وَنَزَلَتْ قَضِيَّةُ عُوَيْمِرٍ الْعَجْلَانِيِّ مَعَ زَوْجِهِ خَوْلَةَ بِنْتِ عَاصِمٍ وَيُقَالُ بِنْتُ قَيْسٍ وَكِلَاهُمَا مِنْ بَنِي عَمِّ عَاصِمِ بْنِ عَدِيٍّ مِنَ الْأَنْصَارِ.
Uveymir el-Aclânî ile eşi Havle bint Âsım —bint Kays da denilir— hakkında bu mesele nazil oldu; her ikisi de Ensâr’dan Âsım b. Adiyy’in amcasının çocuklarıdır.
رَوَى مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ أَنَّ عُوَيْمِرًا الْعَجْلَانِيَّ جَاءَ إِلَى عَاصِمِ بْنِ عَدِيٍّ الْأَنْصَارِيِّ فَقَالَ لَهُ: يَا عَاصِمُ أَرَأَيْتَ رَجُلًا وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلًا أَيَقْتُلُهُ فَتَقْتُلُونَهُ أَمْ كَيْفَ يَفْعَلُ؟ سَلْ لِي يَا عَاصِمُ رَسُولَ اللَّهِ عَنْ ذَلِكَ. فَسَأَلَ عَاصِمٌ رَسُول الله ﷺ عَنْ ذَلِكَ فَكَرِهَ رَسُولُ اللَّهِ الْمَسَائِلَ وَعَابَهَا حَتَّى كَبُرَ عَلَى عَاصِمٍ مَا سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ. فَلَمَّا رَجَعَ عَاصِمٌ إِلَى أَهْلِهِ جَاءَهُ عُوَيْمِرٌ فَقَالَ: يَا عَاصِمُ مَاذَا قَالَ لَكَ رَسُولُ اللَّهِ؟ فَقَالَ عَاصِمٌ لِعُوَيْمِرٍ: لَمْ تَأْتِنِي بِخَيْرٍ، قَدْ كَرِهَ رَسُولُ اللَّهِ الْمَسْأَلَةَ الَّتِي سَأَلْتُهُ عَنْهَا. فَقَالَ عُوَيْمِرٌ: وَاللَّهِ لَا أَنْتَهِي حَتَّى أَسْأَلَهُ عَنْهَا. فَقَامَ عُوَيْمِرٌ حَتَّى أَتَى رَسُول الله ﷺ
Mâlik el-Muvatta’da Sehl b. Sa‘d’dan rivayet ettiğine göre Uveymir el-Aclânî, Âsım b. Adiyy el-Ensârî’ye gelip şöyle dedi: «Ey Âsım! Eşinin yanında bir adam bulan bir kimse hakkında ne dersin? Onu öldürsün de [kısas olarak] siz de onu öldürür müsünüz, yoksa ne yapsın? Ey Âsım, benim için bunu Resûlullah’a [sallallâhu aleyhi ve sellem] soruver.» Bunun üzerine Âsım bunu Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem sordu. Resûlullah bu tür soruları hoş görmedi ve onları ayıpladı; öyle ki Âsım’a, Resûlullah’tan [sallallâhu aleyhi ve sellem] duyduğu şeyler ağır geldi. Âsım ailesinin yanına dönünce Uveymir ona gelip: «Ey Âsım, Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] sana ne buyurdu?» dedi. Âsım, Uveymir’e: «Bana hayır getirmedin; Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] hakkında soru sorduğum meseleyi hoş görmedi» dedi. Uveymir: «Allah’a yemin olsun ki bunu ona bizzat soruncaya kadar peşini bırakmayacağım» dedi ve kalkıp Resûlullah’ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanına geldi.
وَسَطَ النَّاسِ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ رَجُلًا وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلًا أَيَقْتُلُهُ فَتَقْتُلُونَهُ أَمْ كَيْفَ يَفْعَلُ؟ فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: قَدْ أُنْزِلَ فِيكَ وَفِي صَاحبَتك فَاذْهَبْ فأت بِهَا. قَالَ سَهْلٌ:
[Resûlullah] insanların ortasındayken [Uveymir] şöyle dedi: «Ey Allah’ın Resûlü! Eşinin yanında bir adam bulan kimse hakkında ne dersin? Onu öldürsün de siz de [kısas olarak] onu öldürür müsünüz, yoksa ne yapsın?» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Senin ve hanımın hakkında [ayet] indirildi; git ve onu getir» buyurdu. Sehl dedi ki:
فَتَلَاعَنَا وَأَنَا مَعَ النَّاسِ عِنْدَ رَسُول الله ﷺ»
«Ben de insanların arasında Resûlullah’ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanında iken karşılıklı lanetleştiler (mülâane yaptılar)»
الْحَدِيثَ. فَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مَبْدَأَ شَرْعِ الْحُكْمِ فِي رَمْيِ الْأَزْوَاجِ نِسَاءَهُمْ بِالزِّنَى. وَاخْتَلَطَ صَاحِبُ الْقِصَّةِ عَلَى بَعْضِ الرُّوَاةِ فَسَمَّوْهُ هِلَالَ ابْن أُمَيَّةَ الْوَاقِفِيَّ. وَزِيدَ فِي الْقِصَّةِ:
hadis devam eder. Bu ayet, kocaların eşlerine zina isnat etmelerine dair hükmün teşriinin başlangıcı oldu. Kıssanın sahibi bazı râviler tarafından karıştırılmış ve ona Hilâl b. Ümeyye el-Vâkıfî denilmiştir. Kıssaya şu da eklenmiştir:
أَن النبيء ﷺ قَالَ لَهُ: «الْبَيِّنَةُ وَإِلَّا حَدٌّ فِي ظَهْرِكَ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Ya delil getirirsin ya da sırtına had [vurulur]» buyurdu.
. وَالصَّوَابُ أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ الْآيَةِ قِصَّةُ عُوَيْمِرٍ الْعَجْلَانِيِّ وَكَانَتْ هَذِهِ الْحَادِثَةُ فِي شَعْبَانَ سَنَةَ تِسْعٍ عَقِبَ الْقُفُولِ مِنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ وَالتَّحْقِيقُ أَنَّهُمَا قِصَّتَانِ حَدَثَتَا فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ أَوْ مُتَقَارِبٍ.
Doğru olan ise, ayetin nüzul sebebinin Uveymir el-Aclânî kıssası olduğudur. Bu hâdise hicretin dokuzuncu senesi Şaban ayında Tebük Gazvesi’nden dönüşün akabinde gerçekleşmiştir. Tahkike göre bunlar aynı veya yakın bir zamanda meydana gelmiş iki ayrı kıssadır.
وَلَمَّا سمع النبيء ﷺ قَوْلَ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ عِنْدَ نُزُولِ آيَةِ الْقَذْفِ السَّالِفَةِ قَالَ:
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, geçen kazif ayetinin nüzulü sırasında Sa‘d b. Ubâde’nin sözünü işitince şöyle buyurdu:
«أَتَعْجَبُونَ مِنْ غَيْرَةِ سَعْدٍ لَأَنَا أَغْيَرُ مِنْهُ وَاللَّهُ أَغْيَرُ مِنِّي» يَعْنِي أَنَّهَا غيرَة غَيْرُ مُعْتَدِلَةِ الْآثَارِ لِأَنَّهُ جَعَلَ مِنْ آثَارِهَا أَنْ يَقْتُلَ مَنْ يَجِدُهُ مَعَ امْرَأَتِهِ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ لَمْ يَأْذَنَا بِذَلِكَ. فَإِنَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أَغْيَرُ مِنْ سَعْدٍ، وَلَمْ يَجْعَلَا لِلزَّوْجِ الَّذِي يَرَى زَوْجَتَهُ تَزْنِي أَنْ يَقْتُلَ الزَّانِي وَلَا الْمَرْأَةَ وَلِذَلِكَ قَالَ عُوَيْمِرٌ الْعَجْلَانِيُّ «مَنْ وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلًا أَيَقْتُلُهُ فَتَقْتُلُونَهُ أَمْ كَيْفَ يَفْعَلُ» ؟.
«Sa‘d’ın kıskançlığına mı şaşıyorsunuz? Şüphesiz ben ondan daha kıskancım, Allah da benden daha kıskançtır.» Yani onun kıskançlığı, sonuçları bakımından dengeli olmayan bir kıskançlıktı; çünkü o, karısının yanında bulduğu kimseyi öldürmeyi bu kıskançlığın bir sonucu kılmıştı; halbuki Allah ve Resûlü buna izin vermemişti. Zira Allah ve Resûlü Sa‘d’dan daha kıskançtır, buna rağmen karısını zina ederken gören kocaya ne zina edeni ne de kadını öldürme yetkisi vermemişlerdir. Nitekim Uveymir el-Aclânî: «Eşinin yanında bir adam bulan kimse onu öldürsün de siz de onu öldürür müsünüz, yoksa ne yapsın?» demiştir.
وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ شُهَداءُ لِظُهُورِهِ مِنَ السِّيَاقِ، أَيْ شُهَدَاءُ عَلَى مَا ادَّعَوْهُ مِمَّا رَمَوْا بِهِ أَزْوَاجَهُمْ.
{شُهَداءُ} “şahitler” kelimesinin müteallakı (bağlantılı olduğu öge), bağlamdan açıkça anlaşıldığı için hazfedilmiştir; yani eşlerine isnat ettikleri iddiaya dair şahitler demektir.
وَشَمِلَ قَوْلُهُ: إِلَّا أَنْفُسُهُمْ مَا لَا تَتَأَتَّى فِيهِ الشَّهَادَةُ مِثْلَ الرَّمْيِ بِنَفْيِ حَمْلٍ مِنْهُ ادَّعَى قَبْلَهُ الزَّوْجُ الِاسْتِبْرَاءَ.
{إِلَّا أَنْفُسُهُمْ} “kendilerinden başka...” ifadesi, öncesinde kocanın istibrâ (rahmin boş olduğunu tespit) iddiasında bulunup ardından çocuğun kendisinden olmadığını iddia ederek nesebi nefyetmesi gibi, şahitliğin mümkün olmadığı durumları da kapsamaktadır.
وَقَدْ عُلِمَ مِنْ أَحَادِيثِ سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ وَمِنْ عِلَّةِ تَخْصِيصِ الْأَزْوَاجِ فِي حُكْمِ الْقَذْفِ بِحُكْمٍ خَاصٍّ وَمِنْ لَفْظِ يَرْمُونَ وَمِنْ ذِكْرِ الشُّهَدَاءِ أَنَّ اللِّعَانَ رُخْصَةٌ مَنَّ اللَّهُ بِهَا عَلَى الْأَزْوَاجِ فِي أَحْوَالِ الضَّرُورَةِ فَلَا تَتَعَدَّاهَا. فَلِذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ فِي الْمَشْهُورِ عَنْهُ وَآخِرُ قَوْلَيْهِ وَجَمَاعَةٌ: لَا يُلَاعَنُ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ إِلَّا إِذَا ادَّعَى الزَّوْجُ رُؤْيَةَ امْرَأَتِهِ تَزْنِي أَوْ نَفَى حَمْلَهَا نَفْيًا مُسْتَنِدًا إِلَى حُدُوثِ الْحَمْلِ بَعْدَ تَحَقُّقِ بَرَاءَةِ رَحِمِ زَوْجِهِ وَعَدَمِ قُرْبَانِهِ إِيَّاهَا، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ
Ayetin nüzul sebebine dair hadislerden, kazif hükmünde kocaların özel bir hükümle tahsis edilme illetinden, {يَرْمُونَ} “isnat edenler/atanlar” lafzından ve şahitlerin zikredilmesinden anlaşılmıştır ki liân, zaruret hallerinde Allah’ın kocalara bahşettiği bir ruhsattır; dolayısıyla bu hallerin dışına taşırılamaz. Bundan dolayı Mâlik —kendisinden gelen meşhur ve iki görüşünden sonuncusu olan rivayette— ve bir grup âlim şöyle demiştir: Koca, eşini zina ederken bizzat gördüğünü iddia etmedikçe yahut eşinin rahminin temizliğini kesinleştirip ona yaklaşmamasından sonra hamileliğin gerçekleştiğine dayanarak çocuğun nesebini nefyetmedikçe karı koca arasında liân yapılmaz. Eğer durum böyle değilse
وَرَمَاهَا بِالزِّنَى. أَيْ بِمُجَرَّدِ السَّمَاعِ أَوْ بِرُؤْيَةِ رَجُلٍ فِي الْبَيْتِ فِي غَيْرِ حَالِ الزِّنَى، أَوْ بِقَوْلِهِ لَهَا: يَا زَانِيَةُ، أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ مِمَّا يَجْرِي مَجْرَى السَّبِّ وَالشَّتْمِ فَلَا يُشْرَعُ اللِّعَانُ. وَيُحَدُّ الزَّوْجُ فِي هَذِهِ الْأَحْوَالِ حَدَّ الْقَذْفِ لِأَنَّهُ افْتِرَاءٌ لَا بَيِّنَةَ عَلَيْهِ وَلَا عُذْرَ يَقْتَضِي تَخْصِيصَهُ إِذِ الْعُذْرُ هُوَ عَدَمُ تَحَمُّلِ رُؤْيَةِ امْرَأَتِهِ تَزْنِي وَعَدَمُ تَحَمُّلِ رُؤْيَةِ حَمْلٍ يَتَحَقَّقُ أَنَّهُ لَيْسَ مِنْهُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ وَالْجُمْهُورُ: إِذَا قَالَ تَحَمَّلَ لَهَا: يَا زَانِيَةُ، وَجَبَ اللّعان، ذَهَابًا مِنْهُم إِلَى أَنَّ اللِّعَانَ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ يَجْرِي فِي مُجَرَّدِ الْقَذْفِ أَيْضًا تَمَسُّكًا بِمُطْلَقِ لَفْظِ يَرْمُونَ.
ve ona sadece bir duyuma dayanarak veya zina hali dışında evde bir adam gördüğü için zina isnadında bulunmuşsa ya da ona: "Ey zâniye (zina eden kadın)!" demişse yahut sövme ve hakaret yerine geçen benzeri sözler sarf etmişse liân meşru olmaz. Bu durumlarda kocaya kazif haddi uygulanır; çünkü bu, delilsiz bir iftiradır ve tahsis edilmesini gerektirecek bir mazeret de yoktur; zira mazeret, karısını zina ederken görmeye tahammül edememek ve kendisinden olmadığını kesin olarak bildiği bir hamileliği görmeye tahammül edememektir. Ebû Hanîfe, Şâfiî ve cumhur ise: [Koca] tahammül edemeyip ona "Ey zâniye!" derse liân vacip olur demişlerdir; onlar, {يَرْمُونَ} “isnat edenler/atanlar” lafzının mutlak oluşuna tutunarak karı koca arasındaki liânın salt kazif (sövgü yoluyla zina isnadı) durumunda da cereyan edeceği görüşüne varmışlardır.
