[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ١٣]
[Nûr Sûresi (24), Âyet 13]
لَوْلا جاؤُ عَلَيْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَداءِ فَأُولئِكَ عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْكاذِبُونَ (١٣)
{لَوْلا جاؤُ عَلَيْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَداءِ فَأُولئِكَ عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْكاذِبُونَ} “Ona dair dört şahit getirselerdi ya! Mademki şahitleri getiremediler, öyleyse onlar Allah katında yalancıların ta kendileridir.” (13)
اسْتِئْنَافٌ ثَانٍ لِتَوْبِيخِ الْعُصْبَةِ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ وَذَمٌّ لَهُمْ. وَ (لَوْلَا) هَذِهِ مِثْلُ (لَوْلَا) السَّابِقَةِ بِمَعْنَى (هَلَّا) .
Bu, iftirayı getiren grubu ikinci bir kınama ve onları yermedir. Buradaki levlâ (لَوْلَا) da önceki levlâ gibi hellâ (هَلَّا - etselerdi ya) anlamındadır.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ الَّذِي يُخْبِرُ خَبَرًا عَنْ غَيْرِ مُشَاهَدَةٍ يَجِبُ أَنْ يَسْتَنِدَ فِي خَبَرِهِ إِلَى إِخْبَارِ مُشَاهِدٍ، وَيَجِبُ كَوْنُ الْمُشَاهِدِينَ الْمُخْبِرِينَ عَدَدًا يُفِيدُ خَبَرُهُمُ
Anlamı şudur: Bir şeyi bizzat görmeden haber veren kimsenin, haberinde bizzat gören birinin bildirmesine dayanması gerekir. Bu haberi veren bizzat gören kişilerin sayısının da...
الصِّدْقَ فِي مِثْلِ الْخَبَرِ الَّذِي أَخْبَرُوا بِهِ فَالَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ اخْتَلَقُوهُ مِنْ سُوءِ ظُنُونِهِمْ فَلَمْ يَسْتَنِدُوا إِلَى مُشَاهَدَةِ مَا أَخْبَرُوا بِهِ وَلَا إِلَى شَهَادَةِ مَنْ شَاهَدُوهُ مِمَّنْ يُقْبَلُ مِثْلُهُمْ فَكَانَ خَبَرُهُمْ إِفْكًا. وَهَذَا مُسْتَنِدٌ إِلَى الْحُكْمِ الْمُتَقَرَّرِ مِنْ قَبْلُ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً [النُّور: ٤] فَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ أَوَّلَ سُورَةِ النُّورِ نَزَلَ أَوَاخِرَ سَنَةِ اثْنَتَيْنِ أَوْ أَوَائِلَ سَنَةِ ثَلَاثٍ قَبْلَ اسْتِشْهَادِ مَرْثَدِ بْنِ أَبِي مَرْثَدٍ.
...verdikleri haber türünde doğruluğu ifade edecek bir sayıda olması gerekir. İftirayı ortaya atanlar ise bunu suizanlarından uydurmuşlar; ne haber verdikleri şeyi bizzat görmeye ne de kendileri gibi olanların kabul edilebileceği görgü tanıklarının şahitliğine dayanmışlardır; dolayısıyla haberleri bir ifk (iftira) olmuştur. Bu, daha önce sûrenin başında Allah Teâlâ’nın: {وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً} “İffetli kadınlara zina isnat edip de sonra dört şahit getiremeyenlere seksen değnek vurun” [Nûr: 4] buyruğunda yerleşmiş olan hükme dayanmaktadır. Nitekim Nûr sûresinin baş tarafının, Mersed b. Ebî Mersed'in şehadetinden önce, hicretin ikinci yılının sonlarında veya üçüncü yılının başlarında indiğini öğrenmiştin.
وَصِيغَةُ الْحَصْرِ فِي قَوْلِهِ: فَأُولئِكَ عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْكاذِبُونَ لِلْمُبَالَغَةِ كَأَنَّ كَذِبَهُمْ لِقُوَّتِهِ وَشَنَاعَتِهِ لَا يُعَدُّ غَيْرُهُمْ مِنَ الْكَاذِبِينَ كَاذِبًا فَكَأَنَّهُمُ انْحَصَرَتْ فِيهِمْ مَاهِيَّةُ الْمَوْصُوفِينَ بِالْكَذِبِ.
{فَأُولئِكَ عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْكاذِبُونَ} buyruğundaki hasr (kısıtlama) sîgası mübalağa içindir; sanki onların yalanı, şiddeti ve çirkinliği sebebiyle diğer yalancıların yalanı sayılmamış ve yalancılıkla nitelenenlerin hakikati adeta yalnız onlara has kılınmıştır.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ لِزِيَادَةِ تَمْيِيزِهِمْ بِهَذِهِ الصِّفَةِ لِيَحْذَرَ النَّاسُ أَمْثَالَهُمْ.
İşaret ismi, insanların benzerlerinden sakınması için onları bu sıfatla daha belirgin kılmak içindir.
