهِ: وَحُرِّمَ ذلِكَ.
Ayetin tevilindeki doğru yaklaşım şudur: Ayetin tamamından kastedilen, haber verme (ihbar) değil, hüküm koymadır (teşri). Çünkü Yüce Allah ayetin sonunda {وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ} “Bu, müminlere haram kılınmıştır” buyurmuştur. Ayrıca bu ayet, Mersed'in zina eden ve müşrik bir kadın olan Inâk ile evlenme talebine dair sorusuna cevap olarak inmiştir; Mersed ise takva sahibi bir Müslümandı. Ne var ki ayetin baş kısmı doğrudan hüküm koymayı amaçlamamakta, bilakis son kısmı için bir girizgâh teşkil etmekte ve ayetin sonunda konulan hükmün gerekçesine (illetine) işaret etmektedir. Aynı zamanda ayetin baş kısmında, O'nun: {وَحُرِّمَ ذلِكَ} “Bu haram kılınmıştır” buyruğunda yer alan işaret isminin merciini açıklayan bir yön bulunmaktadır.
وَأَنَّ حُكْمَهَا عَامٌّ لِمَرْثَدٍ وَغَيْرِهِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ بِحَقِّ عُمُومِ لَفْظِ الْمُؤْمِنِينَ.
Ayrıca ayetin hükmü, «müminler» lafzının umumiliği gereğince hem Mersed hem de onun dışındaki diğer Müslümanlar için geneldir.
وَيَنْبَنِي عَلَى هَذَا التَّأْصِيلِ أَنَّ قَوْلَهُ: الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً تَمْهِيدٌ
Bu temellendirmeye binaen O'nun: {الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً} “Zina eden erkek ancak zina eden veya müşrik olan bir kadınla evlenir” buyruğunun,
لِلْحُكْمِ الْمَقْصُودِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنَّهُ مَسُوقٌ مَسَاقَ الْإِخْبَارِ دُونَ التَّشْرِيعِ فَيَتَعَيَّنُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ لَفْظِ الزَّانِي الْمَعْنَى الِاسْمِيُّ لِاسْمِ الْفَاعِلِ وَهُوَ مَعْنَى التَّلَبُّسِ بِمَصْدَرِهِ دُونَ مَعْنَى الْحُدُوثِ إِذْ يَجِبُ أَنْ لَا يُغْفَلَ عَنْ كَوْنِ اسْمِ الْفَاعِلِ لَهُ شَائِبَتَانِ: شَائِبَةُ كَوْنِهِ مُشْتَقًّا مِنَ الْمَصْدَرِ فَهُوَ بِذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ الْفِعْلِ الْمُضَارع، فضارب بشبه يَضْرِبُ فِي إِفَادَةِ حُصُولِ الْحَدَثِ مِنْ فَاعِلٍ، وَشَائِبَةُ دَلَالَتِهِ عَلَى ذَاتٍ مُتَلَبِّسَةٍ بِحَدَثٍ فَهُوَ بِتِلْكَ الشَّائِبَةِ يَقْوَى فِيهِ جَانِبُ الْأَسْمَاءِ الدَّالَّةِ عَلَى الذَّوَاتِ. وَحَمْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْمَعْنَى الِاسْمِيِّ تَقْتَضِيهِ قَرِينَةُ السِّيَاقِ إِذْ لَا يُفْهَمُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّ الَّذِي يُحْدِثُ الزِّنَى لَا يَتَزَوَّجُ إِلَّا زَانِيَةً لِانْتِفَاءِ جَدْوَى تَشْرِيعِ مَنْعِ حَالَةٍ مِنْ حَالَاتِ النِّكَاحِ عَنِ الَّذِي أَتَى زنى.
{وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ} “Bu, müminlere haram kılınmıştır” buyruğundaki asıl kastedilen hüküm için bir hazırlık olduğu ve teşri değil ihbar üslubuyla sevk edildiği sonucu ortaya çıkar. Dolayısıyla “zânî” (الزَّانِي) lafzından ism-i failin isim anlamının kastedildiği kesinleşir ki bu da hudûs (sonradan meydana gelme/fiil) anlamı değil, kendi mastarıyla vasıflanıp ona bürünme (telabbüs) anlamıdır. Zira ism-i failin iki yönü bulunduğu gözden kaçırılmamalıdır: Birincisi, mastardan türemiş olması yönüdür ki bu bakımdan muzari fiil konumundadır; nitekim dârib (vuran/ضارب) lafzı, fiilin failden meydana geldiğini bildirmede yadribu (vuruyor/يَضْرِبُ) fiiline benzer. İkincisi ise bir fiile bürünmüş zata delalet etmesi yönüdür ki bu yönüyle onda zatlara delalet eden isimler tarafı ağır basar. Bu ayette ism-i failin isim anlamına hamledilmesini siyak karinesi gerektirmektedir; zira anlamın, «zina fiilini işleyen kimse ancak zina eden bir kadınla evlenir» şeklinde olması anlaşılamaz; çünkü zina eden bir kimseden nikâh durumlarından bir durumun yasaklanmasını teşri etmenin hiçbir yararı yoktur.
وَهَذَا عَلَى عَكْسِ مَحْمَلِ قَوْلِهِ: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ [النُّور:
Bu durum, O'nun: {الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ} “Zina eden kadın ile zina eden erkeğin her birine yüzer değnek vurun” [en-Nûr:
٢] فَإِنَّهُ بِالْمَعْنَى الْوَصْفِيِّ، أَيِ التَّلَبُّسِ بِإِحْدَاثِ الزِّنَى حَسْبَمَا حَمَلْنَاهُ عَلَى ذَلِكَ آنِفًا بِقَرِينَةِ سِيَاقٍ تُرَتِّبُ الْجَلْدَ عَلَى الْوَصْفِ إِذِ الْجَلْدُ عُقُوبَةٌ إِنَّمَا تَتَرَتَّبُ عَلَى إِحْدَاثِ جَرِيمَةٍ تُوجِبُهَا.
2] buyruğunun hamledildiği anlamın aksinedir. Çünkü oradaki [lafız], vasıf anlamındadır; yani az önce belirttiğimiz üzere, cild cezasını bu vasfa bağlayan siyak karinesiyle zina fiilini işlemeye bürünmektir; zira cild, ancak onu gerektiren bir suçun işlenmesine terettüp eden bir cezadır.
فَتَمَحَّضَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً إِلَخْ: مَنْ كَانَ الزِّنَى دَأْبًا لَهُ قَبْلَ الْإِسْلَامِ وَتَخَلَّقَ بِهِ ثُمَّ أَسْلَمَ وَأَرَادَ تَزَوُّجَ امْرَأَةٍ مُلَازِمَةٍ لِلزِّنَى مِثْلَ الْبَغَايَا وَمُتَّخِذَاتِ الْأَخْدَانِ (وَلَا يَكُنَّ إِلَّا غَيْرَ مُسْلِمَاتٍ لَا مَحَالَةَ) فَنَهَى اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ عَنْ تَزَوُّجِ مِثْلِهَا بِقَوْلِهِ وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ. وَقُدِّمَ لَهُ مَا يُفِيدُ تَشْوِيهَهُ بِأَنَّهُ لَا يُلَائِمُ حَالَ الْمُسْلِمِ وَإِنَّمَا هُوَ شَأْنُ أَهْلِ الزِّنَى، أَيْ غَيْرُ الْمُؤْمِنِينَ، لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ لَا يَكُونُ الزِّنَى لَهُ دَأْبًا، وَلَوْ صَدَرَ مِنْهُ لَكَانَ عَلَى سَبِيلِ الْفَلْتَةِ كَمَا وَقع لما عز بْنِ مَالِكٍ.