وَيُقْدَحُ فِي قِيَاسِهِمْ أَنَّ بَيْنَ دَعْوَى الزِّنَى عَلَى الْمَرْأَةِ وَبَيْنَ السَّبِّ بِأَلْفَاظٍ فِيهَا نِسْبَةٌ إِلَى الزِّنَا فَرْقًا بَيِّنًا عِنْدَ الْفَقِيهِ. وَتَسْمِيَةُ الْقُرْآنِ أَيْمَانَ اللّعان شَهَادَة يومىء إِلَى أَنَّهَا لِرَدِّ دَعْوَى وَشَرْطُ تَرَتُّبِ الْآثَارِ عَلَى الدَّعْوَى أَنْ تَكُونَ مُحَقَّقَةً فَقَوْلُ مَالِكٍ أَرْجَحُ مِنْ قَوْلِ الْجُمْهُورِ لِأَنَّهُ أَغْوَصُ عَلَى الْحَقِيقَةِ الشَّرْعِيَّةِ.
Onların bu kıyası şu noktadan tenkide uğramıştır: Bir fakih nezdinde, kadına karşı zina davasında bulunmak ile içinde zinaya nispet bulunan lafızlarla sövmek arasında bariz bir fark vardır. Kur'an'ın liân yeminlerini "şahitlik" olarak isimlendirmesi, bunun bir davayı savuşturmak için olduğuna işaret eder; davaya hüküm ve sonuçların bağlanmasının şartı ise davanın tahakkuk etmiş (somut ve kesin) olmasıdır. Dolayısıyla Mâlik’in görüşü, şer‘î hakikatin derinine daha çok indiği için cumhurun görüşünden daha tercihe şayandır.
وَقَوْلُهُ: فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ بِاللَّهِ إِلَخْ لَمَّا تَعَذَّرَ عَلَى الْأَزْوَاجِ إِلْفَاءُ الشَّهَادَةِ فِي مِثْلِ هَذَا الْحَالِ وَعَذَّرَهُمُ اللَّهُ فِي الِادِّعَاءِ بِذَلِكَ وَلَمْ يَتْرُكِ الْأَمْرَ سَبَهْلَلًا وَلَا تَرَكَ النِّسَاءَ مُضْغَةً فِي أَفْوَاهِ مَنْ يُرِيدُونَ التَّشْهِيرَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجِهِنَّ لِشِقَاقٍ أَوْ غَيْظٍ مُفْرِطٍ أَوْ حَمَاقَةٍ كَلَّفَ الْأَزْوَاجَ شَهَادَةً لَا تَعْسُرُ عَلَيْهِمْ إِنْ كَانُوا صَادِقِينَ فِيمَا يَدَّعُونَ فَأَوْجَبَ عَلَيْهِمُ الْحَلِفَ بِاللَّهِ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ لِتَقُومَ الْأَيْمَانُ مَقَامَ الشُّهُودِ الْأَرْبَعَةِ الْمَفْرُوضِينَ لِلزِّنَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ [النُّور: ٤] إِلَخْ.
{فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ بِاللَّهِ} “Onların her birinin şahitliği, Allah adına dört defa şahitlik etmesidir...” buyruğuna gelince; kocaların bu gibi bir durumda şahit bulması imkânsız hale gelince ve Allah da bu iddiada bulunma hususunda onları mazur görüp meseleyi başıboş bırakmadığı gibi, kadınları da geçimsizlik, aşırı öfke veya ahmaklık sebebiyle eşlerinden onları teşhir etmek isteyenlerin ağzında bir lokma/dedikodu malzemesi kılmadığı için, eğer iddialarında doğru iseler kendilerine zor gelmeyecek bir şahitlikle kocaları mükellef kılmıştır. Böylece Allah Teâlâ’nın {وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ} “İffetli kadınlara iftira atıp da sonra dört şahit getiremeyenler...” [en-Nûr: 4] vd. buyruğunda zina isnadı için farz kılınan dört şahidin yerine geçmesi maksadıyla onlara dört defa Allah adına yemin etmeyi vacip kılmıştır.
وَسُمِّيَ الْيَمِينُ شَهَادَةً لِأَنَّهُ بَدَلٌ مِنْهَا فَهُوَ مَجَازٌ بِعَلَاقَةِ الْحُلُولِ الِاعْتِبَارِيِّ، وَأَنَّ صِيغَةَ الشَّهَادَةِ تُسْتَعْمَلُ فِي الْحَلِفِ كَثِيرًا وَهُنَا جُعِلَتْ بَدَلًا مِنَ الشَّهَادَةِ فَكَأَنَّ الْمُدَّعِي أَخْرَجَ مِنْ نَفْسِهِ أَرْبَعَة شُهُود هِيَ تِلْكَ الْأَيْمَانِ الْأَرْبَعِ.
Yemin, şahitliğin yerine geçtiği (bedel olduğu) için ona "şahitlik" (şehâdet) denilmiştir; dolayısıyla bu, itibarî hulûl (yerine geçme) alakasıyla yapılmış bir mecazdır. Şehâdet lafzı yeminde de çokça kullanılır. Burada ise doğrudan şahitliğin yerine konmuştur; sanki iddia sahibi, bizzat kendisinden bu dört yemin suretinde dört şahit çıkarmış gibi olmaktadır.
وَمَعْنَى كَوْنِ الْأَيْمَانِ بَدَلًا مِنَ الشَّهَادَةِ أَنَّهَا قَائِمَةٌ مَقَامَهَا لِلْعُذْرِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ آنِفًا فَلَا تَأْخُذُ جَمِيعَ أَحْكَامِ الشَّهَادَةِ، وَلَا يُتَوَهَّمُ أَنْ لَا تُقْبَلَ أَيْمَانُ اللِّعَانِ إِلَّا مِنْ عَدْلٍ فَلَوْ كَانَ فَاسِقًا لَمْ يُلْتَعَنَ وَلَمْ يُحَدَّ حَدَّ الْقَذْفِ بَلْ كُلُّ
Yeminlerin şahitliğin bedeli olmasının anlamı, az önce zikrettiğimiz mazeretten ötürü şahitliğin makamına kaim olması demektir; dolayısıyla şahitliğin bütün hükümlerini almaz. Buradan hareketle, liân yeminlerinin sadece adalet sahibi kimseden kabul edileceği, fasık olduğu takdirde liân yapamayacağı ve kazif haddine çarptırılacağı gibi bir vehme kapılınmamalıdır; bilakis
مَنْ صَحَّتْ يَمِينُهُ صَحَّ لِعَانُهُ وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ، وَاشْتَرَطَ أَبُو حَنِيفَةَ الْحُرِيَّةَ وَحُجَّتُهُ فِي ذَلِكَ إِلْحَاقُ اللِّعَانِ بِالشَّهَادَةِ لِأَنَّ اللَّهَ سَمَّاهُ شَهَادَةً.
yemini sahih olan herkesin liânı da sahih olur. Bu, Mâlik ve Şâfiî’nin görüşüdür. Ebû Hanîfe ise hürriyeti şart koşmuştur; onun bu konudaki delili, Allah'ın liânı şahitlik olarak isimlendirmesinden ötürü onu şahitliğe ilhak etmesidir.
وَلِأَجْلِ الْمُحَافَظَةِ عَلَى هَذِهِ الْبَدَلِيِّةِ اشْتَرَطَ أَنْ تَكُونَ أَيْمَانُ اللِّعَانِ بِصِيغَةِ: «أَشْهَدُ بِاللَّه» عِنْد الْأَئِمَّة الْأَرْبَعَةِ. وَأَمَّا مَا بَعْدَ صِيغَةِ (أَشْهَدُ) فَيَكُونُ كَالْيَمِينِ عَلَى حَسَبِ الدَّعْوَى الَّتِي حَلَفَ عَلَيْهَا بِلَفْظٍ لَا احْتِمَالَ فِيهِ.
Bu bedeliyetin (şahitlik yerine geçişin) muhafazası için, dört mezhep imamına göre liân yeminlerinin "Eşhedü billâh" (Allah adına şahitlik ederim) lafzıyla olması şart koşulmuştur. (Eşhedü) lafzından sonrası ise, üzerine yemin edilen iddiaya göre ihtimale mahal bırakmayacak açık bir lafızla yemin gibi olur.
وَقَوْلُهُ: فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِنَصْبِ أَرْبَعُ عَلَى أَنَّهُ مفعول مُطلق لشهادة فَيكون فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ مَحْذُوفَ الْخَبَرِ دَلَّ عَلَيْهِ مَعْنَى الشَّرْطِيَّةِ الَّذِي فِي الْمَوْصُولِ وَاقْتِرَانُ الْفَاءِ بِخَبَرِهِ، وَالتَّقْدِيرُ: فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ لَازِمَةٌ لَهُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخَبَرُ قَوْلَهُ: إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ عَلَى حِكَايَةِ اللَّفْظِ مِثْلَ قَوْلِهِمْ: «هِجِّيرَا أَبِي بَكْرٍ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» . وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ وَخَلَفٌ بِرَفْعِ أَرْبَعُ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ الْمُبْتَدَإِ وَجُمْلَةُ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ إِلَى آخِرِهَا بدل من فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ. وَلَا خِلَافَ بَيْنَ الْقُرَّاءِ
{فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ} buyruğunu cumhur, {أَرْبَعُ} kelimesini {شَهادَةُ} lafzının mef‘ûl-i mutlakı olarak nasb ile [erba‘a] okumuştur. Bu durumda {فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ} mübtedâsının haberi mahzuf olur; ism-i mevsûldeki şart anlamı ve haberine fâ harfinin bitişmesi buna delalet eder. Takdiri ise şöyledir: "Onların her birinin şahitliği kendisine lazımdır/vaciptir." Haber, tıpkı Arapların: "Ebû Bekir'in dilinden düşürmediği sözü (hiccîrâsı) 'Lâ ilâhe illallâh'tır" sözünde olduğu gibi, lafzın hikaye edilmesi kabilinden {إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ} cümlesi de olabilir. Hamza, Kisâî, Hafs ve Halef ise {أَرْبَعُ} kelimesini mübtedânın haberi olarak ref ile okumuşlardır; bu durumda {إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ} cümlesi sonuna kadar {فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ} ifadesinden bedel olur. Kurrâ arasında
فِي نَصْبِ أَرْبَعُ شَهاداتٍ الثَّانِي.
ikinci {أَرْبَعَ شَهاداتٍ} ifadesinin fetha ile nasb okunmasında ise hiçbir ihtilaf yoktur.
وَفِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ حِكَايَةٌ لِلَفْظِ الْيَمِينِ مَعَ كَوْنِ الضَّمِيرِ مُرَاعًى فِيهِ سِيَاقُ الْغَيْبَةِ، أَيْ يَقُولُ: إِنِّي لَمِنَ الصَّادِقِينَ فِيمَا ادَّعَيْتُ عَلَيْهَا.
{إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ} “kendisinin mutlaka doğru söyleyenlerden olduğuna...” ifadesinde, zamirde gâib (üçüncü şahıs) bağlamı gözetilmekle birlikte yemin lafzının hikaye edilmesi söz konusudur; yani koca: "Eşim aleyhine iddia ettiğim hususta şüphesiz ben doğru söyleyenlerdenim" der.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَالْخامِسَةُ أَيْ فَالشَّهَادَةُ الْخَامِسَةُ، أَيِ الْمُكَمِّلَةُ عَدَدَ خَمْسٍ لِلْأَرْبَعِ الَّتِي قَبْلَهَا. وَأَنَّثَ اسْمَ الْعَدَدِ لِأَنَّهُ صَفَّةٌ لِمَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ وَالتَّقْدِيرُ: وَالشَّهَادَةُ الْخَامِسَةُ. وَلَيْسَ لَهَا مُقَابِلٌ فِي عَدَدِ شُهُودِ الزِّنَى. فَلَعَلَّ حِكْمَةَ زِيَادَةِ هَذِهِ الْيَمِينِ مَعَ الْأَيْمَانِ الْأَرْبَعِ الْقَائِمَةِ مَقَامَ الشُّهُودِ الْأَرْبَعَةِ أَنَّهَا لِتَقْوِيَةِ الْأَيْمَانِ الْأَرْبَعِ بِاسْتِذْكَارِ مَا يَتَرَتَّبُ عَلَى أَيْمَانِهِ إِنْ كَانَتْ غَمُوسًا مِنَ الْحِرْمَانِ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى. وَهَذَا هُوَ وَجْهُ كَوْنِهَا مُخَالِفَةً فِي صِيغَتِهَا لِصِيَغِ الشَّهَادَاتِ الْأَرْبَعِ الَّتِي تَقَدَّمَتْهَا. وَفِي ذَلِكَ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الْأَرْبَعَ هِيَ الْمَجْعُولَةُ بَدَلًا عَنِ الشُّهُودِ وَأَنَّ هَذِهِ الْخَامِسَةَ تَذْيِيلٌ لِلشَّهَادَةِ وَتَغْلِيظٌ لَهَا.
{وَالْخامِسَةُ} “Beşincisi ise...” buyruğuna gelince, yani beşinci şahitlik, diğer bir deyişle kendisinden önceki dördü beşe tamamlayan şahitlik demektir. Sayı ismi müennes kılınmıştır; çünkü {فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ} ifadesinin delalet ettiği mahzuf bir kelimenin sıfatıdır; takdiri de "ve beşinci şahitlik" (ve’ş-şehâdetü’l-hâmisetu) şeklindedir. Zina şahitlerinin sayısında bunun bir karşılığı yoktur. Dört şahidin makamına kaim olan dört yeminle birlikte bu yeminin fazladan eklenmesindeki hikmet, muhtemelen yeminleri yalan (yemîn-i gamûs) olduğu takdirde Allah Teâlâ’nın rahmetinden mahrum kalacağını hatırlatarak dört yemini pekiştirmektir. İşte bu beşinci yeminin lafız kalıbı itibarıyla kendisinden önce geçen dört şahitliğin kalıplarından farklı olmasının gerekçesi budur. Bunda, asıl şahitlerin yerine bedel kılınanların o dört yemin olduğuna ve bu beşincisinin ise şahitliğin bir zeyli (son eki) ve onu ağırlaştırma (tağlîz) vasıtası olduğuna bir işaret vardır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَالْخامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْها بِالرَّفْعِ كَقَوْلِهِ: وَالْخامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَيْهِ وَهُوَ مِنْ عَطْفِ الْجُمَلِ. وَقَرَأَهُ حَفْصٌ عَنْ
Cumhur, {وَالْخامِسَةُ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْها} ayetini tıpkı {وَالْخامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَيْهِ} ifadesinde olduğu gibi [el-hâmisetu şeklinde] ref ile okumuştur ve bu cümlelerin atfı kabilindendir. Hafs ise Âsım’dan
عَاصِمٍ بِالنَّصْبِ عَطْفًا عَلَى أَرْبَعُ شَهاداتٍ الثَّانِي وَهُوَ مِنْ عَطْفِ الْمُفْرَدَاتِ.
ikinci {أَرْبَعَ شَهاداتٍ} ifadesine atıfla [el-hâmisete şeklinde] nasb ile rivayet etmiştir ki bu da müfredlerin atfı kabilindendir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُور: أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَيْهِ وأَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْها بِتَشْدِيدِ نُونِ (أَنَّ) وبلفظ الْمصدر فِي أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ وَجَرِّ اسْمِ الْجَلَالَةِ بِإِضَافَةِ (غَضَبَ) إِلَيْهِ. وَيَتَعَيَّنُ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ أَنْ تُقَدَّرَ بَاءُ الْجَرِّ دَاخِلَةً عَلَى أَنَّ فِي الْمَوْضِعَيْنِ مُتَعَلقَة ب الْخامِسَةُ لِأَنَّهَا صِفَةٌ لِمَوْصُوفٍ تَقْدِيرُهُ: وَالشَّهَادَةُ الْخَامِسَةُ، لِيَتَّجِهَ فَتْحُ هَمْزَةِ (أَنَّ) فِيهِمَا. وَالْمَعْنَى: أَنْ يَشْهَدَ الرَّجُلُ أَوْ تَشْهَدَ الْمَرْأَةُ بِأَنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ أَوْ بِأَنَّ غَضَبَ اللَّهِ، أَيْ بِمَا يُطَابِقُ هَذِهِ الْجُمْلَةَ.
Cumhur; {أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَيْهِ} ve {أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْها} ibarelerini (أَنَّ) harfinin nûn'unu şeddeli, {أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ} kısmındaki [ğadab] kelimesini masdar lafzıyla ve (غَضَبَ) kelimesinin lafza-i celâle muzâf olması sebebiyle lafza-i celâli kesreli (mecrûr) olarak okumuştur. Bu kıraate göre her iki yerde de (أَنَّ) lafzının başına cerr harfi olan bâ'nın (بِـ) dahil olduğu ve bunun {الْخامِسَةُ} kelimesine müteallak olduğu takdir edilmelidir; çünkü o, takdiri "ve beşinci şahitlik" (ve’ş-şehâdetü’l-hâmisetu) olan bir mevsufun sıfatıdır; böylece her ikisinde de (أَنَّ) harfinin hemzesinin meftuh (üstünlü) okunması izah kazanmış olur. Manası şudur: Erkeğin Allah'ın lanetinin kendi üzerine olduğuna veya kadının Allah'ın gazabının kendi üzerine olduğuna, yani bu cümleye mutabık düşecek şekilde şahitlik etmesidir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ بِتَخْفِيفِ نُونِ (أَنْ) فِي الْمَوْضِعَيْنِ وغَضَبَ اللَّهِ بِصِيغَةِ فِعْلِ الْمُضِيِّ، وَرَفْعِ اسْمِ الْجَلَالَةِ الَّذِي بَعْدَ غَضَبَ. وَخُرِّجَتْ قِرَاءَتُهُ عَلَى جَعْلِ (أَنْ) مُخَفَّفَةً مِنَ الثَّقِيلَةِ مُهْمَلَةَ الْعَمَلِ وَاسْمُهَا ضَمِيرُ الشَّأْنِ مَحْذُوفٌ أَيْ تَهْوِيلًا لِشَأْنِ الشَّهَادَةِ الْخَامِسَةِ. وَرُدَّ بِمَا تَقَرَّرَ مِنْ عَدَمِ خُلُوِّ جُمْلَةِ خَبَرِ (أَنْ) الْمُخَفَّفَةِ مِنْ أَحَدِ أَرْبَعَةِ أَشْيَاءَ: قَدْ، وَحَرْفُ النَّفْيِ، وَحَرْفُ التَّنْفِيسِ، وَلَوْلَا. وَالَّذِي أَرَى أَنْ تُجْعَلَ (أَنْ) عَلَى قِرَاءَةِ نَافِعٍ تَفْسِيرِيَّةً لِأَنَّ الْخَامِسَةَ يَمِينٌ فَفِيهَا مَعْنَى الْقَوْلِ دُونَ حُرُوفِهِ فَيُنَاسِبُهَا التَّفْسِيرُ.
Nâfi‘ ise her iki yerde de nûn harfini şeddesiz (hafif) [en] olarak; {غَضِبَ اللَّهُ} kısmını mazi fiil kalıbıyla ve {غَضِبَ} fiilinden sonraki lafza-i celâli merfû (fâil) olarak okumuştur. Onun kıraati, beşinci şahitliğin şanını büyütmek ve dehşetini vurgulamak amacıyla (أَنْ) harfinin şeddeli (أَنَّ)’den hafifletilmiş (muhaffefe mine’s-sekîle) ve amelden iptal edilmiş (mühmele), isminin ise mahzuf şe’n zamiri kılınması şeklinde açıklanmıştır. Ancak bu açıklama, muhaffefe (أَنْ) harfinin haber cümlesinin şu dört şeyden birinden hâlî olamayacağı kuralıyla reddedilmiştir: "kad", nefy harfi, tenfîs harfi (sin/sevfe) ve "levlâ". Benim kanaatime göre ise Nâfi‘in kıraatinde (أَنْ) harfi tefsîriyye kabul edilmelidir; çünkü beşinci ifade bir yemindir ve lafızları olmasa da bünyesinde söz (kavl) manası taşımaktadır, dolayısıyla ona tefsir harfi uygun düşer.
وَقَرَأَ يَعْقُوبُ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ بِتَخْفِيفِ (أَن) وَرفع لَعْنَتَ وَجَرِّ اسْمِ الْجَلَالَةِ مِثْلَ قِرَاءَةِ نَافِعٍ. وَقَرَأَ وَحْدَهُ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْها بِتَخْفِيفِ (أَنْ) وَفَتْحِ ضَادِ غَضَبَ وَرَفْعِ الْبَاءِ
Ya‘kûb ise Nâfi‘in kıraati gibi (أَنْ) harfini şeddesiz [hafif], {لَعْنَةُ} kelimesini merfû ve lafza-i celâli mecrûr olarak {أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ} şeklinde okumuştur. Yalnızca kendisi, {أَنْ غَضَبُ اللَّهِ عَلَيْها} ayetinde (أَنْ) harfini hafif (şeddesiz), ğadab kelimesinin dâd harfini meftûh ve bâ harfini merfû
عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ وَيُجَرُّ اسْمُ الْجَلَالَةِ بِالْإِضَافَةِ.
olarak masdar şeklinde okumuş ve lafza-i celâl de izâfet sebebiyle mecrûr kılınmıştır.
وَعَلَى كُلِّ الْقِرَاءَاتِ لَا يَذْكُرُ الْمُتَلَاعِنَانِ فِي الْخَامِسَةِ مِنْ يَمِينِ اللِّعَانِ لَفْظَ (أَنَّ) فَإِنَّهُ لَمْ يَرِدْ فِي وَصْفِ أَيْمَانِ اللِّعَانِ فِي كُتُبِ الْفِقْهِ وَكُتُبِ السُّنَّةِ.
Bütün kıraatlere göre, liân yapan iki taraf liân yemininin beşincisinde (أَنَّ) lafzını telaffuz etmezler; nitekim fıkıh ve sünnet kitaplarında liân yeminlerinin nitelendirilişinde bu lafız vârid olmamıştır.
وَالْقَوْلُ فِي صِيغَةِ الْخَامِسَةِ مِثْلُ الْقَوْلِ فِي صِيَغِ الْأَيْمَانِ الْأَرْبَعِ. وَعَيَّنَ لَهُ فِي الدُّعَاءِ خُصُوصَ اللَّعْنَةِ لِأَنَّهُ وَإِن كَانَ كَاذِبًا فَقَدْ عَرَّضَ بِامْرَأَتِهِ لِلَعْنَةِ النَّاسِ وَنَبْذِ الْأَزْوَاجِ إِيَّاهَا فَنَاسَبَ أَنْ يَكُونَ جَزَاؤُهُ اللَّعْنَةَ.
Beşinci yeminin kalıbına dair açıklama, önceki dört yeminin kalıplarına dair açıklama gibidir. [Kocanın] duasında özellikle lanetin tayin edilmesi şundandır: Çünkü o, eğer yalancı ise, eşini insanların lanetine ve kocaların onu dışlamasına maruz bırakmış olur; dolayısıyla cezasının da lanet olması münasip düşmüştür.
وَاللَّعْنَةُ وَاللَّعْنُ: الْإِبْعَادُ بِتَحْقِيرٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلى يَوْمِ الدِّينِ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٣٥] .
el-La‘ne (اللَّعْنَة) ve el-la‘n (اللَّعْن): Aşağılayarak uzaklaştırmak demektir. Hicr Suresi'ndeki {وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلى يَوْمِ الدِّينِ} [el-Hicr: 35] buyruğunda daha önce geçmişti.