وَالتَّقْيِيدُ بِقَوْلِهِ: عِنْدَ اللَّهِ لِزِيَادَةِ تَحْقِيقِ كَذِبِهِمْ، أَيْ هُوَ كَذِبٌ فِي عِلْمِ اللَّهِ فَإِنَّ عِلْمَ اللَّهِ لَا يَكُونُ إِلَّا مُوَافِقًا لِنَفْسِ الْأَمْرِ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ مَا ذَكَرَهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ مَعْنَى عِنْدَ اللَّهِ فِي شَرْعِهِ لِأَنَّ ذَلِكَ يُصَيِّرُهُ قَيْدًا لِلِاحْتِرَازِ. فَيَصِيرُ الْمَعْنَى: هُمُ الْكَاذِبُونَ فِي إِجْرَاءِ أَحْكَامِ الشَّرِيعَةِ. وَهَذَا يُنَافِي غَرَضَ الْكَلَامِ وَيُجَافِي مَا اقْتَرَنَ بِهِ مِنْ تَأْكِيدِ وَصْفِهِمْ بِالْكَذِبِ عَلَى أَنَّ كَوْنَ ذَلِكَ هُوَ شَرْعُ اللَّهِ مَعْلُومٌ مِنْ قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً [النُّور: ٤] إِلَى قَوْلِهِ: فَأُولئِكَ عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْكاذِبُونَ. فَمَسْأَلَةُ الْأَخْذِ بِالظَّاهِرِ فِي إِجْرَاءِ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ مَسْأَلَةٌ أُخْرَى لَا تُؤْخَذُ مِنْ
{عِنْدَ اللَّهِ} (Allah katında) kaydı, yalanlarını daha kesin bir şekilde ortaya koymak içindir; yani bu, Allah'ın ilminde bir yalandır; nitekim Allah'ın ilmi ancak vakıanın tam kendisine uygun olur. Birçok müfessirin zikrettiği gibi {عِنْدَ اللَّهِ} ifadesinin 'O'nun şeriatında' anlamına geldiği kastedilmemiştir; zira bu durum onu ihtirâzî (dışlayıcı) bir kayıt haline getirir. O takdirde anlam: 'Şeriat hükümlerinin uygulanmasında yalancıdırlar' şeklini alır. Bu ise sözün gayesine aykırıdır ve onların yalancılıkla nitelenmesini pekiştiren bağlama uymaz. Kaldı ki bunun Allah'ın şeriatı olduğu, {وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً} [Nûr: 4] âyetinden {فَأُولئِكَ عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْكاذِبُونَ} buyruğuna kadar olan kısımdan zaten bilinmektedir. Şer'î hükümlerin uygulanmasında zahire göre amel etme meselesi ise başka bir meseledir ve...
هَذِه الْآيَة.
...bu âyetten çıkarılamaz.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ١٤]
[Nûr Sûresi (24), Âyet 14]
وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ لَمَسَّكُمْ فِيما أَفَضْتُمْ فِيهِ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٤)
{وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ لَمَسَّكُمْ فِيما أَفَضْتُمْ فِيهِ عَذابٌ عَظِيمٌ} “Eğer dünyada ve ahirette Allah’ın üzerinizdeki lütfu ve merhameti olmasaydı, içine daldığınız yaygaradan ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu.” (14)
لَوْلا هَذِهِ حَرْفُ امْتِنَاعٍ لِوُجُودٍ. وَالْفَضْلُ فِي الدُّنْيَا يَتَعَيَّنُ أَنَّهُ إِسْقَاطُ عُقُوبَةِ الْحَدِّ عَنْهُمْ بِعَفْوِ عَائِشَةَ وَصَفْوَانَ عَنْهُمْ، وَفِي الْآخِرَةِ إِسْقَاطُ الْعِقَابِ
Buradaki levlâ (لَوْلَا), bir şeyin varlığı sebebiyle diğerinin yokluğunu bildiren şart edatıdır (harf-i imtinâ‘ li-vücûd). Dünyadaki lütuf, Âişe ve Safvân'ın onları affetmesiyle had cezasının onlardan düşürülmesidir; ahiretteki lütuf ise...