Dolayısıyla O'nun: {الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً} “Zina eden erkek ancak zina eden...” vd. buyruğundan kastedilenin şu olduğu kesinleşir: İslâm'dan önce zinayı âdet edinmiş ve bununla ahlaklanmış, sonra İslâm'a girip fahişeler ve gizli dost tutan kadınlar gibi zinayı sürdüren bir kadınla (ki bunlar kaçınılmaz olarak gayrimüslim kadınlardır) evlenmek isteyen kimsedir. İşte Allah: {وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ} “Bu, müminlere haram kılınmıştır” buyruğuyla Müslümanları böyle bir kadınla evlenmekten nehyetmiştir. Bunun öncesinde de böylesi bir evliliğin Müslümanın durumuna yakışmadığını, bilakis bunun zina ehlinin, yani mümin olmayanların işi olduğunu ifade ederek bu fiili çirkin gösteren bir mukaddime getirilmiştir; zira müminin âdeti zina olamaz, şayet ondan böyle bir fiil sadır olursa bu, Mâiz b. Mâlik'in başına geldiği gibi bir anlık sürçme şeklinde olur.
فَقَوْلُهُ: الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً تَمْهِيدٌ وَلَيْسَ بِتَشْرِيعٍ، لِأَنَّ الزَّانِيَ- بِمَعْنَى مَنِ الزِّنَى لَهُ عَادَةٌ- لَا يَكُونُ مُؤْمِنًا فَلَا تُشَرَّعُ لَهُ أَحْكَامُ الْإِسْلَامِ.
O halde O'nun: {الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً} “Zina eden erkek ancak zina eden veya müşrik olan bir kadınla evlenir” buyruğu bir hazırlıktır, teşri değildir; çünkü zânî -zinayı âdet edinen kimse anlamında- mümin olamaz, dolayısıyla ona İslâm'ın hükümleri teşri edilmez.
وَهَذَا مِنْ قَبِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: الْخَبِيثاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثاتِ [النُّور: ٢٦] وَهَذَا يَتَضَمَّنُ أَنَّ الْمُسْلِمَ إِذَا تَزَوَّجَ زَانِيَةً فَقَدْ وَضَعَ نَفْسَهُ فِي صَفِّ الزُّنَاةِ، أَيِ الْمُشْرِكِينَ.
Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu kabilindendir: {الْخَبِيثاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثاتِ} “Kötü kadınlar kötü erkeklere, kötü erkekler de kötü kadınlara [yaraşır]” [en-Nûr: 26]. Bu da gösterir ki Müslüman bir kimse zina eden bir kadınla evlendiğinde kendisini zânîlerin, yani müşriklerin safına koymuş olur.
وَعُطِفَ قَوْلُهُ: أَوْ مُشْرِكَةً عَلَى زانِيَةً لِزِيَادَةِ التَّفْظِيعِ فَإِنَّ الزَّانِيَةَ غَيْرَ الْمُسْلِمَةِ قَدْ تَكُونُ غَيْرَ مُشْرِكَةٍ مِثْلَ زَوَانِي الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَبَغَايَاهُمَا. وَكَذَلِكَ عُطِفَ أَوْ مُشْرِكٌ عَلَى إِلَّا زانٍ لِظُهُورِ أَنَّ الْمَقَامَ لَيْسَ بِصَدَدِ التَّشْرِيعِ لِلْمُشْرِكَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ أَحْكَامَ التَّزَوُّجِ بَيْنَهُمْ إِذْ لَيْسُوا بِمُخَاطَبِينَ بِفُرُوعِ الشَّرِيعَةِ.
{أَوْ مُشْرِكَةً} “...veya müşrik bir kadın” ifadesinin {زانِيَةً} “zina eden kadın” ifadesine matuf kılınması çirkinliği artırmak içindir; zira gayrimüslim zâniye, Yahudi ve Hristiyanların zânî ve fahişe kadınları gibi müşrik olmayabilir. Aynı şekilde {أَوْ مُشْرِكٌ} “...veya müşrik bir erkek” ifadesi de {إِلَّا زانٍ} “ancak zina eden erkek” ifadesine matuftur; çünkü makamın, kendi aralarındaki evlilik hükümlerini müşrik erkek ve kadınlara teşri etme makamı olmadığı açıktır; zira onlar şeriatın füruuyla muhatap değillerdir.
فَتَمَحَّضَ مِنْ هَذَا أَنَّ الْمُؤْمِنَ الصَّالِحَ لَا يَتَزَوَّجُ الزَّانِيَةَ. ذَلِكَ لِأَنَّ الدُّرْبَةَ عَلَى الزِّنَى يَتَكَوَّنُ بِهَا خُلُقٌ يُنَاسِبُ أَحْوَالَ الزُّنَاةِ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ فَلَا يَرْغَبُ فِي مُعَاشَرَةِ الزَّانِيَةِ إِلَّا
Bundan açıkça anlaşılmaktadır ki salih bir mümin zâniye ile evlenmez. Zira zinaya alışkanlık, erkek ve kadın zânîlerin durumlarına uygun bir ahlak oluşturur; dolayısıyla zina eden bir kadınla birlikte yaşamayı ancak...
مَنْ تَرُوقُ لَهُ أَخْلَاقُ أَمْثَالِهَا، وَقَدْ كَانَ الْمُسْلِمُونَ أَيَّامَئِذٍ قَرِيبِي عَهْدٍ بِشِرْكٍ وَجَاهِلِيَّةٍ فَكَانَ مِنْ مُهِمِّ سِيَاسَةِ الشَّرِيعَةِ لِلْمُسْلِمِينَ التَّبَاعُدُ بِهِمْ عَنْ كُلِّ مَا يُسْتَرْوَحُ مِنْهُ أَنْ يُذَكِّرَهُمْ بِمَا كَانُوا يَأْلَفُونَهُ قَصْدَ أَنْ تَصِيرَ أَخْلَاقُ الْإِسْلَامِ مَلَكَاتٍ فِيهِمْ فَأَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُبْعِدَهُمْ عَمَّا قَدْ يُجَدِّدُ فِيهِمْ أَخْلَاقًا أَوْشَكُوا أَنْ يَنْسَوْهَا.
onun gibilerin ahlakından hoşlanan kimse ister. Müslümanlar o günlerde şirk ve cahiliye döneminden henüz yeni çıkmışlardı. Bu sebeple İslâm ahlakının onlarda yerleşik bir meleke haline gelmesi amacıyla, alıştıkları şeyleri kendilerine hatırlatabilecek her türlü kokudan onları uzak tutmak şeriatın Müslümanlara yönelik önemli bir siyasetiydi. İşte Allah, neredeyse unutmak üzere oldukları ahlakı kendilerinde yeniden canlandırabilecek şeylerden onları uzaklaştırmak istemiştir.
فَمَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ مَوْقِعُ الْمَقْصُودِ مِنَ الْكَلَامِ بَعْدَ الْمُقَدِّمَةِ وَلِذَلِكَ جَاءَتْ مُسْتَأْنَفَةً كَمَا تَقَعُ النَّتَائِجُ بَعْدَ أَدِلَّتِهَا، وَقُدِّمَ قَبْلَهَا حُكْمُ عُقُوبَةِ الزِّنَى لِإِفَادَةِ حُكْمِهِ وَمَا يَقْتَضِيهِ ذَلِكَ مِنْ تَشْنِيعِ فِعْلِهِ. فَلِذَلِكَ فَالْمُرَادُ بِالزَّانِي: مَنْ وَصْفُ الزِّنَى عَادَتُهُ.
Dolayısıyla bu ayetin konumu, mukaddimeden sonra gelen asıl maksadın konumudur; bu yüzden tıpkı delillerin ardından gelen neticeler gibi müsteneftir (yeni bir başlangıçtır). Ondan önce zina cezasının hükmü, hem onun hükmünü bildirmek hem de bunun gerektirdiği şekilde fiilin çirkinliğini ortaya koymak için öne alınmıştır. Bu sebeple «zânî» lafzından maksat, zina vasfını âdet edinen kimsedir.
وَفِي «تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ» عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَمُجَاهِدٍ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ خَاصَّةٌ فِي رَجُلٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ اسْتَأْذَنَ رَسُول الله ﷺ فِي نِكَاحِ امْرَأَةٍ يُقَالُ لَهَا: أُمُّ مَهْزُولٍ، وَكَانَتْ مِنْ بَغَايَا الزَّانِيَاتِ وَشَرَطَتْ لَهُ أَنْ تُنْفِقَ عَلَيْهِ (وَلَعَلَّ أُمَّ مَهْزُولٍ كُنْيَةُ عَنَاقَ وَلَعَلَّ الْقِصَّةَ وَاحِدَةٌ) إِذْ لَمْ يُرْوَ غَيْرُهَا. قَالَ الْخَطَّابِيُّ: هَذَا خَاصٌّ بِهَذِهِ الْمَرْأَةِ إِذْ كَانَتْ كَافِرَةً فَأَمَّا الزَّانِيَةُ الْمُسْلِمَةُ فَإِنَّ الْعَقْدَ عَلَيْهَا لَا يُفْسَخُ.
Kurtubî Tefsiri'nde Amr b. el-Âs ve Mücâhid'den nakledildiğine göre bu ayet, Müslümanlardan bir adamın, zina eden fahişelerden olan ve kendisine bakmayı şart koşan Ümmü Mehzûl adındaki bir kadınla evlenmek için Resûlullah'tan [sallallâhu aleyhi ve sellem] izin istemesi hakkında özeldir (belki de Ümmü Mehzûl, Anâk'ın künyesidir ve belki de kıssa tek bir kıssadır; zira başka bir kıssa rivayet edilmemiştir). Hattâbî şöyle demiştir: «Bu hüküm kâfir olduğu için bu kadına hastır; Müslüman zâniyeye gelince onunla yapılan nikâh akdi feshedilmez.»
وَابْتُدِئَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِذِكْرِ الزَّانِي قَبْلَ ذِكْرِ الزَّانِيَةِ عَلَى عَكْسِ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ [النُّور: ٢] فَإِنَّ وَجْهُ تَقْدِيمِ الزَّانِيَةِ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ هُوَ مَا عَرَفْتَهُ، فَأَمَّا هُنَا فَإِنَّ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ كَانَ رَغْبَةَ رَجُلٍ فِي تَزَوُّجِ امْرَأَةٍ تَعَوَّدَتِ الزِّنَى فَكَانَ الْمَقَامُ مُقْتَضِيًا الِاهْتِمَامَ بِمَا يَتَرَتَّبُ عَلَى هَذَا السُّؤَالِ مِنْ مَذَمَّةِ الرَّجُلِ الَّذِي يَتَزَوَّجُ مِثْلَ تِلْكَ الْمَرْأَةِ.
Bu ayette, daha önce geçen: {الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ} “Zina eden kadın ile zina eden erkeğin her birine yüzer değnek vurun” [en-Nûr: 2] buyruğunun aksine zâniyeden önce zânînin zikriyle başlanmıştır. Nitekim önceki ayette kadının öne alınış gerekçesini öğrenmiştiniz; burada ise bu ayetin iniş sebebi bir erkeğin zinayı âdet edinmiş bir kadınla evlenme arzusu olduğundan, makam bu soruya terettüp eden hususa, yani böyle bir kadınla evlenen erkeğin yerilmesine ehemmiyet vermeyi gerektirmiştir.
وَجُمْلَةُ وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ تَكْمِيلٌ لِلْمَقْصُودِ مِنَ الْجُمْلَتَيْنِ قَبْلَهَا، وَهُوَ تَصْرِيحٌ بِمَا أُرِيدَ مِنْ تَفْظِيعِ نِكَاحِ الزَّانِيَةِ وَبِبَيَانِ الْحُكْمِ الشَّرْعِيِّ فِي الْقَضِيَّةِ.
{وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ} “Bu, müminlere haram kılınmıştır” cümlesi, kendisinden önceki iki cümlenin maksadını tamamlayıcı niteliktedir; zâniye ile evlenmenin çirkinliğini ve bu meseledeki şer'î hükmü açıkça beyan etmektedir.
وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى الْمَعْنَى الَّذِي تَضَمَّنَتْهُ الْجُمْلَتَانِ مِنْ قَبْلُ وَهُوَ نِكَاحُ الزَّانِيَةِ، أَيْ وَحُرِّمَ نِكَاحُ الزَّانِيَةِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، فَلِذَلِكَ عُطِفَتْ جُمْلَةُ وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّهَا أَفَادَتْ تَكْمِيلًا لِمَا قَبْلَهَا وَشَأْنُ التَّكْمِيلِ أَنْ يَكُونَ بِطَرِيقِ الْعَطْفِ. وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ حَمَلَ الْآيَةَ عَلَى ظَاهِرِهَا مِنَ التَّحْرِيمِ وَقَالُوا: هَذَا حُكْمٌ مَنْسُوخٌ نَسَخَتْهَا الْآيَةُ بَعْدَهَا وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ [النُّور: ٣٢] فَدَخَلَتِ الزَّانِيَةُ فِي الْأَيَامَى، أَيْ بَعْدَ أَنِ اسْتَقَرَّ الْإِسْلَامُ وَذَهَبَ الْخَوْفُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ مِنْ أَنْ تُعَاوِدَهُمْ أَخْلَاقُ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ.
{ذلِكَ} “Bu” buyruğundaki işaret, önceki iki cümlenin ihtiva ettiği anlama, yani zâniye ile evlenmeye yöneliktir; yani zâniye ile evlenmek müminlere haram kılınmıştır. İşte bu sebeple {وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ} “Bu, müminlere haram kılınmıştır” cümlesi atfedilmiştir; çünkü kendinden öncekini tamamlamaktadır, tamamlamanın gereği de atıf yoluyla olmasıdır. Âlimlerden bazıları ayeti zahiri olan haramlığa hamletmiş ve şöyle demişlerdir: Bu mensuh bir hükümdür; onu daha sonra gelen {وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ} “İçinizden bekâr olanları evlendirin” [en-Nûr: 32] ayeti neshetmiştir. Böylece zâniye de bekârlar (eyâmâ) kapsamına girmiştir; yani İslâm yerleştikten ve cahiliye ehlinin ahlakının Müslümanlara yeniden sirayet etmesi korkusu ortadan kalktıktan sonra.