وَاعْلَمْ أَنَّ الزَّوْجَ إِنْ سَمَّى رَجُلًا مُعَيَّنًا زَنَى بِامْرَأَتِهِ صَارَ قَاذِفًا لَهُ زِيَادَةً عَلَى قَذْفِهِ الْمَرْأَةَ، وَأَنَّهُ إِذَا لَاعَنَ وَأَتَمَّ اللِّعَانَ سَقَطَ عَنْهُ حَدُّ الْقَذْفِ لِلْمَرْأَةِ وَهُوَ ظَاهِرٌ وَيَبْقَى النَّظَرُ فِي قَذْفِهِ ذَلِكَ الرَّجُلَ الَّذِي نَسَبَ إِلَيْهِ الزِّنَى. وَقد اخْتلف الْأَئِمَّة فِي سُقُوطِ حَدِّ الْقَذْفِ لِلرَّجُلِ فَقَالَ الشَّافِعِيُّ: يَسْقُطُ عَنْهُ حَدُّ الْقَذْفِ لِلرَّجُلِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَذْكُرْ إِلَّا حَدًّا وَاحِدًا وَلِأَنَّهُ لَمْ يَثْبُتْ بِالسُّنَّةِ أَنَّ رَسُول الله ﷺ أَقَامَ حَدَّ الْفِرْيَةِ عَلَى عُوَيْمِرٍ الْعَجْلَانِيِّ وَلَا عَلَى هِلَالِ بْنِ أُمَيَّةَ بَعْدَ اللِّعَانِ. وَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ: يُسْقِطُ اللِّعَانُ حَدَّ الْمُلَاعِنِ لِقَذْفِ امْرَأَتِهِ وَلَا يُسْقِطُ حَدَّ الْقَذْفِ لِرَجُلٍ سَمَّاهُ، وَالْحُجَّةُ لَهُمَا بِأَنَّ اللَّهَ شَرَعَ حَدَّ الْقَذْفِ.
Bil ki koca, eşiyle zina eden belirli bir adamın ismini verirse, kadına iftira etmesine ilaveten o adama da iftira etmiş (kâzif) olur. Koca liân yapıp mülâaneyi tamamlarsa, kadına yönelik kazif haddi üzerinden düşer; bu açıktır. Geriye, zina nispetinde bulunduğu o adama dair kazif cezası konusu kalır. İmamlar, erkeğe yönelik kazif haddinin düşüp düşmeyeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî: «Erkeğe yönelik kazif haddi de üzerinden düşer; zira Allah Teâlâ tek bir had zikretmiştir ve sünnette Resûlullah’ın sallallâhu aleyhi ve sellem liândan sonra Uveymir el-Aclânî’ye de Hilâl b. Ümeyye’ye de iftira haddi uyguladığı sabit olmamıştır» demiştir. Mâlik ve Ebû Hanîfe ise: «Liân, mülâane yapan kocanın eşine iftira haddini düşürür; fakat ismini verdiği adama yönelik kazif haddini düşürmez» demişlerdir. Her ikisinin delili, Allah’ın kazif haddini [genel olarak] meşru kılmış olmasıdır.
وَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْأَيْمَانُ مُقْتَضِيَةً صِدْقَ دَعْوَى الزَّوْجِ عَلَى الْمَرْأَةِ كَانَ مِنْ أَثَرِ ذَلِكَ أَنْ تُعْتَبَرَ الْمَرْأَةُ زَانِيَةً أَوْ أَنْ يَكُونَ حَمْلُهَا لَيْسَ مِنْهُ فَهُوَ مِنْ زِنًى لِأَنَّهَا فِي عِصْمَةٍ فَكَانَ ذَلِكَ مُقْتَضِيًا أَنْ يُقَامَ عَلَيْهَا حَدُّ الزِّنَى، فَلَمْ تُهْمِلِ الشَّرِيعَةُ حَقَّ الْمَرْأَةِ وَلَمْ تَجْعَلْهَا مَأْخُوذَةً بِأَيْمَانٍ قَدْ يَكُونُ حَالِفُهَا كَاذِبًا فِيهَا لِأَنَّهُ يُتَّهَمُ بِالْكَذِبِ لِتَبْرِئَةِ نَفْسِهِ فَجَعَلَ لِلزَّوْجَةِ مُعَارَضَةَ أَيْمَانِ زَوْجِهَا كَمَا جَعَلَ لِلْمَشْهُودِ عَلَيْهِ الطَّعْنَ فِي الشَّهَادَةِ بِالتَّجْرِيحِ أَوِ الْمُعَارَضَةِ فَقَالَ تَعَالَى:
Bu yeminler kocanın kadın aleyhindeki davasının doğruluğunu gerektirdiğinden, bunun bir sonucu olarak kadının zâniye sayılması yahut taşıdığı hamileliğin kocadan olmayıp nikâh bağı altında bulunduğu için zinadan meydana gelmiş olması gerekirdi; bu durum da kadına zina haddinin uygulanmasını icap ettirirdi. Ancak şeriat, kadının hakkını ihmal etmemiş ve yemin eden tarafın kendini temize çıkarmak için yalana başvurma töhmeti altında bulunması sebebiyle, yalan olma ihtimali taşıyan yeminlerle kadını mahkûm etmemiştir. Tıpkı aleyhine şahitlik yapılan kimseye cerh veya muârız delil yoluyla şahitliğe itiraz etme hakkı verildiği gibi, kadına da kocasının yeminlerini çürütme hakkı tanımış ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَيَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهاداتٍ بِاللَّهِ الْآيَةَ. وَإِذْ قَدْ كَانَتْ أَيْمَانُ الْمَرْأَةِ لِرَدِّ أَيْمَانِ الرَّجُلِ، وَكَانَتْ أَيْمَانُ الرَّجُلِ بَدَلًا مِنَ الشَّهَادَةِ وَسُمِّيَتْ شَهَادَةً، كَانَتْ أَيْمَانُ الْمَرْأَةِ لِرَدِّهَا يُنَاسِبُ أَنْ تُسَمَّى شَهَادَةً وَلِأَنَّهَا كَالشَّهَادَةِ الْمُعَارِضَةِ، وَلِكَوْنِهَا بِمَنْزِلَةِ الْمُعَارِضَةِ كَانَتْ أَيْمَانُ الْمَرْأَةِ كُلُّهَا عَلَى إِبْطَالِ دَعْوَاهُ لَا عَلَى إِثْبَاتِ بَرَاءَتِهَا أَوْ صِدْقِهَا.
{وَيَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهاداتٍ بِاللَّهِ} “Kadının dört defa Allah adına şahitlik etmesi cezayı kendisinden savar...” ayeti. Kadının yeminleri erkeğin yeminlerini savuşturmak için olduğundan ve erkeğin yeminleri şahitliğin bedeli kılınıp "şahitlik" diye isimlendirildiğinden, kadının bunu savuşturan yeminlerinin de "şahitlik" olarak adlandırılması münasip düşmüştür; hem de bu, muârız (karşı) şahitlik mesabesindedir. Karşı iddia/savunma konumunda olması hasebiyle, kadının yeminlerinin tamamı kendi masumiyetini veya doğruluğunu ispatlamaya değil, kocasının davasını iptal etmeye yöneliktir.
وَالدَّرْءُ: الدَّفْعُ بِقُوَّةٍ، وَاسْتُعِيرَ هُنَا لِلْإِبْطَالِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْله تَعَالَى: وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [٢٢] .
ed-Der’ (الدَّرْءُ): Güç kullanarak savmak demektir; burada ise iptal etmek ve hükümsüz kılmak manasında istiare edilmiştir. Ra‘d Suresi’ndeki {وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ} [er-Ra‘d: 22] buyruğunun tefsirinde daha önce geçmişti.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْعَذابَ ظَاهِرٌ فِي الْعَهْدِ لِتَقَدُّمِ ذِكْرِ الْعَذَابِ فِي قَوْلِهِ: وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [النُّور: ٢] . فَيُؤْخَذُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا لَمْ تَحْلِفْ أَيْمَانَ اللِّعَانِ أُقِيمَ عَلَيْهَا الْحَدُّ. وَهَذَا هُوَ الَّذِي تَشْهَدُ بِهِ رِوَايَاتُ حَدِيثِ اللِّعَانِ فِي السُّنَّةِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِذَا نَكَلَتِ الْمَرْأَةُ عَنْ أَيْمَانِ اللِّعَانِ لَمْ تُحَدَّ لِأَنَّ الْحَدَّ عِنْدَهُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِشَهَادَةِ شُهُودٍ أَوْ إِقْرَارٍ. فَعِنْدَهُ يَرْجِعُ بِهَا إِلَى حُكْمِ الْحَبْسِ الْمَنْسُوخِ عِنْدَنَا، وَعِنْدَهُ إِنَّمَا نُسِخَ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ وَبَقِيَ فِي الْبَعْضِ.
{الْعَذابَ} kelimesindeki belirlilik takısı (ahd), daha önce {وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlerden bir topluluk da onların cezasına şahit olsun” [en-Nûr: 2] buyruğunda cezanın geçmiş olması sebebiyle ahd-i zihnîye/zikrîye hamledilmesi açıktır. Dolayısıyla ayetten anlaşılan şudur: Kadın liân yeminlerini etmezse kendisine had cezası uygulanır. Sünnetteki liân hadisi rivayetlerinin şahitlik ettiği husus da budur. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: «Kadın liân yeminlerinden kaçınırsa (nükûl ederse) had vurulmaz; zira ona göre had cezası ancak şahitlerin şahitliği veya ikrar ile sabit olur.» Ona göre kadın hakkında, bizde neshedilmiş olan hapis hükmüne dönülür; zira ona göre hapis hükmü bazı durumlarda neshedilmiş, bazılarında ise baki kalmıştır.
وَالْقَوْلُ فِي صِيغَةِ أَيْمَانِ الْمَرْأَةِ كَالْقَوْلِ فِي صِيغَةِ أَيْمَانِ الزَّوْجِ سَوَاءً. وَعُيِّنَ لَهَا فِي الْخَامِسَةِ الدُّعَاءُ بِغَضَبِ اللَّهِ عَلَيْهَا إِنْ صَدَقَ زَوْجُهَا لِأَنَّهَا أَغْضَبَتْ زَوْجَهَا بِفِعْلِهَا فَنَاسَبَ أَنْ يَكُونَ جَزَاؤُهَا عَلَى ذَلِكَ غَضَبَ رَبِّهَا عَلَيْهَا كَمَا أَغْضَبَتْ بَعْلَهَا.
Kadının yeminlerinin kalıbı hakkındaki açıklama, kocanın yeminlerinin kalıbı hakkındaki açıklamanın aynısıdır. Beşincisinde ise, eğer kocası doğru söyleyenlerden ise Allah'ın gazabının kendi üzerine olması için dua etmesi belirlenmiştir; zira kadın yaptığı fiille kocasını öfkelendirmiştir; binaenaleyh kocasını öfkelendirdiği gibi buna karşılık cezasının da Rabbinin ona gazap etmesi olması münasip düşmüştür.
وَتَتَفَرَّعُ مِنْ أَحْكَامِ اللِّعَانِ فُرُوعٌ كَثِيرَةٌ يَتَعَرَّضُ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ لِبَعْضِهَا وَهِيَ مِنْ مَوْضُوعِ كتب الْفُرُوع.
Liân hükümlerinden, bazı müfessirlerin bir kısmına değindiği pek çok fer‘î mesele dallanıp budaklanır ki bunlar fıkıh/fürûât kitaplarının konusudur.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ١٠]
[Nûr Suresi (24), Âyet 10]
وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ حَكِيمٌ (١٠)
{وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ حَكِيمٌ (١٠)} “Ya sizin üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti bulunmasaydı ve Allah tövbeleri kabul eden ve hikmet sahibi olmasaydı [haliniz nice olurdu]!”
تَذْيِيلٌ لِمَا مَرَّ مِنَ الْأَحْكَامِ الْعَظِيمَةِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى التَّفَضُّلِ مِنَ اللَّهِ وَالرَّحْمَةِ مِنْهُ، وَالْمُؤْذِنَةُ بِأَنَّهُ تَوَّابٌ عَلَى مَنْ تَابَ مِنْ عِبَادِهِ، وَالْمُنْبِئَةُ بِكَمَالِ حِكْمَتِهِ تَعَالَى إِذْ وَضَعَ الشِّدَّةَ مَوْضِعَهَا وَالرِّفْقَ مَوْضِعَهُ وَكَفَّ بَعْضَ النَّاسِ عَنْ بَعْضٍ فَلَمَّا دَخَلَتْ تِلْكَ الْأَحْكَامُ تَحْتَ كُلِّيِّ هَذِهِ الصِّفَاتِ كَانَ ذِكْرُ الصِّفَاتِ تَذْيِيلًا.
Bu, geçmişte geçen, Allah’ın lütfunu ve rahmetini içeren, kullarından tövbe edenlerin tövbesini kabul edeceğini bildiren, şiddeti gereken yere, rıfkı da gereken yere koyup insanların birbirine zarar vermesini engellemesi hasebiyle Allah Teâlâ’nın hikmetinin kemâlini haber veren o yüce hükümler için bir fezlekedir (tezyîldir). Bahsi geçen hükümler bu sıfatların küllî anlamı altına girdiğinde, bu sıfatların zikredilmesi bir fezleke mahiyetinde olmuştur.