عَنْهُمْ بِالتَّوْبَةِ. وَالْخِطَابُ لِلْمُؤْمِنِينَ دُونَ رَأْسِ الْمُنَافِقِينَ. وَهَذِهِ الْآيَةُ تُؤَيِّدُ مَا عَلَيْهِ الْأَكْثَرُ أَن النبيء ﷺ لَمْ يَحُدَّ حَدَّ الْقَذْفِ أَحَدًا مِنَ الْعُصْبَةِ الَّذِينَ تَكَلَّمُوا فِي الْإِفْكِ. وَهُوَ الْأَصَحُّ مِنَ الرِّوَايَاتِ: إِمَّا لِعَفْوِ عَائِشَةَ وَصَفْوَانَ، وَإِمَّا لِأَنَّ كَلَامَهُمْ فِي الْإِفْكِ كَانَ تَخَافُتًا وَسِرَارًا وَلَمْ يَجْهَرُوا بِهِ وَلَكِنَّهُمْ أَشَاعُوهُ فِي أَوْسَاطِهِمْ وَمَجَالِسِهِمْ. وَهَذَا الَّذِي يُشْعِرُ بِهِ حَدِيثُ عَائِشَةَ فِي الْإِفْكِ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» وَكَيْفَ سَمِعَتِ الْخَبَرَ مِنْ أُمِّ مِسْطَحٍ وَقَوْلَهَا: أَوَ قَدْ تُحُدِّثَ بِهَذَا وَبَلَغَ النَّبِيءَ وَأَبَوَيَّ؟!. وَقِيلَ: حَدَّ حَسَّانَ وَمِسْطَحًا وَحِمْنَةَ، قَالَهُ ابْنُ إِسْحَاقَ وَجَمَاعَةٌ، وَأَمَّا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ فَقَالَ فَرِيقٌ: إِنَّهُ لَمْ يُحَدَّ حَدَّ الْقَذْفِ تَأْلِيفًا لِقَلْبِهِ لِلْإِيمَانِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ أُبَيًّا جُلِدَ حَدَّ الْقَذْفِ أَيْضًا.
...tövbe ile azabın onlardan kaldırılmasıdır. Hitap, münafıkların elebaşına değil, müminleredir. Bu âyet, âlimlerin çoğunluğunun benimsediği, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ifk olayında konuşan gruptan hiç kimseye kazif haddi uygulamadığı görüşünü desteklemektedir. Rivayetler arasında en sahih olanı da budur: Ya Âişe ve Safvân'ın affetmesi sebebiyle ya da onların ifk hakkındaki konuşmalarının fısıldaşma ve gizlice olup alenen olmaması, ancak kendi aralarında ve meclislerinde yaymaları sebebiyledir. Âişe'nin Sahîh-i Buhârî'deki ifk hadisinde haberi Ümmü Mıstah'tan nasıl duyduğunu ve 'Bu mesele konuşuldu mu, Peygamber'e ve anne babama ulaştı mı?!' şeklindeki sözünün hissettirdiği durum da budur. İbn İshâk ve bir topluluk ise; Hassân, Mıstah ve Hamne'ye had uygulandığını söylemiştir. Abdullah b. Übey'e gelince, bir grup onun kalbini imana ısındırmak için kazif haddi uygulanmadığını söylemiştir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre ise İbn Übey'e de kazif haddi olarak değnek vurulmuştur.
وَالْإِفَاضَةُ فِي الْقَوْلِ مُسْتَعَارٌ مِنْ إِفَاضَةِ الْمَاءِ فِي الْإِنَاءِ، أَيْ كَثْرَتِهِ فِيهِ. فَالْمَعْنَى: مَا أَكْثَرْتُمُ الْقَوْلَ فِيهِ وَالتَّحَدُّثَ بِهِ بَيْنكُم.
Sözde ifâza (إفاضة), suyun kaba bolca dökülmesinden (ifâzatü'l-mâ') eğretilemedir (istiâre), yani kapta suyun çoğalmasıdır. Anlamı ise: Hakkında lafı çokça uzattığınız ve aranızda dedikodusunu bolca yaptığınız şeydir.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ١٥]
[Nûr Sûresi (24), Âyet 15]
إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ وَتَقُولُونَ بِأَفْواهِكُمْ مَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَتَحْسَبُونَهُ هَيِّناً وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ (١٥)
{إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ وَتَقُولُونَ بِأَفْواهِكُمْ مَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَتَحْسَبُونَهُ هَيِّناً وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ} “O vakit siz onu dillerinizle birbirinize aktarıyor ve hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyi ağızlarınızla söylüyor, bunu da önemsiz/kolay bir şey sanıyordunuz. Oysa o, Allah katında pek büyüktür.” (15)
إِذْ ظَرْفٌ مُتَعَلِّقٌ ب أَفَضْتُمْ [النُّور: ١٤] وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ وَمِنَ الْجُمْلَةِ الْمُضَافِ هُوَ إِلَيْهَا اسْتِحْضَارُ صُورَةِ حَدِيثِهِمْ فِي الْإِفْكِ وَبِتَفْظِيعِهَا.
{إِذْ} zarfı, {أَفَضْتُمْ} [Nûr: 14] fiiline mütealliktir. Ondan ve kendisine muzâf olan cümleden maksat, ifk hakkındaki konuşmalarının tablosunu göz önüne getirmek ve onun ne kadar korkunç ve çirkin olduğunu ortaya koymaktır.