وَرُوِيَ هَذَا عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَابْنِ عُمَرَ، وَبِهِ
Bu görüş Saîd b. el-Müseyyeb, Abdullah b. Amr b. el-Âs ve İbn Ömer'den rivayet edilmiştir; Mâlik,
أَخَذَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ، وَلَمْ يُؤْثَرْ أَنَّ أَحَدًا تَزَوَّجَ زَانِيَةً فِيمَا بَيْنَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ وَنُزُولِ نَاسِخِهَا، وَلَا أَنَّهُ فُسِخَ نِكَاحُ مُسْلِمٍ امْرَأَةً زَانِيَةً. وَمُقْتَضَى التَّحْرِيمِ الْفَسَادُ وَهُوَ يَقْتَضِي الْفَسْخَ. وَقَالَ الْخَطَّابِيُّ: هَذَا خَاصٌّ بِهَذِهِ الْمَرْأَةِ إِذْ كَانَتْ كَافِرَةً فَأَمَّا الزَّانِيَةُ الْمُسْلِمَةُ فَإِنَّ الْعَقْدَ عَلَيْهَا لَا يُفْسَخُ. وَمِنْهُمْ مَنْ رَأَى حُكْمَهَا مُسْتَمِرًّا. وَنَسَبَ الْفَخْرُ الْقَوْلَ بِاسْتِمْرَارِ حُكْمِ التَّحْرِيمِ إِلَى أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَعَائِشَةَ ﵃ وَنَسَبَهُ غَيْرُهُ إِلَى التَّابِعِينَ وَلَمْ يَأْخُذْ بِهِ فُقَهَاءُ الْأَمْصَارِ من بعد.
Ebû Hanîfe ve Şâfiî de bunu benimsemiştir. Bu ayetin inişi ile nesheden ayetin inişi arasında hiç kimsenin zâniye ile evlendiği veya zâniye bir kadınla evlenen bir Müslümanın nikâhının feshedildiği rivayet edilmemiştir. Haramlığın gereği fesattır, fesat da feshi gerektirir. Hattâbî şöyle demiştir: «Bu hüküm kâfir olduğu için bu kadına hastır; Müslüman zâniyeye gelince onunla yapılan nikâh akdi feshedilmez.» Âlimlerden bir kısmı ise ayetin hükmünün devam ettiği görüşündedir. Fahreddin [er-Râzî], haramlık hükmünün devam ettiği görüşünü Ebû Bekir, Ömer, Ali, İbn Mes'ûd ve Âişe'ye (radıyallâhu anhum) nispet etmiş; başkaları da bunu tâbiîne nispet etmiştir, ancak daha sonraki belde fakihleri bunu benimsememiştir.
[سُورَة النُّور (٢٤) : الْآيَات ٤ إِلَى ٥]
[Nûr Suresi (24), Âyet 4-5]
وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً وَلا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٤) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥)
{وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً وَلا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٤) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥)} “İffetli kadınlara iftira atıp da sonra dört şahit getiremeyenlere seksen değnek vurun ve onların şahitliğini ebediyen kabul etmeyin. İşte onlar yoldan çıkmışların ta kendileridir. Ancak bundan sonra tövbe edip ıslah olanlar müstesnadır. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
كَانَ فَاشِيًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ رَمْيُ بَعْضِهِمْ بَعْضًا بِالزِّنَى إِذَا رَأَوْا بَيْنَ النِّسَاءِ وَالرِّجَالِ تَعَارُفًا أَوْ مُحَادَثَةً.
Cahiliye döneminde, kadınlar ve erkekler arasında bir tanışıklık veya konuşma gördüklerinde birbirlerine zina iftirasında bulunmak yaygındı.
وَكَانَ فَاشِيًا فِيهِمُ الطَّعْنُ فِي الْأَنْسَابِ بُهْتَانًا إِذَا رَأَوْا قِلَّةَ شَبَهٍ بَيْنَ الْأَبِ وَالِابْنِ، فَكَانَ مِمَّا يَقْتَرِنُ بِحُكْمِ حَدِّ الزِّنَى أَنْ يُذَيَّلَ بِحُكْمِ الَّذِينَ يرْمونَ الْمُحْصنَات بالزنى إِذَا كَانُوا غَيْرَ أَزْوَاجِهِنَّ وَهُوَ حَدُّ الْقَذْفِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ وَجْهُ الِاقْتِرَانِ بِالْفَاءِ فِي قَوْلِهِ: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا [النُّور: ٢] الْآيَةَ.
Ayrıca baba ile oğul arasında benzerliğin az olduğunu gördüklerinde iftira yoluyla neseplere dil uzatmak da aralarında yaygındı. Bu sebeple zina cezası hükmünün, kocaları dışındaki iffetli kadınlara zina iftirasında bulunanların hükmüyle, yani kazif (iftira) haddiyle devam ettirilmesi birbirini tamamlayan hususlardan olmuştur. {الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا} “Zina eden kadın ile zina eden erkeğe... değnek vurun” [en-Nûr: 2] ayetinde fâ (فَـ) harfiyle irtibat kurulmasının gerekçesi daha önce geçmişti.
وَالرَّمْيُ حَقِيقَتُهُ: قَذْفُ شَيْءٍ مِنَ الْيَدِ. وَشَاعَ اسْتِعْمَالُهُ فِي نِسْبَةِ فِعْلٍ أَوْ وَصْفٍ إِلَى شَخْصٍ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً
Ramy (رَمْي) kelimesinin hakiki anlamı: Bir şeyi elden fırlatıp atmaktır. Bir fiili veya vasfı bir şahsa isnat etme anlamında kullanımı yaygınlaşmıştır. Bu, Yüce Allah'ın: {ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً} “sonra da onu bir suçsuzun üzerine atarsa...”
فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١١٢] . وَحُذِفَ الْمَرْمِيُّ بِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِظُهُورِ الْمَقْصُودِ بِقَرِينَةِ السِّيَاقِ وَذِكْرِ الْمُحْصَنَاتِ.
şeklindeki buyruğunda Nisâ Suresi'nde [112] geçmişti. Bu ayette ise siyak karinesi ve iffetli kadınların (muhsanât) zikredilmesi sebebiyle kastedilen açık olduğundan, atılan şey (iftira konusu/zina) hazfedilmiştir.
وَالْمُحْصَنَاتُ: هُنَّ الْمُتَزَوِّجَاتُ مِنَ الْحَرَائِرِ. وَالْإِحْصَانُ: الدُّخُولُ بِزَوْج بِعقد نِكَاح.
el-Muhsanât (الْمُحْصَنَاتُ): Hür kadınlardan evli olanlardır. İhsan (إِحْصَان) ise nikâh akdiyle evlenip zifafa girmektir.