وَجَوَابُ (لَوْلَا) مَحْذُوفٌ لِقَصْدِ تَهْوِيلِ مَضْمُونِهِ فَيَدُلُّ تَهْوِيلُهُ عَلَى تَفْخِيمِ مَضْمُونِ الشَّرْطِ الَّذِي كَانَ سَبَبًا فِي امْتِنَاعِ حُصُولِهِ. وَالتَّقْدِيرُ: لَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ فَدَفَعَ عَنْكُمْ أَذَى بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ بِمَا شَرَعَ مِنَ الزَّوَاجِرِ لَتَكَالَبَ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ، وَلَوْلَا رَحْمَةُ اللَّهِ بِكُمْ فَقَدَّرَ لَكُمْ تَخْفِيضًا مِمَّا شَرَّعَ مِنَ الزَّوَاجِرِ فِي حَالَةِ الِاضْطِرَارِ وَالْعُذْرِ لَمَا اسْتَطَاعَ أَحَدٌ أَنْ يَسْكُتَ عَلَى مَا يَرَى مِنْ مَثَارِ الْغَيْرَةِ، فَإِذَا بَاحَ بِذَلِكَ أُخِذَ بِعِقَابٍ وَإِذَا انْتَصَفَ لِنَفْسِهِ
{لَوْلَا} edatının cevabı, içeriğinin dehşetini ve büyüklüğünü hissettirmek amacıyla hazfedilmiştir; bu dehşet de gerçekleşmesine mani olunan şartın muhtevasının büyüklüğüne delalet eder. Takdiri şöyledir: Eğer Allah'ın üzerinizdeki lütfu bulunmayıp da meşru kıldığı caydırıcı cezalarla birbirinize vereceğiniz eziyeti sizden savmasaydı, birbirinize hırsla saldırırdınız; şayet Allah'ın size rahmeti bulunmayıp da zaruret ve mazeret halinde meşru kıldığı caydırıcı cezalardan sizin için bir hafifletme takdir etmeseydi, hiç kimse kıskançlık uyandıran gördüğü şeylere sessiz kalamazdı; bunu açığa vurduğunda cezaya çarptırılır, kendi hakkını bizzat almaya kalktığında ise
أَهْلَكَ بَعْضًا أَوْ سَكَتَ عَلَى مَا لَا عَلَى مِثْلِهِ يُغْضَى، وَلَوْلَا أَنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ حَكِيمٌ لَمَا رَدَّ عَلَى مَنْ تَابَ فَأَصْلَحَ مَا سَلَبَهُ مِنْهُ مِنَ الْعَدَالَةِ وَقَبُولِ الشَّهَادَةِ.
birilerini helak eder veya benzerine göz yumulmayacak şeylere susmak zorunda kalırdı. Yine eğer Allah tövbeleri kabul eden ve her işi hikmetli olan olmasaydı, tövbe edip ıslah olan kimsenin elinden aldığı adalet sıfatını ve şahitliğinin kabulünü ona geri vermezdi.
وَفِي ذِكْرِ وَصْفِ «الْحَكِيمِ» هُنَا مَعَ وَصْفِ تَوَّابٌ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ فِي هَذِهِ التَّوْبَةِ حِكْمَةً وَهِيَ اسْتِصْلَاحُ النَّاسِ.
Burada {تَوَّابٌ} vasfıyla birlikte el-Hakîm sıfatının zikredilmesinde, bu tövbede bir hikmet bulunduğuna, onun da insanların ıslahı olduğuna bir işaret vardır.
وَحُذِفَ جَوَابُ لَوْلا لِلتَّفْخِيمِ وَالتَّعْظِيمِ وَحَذْفُهُ طَرِيقَةٌ لِأَهْلِ الْبَلَاغَةِ، وَقَدْ تَكَرَّرَ فِي
{لَوْلا} edatının cevabı azamet ve tazim ifade etmek üzere hazfedilmiştir; bu hazif, belagat ehlinin üslubudur ve
هَذِهِ السُّورَةِ وَهُوَ مِثْلُ حَذْفِ جَوَابِ (لَوْ) ، وَتَقَدَّمَ حَذْفُ جَوَابِ (لَوْ) عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَو ترى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٥] . وَجَوَابُ (لَوْلَا) لَمْ يَحْضُرْنِي الْآنَ شَاهِدٌ لِحَذْفِهِ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ الْأَئِمَّةِ: إِنَّ (لَوْلَا) مُرَكَّبَةٌ مِنْ (لَوْ) و (لَا) .
bu surede tekrarlanmıştır; bu da {لَوْ} edatının cevabının hazfedilmesi gibidir. {لَوْ} cevabının hazfi daha önce Bakara Suresi'ndeki [165] {وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ} “O zalimler azabı görecekleri zaman... [bir görselerdi!]” buyruğunda geçmişti. {لَوْلَا} edatının cevabının hazfedilmesine dair şu an hatırıma bir şahit (örnek) gelmemektedir; nitekim bazı imamlar {لَوْلَا} edatının {لَوْ} ve {لَا} kelimelerinden mürekkep olduğunu söylemişlerdir.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ١١]
[Nûr Suresi (24), Âyet 11]
إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ لَا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اكْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذابٌ عَظِيمٌ (١١)
{إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ لَا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اكْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذابٌ عَظِيمٌ (١١)} “O iftirayı (ifki) getirenler, içinizden bir gruptur. Onu sizin için bir şer sanmayın; bilakis o sizin için bir hayırdır. Onlardan her bir kişi için kazandığı günahtan [bir pay] vardır. Onlardan o [iftiranın] büyüğünü üstlenen kimse için ise büyük bir azap vardır.”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ فَإِنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ الْعَشْرَ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ [النُّور:
Bu, yeni bir başlangıç (isti'nâf-ı ibtidâî) cümlesidir. Nitekim Nûr Suresi'ndeki {وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Ve Allah her şeyi işiten, her şeyi bilendir”
٢١] نَزَلَتْ فِي زَمَنٍ بَعِيدٍ عَنْ زَمَنِ نُزُولِ الْآيَاتِ الَّتِي مِنْ أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ كَمَا سَتَعْرِفُهُ.
[21] ayetine kadar olan bu on ayet, birazdan öğreneceğin üzere, bu surenin başındaki ayetlerin iniş vaktinden çok daha uzak bir zamanda inmiştir.
وَالْإِفْكُ: اسْمٌ يَدُلُّ عَلَى كَذِبٍ لَا شُبْهَةَ فِيهِ فَهُوَ بُهْتَانٌ يَفْجَأُ النَّاسَ. وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْأَفْكِ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَهُوَ قَلْبُ الشَّيْءِ، وَمِنْهُ سُمِّيَ أَهْلُ سَدُومَ وَعَمُّورَةَ وَأُدَمَةَ وَصَبُويِيمَ قُرَى قَوْمِ لُوطٍ أَصْحَابَ الْمُؤْتَفِكَةِ لِأَنَّ قُرَاهُمُ ائْتَفَكَتْ، أَيْ قُلِبَتْ وَخُسِفَ بِهَا فَصَارَ أَعْلَاهَا أَسْفَلَهَا فَكَانَ الْإِخْبَارُ عَنِ الشَّيْءِ بِخِلَافِ حَالَتِهِ الْوَاقِعِيَّةِ قَلْبًا لَهُ عَنْ حَقِيقَتِهِ فَسُمِّيَ إِفْكًا.
İfk (إِفْك), içinde hiçbir şüphe bulunmayan [açık] yalana delalet eden bir isimdir; dolayısıyla insanları ansızın şaşırtıp sarsan bir bühtandır (iftiradır). Hemzenin fethasıyla efk (أَفْك) kelimesinden türemiştir ki bu da bir şeyi tersyüz etmek (altüst etmek) demektir. Lût kavminin köyleri olan Sedûm, Amûre, Etime ve Sabûyîm halkına “ashâbü’l-mü’tefike” (altüst olan şehirlerin halkı) denmesi de bundandır; zira onların köyleri altüst edilmiş, yani yerle bir edilip yere batırılmış ve üstü altına getirilmiştir. Bir şeyi gerçek durumunun aksine bildirmek de onun hakikatini tersyüz etmek olduğundan dolayı buna ifk adı verilmiştir.
وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ فِي سُورَة الْأَعْرَاف [١١٧] .
A'râf Suresi'ndeki [117] {فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ} “Bir de baktılar ki o, onların uydurdukları şeyleri yutuyor” buyruğunda daha önce geçmişti.
وجاؤُ بِالْإِفْكِ مَعْنَاهُ: قَصَدُوا وَاهْتَمُّوا. وَأَصْلُهُ: أَنَّ الَّذِي يُخْبِرُ بِخَبَرٍ غَرِيبٍ يُقَالُ لَهُ: جَاءَ بِخَبَرٍ كَذَا، لِأَن شَأْنَ الْأَخْبَارِ الْغَرِيبَةِ أَنْ تَكُونَ مَعَ الْوَافِدِينَ مِنْ
{جَاءُوا بِالْإِفْكِ} ifadesinin anlamı: [Onu yaymayı] kastettiler ve buna özen gösterip sarıldılar, demektir. Aslı şudur: Garip bir haber getiren kimse için 'şöyle bir haber getirdi (câe bi-haberi kezâ)' denir; çünkü garip haberlerin adeti,
أَسْفَارٍ أَوِ الْمُبْتَعِدِينَ عَنِ الْحَيِّ قَالَ تَعَالَى: إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ [الحجرات: ٦] فَشَبَّهَ الْخَبَرَ بِقُدُومِ الْمُسَافِرِ أَوِ الْوَافِدِ عَلَى وَجْهِ الْمَكْنِيَّةِ وَجَعَلَ الْمَجِيءَ تَرْشِيحًا وَعُدِّيَ بِبَاءِ الْمُصَاحَبَةِ تَكْمِيلًا لِلتَّرَشُّحِ.
yolculuklardan dönenlerle veya kabileden uzaklaşanlarla birlikte gelmesidir. Nitekim Allah Teâlâ: {إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ} “Eğer bir fâsık size bir haber getirirse...” [Hucurât: 6] buyurmuştur. Burada haberi, kapalı istiare (istiâre-i mekniyye) yoluyla yolcunun veya dışarıdan gelen elçinin gelişine benzetmiş, gelmeyi (mecî’) buna uygun bir tamamlayıcı unsur (terşîh) kılmış ve bu terşîhi pekiştirmek için de beraberlik (musâhabet) bildiren bâ (بِ) harf-i ceri ile geçişli yapmıştır.