وَأَصْلُ تَلَقَّوْنَهُ تَتَلَقَّوْنَهُ بِتَاءَيْنِ حُذِفَتْ إِحْدَاهُمَا. وَأَصْلُ التَّلَقِّي أَنَّهُ التَّكَلُّفُ لِلِقَاءِ الْغَيْرِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ [الْبَقَرَة: ٣٧] أَيْ عَلِمَهَا وَلَقَّنَهَا، ثُمَّ يُطْلَقُ التَّلَقِّي عَلَى أَخْذِ شَيْءٍ بِالْيَدِ مِنْ يَدِ الْغَيْرِ كَمَا قَالَ الشَّمَّاخُ:
{تَلَقَّوْنَهُ} kelimesinin aslı iki tâ ile {تَتَلَقَّوْنَهُ} şeklindedir, tâ'lardan biri hazfedilmiştir. Telakkînin aslı, başkasıyla karşılaşmak için külfete katlanmaktır. Bu kelime daha önce Allah Teâlâ’nın: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ} “Âdem Rabbinden kelimeler aldı/öğrendi” [Bakara: 37] âyetinde geçmişti; yani onları bildi ve belledi. Daha sonra telakkî, Şemmâh'ın şu beytinde olduğu gibi bir şeyi başkasının elinden elle almak anlamında da kullanılmıştır:
إِذَا مَا رَايَةٌ رُفِعَتْ لِمَجْدٍ ... تَلَقَّاهَا عَرَابَةُ بِالْيَمِينِ
Şan ve şeref için bir sancak dikildiğinde / Arâbe onu sağ eliyle teslim alır.
وَفِي الْحَدِيثِ: «مَنْ تَصَدَّقَ بِصَدَقَةٍ مِنْ كَسْبٍ طَيِّبٍ وَلَا يَقْبَلُ اللَّهُ إِلَّا طَيِّبًا تَلَقَّاهَا الرَّحْمَنُ بِيَمِينِهِ..»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Kim helal kazançtan bir sadaka verirse -ki Allah sadece helal olanı kabul eder- Rahmân onu sağ eliyle kabul buyurur...”
الْحَدِيثَ، وَذَلِكَ بِتَشْبِيهِ التَّهَيُّؤِ لِأَخْذِ الْمُعْطَى
...hadisi. Bu da, verilen şeyi almaya hazırlanmanın...
بِالتَّهَيُّؤِ لِلِقَاءِ الْغَيْرِ وَذَلِكَ هُوَ
...başkasıyla karşılaşmaya hazırlanmaya benzetilmesiyledir. İşte...
إِطْلَاقُهُ فِي قَوْلِهِ: إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ. فَفِي قَوْلِهِ: بِأَلْسِنَتِكُمْ تَشْبِيهُ الْخَبَرِ بِشَخْصٍ وَتَشْبِيهُ الرَّاوِي لِلْخَبَرِ بِمَنْ يَتَهَيَّأُ وَيَسْتَعِدُّ لِلِقَائِهِ اسْتِعَارَةٌ مَكْنِيَّةٌ فَجُعِلَتِ الْأَلْسُنُ آلَةً لِلتَّلَقِّي عَلَى طَرِيقَةٍ تَخْيِيلِيِّةٍ بِتَشْبِيهِ الْأَلْسُنِ فِي رِوَايَةِ الْخَبَرِ بِالْأَيْدِي فِي تَنَاوُلِ الشَّيْءِ. وَإِنَّمَا جُعِلَتِ الْأَلْسُنُ آلَةً لِلتَّلَقِّي مَعَ أَنَّ تَلَقِّيَ الْأَخْبَارِ بِالْأَسْمَاعِ لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ هَذَا التَّلَقِّي غَايَتُهُ التَّحَدُّثُ بِالْخَبَرِ جُعِلَتِ الْأَلْسُنُ مَكَانَ الْأَسْمَاعِ مَجَازًا بِعَلَاقَةِ الْأَيْلُولَةِ. وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِحِرْصِهِمْ عَلَى تَلَقِّي هَذَا الْخَبَرِ فَهُمْ حِينَ يَتَلَقَّوْنَهُ يُبَادِرُونَ بِالْإِخْبَارِ بِهِ بِلَا تَرَوٍّ وَلَا تَرَيُّثٍ. وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِالتَّوْبِيخِ أَيْضًا.
...{إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ} buyruğundaki kullanımı da bu şekildedir. {بِأَلْسِنَتِكُمْ} ifadesinde haber bir şahsa, haberi rivayet eden kişi de onunla karşılaşmaya hazırlanan ve can atan kimseye benzetilerek bir istiâre-i mekniyye yapılmıştır. Haberi aktarmada diller, bir şeyi tutmadaki ellere benzetilerek muhayyile yoluyla telakki aleti kılınmıştır. Haberlerin alınması kulaklarla olduğu halde dillerin telakki aleti kılınması ise bu telakkinin nihai gayesinin haberi konuşup yaymak olmasından dolayı, eylûlet (sonuç) alakasıyla mecaz yapılarak kulaklar yerine dillerin konulmasındandır. Bunda onların bu haberi almaya ne kadar düşkün olduklarına dair üstü kapalı bir ima (ta'riz) vardır; zira haberi alır almaz hiç düşünmeden ve duraksamadan hemen başkalarına aktarmaya koşmaktadırlar. Bu aynı zamanda onları azarlamaya yönelik bir ta'rizdir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَتَقُولُونَ بِأَفْواهِكُمْ فَوَجْهُ ذِكْرِ بِأَفْواهِكُمْ مَعَ أَنَّ الْقَوْلَ لَا يَكُونُ بِغَيْرِ الْأَفْوَاهِ أَنَّهُ أُرِيدَ التَّمْهِيدُ لِقَوْلِهِ: مَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ، أَيْ هُوَ قَوْلٌ غَيْرُ مُوَافِقٍ لِمَا فِي الْعِلْمِ وَلَكِنَّهُ عَنْ مُجَرَّدِ تَصَوُّرٍ لِأَنَّ أَدِلَّةَ الْعِلْمِ قَائِمَةٌ بِنَقِيضِ مَدْلُولِ هَذَا الْقَوْلِ فَصَارَ الْكَلَامُ مُجَرَّدَ أَلْفَاظٍ تَجْرِي عَلَى الْأَفْوَاهِ.