وَالْمُحْصَنُ: اسْمُ مَفْعُولٍ مِنْ أَحْصَنَ الشَّيْءَ إِذَا مَنَعَهُ مِنَ الْإِضَاعَةِ وَاسْتِيلَاءِ الْغَيْرِ عَلَيْهِ، فَالزَّوْجُ يُحَصِّنُ امْرَأَتَهُ، أَيْ يَمْنَعُهَا مِنَ الْإِهْمَالِ وَاعْتِدَاءِ الرِّجَالِ. وَهَذَا كَتَسْمِيَةِ الْأَبْكَارِ مُخَدَّرَاتٍ وَمَقْصُورَاتٍ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ. وَلَا يُطْلَقُ وَصْفُ الْمُحْصَناتِ إِلَّا عَلَى الْحَرَائِرِ الْمُتَزَوِّجَاتِ دُونَ الْإِمَاءِ لِعَدَمِ صِيَانَتِهِنَّ فِي عُرْفِ النَّاسِ قَبْلَ الْإِسْلَامِ.
el-Muhsan (الْمُحْصَنُ): Bir şeyi zayi olmaktan ve başkasının el koymasından koruduğunda kullanılan «ahsanâ» (أَحْصَنَ) fiilinin ism-i mef'ûlüdür; zira koca karısını muhsan kılar, yani onu başıboşluktan ve erkeklerin tecavüzünden korur. Bu, bâkire kızların «muhaddere» ve «maksûre» (örtülü, korunaklı) diye adlandırılması gibidir ve Nisâ Suresi'nde geçmişti. el-Muhsanât vasfı, İslâm'dan önce insanların örfünde korunup gözetilmedikleri için câriyeler hakkında değil, yalnızca evli hür kadınlar hakkında kullanılır.
وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ الشَّهَادَةِ لِظُهُورِ أَنَّهُمْ شُهَدَاءٌ عَلَى إِثْبَاتِ مَا رَمَى بِهِ الْقَاذِفُ، أَيْ إِثْبَاتُ وُقُوعِ الزِّنَى بِحَقِيقَتِهِ الْمُعْتَدِّ بِهَا شَرْعًا، وَمِنَ الْبَيِّنِ
Şahitliğin müteallakı (şahit olunan konu), onların iftiracının isnat ettiği şeyi ispata, yani zinanın şer'an muteber hakikatiyle vuku bulduğunu ispata şahit oldukları açık olduğu için hazfedilmiştir. Şu da açıktır ki:
أَنَّ الشُّهَدَاءَ الْأَرْبَعَةَ هُمْ غَيْرُ الْقَاذِفِ لِأَنَّ مَعْنَى يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ لَا يَتَحَقَّقُ فِيمَا إِذَا كَانَ الْقَاذِفُ مِنْ جُمْلَةِ الشُّهَدَاءِ. وَالْجَلْدُ
Dört şahit, iftiracının dışındaki kimselerdir; zira {يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ} “dört şahit getirsinler” ifadesinin manası, iftiracı şahitlerin arasında yer aldığında gerçekleşmiş olmaz. Cild (kırbaç/değnek vurma cezası)
تَقَدَّمَ آنِفًا. وَشُرِّعَ هَذَا الْجَلْدُ عِقَابًا لِلرَّامِي بِالْكَذِبِ أَوْ بِدُونِ تَثَبُّتٍ وَلِسَدِّ ذَرِيعَةِ ذَلِكَ.
az önce geçmişti. Bu değnek vurma cezası, yalan yere ya da kesin bilgiye dayanmaksızın iftira atanı cezalandırmak ve buna giden yolu kapatmak (sedd-i zerîa) amacıyla teşri kılınmıştır.
وَأُسْنِدَ فِعْلُ يَرْمُونَ إِلَى اسْم مَوْصُول الْمُذَكَّرِ وَضَمَائِرِ تابُوا- وأَصْلَحُوا وَكَذَلِكَ وُصِفَ الْفاسِقُونَ بِصِيَغِ التَّذْكِيرِ، وَعُدِّيَ فِعْلُ الرَّمْيِ إِلَى مَفْعُولٍ بِصِيغَةِ الْإِنَاثِ كُلُّ ذَلِكَ بِنَاءً عَلَى الْغَالِبِ أَوْ عَلَى مُرَاعَاةِ قصَّة كَانَت سبّ نُزُولِ الْآيَةِ وَلَكِنَّ هَذَا الْحُكْمَ فِي الْجَمِيعِ يَشْمَلُ ضِدَّ أَهْلِ هَذِهِ الصِّيغَةِ فِي مَوَاقِعِهَا كُلِّهَا بِطَرِيقِ الْقِيَاسِ. وَلَا اعْتِدَادَ بِمَا يُتَوَهَّمُ مِنْ فَارِقِ إِلْصَاقِ الْمَعَرَّةِ بِالْمَرْأَةِ إِذَا رُمِيَتْ بِالزِّنَى دُونَ الرَّجُلِ يُرْمَى بِالزِّنَى لِأَنَّ جَعْلَ الْعَارِ عَلَى الْمَرْأَةِ تَزْنِي دُونَ الرَّجُلِ يَزْنِي إِنَّمَا هُوَ عَادَةٌ جَاهِلِيَّةٌ لَا الْتِفَاتَ إِلَيْهَا فِي الْإِسْلَامِ فَقَدْ سَوَّى الْإِسْلَامُ التَّحْرِيمَ وَالْحَدَّ وَالْعِقَابَ الْآجِلَ وَالذَّمَّ الْعَاجِلَ بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَالرَّجُلِ.
{يَرْمُونَ} fiili müzekker ism-i mevsûle ve {تابُوا} ile {أَصْلَحُوا} zamirlerine isnat edilmiş, aynı şekilde {الْفاسِقُونَ} lafzı da müzekker kalıbıyla vasıflanmış, iftira fiili (ramy) ise müennes kalıbındaki bir mef'ûle geçişli kılınmıştır. Bütün bunlar galip duruma binaen veya ayetin iniş sebebi olan kıssa gözetilerek yapılmıştır; ancak bu hüküm kıyas yoluyla bütün bu konumların karşıtını da kapsamaktadır. Kadına zina iftirası atıldığında lekenin bulaşması ile erkeğe zina iftirası atılması arasında vehmedilen farka itibar edilmez; zira zina eden erkeğe değil de kadına leke sürmek İslâm'da iltifat edilmeyen bir cahiliye âdetidir. Nitekim İslâm haram kılma, had cezası, ahiret azabı ve dünyadaki kınama hususlarında kadın ile erkeği eşit kılmıştır.
وَقَدْ يُعَدُّ اعْتِدَاءُ الرَّجُلِ بِزِنَاهُ أَشَدَّ مِنَ اعْتِدَاءِ الْمَرْأَةِ بِزِنَاهَا لِأَنَّ الرَّجُلَ الزَّانِيَ يُضَيِّعُ نَسَبَ نَسْلِهِ فَهُوَ جَانٍ عَلَى نَفْسِهِ، وَأَمَّا الْمَرْأَةُ فولدها لَا حق بِهَا لَا مَحَالَةَ فَلَا جِنَايَةَ عَلَى نَفْسِهَا فِي شَأْنِهِ، وَهُمَا مُسْتَوِيَانِ فِي الْجِنَايَةِ عَلَى الْوَلَدِ بِإِضَاعَةِ نَسَبِهِ فَهَذَا الْفَارِقُ الْمَوْهُومُ مُلْغًى فِي الْقِيَاسِ.