وَالْإِفْكُ: حَدِيثٌ اخْتَلَقَهُ الْمُنَافِقُونَ وَرَاجَ عِنْدَ الْمُنَافِقِينَ وَنَفَرٍ مِنْ سُذَّجِ الْمُسْلِمِينَ إِمَّا لِمُجَرَّدِ اتِّبَاعِ النَّعِيقِ وَإِمَّا لِإِحْدَاثِ الْفِتْنَةِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ. وَحَاصِلُ هَذَا الْخَبَرِ: أَن النبيء ﷺ لَمَّا قَفَلَ مِنْ غَزْوَةِ بَنِي الْمُصْطَلِقِ مِنْ خُزَاعَةَ، وَتُسَمَّى غَزْوَةَ الْمُرَيْسِيعِ وَلَمْ تَبْقَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمَدِينَةِ إِلَّا مَرْحَلَةٌ. آذَنَ بِالرَّحِيلِ آخِرَ اللَّيْلِ. فَلَمَّا عَلِمَتْ عَائِشَةُ بِذَلِكَ خَرَجَتْ مِنْ هَوْدَجِهَا وَابْتَعَدَتْ عَنِ الْجَيْشِ لِقَضَاءِ شَأْنِهَا كَمَا هُوَ شَأْنُ النِّسَاءِ قَبْلَ التَّرَحُّلِ فَلَمَّا فَرَغَتْ أَقْبَلَتْ إِلَى رَحْلِهَا فَافْتَقَدَتْ عِقْدًا مِنْ جَزْعِ ظَفَارٍ كَانَ فِي صَدْرِهَا فَرَجَعَتْ عَلَى طَرِيقِهَا تَلْتَمِسُهُ فَحَبَسَهَا طَلَبُهُ وَكَانَ لَيْلٌ. فَلَمَّا وَجَدَتْهُ رَجَعَتْ إِلَى حَيْثُ وُضِعَ رَحْلُهَا فَلَمْ تَجِدِ الْجَيْشَ وَلَا رَحْلَهَا، وَذَلِكَ أَنَّ الرِّجَالَ الْمُوَكَّلِينَ بِالتَّرَحُّلِ قَصَدُوا الْهَوْدَجَ فَاحْتَمَلُوهُ وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّ عَائِشَةَ فِيهِ وَكَانَتْ خَفِيفَةً قَلِيلَةَ اللَّحْمِ فَرَفَعُوا الْهَوْدَجَ وَسَارُوا فَلَمَّا لَمْ تَجِدْ أَحَدًا اضْطَجَعَتْ فِي مَكَانِهَا رَجَاءَ أَنْ يَفْتَقِدُوهَا فَيَرْجِعُوا إِلَيْهَا فَنَامَتْ وَكَانَ صَفْوَانُ بْنُ الْمُعَطِّلِ (بِكَسْرِ الطَّاءِ) السُّلَمِيُّ
İfk; münafıkların uydurduğu, münafıklar ile saf Müslümanlardan bir grubun arasında ya sırf kuru gürültüye kapılmaktan ya da Müslümanlar arasında fitne çıkarmak gayesinden ötürü yayılan bir sözdür. Bu hadisenin özeti şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Huzâa kabilesinden Benî Mustalîk Gazvesi'nden (Müreysî' Gazvesi de denir) döndüğünde ve Medine ile arasında sadece bir konaklık mesafe kaldığında, gecenin sonuna doğru yola çıkılacağını bildirdi. Âişe bunu öğrenince hevdecinden çıkıp, yolculuk öncesi kadınların adeti olduğu üzere ihtiyacını gidermek için ordudan uzaklaştı. İşini bitirince devesinin yanına döndü; göğsünde bulunan Zafâr akikinden yapılmış gerdanlığının kaybolduğunu fark etti. Onu aramak için gittiği yoldan geri döndü; onu aramak kendisini alıkoydu, üstelik vakit geceydi. Gerdanlığı bulup eşyasının konulduğu yere döndüğünde ne orduyu ne de devesini bulabildi. Çünkü yükleme işiyle görevlendirilen adamlar hevdece yönelmiş, Âişe'nin onun içinde olduğunu sanarak yüklenmişlerdi; Âişe zayıf ve hafif cüsseli idi. Hevdeci kaldırıp yola koyulmuşlardı. Âişe kimseyi bulamayınca kendisini arayıp yanına dönerler ümidiyle bulunduğu yere uzandı ve uyuyakaldı. Safvân b. Muattal (tâ harfinin kesrasıyla) es-Sülemî
(بِضَمِّ السِّينِ وَفَتْحِ اللَّامِ نِسْبَةً إِلَى بَنِي سُلَيْمٍ وَكَانَ مُسْتَوْطِنًا الْمَدِينَةَ مِنْ مُهَاجِرَةِ الْعَرَبِ) قَدْ أَوْكَلَ إِلَيْهِ النبيء ﷺ حِرَاسَةَ سَاقَةِ الْجَيْشِ، فَلَمَّا عَلِمَ بِابْتِعَادِ الْجَيْشِ وَأَمِنَ عَلَيْهِ مِنْ غَدْرِ الْعَدُوِّ رَكِبَ رَاحِلَتَهُ لِيَلْتَحِقَ بِالْجَيْشِ فَلَمَّا بَلَغَ الْمَوْضِعَ الَّذِي كَانَ بِهِ الْجَيْشُ بَصُرَ بِسَوَادِ إِنْسَانٍ فَإِذَا هِيَ عَائِشَةُ وَكَانَ قَدْ رَآهَا قَبْلَ الْحِجَابِ فَاسْتَرْجَعَ، وَاسْتَيْقَظَتْ عَائِشَةُ بِصَوْتِ اسْتِرْجَاعِهِ وَنَزَلَ عَنْ نَاقَتِهِ وَأَدْنَاهَا مِنْهَا وَأَنَاخَهَا فَرَكِبَتْهَا عَائِشَةُ وَأَخَذَ يَقُودُهَا حَتَّى لَحِقَ بِالْجَيْشِ فِي نَحْرِ الظَّهِيرَةِ وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ بن سَلُولٍ رَأْسَ الْمُنَافِقِينَ فِي الْجَيْشِ فَقَالَ:
(Sîn'in dammesi ve lâm'ın fethasıyla, Benî Süleym'e nispetle; Arap muhacirlerinden olup Medine'de yerleşmişti) Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından ordunun artçı koruması olarak görevlendirilmişti. Ordunun uzaklaştığını öğrenip düşmanın hilesinden de emin olunca, orduya yetişmek üzere bineğine bindi. Ordunun bulunduğu yere ulaştığında bir insan karaltısı fark etti; bir de baktı ki o Âişe'dir. Hicab ayetinden önce onu görmüş olduğu için [hemen tanıyıp] istircâda bulundu (innâ lillâh... dedi). Âişe onun istircâ sesiyle uyandı. Safvân devesinden inip onu Âişe'ye yaklaştırdı ve çöktürdü. Âişe deveye bindi; Safvân da deveyi önden çekerek öğle sıcağında orduya yetiştiler. Münafıkların başı olan Abdullah b. Übey b. Selûl orduda bulunuyordu; [onları görünce]:
وَاللَّهِ مَا نَجَتْ مِنْهُ وَلَا نَجَا مِنْهَا، فَرَاجَ قَوْلُهُ عَلَى حَسَّانِ بْنِ ثَابِتٍ وَمِسْطَحِ بْنِ أُثَاثَةَ (بِكَسْرِ مِيمِ مِسْطَحٍ وَفَتْحِ طَائِهِ وَضَمِّ هَمْزَةِ أُثَاثَةَ) وَحِمْنَةَ بِنْتِ جَحْشٍ أُخْتِ زَيْنَبَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ
“Vallahi ne o kadın bundan kurtulmuştur ne de bu adam o kadından kurtulmuştur!” dedi. Onun bu sözü Hassân b. Sâbit'e, Mıstah b. Üsâse'ye (Mıstah'ın mîm'inin kesrası, tâ'sının fethasıyla ve Üsâse'nin hemzesinin dammesiyle) ve müminlerin annesi Zeyneb'in kız kardeşi Hamne bint Cahş'a da sirayet etti.
حَمَلَتْهَا الْغَيْرَةُ لأختها ضرَّة عَائِشَة وَسَاعَدَهُمْ فِي حَدِيثِهِمْ طَائِفَةٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ أَصْحَابُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ.
Hamne'yi kız kardeşi [Zeyneb'in], Âişe'nin kuması olmasından kaynaklanan kıskançlık [bu duruma] sürüklemişti. Onların bu lakırdılarına Abdullah b. Übey'in yandaşlarından bir grup münafık da arka çıktı.
فَالْإِفْكُ: عَلَمٌ بِالْغَلَبَةِ عَلَى مَا فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ مِنَ الِاخْتِلَاقِ.
Böylece el-İfk (الْإِفْك), bu kıssada geçen uydurmaya galibiyet yoluyla özel isim (alem bi'l-galebe) olmuştur.
وَالْعُصْبَةُ: الْجَمَاعَةُ مِنْ عَشَرَةٍ إِلَى أَرْبَعِينَ كَذَا قَالَ جُمْهُورُ أَهْلِ اللُّغَةِ. وَقِيلَ الْعُصْبَةُ:
Usbe (عُصْبَة): On kişiden kırk kişiye kadar olan topluluktur; lügat ehlinin çoğunluğu böyle demiştir. Bir görüşe göre usbe:
الْجَمَاعَةُ مِنَ الثَّلَاثَةِ إِلَى الْعَشَرَةِ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ فِي مُصْحَفِ حَفْصَةَ «عُصْبَةٌ أَرْبَعَة مِنْكُم» . وهم اسْمُ جَمْعٍ لَا وَاحِدَ مِنْ لَفْظِهِ، وَيُقَالُ: عِصَابَةٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ يُوسُفَ [٨] .
Üç kişiden on kişiye kadar olan topluluktur; bu da İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Hafsa'nın mushafında «عُصْبَةٌ أَرْبَعَة مِنْكُم» (içinizden dört kişilik bir grup) şeklinde olduğu söylenmiştir. Kendi lafzından tekili bulunmayan bir topluluk ismidir (ism-i cem'); ısâbe (عِصَابَة) de denir. Yûsuf Suresi'nin başında [8] daha önce geçmişti.
وعُصْبَةٌ بَدَلٌ من ضمير جاؤُ.
{عُصْبَةٌ} kelimesi, {جَاءُوا} fiilindeki zamirden bedeldir.
وَجُمْلَةُ: لَا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ خَبَرُ إِنَّ. وَالْمَعْنَى: لَا تَحْسَبُوا إِفْكَهُمْ شَرًّا لَكُمْ، لِأَنَّ الضَّمِيرَ الْمَنْصُوبَ مِنْ تَحْسَبُوهُ لَمَّا عَادَ إِلَى الْإِفْكِ وَكَانَ الْإِفْكُ مُتَعَلقا بِفعل جاؤُ صَارَ الضَّمِيرُ فِي قُوَّةِ الْمُعَرَّفِ بِلَامِ الْعَهْدِ. فَالتَّقْدِيرُ: لَا تَحْسَبُوا الْإِفْكَ الْمَذْكُورَ شَرًّا لَكُمْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَبَرُ إِنَّ قَوْلَهُ: لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اكْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَتَكُونَ جُمْلَةُ لَا تَحْسَبُوهُ مُعْتَرِضَةً.
{لَا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ} cümlesi {إِنَّ} edatının haberidir. Anlamı şudur: Onların iftirasını kendiniz için bir şer sanmayın; çünkü {تَحْسَبُوهُ} fiilindeki mansûb zamir {الْإِفْك} kelimesine dönüp ifk de {جَاءُوا} fiiline taalluk edince, bu zamir ahd bildiren lâm ile belirlenmiş (muarref) hükmüne geçmiştir. Takdiri şöyledir: Bahsi geçen o iftirayı kendiniz için bir şer sanmayın. {إِنَّ} edatının haberinin {لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اكْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ} buyruğu olması ve {لَا تَحْسَبُوهُ} cümlesinin de ara cümle (mu'tarıza) olması da caizdir.
وَيَجُوزُ جَعْلُ عُصْبَةٌ خَبَرَ إِنَّ وَيَكُونُ الْكَلَامُ مُسْتَعْمَلًا فِي التَّعْجِيبِ مِنْ فِعْلِهِمْ مَعَ أَنَّهُمْ عُصْبَةٌ مِنَ الْقَوْمِ أَشَدُّ نُكْرًا، كَمَا قَالَ طَرَفَةُ:
{عُصْبَةٌ} kelimesini {إِنَّ} edatının haberi yapmak da caizdir; bu durumda söz, topluluktan bir grup olmalarına rağmen işledikleri fiilin daha çirkin olduğunu belirterek onların bu fiilini hayretle karşılatmak (ta'cîb) amacıyla kullanılmış olur. Tarafet'nin şöyle dediği gibi:
وَظُلْمُ ذَوِي الْقُرْبَى أَشَدُّ مَضَاضَةً ... عَلَى الْمَرْءِ مِنْ وَقْعِ الْحُسَامِ الْمُهَنَّدِ
Akrabanın yaptığı zulüm insana, ... keskin Hint kılıcının darbesinden daha acı gelir.
وَذِكْرُ عُصْبَةٌ تَحْقِيرٌ لَهُمْ وَلِقَوْلِهِمْ، أَيْ لَا يُعْبَأُ بِقَوْلِهِمْ فِي جَانِبِ تَزْكِيَةِ جَمِيعِ الْأُمَّةِ لِمَنْ رَمَوْهُمَا بِالْإِفْكِ. وَوَصْفُ الْعُصْبَةِ بِكَوْنِهِمْ مِنْكُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَفِي
{عُصْبَةٌ} kelimesinin zikredilmesi, onları ve sözlerini tahkir etmek içindir; yani kendilerine iftira atılan o iki kişiyi bütün ümmetin temize çıkarması karşısında onların sözlerine itibar edilmez demektir. Bu grubun {مِنْكُمْ} “içinizden” şeklinde nitelenmesi onların Müslümanlardan olduğuna delalet eder. Bunda,
ذَلِكَ تَعْرِيضٌ بِهِمْ بِأَنَّهُمْ حَادُوا عَنْ خُلُقِ الْإِسْلَامِ حَيْثُ تَصَدَّوْا لِأَذَى الْمُسْلِمِينَ.
Müslümanlara eziyet vermeye kalkışmakla İslam ahlakından saptıklarına dair üstü kapalı bir kınama (ta'rîz) vardır.
وَقَوْلُهُ: لَا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ لِإِزَالَةِ مَا حَصَلَ فِي نُفُوسِ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْأَسَفِ مِنِ اجْتِرَاءِ عُصْبَةٍ عَلَى هَذَا الْبُهْتَانِ الَّذِي اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ الْقِصَّةُ فَضَمِيرُ تَحْسَبُوهُ عَائِدٌ إِلَى الْإِفْكِ.
Âyetteki {لَا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ} “Onu sizin için bir şer sanmayın; bilakis o sizin için bir hayırdır” buyruğu, bir grubun bu kıssanın içerdiği iftiraya cüret etmesinden ötürü müminlerin gönlünde hasıl olan üzüntüyü gidermek içindir. Dolayısıyla {تَحْسَبُوهُ} fiilindeki zamir iftiraya (el-İfk'e) dönmektedir.
وَالشَّرُّ الْمَحْسُوبُ: أَنَّهُ أَحْدَثَ فِي نَفَرٍ مَعْصِيَةَ الْكَذِبِ وَالْقَذْفِ وَالْمُؤْمِنُونَ يَوَدُّونَ أَنْ تَكُونَ جَمَاعَتُهُمْ خَالِصَةً مِنَ النَّقَائِصِ (فَإِنَّهُمْ أَهْلُ الْمَدِينَةِ الْفَاضِلَةِ) . فَلَمَّا حدث فيهم هَذَا الِاضْطِرَابُ حَسِبُوهُ شَرًّا نَزَلَ بِهِمْ.
Zannedilen şer; bunun birkaç kişide yalan ve kazif (iftira) günahını ortaya çıkarmış olmasıdır. Hâlbuki müminler topluluklarının noksanlıklardan arınmış olmasını arzu ederler (çünkü onlar faziletli toplumun halkıdır). İçlerinde böyle bir karışıklık meydana gelince, bunun başlarına gelmiş bir şer olduğunu zannettiler.