{وَتَقُولُونَ بِأَفْواهِكُمْ} buyruğuna gelince; sözün ağızlardan başka bir şeyle söylenmesi mümkün olmadığı halde {بِأَفْواهِكُمْ} (ağızlarınızla) ifadesinin zikredilme gerekçesi, {مَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ} buyruğuna zemin hazırlamaktır. Yani bu, gerçek bilgiye uygun olmayan, sadece kuru bir tasavvurdan ibaret olan bir sözdür; çünkü kesin bilginin delilleri bu sözün delalet ettiği şeyin tam zıddını ortaya koymaktadır, dolayısıyla bu söz sadece ağızlarda dolaşan kuru laflardan ibaret kalmıştır.
وَفِي هَذَا مِنَ الْأَدَبِ الْأَخْلَاقِيِّ أَنَّ الْمَرْءَ لَا يَقُولُ بِلِسَانِهِ إِلَّا مَا يَعْلَمُهُ وَيَتَحَقَّقُهُ وَإِلَّا فَهُوَ أَحَدُ رَجُلَيْنِ: أَفِنُ الرَّأْيِ يَقُولُ الشَّيْءَ قَبْلَ أَنْ يَتَبَيَّنَ لَهُ الْأَمْرُ فَيُوشِكُ أَنْ يَقُولَ الْكَذِبَ فَيَحْسَبُهُ النَّاسُ كَذَّابًا.
Bunda ahlakî bir edep vardır: Kişi ancak bildiği ve hakikatini tahkik ettiği şeyi diliyle söylemelidir; aksi halde o iki adamdan biridir: Ya mesele kendisi için açıklığa kavuşmadan önce konuşan zayıf ve kıt akıllı (efinü'r-re'y) biridir ki yalan söylemesi yakındır ve insanlar onu yalancı sayarlar...
وَفِي الْحَدِيثِ: بِ «حَسْبُ الْمَرْءِ مِنَ الْكَذِبِ أَنْ يُحَدِّثَ بِكُلِّ مَا سَمِعَ»
Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: “Kişiye yalan olarak her duyduğunu anlatması yeter.”
، أَوْ رَجُلٌ مُمَوِّهٌ مُرَاءٍ يَقُولُ مَا يَعْتَقِدُ خِلَافَهُ قَالَ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ [الْبَقَرَة: ٢٠٤] وَقَالَ: كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ [الصَّفّ: ٣] .
...ya da inandığının aksini söyleyen aldatıcı ve riyakâr bir kimsedir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ} “İnsanlardan öylesi vardır ki, dünya hayatına dair sözü senin hoşuna gider ve kalbindekine Allah'ı şahit tutar; halbuki o düşmanların en azılısıdır” [Bakara: 204] ve şöyle buyurmuştur: {كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ} “Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz Allah katında büyük bir gazaba sebep olur” [Saff: 3].
هَذَا فِي الْخَبَرِ وَكَذَلِكَ الشَّأْنُ فِي الْوَعْدِ فَلَا يَعِدُ إِلَّا بِمَا يَعْلَمُ أَنَّهُ يَسْتَطِيعُ الْوَفَاءَ بِهِ.
Bu durum haber vermede böyledir, vaatte bulunmada da durum aynıdır; dolayısıyla kişi ancak yerine getirebileceğini bildiği şeyi vaat etmelidir.
وَفِي الْحَدِيثِ: «آيَةُ الْمُنَافِقِ ثَلَاثٌ: إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ، وَإِذَا وَعَدَ أخلف، وَإِذا ائْتمن خَانَ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Münafığın alameti üçtür: Konuştuğunda yalan söyler, vaat ettiğinde sözünden döner, kendisine bir şey emanet edildiğinde hıyanet eder.”