Hatta erkeğin zinasındaki tecavüz kadının zinasındaki tecavüzden daha ağır bile sayılabilir; çünkü zânî erkek kendi soyunun nesebini zayi eder, dolayısıyla bizzat kendi nefsine karşı bir suç işlemiştir. Kadına gelince, çocuğu kaçınılmaz olarak kendisine bağlıdır, dolayısıyla onun hakkında kendi nefsine karşı bir suç işlemiş olmaz. Çocuk açısından ise nesebini zayi etme suçu bakımından ikisi eşittir; dolayısıyla bu vehmedilen fark kıyasta hükümsüzdür.
أَمَّا عَدَمُ قَبُولِ شَهَادَةِ الْقَاذِفِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ فَلِأَنَّهُ لَمَّا قَذَفَ بِدُونِ إِثْبَاتٍ قَدْ دَلَّ عَلَى تَسَاهُلِهِ فِي الشَّهَادَةِ فَكَانَ حَقِيقًا بِأَنْ لَا يُؤْخَذَ بِشَهَادَتِهِ.
Gelecekte kazif yapanın (iftiracının) şahitliğinin kabul edilmemesine gelince, delilsiz iftira attığında şahitlik konusunda gevşek davrandığını göstermiş, bu yüzden de şahitliğinin dikkate alınmamasına müstahak olmuştur.
وَالْأَبَدُ: الْزَمْنُ الْمُسْتَقْبَلُ كُلُّهُ. وَاسْمُ الْإِشَارَةِ لِلْإِعْلَانِ بِفِسْقِهِمْ لِيَتَمَيَّزُوا فِي هَذِهِ الصِّفَةِ الذَّمِيمَةِ.
Ebed (أَبَد): Gelecek zamanın tamamıdır. İşaret zamiri ise bu yerilmiş sıfatta temayüz etsinler diye fâsıklıklarını ilan etmek içindir.
وَالْحَصْرُ فِي قَوْلِهِ: وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ لِلْمُبَالَغَةِ فِي شَنَاعَةِ فِسْقِهِمْ حَتَّى كَأَنَّ مَا عَدَاهُ مِنَ الْفُسُوقِ لَا يَعُدُّ فِسْقًا.
{وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ} “İşte onlar yoldan çıkmışların ta kendileridir” buyruğundaki hasr (sınırlandırma), onların fâsıklığının çirkinliğini mübalağalı biçimde vurgulamak içindir; öyle ki sanki bunun dışındaki günahlar fâsıklık sayılmaz gibidir.
وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا حَقُّهُ أَنْ يَعُودَ إِلَى جَمِيعِ مَا تَقَدَّمَ قَبْلَهُ كَمَا هُوَ شَأْنُ الِاسْتِثْنَاءِ عِنْدَ الْجُمْهُورِ إِلَّا أَنَّهُ هُنَا رَاجِعٌ إِلَى خُصُوصِ عَدَمِ
{إِلَّا الَّذِينَ تابُوا} “Ancak tövbe edenler müstesnadır” buyruğundaki istisnanın gereği -cumhura göre istisnanın genel kuralı olduğu üzere- kendisinden önce geçenlerin tamamına dönmesidir; ancak buradaki istisna yalnızca...
قَبُولِ شَهَادَتِهِمْ وَإِثْبَاتِ فِسْقِهِمْ وَغَيْرُ رَاجِعٍ إِلَى إِقَامَةِ الْحَدِّ، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِ ذلِكَ، أَيْ بَعْدَ أَنْ تَحَقَّقَتِ الْأَحْكَامُ الثَّلَاثَةُ فَالْحَدُّ قَدْ فَاتَ عَلَى أَنَّهُ قَدْ عُلِمَ مِنَ اسْتِقْرَاءِ الشَّرِيعَةِ أَنَّ الْحُدُودَ الشَّرْعِيَّةَ لَا تُسْقِطُهَا تَوْبَةُ مُقْتَرِفِ مُوجِبِهَا وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَجَمَاعَةٌ: الِاسْتِثْنَاءُ يَرْجِعُ إِلَى الْجُمْلَةِ الْأَخِيرَةِ جَرْيًا عَلَى أَصْلِهِ فِي عَوْدِ الِاسْتِثْنَاءِ الْوَارِدِ بَعْدَ جُمَلٍ مُتَعَاطِفَةٍ.
şahitliklerinin kabul edilmemesi ve fâsıklıklarının sürmesi hükmüne racidir; haddin uygulanmasına dönük değildir. Bunun karinesi {مِنْ بَعْدِ ذلِكَ} “bundan sonra” buyruğudur; yani bu üç hüküm gerçekleştikten sonra demektir, dolayısıyla had cezası geçmiş bulunmaktadır. Kaldı ki şeriatın istikrasından (tümevarımından) bilindiği üzere, şer'î hadleri cezayı gerektiren fiili işleyenin tövbesi düşürmez. Ebû Hanîfe ve bir grup âlim ise birbiri ardına atfedilen cümlelerden sonra gelen istisnanın dönüşüne dair usul kaidelerine dayanarak istisnanın son cümleye döneceğini söylemişlerdir.
وَالتَّوْبَةُ: الْإِقْلَاعُ وَالنَّدَمُ وَظُهُورُ عَزْمِهِ عَلَى أَنْ لَا يَعُودَ لِمِثْلِ ذَلِكَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ التَّوْبَة فِي سُورَة النِّسَاءِ [١٧] عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ الْآيَاتِ. وَلَيْسَ مِنْ
Tövbe: [Günahı] terk etmek, pişmanlık duymak ve bir daha benzerine dönmeme azmini ortaya koymaktır. Tövbe konusu daha önce Nisâ Suresi'nde [17], Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ} “Allah'ın kabul edeceği tövbe...” ayetlerinde geçmişti. Cumhura ve
شَرْطِ التَّوْبَةِ أَنْ يُكَذِّبَ نَفْسَهُ فِيمَا قَذَفَ بِهِ عِنْدَ الْجُمْهُورِ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ، لِأَنَّهُ قَدْ يَكُونُ صَادِقًا وَلَكِنَّهُ عَجَزَ عَنْ إِثْبَاتِ ذَلِكَ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ عَلَى الصِّفَةِ الْمَعْلُومَةِ، فَتَوْبَتُهُ أَنْ يَصْلُحَ وَيَحْسُنَ حَالُهُ وَيَتَثَبَّتَ فِي أَمْرِهِ. وَقَالَ قَوْمٌ: لَا تُعْتَبَرُ تَوْبَتُهُ حَتَّى يُكَذِّبَ نَفْسَهُ. وَهَذَا قَوْلُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَالشَّعْبِيِّ، وَلَمْ يَقْبَلْ عُمَرُ شَهَادَةَ أَبِي بَكْرَةَ لِأَنَّهُ أَبَى أَنْ يُكَذِّبَ نَفْسَهُ فِيمَا رَمَى بِهِ الْمُغِيرَةَ بْنَ شُعْبَةَ. وَقَبِلَ مِنْ بَعْدُ شَهَادَةَ شِبْلِ بْنِ مَعْبَدِ وَنَافِعِ بْنِ كَلَدَةَ لِأَنَّهُمَا أَكْذَبَا أَنْفُسَهُمَا فِي تِلْكَ الْقَضِيَّةِ وَكَانَ عُمَرُ قَدْ حَدَّ ثَلَاثَتَهُمْ حَدَّ الْقَذْفِ.