وَمَعْنَى نَفْيِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ شَرًّا لَهُمْ لِأَنَّهُ يَضِيرُهُمْ بِأَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ الْأَسَفِ الزَّائِلِ وَهُوَ دُونَ الشَّرِّ لِأَنَّهُ آيِلٌ إِلَى تَوْبَةِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُمْ فَيَتَمَحَّضُ إِثْمُهُ لِلْمُنَافِقِينَ وَهُمْ جَمَاعَةٌ أُخْرَى لَا يَضُرُّ ضَلَالُهُمُ الْمُسْلِمِينَ.
Bunun kendileri için şer olmasının nefyedilmesinin anlamı; bu durumun onlara geçici bir üzüntüden daha fazla zarar vermeyecek olmasıdır ki bu da şerden aşağı bir derecededir. Zira bu hadise onların içindeki müminlerin tövbe etmesiyle sonuçlanacak, günahı ise sırf münafıklara kalacaktır; onlar da zaten sapıklıkları Müslümanlara zarar vermeyecek ayrı bir topluluktur.
وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: حَقِيقَةُ الْخَيْرِ مَا زَادَ نَفْعُهُ عَلَى ضُرِّهِ وَحَقِيقَةُ الشَّرِّ مَا زَادَ ضَرُّهُ عَلَى نَفْعِهِ. وَإِنَّ خَيْرًا لَا شَرَّ فِيهِ هُوَ الْجَنَّةُ وَشَرًّا لَا خَيْرَ فِيهِ هُوَ جَهَنَّمُ. فَنَبَّهَ اللَّهُ عَائِشَةَ وَمَنْ مَاثَلَهَا مِمَّنْ نَالَهُ هَمٌّ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّهُ مَا أَصَابَهُمْ مِنْهُ شَرٌّ بَلْ هُوَ خَيْرٌ عَلَى مَا وَضَعَ اللَّهُ الشَّرَّ وَالْخَيْرَ عَلَيْهِ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا مِنَ الْمُقَابَلَةِ بَيْنَ الضُّرِّ وَالنَّفْعِ وَرُجْحَانِ النَّفْعِ فِي جَانِبِ الْخَيْرِ وَرُجْحَانِ الضُّرِّ فِي جَانِبِ الشَّرِّ اهـ. وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ الْخَيْرِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٧٦] .
Ebû Bekr İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Hayrın hakikati, faydası zararına üstün gelen şeydir; şerrin hakikati ise zararı faydasına üstün gelen şeydir. İçinde hiçbir şer bulunmayan hayır cennettir; içinde hiçbir hayır bulunmayan şer ise cehennemdir. Allah Teâlâ, Âişe'yi ve bu hadiseden dolayı kederlenen benzeri kimseleri, Allah'ın bu dünyada şer ve hayrı zarar ile faydanın karşıtlığı, hayır tarafında faydanın baskın gelmesi, şer tarafında ise zararın baskın gelmesi esasına göre yerleştirdiği nizam çerçevesinde kendilerine hiçbir şerrin isabet etmediğine, aksine bunun bir hayır olduğuna dikkat çekmiştir. [İbnü'l-Arabî'nin sözü bitti]. Hayır kavramının zikri Nahl Suresi'ndeki [76] {أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ} “Onu nereye yöneltse bir hayır getirmez” buyruğunda daha önce geçmişti.
وَبَعْدَ إِزَالَةِ خَاطِرِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ شَرًّا لِلْمُؤْمِنِينَ أَثْبَتَ أَنَّهُ خَيْرٌ لَهُمْ فَأَتَى بِالْإِضْرَابِ لِإِبْطَالِ أَنْ يَحْسَبُوهُ شَرًّا، وَإِثْبَاتِ أَنَّهُ خَيْرٌ لَهُمْ لِأَنَّ فِيهِ مَنَافِعَ كَثِيرَةً إِذْ يُمَيَّزُ بِهِ الْمُؤْمِنُونَ الْخُلَّصُ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، وَتُشْرَعُ لَهُمْ بِسَبَبِهِ أَحْكَامٌ تَرْدَعُ أَهْلَ الْفِسْقِ عَنْ فِسْقِهِمْ، وَتَتَبَيَّنُ مِنْهُ بَرَاءَةُ فُضَلَائِهِمْ، وَيَزْدَادُ الْمُنَافِقُونَ غَيْظًا وَيُصْبِحُونَ مُحَقَّرِينَ مَذْمُومِينَ، وَلَا يَفْرَحُونَ بِظَنِّهِمْ حُزْنَ الْمُسْلِمِينَ، فَإِنَّهُمْ لَمَّا اخْتَلَقُوا هَذَا الْخَبَرَ مَا أَرَادُوا إِلَّا أَذَى الْمُسْلِمِينَ، وَتَجِيءُ مِنْهُ مُعْجِزَاتٌ بِنُزُولِ هَذِهِ الْآيَاتِ بِالْإِنْبَاءِ بِالْغَيْبِ. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : ... وَفَوَائِدُ دِينِيَّةٌ وَآدَابٌ لَا تَخْفَى عَلَى مُتَأَمِّلِهَا اهـ.
Bunun müminler için bir şer olduğu düşüncesi bertaraf edildikten sonra, onlar için bir hayır olduğu ispat edilmiştir. Böylece onu şer sanmayı iptal etmek ve onlar için hayır olduğunu ortaya koymak üzere idrâb edatı ({بَلْ}) getirilmiştir. Çünkü bunda pek çok fayda vardır: Bununla samimi müminler münafıklardan ayrışır; fasıkları fısklarından caydıracak hükümler onlar için teşri kılınır; faziletli kimselerinin suçsuzluğu açığa çıkar; münafıkların öfkesi artar ve hor ve hakir duruma düşerler; Müslümanların üzüntüsünü zannederek sevinemezler, nitekim bu haberi uydurduklarında sırf Müslümanlara eziyet etmek istemişlerdi; gaybı bildiren bu ayetlerin inmesiyle de birçok mucize tezahür eder. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: “...ayrıca üzerinde düşünen kimseden gizli kalmayacak dinî faydalar ve edepler vardır.” [Zemahşerî'nin sözü bitti].
وَعدل عَن أَنْ يَعْطِفَ خَيْراً عَلَى شَرًّا بِحَرْفِ (بَلْ) فَيُقَالُ: بَلْ خَيْرًا لَكُمْ، إِيثَارًا لِلْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى الثَّبَاتِ وَالدَّوَامِ.
Sebat ve devamlılık bildiren isim cümlesini tercih etmek amacıyla, {بَلْ} harfiyle {خَيْرًا} kelimesini {شَرًّا} üzerine atfederek 'bel hayran leküm' demekten sarfınazar edilmiştir.
وَالْإِثْمُ: الذَّنْبُ وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢١٩]
İsm (الْإِثْم): Günah demektir. Bakara Suresi'ndeki [219] {قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ} “De ki: Onlarda büyük bir günah vardır” buyruğunda
وَعِنْدَ قَوْلِهِ: وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٢٠] .
ve En'âm Suresi'ndeki [120] {وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ} “Günahın açığını da gizlisini de bırakın” buyruğunda daha önce geçmişti.
وَتَوَلِّي الْأَمْرِ: مُبَاشَرَةُ عَمَلِهِ وَالتَّهَمُّمُ بِهِ.
Bir işi üstlenmek (tevellî'l-emr): O işi bizzat yapmak ve onunla meşgul olup gayret göstermektir.
وَالْكِبْرُ بِكَسْرِ الْكَافِ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ، وَيَجُوزُ ضَمُّ الْكَافِ. وَقَرَأَ بِهِ يَعْقُوبُ وَحْدَهُ، وَمَعْنَاهُ: أَشَدُّ الشَّيْءِ وَمُعْظَمُهُ، فَهُمَا لُغَتَانِ عِنْدَ جُمْهُورِ أَيِمَّةِ اللُّغَةِ. وَقَالَ ابْنُ جِنِّيِّ وَالزَّجَّاجُ: الْمَكْسُورُ بِمَعْنَى الْإِثْمِ، وَالْمَضْمُومُ: مُعْظَمُ الشَّيْءِ. وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ بن سَلُولٍ وَهُوَ مُنَافِقٌ وَلَيْسَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ.
Kibr (الْكِبْر) kelimesi, cumhurun kıraatinde kâf harfinin kesrasıyladır; kâf harfinin dammesiyle [kübr] okunması da caizdir. Yalnızca Ya'kūb bu şekilde okumuştur. Anlamı ise: Bir şeyin en ağırı ve en büyüğüdür. Lügat imamlarının çoğunluğuna göre bunlar iki ayrı lehçedir. İbn Cinnî ve ez-Zeccâc şöyle demiştir: Kesralı olanı günah anlamındadır; dammeli olanı ise bir şeyin büyüğü, çoğudur. İftiranın büyüğünü üstlenen kimse ise Abdullah b. Übey b. Selûl'dür; o bir münafıktır, Müslümanlardan değildir.
وَضَمِيرُ مِنْهُمْ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ. وَقِيلَ: الَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ حَسَّانُ ابْن ثَابِتٍ لِمَا وَقَعَ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» : «عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: دَخَلَ حَسَّانُ عَلَى عَائِشَةَ فَأَنْشَدَ عِنْدَهَا أَبْيَاتًا مِنْهَا:
{مِنْهُمْ} ifadesindeki zamir, iftirayı getirenlere ({الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ}) dönmektedir. Bir görüşe göre, iftiranın büyüğünü üstlenen kimse Hassân b. Sâbit'tir; bu da Sahîh-i Buhârî'de geçen şu rivayetten ötürüdür: “Mesrûk'tan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Hassân, Âişe'nin yanına girdi ve onun yanında şu beytin de bulunduğu bazı şiirler okudu:
حَصَانٌ رَزَانٌ مَا تُزَنُّ بِرِيبَةٍ ... وَتُصْبِحُ غَرْثَى مِنْ لُحُومِ الْغَوَافِلِ
O, iffetlidir, ağırbaşlıdır, hakkında hiçbir şüpheye düşülmez... / Habersiz kadınların etlerini yemekten (gıybet etmekten) uzak olarak sabahlar.
فَقَالَتْ لَهُ عَائِشَةُ: لَكِنْ أَنْتَ لَسْتَ كَذَلِكَ. قَالَ مَسْرُوقٌ فَقُلْتُ: تَدَعِينَ مِثْلَ هَذَا يَدْخُلُ عَلَيْكِ وَقَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذابٌ عَظِيمٌ فَقَالَتْ: أَيُّ عَذَابٍ أَشَدُّ مِنَ الْعَمَى» .
Bunun üzerine Âişe ona: ‘Fakat sen böyle değilsin!’ dedi. Mesrûk dedi ki: Ben ‘Allah Teâlâ {وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذابٌ عَظِيمٌ} “Onlardan o [iftiranın] büyüğünü üstlenen kimse için ise büyük bir azap vardır” ayetini indirmişken böyle birinin yanına girmesine izin mi veriyorsun?’ dedim. Âişe: ‘Körlükten daha şiddetli hangi azap vardır?’ dedi.”
وَالْوَعِيدُ بِأَنَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا يَقْتَضِي أَنَّهُ عَبْدُ اللَّهُ بْنُ أُبَيٍّ بن سَلُولٍ. وَفِيهِ إِنْبَاءٌ بِأَنَّهُ يَمُوتُ عَلَى الْكُفْرِ فَيُعَذَّبُ الْعَذَابَ الْعَظِيمَ فِي الْآخِرَةِ وَهُوَ عَذَابُ الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ، وَأَمَّا بَقِيَّةُ الْعُصْبَةِ فَلَهُمْ مِنَ الْإِثْمِ بِمِقْدَارِ ذَنْبِهِمْ. وَفِيهِ إِيمَاءٌ بِأَنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِمْ إِنْ تَابُوا كَمَا هُوَ الشَّأْنُ فِي هَذَا الدَّين.
Büyük bir azapla tehdit edilmesi, onun Abdullah b. Übey b. Selûl olmasını iktiza eder. Bunda onun küfür üzere öleceğini ve ahirette büyük azapla cezalandırılacağını haber verme anlamı vardır; o azap da cehennemin en alt tabakasının (derk-i esfel) azabıdır. Grubun geri kalanına gelince, günahları nispetinde cezaları vardır. Bunda, bu dinde geçerli olan esas uyarınca, tövbe ettikleri takdirde Allah'ın onların tövbesini kabul edeceğine dair bir ima da bulunmaktadır.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ١٢]
[Nûr Suresi (24), Âyet 12]
لَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً وَقالُوا هَذَا إِفْكٌ مُبِينٌ (١٢)
{لَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً وَقالُوا هَذَا إِفْكٌ مُبِينٌ (١٢)} “Onu işittiğiniz zaman, mümin erkekler ve mümin kadınların kendi haklarında hüsnüzanda bulunup: ‘Bu apaçık bir iftiradır’ demeleri gerekmez miydi?”
اسْتِئْنَافٌ لِتَوْبِيخِ عُصْبَةِ الْإِفْكِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَتَعْنِيفِهِمْ بَعْدَ أَنْ سَمَّاهُ إِفْكًا.