. وَزَادَ فِي تَوْبِيخِهِمْ بِقَوْلِهِ: وَتَحْسَبُونَهُ هَيِّناً وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ، أَيْ تَحْسَبُونَ الْحَدِيثَ بِالْقَذْفِ أَمْرًا هَيِّنًا. وَإِنَّمَا حَسِبُوهُ هَيِّنًا لِأَنَّهُمُ اسْتَخَفُّوا الْغِيبَةَ وَالطَّعْنَ فِي النَّاسِ اسْتِصْحَابًا لِمَا كَانُوا عَلَيْهِ فِي مُدَّةِ الْجَاهِلِيَّةِ إِذْ لَمْ يَكُنْ
Allah Teâlâ: {وَتَحْسَبُونَهُ هَيِّناً وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ} buyruğuyla onları kınamayı daha da artırmıştır. Yani siz iftira ve zina isnadı içeren konuşmayı önemsiz/hafif bir şey sanıyorsunuz. Bunu önemsiz sanmalarının sebebi ise, Câhiliye devrinde üzerinde bulundukları alışkanlığı sürdürerek gıybeti ve insanlara dil uzatmayı hafif görmeleridir; zira o dönemde...
لَهُمْ وَازِعٌ من الدَّين يرعهم فَلِذَلِكَ هُمْ يَحْذَرُونَ النَّاسَ فَلَا يَعْتَدُونَ عَلَيْهِمْ بِالْيَدِ وَبِالسَّبِّ خَشْيَةً مِنْهُمْ فَإِذَا خَلَوْا أَمِنُوا مِنْ ذَلِكَ.
...onları engelleyecek dini bir caydırıcıları yoktu. Bu yüzden insanlardan çekinirler, onlardan korktukları için bizzat el uzatarak veya açıktan söverek saldırmazlardı; fakat baş başa kaldıklarında bundan emin olurlardı.
فَهَذَا سَبَبُ حُسْبَانِهِمُ الْحَدِيثَ فِي الْإِفْكِ شَيْئًا هَيِّنًا وَقَدْ جَاءَ الْإِسْلَامُ بِإِزَالَةِ مَسَاوِي الْجَاهِلِيَّةِ وَإِتْمَامِ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ.
İşte ifk hakkında konuşmayı önemsiz/hafif bir şey sanmalarının sebebi budur. Oysa İslâm, Câhiliye kötülüklerini ortadan kaldırmak ve ahlakın güzelliklerini tamamlamak üzere gelmiştir.
وَالْهَيِّنُ: مُشْتَقٌّ مِنَ الْهَوَانِ، وَهَوَانُ الشَّيْءِ عَدَمُ تَوْقِيرِهِ وَالْمُبَالَاةِ بِشَأْنِهِ، يُقَالُ: هَانَ عَلَى فُلَانٍ كَذَا، أَيْ لَمْ يَعُدَّ ذَلِكَ أَمْرًا مُهِمًّا، وَالْمَعْنَى: شَيْئًا هَيِّنًا. وَإِنَّمَا حَسِبُوهُ هَيِّنًا مَعَ أَنَّ
Heyyin (هَيِّن); hevân (هَوَان) kökünden türemiştir. Bir şeyin hevânı, ona saygı gösterilmemesi ve önemsenmemesidir. 'Filana şu şey kolay/önemsiz geldi' (hâne alâ fülânin kezâ) denir; yani onu mühim bir mesele saymadı demektir. Anlamı ise 'önemsiz/kolay bir şey'dir. Bunu önemsiz sanmalarına gelince; halbuki...
الْحَدَّ ثَابِتٌ قَبْلَ نُزُولِ الْآيَةِ بِحَسَبِ ظَاهر تَرْتِيب الْآي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ [النُّور: ٤] الْآيَةَ لِجَوَازِ أَنَّهُ لَمْ تَحْدُثْ قَضِيَّةُ قَذْفٍ فِيمَا بَيْنَ نُزُولِ تِلْكَ الْآيَةِ وَنُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، أَوْ حَدَثَتْ قَضِيَّةُ عُوَيْمِرٍ الْعَجْلَانِيِّ وَلَمْ يَعْلَمْ بِهَا أَصْحَابُ الْإِفْكِ، أَوْ حَسِبُوهُ هَيِّنًا لِغَفْلَتِهِمْ عَمَّا تَقَدَّمَ مِنْ حُكْمِ الْحَدِّ إِذْ كَانَ الْعَهْدُ بِهِ حَدِيثًا. وَفِيهِ مِنْ أَدَبِ الشَّرِيعَةِ أَنَّ احْتِرَامَ الْقَوَانِينِ الشَّرْعِيَّةِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ سَوَاءً فِي الْغَيْبَةِ وَالْحَضْرَةِ وَالسِّرِّ وَالْعَلَانِيَةِ.
...âyetlerin zahiri tertibine göre Allah Teâlâ’nın: {وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ} [Nûr: 4] âyetinde had cezası bu âyetin inişinden önce sabit olmuştu. [Buna rağmen önemsiz sanmaları] o âyetin inişi ile bu âyetin inişi arasında kazif (iftira) hadisesinin vuku bulmamış olması ihtimalinden, yahut Uveymir el-Aclânî hadisesinin meydana gelip de ifk ehlinin bundan haberdar olmamasından veya had cezası hükmü henüz çok yeni olduğu için önceki bu hükümden gafil olmalarından kaynaklanmış olabilir. Bunda şeriatın şu edebine işaret vardır: Şer'î kurallara saygı göstermek gıyapta ve huzurda, gizlide ve açıkta eşit olmalıdır.