Mâlik'in görüşüne göre tövbenin şartlarından biri iftira attığı hususta kendisini yalanlaması değildir; çünkü kişi doğru söylüyor olabilir ancak bunu bilinen vasıftaki dört şahitle ispat etmekten aciz kalmış olabilir. Bu durumda onun tövbesi ıslah olması, halini güzelleştirmesi ve işinde ihtiyatlı davranmasıdır. Bir topluluk ise «Kendisini yalanlamadıkça tövbesi geçerli sayılmaz» demiştir; bu Ömer b. el-Hattâb ile Şa'bî'nin görüşüdür. Nitekim Ömer, Mugīre b. Şu'be'ye isnat ettiği konuda kendini yalanlamaktan kaçındığı için Ebû Bekre'nin şahitliğini kabul etmemiş; daha sonra Şibl b. Ma'bed ve Nâfi' b. Kelede'nin şahitliğini ise o hadisede kendilerini yalanladıkları için kabul etmiştir. Ömer bu üçünün hepsine de kazif haddi uygulamıştı.
وَمَعْنَى أَصْلَحُوا فَعَلُوا الصَّلَاحَ، أَيْ صَارُوا صَالِحِينَ. فَمَفْعُولُ الْفِعْلِ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ، أَيْ أَصْلَحُوا أَنْفُسَهُمْ بِاجْتِنَابِ مَا نُهُوا عَنْهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{أَصْلَحُوا} kelimesinin anlamı «ıslah ettiler/iyi işler yaptılar», yani salih kimseler oldular demektir. Fiilin mef'ûlü siyakın delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir; yani nehyedildikleri şeylerden kaçınarak kendilerini ıslah ettiler demektir. Bu husus daha önce Yüce Allah'ın:
قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ [الْبَقَرَة: ١١] ، وَقَوْلِهِ: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٠] .
{قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ} “«Biz ancak ıslah edicileriz» dediler” [el-Bakara: 11] ve Bakara Suresi'ndeki: {إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا} “Ancak tövbe edenler, ıslah olanlar ve açıklayanlar müstesnadır” [160] buyruklarında geçmişti.
وَفُرِّعَ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ الِاسْتِثْنَاءُ مِنْ مَعْنَى: فَاقْبَلُوا شَهَادَتَهُمْ وَاغْفِرُوا لَهُمْ مَا سَلَفَ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ، أَيْ فَإِنَّ اللَّهَ أَمَرَ بِالْمَغْفِرَةِ لَهُمْ لِأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ، كَمَا قَالَ فِي آيَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٠] : إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ.
{فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğu, istisnanın gerektirdiği şu anlama terettüp etmiştir: «Onların şahitliğini kabul edin ve geçmişlerini bağışlayın; zira Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir»; yani Allah, Gafûr ve Rahîm olduğu için onlar hakkında bağışlamayı emretmiştir; nitekim Bakara Suresi'ndeki [160] ayette şöyle buyurmuştur: {إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} “Ancak tövbe edenler, ıslah olanlar ve açıklayanlar müstesnadır. İşte onların tövbelerini kabul ederim; zira ben tövbeleri çokça kabul edenim, çok merhamet edenim.”
وَإِنَّمَا صَرَّحَ فِي آيَةِ الْبَقَرَةِ بِمَا قُدِّرَ نَظِيرُهُ هُنَا لِأَنَّ الْمَقَامَ هُنَالِكَ مَقَامُ إِطْنَابٍ لِشِدَّةِ الِاهْتِمَامِ بِأَمْرِهِمْ إِذْ ثَابُوا إِلَى الْإِيمَانِ وَالْإِصْلَاحِ وَبَيَانِ مَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنَ الْهُدَى بَعْدَ مَا كَتَمُوهُ وَكَتَمَهُ سَلَفُهُمْ.
Burada takdir edilen hususun bir benzerinin Bakara ayetinde açıkça zikredilmesi, oradaki makamın, onların durumuna verilen büyük ehemmiyet sebebiyle bir itnâb (sözü uzatma/detaylandırma) makamı olmasındandır; zira onlar, kendilerinin ve geçmişlerinin gizlediği hidayeti açıkladıktan, imana ve ıslaha döndükten sonra bu duruma gelmişlerdir.
وَظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّ حَدَّ الْقَذْفِ حَقٌّ لِلَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ. وَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيّ: حق للمقذوف. وَيَتَرَتَّب عَلَى الْخِلَافِ سُقُوطُهُ بِالْعَفْوِ مِنَ الْمَقْذُوفِ.
Ayetin zahiri kazif haddinin Allah hakkı olmasını gerektirmektedir ki bu Ebû Hanîfe'nin görüşüdür. Mâlik ve Şâfiî ise: «İftiraya uğrayanın hakkıdır» demişlerdir. Bu görüş ayrılığına bağlı olarak, iftiraya uğrayanın affetmesiyle haddin düşüp düşmeyeceği neticesi ortaya çıkar.
وَهَذِهِ الْآيَةُ أَصْلٌ فِي حَدِّ الْفِرْيَةِ وَالْقَذْفِ الَّذِي كَانَ أَوَّلُ ظُهُورِهِ فِي رَمْيِ الْمُحْصَنَاتِ بِالزِّنَى. فَكُلُّ رَمْيٍ بِمَا فِيهِ مَعَرَّةٌ مُوجِبٌ لِلْحَدِّ بِالْإِجْمَاعِ الْمُسْتَند للْقِيَاس.
Bu ayet, ilk ortaya çıkışı iffetli kadınlara zina iftirasında bulunmak şeklinde olan iftira ve kazif haddi konusunda temel esastır (asıl). Dolayısıyla insana leke sürecek her türlü isnat, kıyasa dayanan icma ile had cezasını gerektirir.
[٦- ٩]
[6-9]
[سُورَة النُّور (٢٤) : الْآيَات ٦ إِلَى ٩]
[Nûr Suresi (24), Âyet 6-9]
وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَداءُ إِلاَّ أَنْفُسُهُمْ فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٦) وَالْخامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كانَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٧) وَيَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهاداتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْكاذِبِينَ (٨) وَالْخامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْها إِنْ كانَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٩)
{وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَداءُ إِلاَّ أَنْفُسُهُمْ فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٦) وَالْخامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كانَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٧) وَيَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهاداتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْكاذِبِينَ (٨) وَالْخامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْها إِنْ كانَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٩)} “Eşlerine zina iftirasında bulunup da kendilerinden başka şahitleri olmayanlara gelince, onların her birinin şahitliği, kendisinin mutlaka doğru söyleyenlerden olduğuna dair dört defa Allah adına şahitlik etmesidir. Beşincisi ise, eğer yalancılardan ise Allah'ın lanetinin kendi üzerine olmasıdır. Kadının da kocasının mutlaka yalancılardan olduğuna dair dört defa Allah adına şahitlik etmesi cezayı kendisinden savar. Beşincisi ise, eğer [kocası] doğru söyleyenlerden ise Allah'ın gazabının kendi üzerine olmasıdır.”