Bu, hadiseyi ifk (iftira) olarak adlandırdıktan sonra, iftira grubunda yer alan müminleri azarlamak ve kınamak için yeni bir başlangıç (isti'nâf) cümlesidir.
وَ (لَوْلا) هُنَا حَرْفٌ بِمَعْنَى (هَلَّا) لِلتَّوْبِيخِ كَمَا هُوَ شَأْنُهَا إِذَا وَلِيَهَا الْفِعْلُ الْمَاضِي وَهُوَ هُنَا ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ. وَأَمَّا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ فَهُوَ ظَرْفٌ مُتَعَلِّقٌ بِفِعْلِ الظَّنِّ فَقُدِّمَ عَلَيْهِ وَمَحَلُّ التَّوْبِيخِ جُمْلَةُ: ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً فَأَسْنَدَ السَّمَاعَ إِلَى جَمِيعِ الْمُخَاطَبِينَ وَخَصَّ بِالتَّوْبِيخِ مَنْ سَمِعُوا وَلَمْ يُكَذِّبُوا الْخَبَرَ.
Buradaki {لَوْلَا} edatı, kendisinden sonra mazi fiil geldiğinde mutat olduğu üzere kınama ve azarlama bildiren {هَلَّا} anlamında bir harftir; buradaki mazi fiil de {ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ} ifadesidir. {إِذْ سَمِعْتُمُوهُ} ifadesine gelince; zan fiiline taalluk eden bir zarftır ve onun önüne geçirilmiştir. Kınamanın asıl yöneldiği yer ise {ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً} cümlesidir. Böylece işitme fiilini bütün muhataplara isnat etmiş, kınamayı ise haberi işitip de yalanlamayan kimselere has kılmıştır.
وَجَرَى الْكَلَامُ عَلَى الْإِبْهَامِ فِي التَّوْبِيخِ بِطَرِيقَةِ التَّعْبِيرِ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ وَإِنْ كَانَ الْمَقْصُودُ
Kastedilen kimseler çoğul sayısından daha az olduğu halde, çoğul kipiyle ifade etme yöntemi kullanılarak
دُونَ عَدَدِ الْجَمْعِ فَإِنَّ مَنْ لَمْ يَظُنَّ خَيْرًا رَجُلَانِ، فَعَبَّرَ عَنْهُمَا بِالْمُؤْمِنِينَ وَامْرَأَةٌ فَعَبَّرَ عَنْهَا بِالْمُؤْمِنَاتِ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ: الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ [آل عمرَان:
kınamada müphemlik yolu benimsenmiştir. Zira hüsnüzanda bulunmayanlar iki erkekti; onlardan çoğul olarak 'müminler' diye bahsedildi; bir de kadındı, ondan da 'mümin kadınlar' diye bahsedildi. Bu durum Âl-i İmrân Suresi'ndeki: {الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ} “Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine: ‘İnsanlar size karşı toplandı’ dediler...” [Âl-i İmrân:
١٧٣] .
173] ayetinde olduğu gibidir.
وَقَوْلُهُ: بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً وَقَعَ فِي مُقَابَلَةِ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ فَيَقْتَضِي التَّوْزِيعَ، أَيْ ظَنَّ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِالْآخَرِينَ مِمَّنْ رَمَوْا بِالْإِفْكِ خَيْرًا إِذْ لَا يَظُنُّ الْمَرْءُ بِنَفْسِهِ.
Âyetteki {بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً} buyruğu {ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ} ifadesinin karşılığında yer almıştır; bu da paylaştırmayı (tevzi') gerektirir. Yani onlardan her biri iftira atılan diğer din kardeşleri hakkında hüsnüzanda bulunmalıydı; zira kişi kendi hakkında [böyle bir] zanda bulunmaz.
وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ [الحجرات: ١١] أَيْ يَلْمِزُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا، وَقَوْلِهِ: فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ [النُّور: ٦١] .
Bu durum Allah Teâlâ’nın: {وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ} “Birbirinizi ayıplamayın” [Hucurât: 11], yani birbirinizi yermeyin buyruğu ile {فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ} “Evlere girdiğiniz zaman birbirinize selam verin” [Nûr: 61] buyruğu gibidir.
رُوِيَ أَنَّ أَبَا أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيَّ لَمَّا بَلَغَهُ خَبَرُ الْإِفْكِ قَالَ لِزَوْجِهِ: أَلَا تَرَيْنَ مَا يُقَالُ؟
Rivayet edildiğine göre ifk haberi Ebû Eyyûb el-Ensârî'ye ulaştığında hanımına: ‘Söylenenleri görmüyor musun?’ dedi.
فَقَالَتْ لَهُ: لَوْ كُنْتَ بَدَلَ صَفْوَانَ أَكُنْتَ تَظُنُّ بِحُرْمَةِ رَسُولِ اللَّهِ سُوءًا؟ قَالَ: لَا. قَالَتْ: وَلَوْ كُنْتُ أَنَا بَدَلَ عَائِشَةَ مَا خُنْتُ رَسُولَ اللَّهِ فَعَائِشَةُ خَيْرٌ مِنِّي وَصَفْوَانُ خَيْرٌ مِنْكَ. قَالَ: نَعَمْ.
Hanımı ona: ‘Safvân'ın yerinde sen olsaydın, Resûlullah'ın mahremi hakkında kötü bir zanda bulunur muydun?’ dedi. Ebû Eyyûb: ‘Hayır’ dedi. Hanımı: ‘Âişe'nin yerinde ben olsaydım Resûlullah'a hıyanet etmezdim; Âişe benden daha hayırlıdır, Safvân da senden daha hayırlıdır’ dedi. Ebû Eyyûb: ‘Doğru söyledin’ dedi.
وَتَقْدِيمُ الظَّرْفِ وَهُوَ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ عَلَى عَامِلِهِ وَهُوَ قُلْتُمْ [النُّور: ١٦] لِلِاهْتِمَامِ بِمَدْلُولِ ذَلِكَ الظَّرْفِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُمْ كَانَ مِنْ وَاجِبِهِمْ أَنْ يَطْرُقَ ظَنُّ الْخَيْرِ قُلُوبَهُمْ بِمُجَرَّدِ سَمَاعِ الْخَيْر وَأَن يتبرؤا مِنَ الْخَوْضِ فِيهِ بِفَوْرِ سَمَاعِهِ.
Zarf olan {إِذْ سَمِعْتُمُوهُ} ifadesinin kendi amili olan {قُلْتُمْ} [Nûr: 16] fiilinin önüne geçirilmesi, o zarfın delalet ettiği manaya önem vermek içindir. Bu da, haberi işitir işitmez kalplerine hüsnüzannın gelmesinin ve onu işittikleri anda bu dedikoduya dalmaktan beri olduklarını ilan etmelerinin onların üzerine bir vecibe olduğuna dikkat çekmek maksadı taşır.
وَالْعُدُولُ عَنْ ضَمِيرِ الْخِطَابِ فِي إِسْنَادِ فِعْلِ الظَّنِّ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ الْتِفَات، فَمُقْتَضى الظَّاهِر أَنْ يُقَالَ: ظَنَنْتُمْ بِأَنْفُسِكُمْ خَيْرًا، فَعَدَلَ عَنِ الْخِطَابِ لِلِاهْتِمَامِ بِالتَّوْبِيخِ فَإِنَّ الِالْتِفَاتَ ضَرْبٌ مِنَ الِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ، وَلِيُصَرِّحَ بِلَفْظِ
Zan fiilinin müminlere isnat edilmesinde muhatap zamirinden [açık isme] dönülmesi bir iltifattır. Zira sözün zahiri gereği: 'Kendiniz hakkında hüsnüzanda bulunsaydınız ya' denilmesiydi. Kınamaya önem vermek maksadıyla hitaptan vazgeçilmiştir; çünkü iltifat, habere önem vermenin bir türüdür. Ayrıca...
الْإِيمَانِ، دَلَالَةً عَلَى أَنَّ الِاشْتِرَاكَ فِي الْإِيمَانِ يَقْتَضِي أَنْ لَا يُصَدِّقَ مُؤْمِنٌ عَلَى أَخِيهِ وَأُخْتِهِ فِي الدِّينِ وَلَا مُؤْمِنَةٌ عَلَى أَخِيهَا وَأُخْتِهَا فِي الدِّينِ قَوْلَ عَائِبٍ وَلَا طَاعِنٍ. وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ حَقَّ الْمُؤْمِنِ إِذَا سَمِعَ قَالَةً فِي مُؤْمِنٍ أَنْ يَبْنِيَ الْأَمْرَ فِيهَا عَلَى الظَّنِّ لَا عَلَى الشَّكِّ ثُمَّ يَنْظُرَ فِي قَرَائِنِ الْأَحْوَالِ وَصَلَاحِيَّةِ الْمَقَامِ فَإِذَا نُسِبَ سوء إِلَى من عُرْفٍ بِالْخَيْرِ ظَنَّ أَنَّ ذَلِكَ إِفْكٌ وَبُهْتَانٌ حَتَّى يَتَّضِحَ الْبُرْهَانُ. وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ ظَنَّ السَّوْءِ الَّذِي وَقَعَ هُوَ مِنْ خِصَالِ النِّفَاقِ الَّتِي سَرَتْ لِبَعْضِ الْمُؤْمِنِينَ عَنْ غُرُورٍ وَقِلَّةِ بَصَارَةٍ فَكَفَى بِذَلِكَ تَشْنِيعًا لَهُ.
...iman kelimesini açıkça zikretmek, imandaki ortaklığın, hiçbir müminin din kardeşleri (erkek ve kadın) hakkında, hiçbir mümin kadının da din kardeşleri (erkek ve kadın) hakkında ayıplayıcı veya iftiracı bir kimsenin sözünü doğrulamamasını gerektirdiğini göstermek içindir. Bunda, bir müminin diğer bir mümin hakkında bir dedikodu duyduğunda meseleyi şüphe üzerine değil, [hüsnü]zan üzerine bina etmesi, ardından durumun karinelerine ve makamın uygunluğuna bakması gerektiğine dair bir uyarı vardır. Dolayısıyla hayırla tanınan birine bir kötülük nispet edildiğinde, delil açıklığa kavuşana kadar bunun bir iftira ve bühtan olduğunu düşünmelidir. Ayrıca bu ifadede, vuku bulan suizannın, aldanma ve basiret azlığı sebebiyle bazı müminlere sirayet eden nifak hasletlerinden olduğuna dair üstü kapalı bir ima (ta'riz) vardır ki bu da onu kınamak için yeterlidir.
وَهَذَا تَوْبِيخٌ عَلَى عَدَمِ إِعْمَالِهِمُ النَّظَرَ فِي تَكْذِيبِ قَوْلٍ يُنَادِي حَالُهُ بِبُهْتَانِهِ وَعَلَى سُكُوتِهِمْ عَلَيْهِ وَعَدَمِ إِنْكَارِهِ.
Bu, durumu bühtan olduğunu haykıran bir sözü yalanlama konusunda akıl yürütmedikleri ve bu söze karşı susup onu reddetmedikleri için bir azarlamadır.
وَعَطْفُ وَقالُوا هَذَا إِفْكٌ مُبِينٌ تَشْرِيعٌ لِوُجُوبِ الْمُبَادَرَةِ بِإِنْكَارِ مَا يَسْمَعُهُ الْمُسْلِمُ مِنَ الطَّعْنِ فِي الْمُسْلِمِ بِالْقَوْلِ كَمَا يُنْكِرُهُ بِالظَّنِّ وَكَذَلِكَ تَغْيِيرُ الْمُنْكَرِ بِالْقَلْبِ وَاللِّسَانِ.
{وَقالُوا هَذَا إِفْكٌ مُبِينٌ} ifadesinin atfedilmesi, Müslümanın bir Müslümana yönelik işittiği itham ve iftirayı kalbindeki hüsnüzan ile reddetmesi gerektiği gibi, diliyle de reddetmeye derhal koşmasının vacip olduğunu bildiren bir hükümdür. Münkerin kalp ve dil ile değiştirilmesi de böyledir.
وَالْبَاءُ فِي بِأَنْفُسِهِمْ لِتَعْدِيَةِ فِعْلِ الظَّنِّ إِلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي لِأَنَّهُ مُتَعَدٍّ هُنَا إِلَى وَاحِدٍ إِذْ هُوَ فِي مَعْنَى الِاتِّهَامِ.
{بِأَنْفُسِهِمْ} ifadesindeki bâ (ب) harf-i ceri, zan fiilini ikinci mef‘ûle geçişli kılmak (ta'diye) içindir; çünkü buradaki fiil itham anlamında olup tek mef‘ûle geçişlidir.
وَالْمُبِينُ: الْبَالِغُ الْغَايَةَ فِي الْبَيَانِ، أَيِ الْوُضُوحِ كَأَنَّهُ لِقُوَّةِ بَيَانِهِ قَدْ صَارَ يبين غَيره.
Mübîn (مُبين); beyan yani açıklık ve netlikte son noktaya ulaşmış olan demektir; sanki açıklığının gücünden ötürü başkasını da açıklar hale gelmiştir.