وَمَعْنَى: عِنْدَ اللَّهِ فِي عِلْمِ اللَّهِ مِمَّا شَرَعَهُ لَكُمْ مِنَ الْحُكْمِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأُولئِكَ عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْكاذِبُونَ [النُّور: ١٣] .
{عِنْدَ اللَّهِ} buyruğunun anlamı, daha önce Allah Teâlâ’nın: {فَأُولئِكَ عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْكاذِبُونَ} [Nûr: 13] âyetinde geçtiği gibi, Allah'ın sizin için koyduğu hükümlerden O'nun ilminde olan demektir.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ١٦]
[Nûr Sûresi (24), Âyet 16]
وَلَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مَا يَكُونُ لَنا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهذا سُبْحانَكَ هَذَا بُهْتانٌ عَظِيمٌ (١٦)
{وَلَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مَا يَكُونُ لَنا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهذا سُبْحانَكَ هَذَا بُهْتانٌ عَظِيمٌ} “Onu işittiğiniz zaman: ‘Bunu konuşmak bize yakışmaz. Hâşâ, bu pek büyük bir bühtandır/iftiradır!’ deseydiniz ya!” (16)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: لَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ [النُّور: ١٢] إِلَخْ. وَأُعِيدَتْ (لَوْلَا) وَشَرْطُهَا وَجَوَابُهَا لِزِيَادَةِ الِاهْتِمَامِ بِالْجُمْلَةِ فَلِذَلِكَ لَمْ يَعْطِفْ قُلْتُمْ الَّذِي فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ عَلَى قُلْتُمْ الَّذِي فِي الْجُمْلَةِ قَبْلَهَا لِقَصْدِ أَنْ يَكُونَ صَرِيحًا فِي عَطْفِ الْجُمَلِ.
{لَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ} [Nûr: 12] ... cümlesine atıftır. Cümleye verilen önemi artırmak için 'levlâ' (لَوْلَا), şartı ve cevabı tekrar edilmiştir; bu sebeple cümlelerin açıkça birbirine atfedildiğini göstermek amacıyla bu cümledeki {قُلْتُمْ} fiili, bir önceki cümledeki {قُلْتُمْ} fiiline [yalın olarak] atfedilmemiştir.
وَتَقْدِيمُ الظَّرْفِ وَهُوَ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ عَلَى عَامِلِهِ وَهُوَ قُلْتُمْ مَا يَكُونُ لَنا كَتَقْدِيمِ نَظِيرِهِ فِي قَوْلِهِ: لَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ [النُّور: ١٢] إِلَخْ وَهُوَ الِاهْتِمَامُ بِمَدْلُولِ الظَّرْفِ.
Zarf olan {إِذْ سَمِعْتُمُوهُ} ifadesinin kendi amili olan {قُلْتُمْ مَا يَكُونُ لَنا} ifadesinin önüne geçirilmesi, {لَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ} [Nûr: 12] ... âyetindeki benzerinin önüne geçirilmesi gibi zarfın delalet ettiği manaya önem vermek içindir.
وَضَمِيرُ سَمِعْتُمُوهُ عَائِدٌ إِلَى الْإِفْكِ مِثْلُ الضَّمَائِرِ الْمُمَاثِلَةِ لَهُ فِي الْآيَاتِ السَّابِقَةِ.
{سَمِعْتُمُوهُ} lafzındaki zamir, önceki âyetlerdeki benzer zamirler gibi ifk olayına racidir.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ عَائِدٌ إِلَى الْإِفْكِ بِمَا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ مِنَ الِاخْتِلَاقِ الَّذِي يَتَحَدَّثُ بِهِ الْمُنَافِقُونَ وَالضُّعَفَاءُ، فَالْإِشَارَةُ إِلَى مَا هُوَ حَاضِرٌ فِي كُلِّ مَجْلِسٍ مِنْ مَجَالِسِ سَمَاعِ الْإِفْكِ.
İşaret ismi, münafıkların ve [imanca] zayıf kimselerin dillerine doladıkları uydurmayı da kapsayacak şekilde ifk olayına racidir. Dolayısıyla buradaki işaret, ifk haberinin işitildiği her mecliste hazır bulunan [bu söze] yöneliktir.
وَمَعْنَى قُلْتُمْ مَا يَكُونُ لَنا أَنْ يَقُولُوا لِلَّذِينِ أَخْبَرُوهُمْ بِهَذَا الْخَبَرِ الْآفِكِ. أَيْ قُلْتُمْ لَهُمْ زَجْرًا وَمَوْعِظَةً.