هَذَا تَخْصِيصٌ للعمومين الَّذين فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ [النُّور: ٤] فَإِنَّ مِنَ الْمُحْصَنَاتِ مَنْ هُنَّ أَزْوَاجٌ لِمَنْ يَرْمِيهِنَّ، فَخُصَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ مِنْ حُكْمِ قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ إِلَخْ إِذْ عُذِرَ الْأَزْوَاجُ خَاصَّةً فِي إِقْدَامِهِمْ عَلَى الْقَوْلِ فِي أَزْوَاجِهِمْ بِالزِّنَى إِذَا لَمْ يَسْتَطِيعُوا إِثْبَاتَهُ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ.
Bu, {وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ} “İffetli kadınlara iftira atanlar...” [en-Nûr: 4] buyruğundaki iki umumun tahsisidir. Zira iffetli kadınlardan (muhsanât) bir kısmı kendilerine iftira atanların eşleridir. Dolayısıyla eşlerine zina isnat edenler, {وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ} vd. buyruğunun hükmünden tahsis edilmiştir; çünkü kocalar, bunu dört şahitle ispat edemedikleri takdirde eşleri hakkında zina isnadında bulunmaya cüret etme hususunda özel olarak mazur görülmüşlerdir.
وَوَجْهُ عُذْرِهِمْ فِي ذَلِكَ مَا فِي نُفُوسِ النَّاسِ مِنْ سَجِيَّةِ الْغَيْرَةِ عَلَى أَزْوَاجِهِمْ وَعَدَمِ احْتِمَالِ رُؤْيَةِ الزِّنَى بِهِنَّ فَدَفَعَ عَنْهُمْ حَدَّ الْقَذْفِ بِمَا شَرَعَ لَهُمْ مِنَ الْمُلَاعَنَةِ.
Bu hususta mazur görülmelerinin gerekçesi, insanların tabiatında eşlerini kıskanma fıtratının bulunması ve onlarla zina edildiğini görmeye tahammül edememeleridir; dolayısıyla onlar için meşru kılınan mülâane (karşılıklı lanetleşme) ile kazif haddi kendilerinden savılmıştır.
وَفِي هَذَا الْحُكْمِ قَبُولٌ لِقَوْلِ الزَّوْجِ فِي امْرَأَتِهِ فِي الْجُمْلَةِ إِذَا كَانَ مُتَثَبِّتًا حَتَّى إِنَّ الْمَرْأَةَ بَعْدَ أَيْمَانِ زَوْجِهَا تُكَلَّفُ بِدَفْعِ ذَلِكَ بِأَيْمَانِهَا وَإِلَّا قُبِلَ قَوْلُهُ
Bu hükümde, koca kesin kanaat sahibi olduğu takdirde eşi hakkındaki sözünün genel olarak kabul edilmesi vardır; öyle ki kadın, kocasının yeminlerinden sonra bunu kendi yeminleriyle savmakla mükellef tutulur, aksi takdirde kocasının sözü kabul edilir.
فِيهَا مَعَ أَيْمَانِهِ فَكَانَ بِمَنْزِلَةِ شَهَادَةِ أَرْبَعَةٍ فَكَانَ مُوجِبًا حَدَّهَا إِذَا لَمْ تَدْفَعْ ذَلِكَ بِأَيْمَانِهَا.
onun hakkındaki [sözü] yeminleriyle birlikte kabul edilir ve bu, dört şahit mesabesinde olur; böylece kadın bunu kendi yeminleriyle savmadığı takdirde ona had cezasını gerektirici hale gelir.
وَعِلَّةُ ذَلِكَ هُوَ أَنَّ فِي نُفُوسِ الْأَزْوَاجِ وَازِعًا يَزَعُهُمْ عَنْ أَنْ يَرْمُوا نِسَاءَهُمْ بِالْفَاحِشَةِ كَذِبًا وَهُوَ وازع التعير مِنْ ذَلِكَ وَوَازِعُ الْمَحَبَّةِ فِي الْأَزْوَاجِ غَالِبًا، وَلِذَلِكَ سَمَّى اللَّهُ ادِّعَاءَ الزَّوْجِ عَلَيْهَا باسم الشَّهَادَة بِظَاهِر الِاسْتِثْنَاءِ فِي قَوْلِهِ: وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَداءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ، وَفِي نُفُوسِهِمْ مِنَ الْغَيْرَةِ عَلَيْهِنَّ مَا لَا يُحْتَمَلُ مَعَهُ السُّكُوتُ عَلَى ذَلِكَ، وَكَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَقْتُلُونَ عَلَى ذَلِكَ وَكَانَ الرَّجُلُ مُصَدَّقًا فِيمَا يَدَّعِيهِ عَلَى امْرَأَتِهِ. وَقَدْ قَالَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ «لَوْ وَجَدْتُ رَجُلًا مَعَ امْرَأَتِي لَضَرَبْتُهُ بِالسَّيْفِ غَيْرَ مُصْفِحٍ» . وَلَكِنَّ الْغَيْرَةَ قَدْ تَكُونُ مُفْرِطَةً وَقَدْ يُذَكِّيهَا فِي النُّفُوسِ تَنَافُسُ الرِّجَالِ فِي أَنْ يَشْتَهِرُوا بِهَا، فَمَنَعَ الْإِسْلَامُ مِنْ ذَلِكَ إِذْ لَيْسَ مِنْ حَقِّ أَحَدٍ إِتْلَافُ نَفْسٍ إِلَّا الْحَاكِمَ. وَلَمْ يُقَرِّرْ جَعْلَ أَرْوَاحِ الزَّوْجَاتِ تَحْتَ تَصَرُّفِ مُخْتَلِفِ نَفْسِيَّاتِ أَزْوَاجِهِنَّ.
Bunun gerekçesi (ilki), kocaların iç dünyasında, eşlerine yalan yere fuhuş isnat etmelerine engel olan caydırıcı bir duygunun bulunmasıdır; bu da bundan dolayı kınanma ve ayıplanma çekincesi ile eşler arasında çoğunlukla var olan sevgi duygusudur. Bu sebeple Allah, {وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَداءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ} “...kendilerinden başka şahitleri de olmayanlar...” buyruğundaki istisnanın zahirine binaen kocanın eşi aleyhindeki iddiasını "şahitlik" diye isimlendirmiştir. Ayrıca kocaların iç dünyasında eşlerine karşı, bu duruma sessiz kalmayı imkânsız kılacak derecede bir kıskançlık gayreti vardır. Câhiliye döneminde bu sebepten dolayı öldürürlerdi ve koca, eşi aleyhine iddia ettiği şeyde doğrulanırdı. Nitekim Sa‘d b. Ubâde [radıyallâhu anh]: «Karımın yanında bir adam bulsam, kılıcın sırtıyla değil, [keskin tarafıyla] ona vururdum» demiştir. Ancak kıskançlık bazen aşırıya kaçabilir ve erkeklerin bununla şöhret bulma hususundaki rekabeti bunu nefislerde körükleyebilir. Hâkim dışında hiç kimsenin bir canı yok etme hakkı olmadığı için İslam bunu yasaklamıştır ve eşlerin canlarını, kocalarının farklı ruh hallerinin tasarrufuna bırakmayı uygun görmemiştir.
وَلَمَّا تَقَرَّرَ حَدُّ الْقَذْفِ اشْتَدَّ الْأَمْرُ عَلَى الْأَزْوَاجِ الَّذِينَ يعثرون على ربية فِي أَزْوَاجِهِمْ.
Kazif (iftira) haddi sabit olunca, eşlerinde şüpheli bir durumla karşılaşan kocalar için mesele ağırlaştı.