{قُلْتُمْ مَا يَكُونُ لَنا} ifadesinin anlamı: Kendilerine bu asılsız ifk haberini getirenlere [hitaben] söylemeleridir; yani onlara bir azarlama ve öğüt kabilinden [böyle] demeniz gerekirdi demektir.
وَضَمِيرُ لَنا مُرَادٌ بِهِ الْقَائِلُونَ وَالْمُخَاطَبُونَ. فَأَمَّا الْمُخَاطَبُونَ فَلِأَنَّهُمْ تَكَلَّمُوا بِهِ حِينَ حَدَّثُوهُمْ بِخَبَرِ الْإِفْكِ. وَالْمَعْنَى: مَا يَكُونُ لَكُمْ أَنْ تَتَكَلَّمُوا بِهَذَا، وَأَمَّا المتكلمون فلتنزههم من أَنْ يَجْرِيَ ذَلِكَ الْبُهْتَانُ عَلَى أَلْسِنَتِهِمْ.
{لَنا} lafzındaki zamir ile hem konuşanlar hem de muhataplar kastedilmiştir. Muhataplara gelince, onlar ifk haberini rivayet ettiklerinde bu sözü konuşmuşlardı. Bu durumda mana şöyledir: 'Sizin bunu konuşmanız yakışmaz.' Konuşanlara [müminlere] gelince, bu da o iftiranın kendi dillerine dolanmasından kendilerini tenzih etmeleridir.
وَإِنَّمَا قَالَ: مَا يَكُونُ لَنا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهذا دُونَ أَنْ يَقُولَ: لَيْسَ لَنَا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهَذَا،
‘Leyse lenâ en netekelleme bihâzâ’ (bunu konuşmamız doğru/caiz değildir) demeyip de bilhassa: {مَا يَكُونُ لَنا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهذا} [Bunu konuşmak bize yakışmaz/olacak şey değildir] buyurması,
لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْكَلَامَ فِي هَذَا وَكَيْنُونَةَ الْخَوْضِ فِيهِ حَقِيقٌ بِالِانْتِفَاءِ. وَذَلِكَ أَنَّ قَوْلَكَ: مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَفْعَلَ، أَشَدُّ فِي نَفْيِ الْفِعْلِ عَنْكَ مِنْ قَوْلِكَ: لَيْسَ لِي أَنْ أَفْعَلَ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ عِيسَى ﵇ قالَ سُبْحانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ [الْمَائِدَة: ١١٦] .
bunun hakkında konuşmanın ve buna dalma durumunun kesin olarak yok sayılması ve reddedilmesi gerektiğine dikkat çekmek içindir. Nitekim bir kimsenin 'mâ yekûnu lî en ef‘ale' (bunu yapmam olacak şey değildir/bana yakışmaz) demesi, o fiili kendisinden nefyetme (uzaklaştırma) hususunda 'leyse lî en ef‘ale' (bunu yapmak benim hakkım değildir) demesinden daha şiddetlidir/kesindir. Allah Teâlâ’nın İsa aleyhisselâm'dan naklettiği şu sözü de bu kabildendir: {قالَ سُبْحانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ} [Mâide: 116] “Dedi ki: 'Hâşâ! Hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz.'”
وَهَذَا مَسُوقٌ لِلتَّوْبِيخِ عَلَى تَنَاقُلِهِمُ الْخَبَرَ الْكَاذِبَ وَكَانَ الشَّأْنُ أَنْ يَقُولَ الْقَائِلُ فِي نَفْسِهِ: مَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهَذَا، وَيَقُولُ ذَلِكَ لِمَنْ يُجَالِسُهُ وَيَسْمَعُهُ مِنْهُ. فَهَذَا زِيَادَةٌ عَلَى التَّوْبِيخِ عَلَى السُّكُوتِ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالُوا هَذَا إِفْكٌ مُبِينٌ [النُّور: ١٢] .
Bu [ifade], onların yalan haberi birbirlerine aktarmalarını kınamak/azarlamak amacıyla sevk edilmiştir. Oysa asıl gereken, her söyleyenin kendi içinde: 'Bunu konuşmak bize yakışmaz' demesi ve bunu meclisinde oturan ve kendisinden dinleyen kimseye de söylemesiydi. Dolayısıyla bu, Allah Teâlâ’nın: {وَقالُوا هَذَا إِفْكٌ مُبِينٌ} [Nûr: 12] “Bu apaçık bir iftiradır, demeleri gerekmez miydi?” âyetinde geçen, duruma sessiz kalmalarına yönelik azarlamaya yapılan bir ilavedir.
وسُبْحانَكَ جُمْلَةُ إِنْشَاءٍ وَقَعَتْ مُعْتَرِضَةً بَيْنَ جُمْلَةِ: مَا يَكُونُ لَنا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهذا وَجُمْلَةِ: هَذَا بُهْتانٌ عَظِيمٌ. وسُبْحانَكَ مَصْدَرٌ وَقَعَ بَدَلًا مِنْ فِعْلِهِ، أَيْ نُسَبِّحُ سُبْحَانًا لَكَ. وَإِضَافَتُهُ إِلَى ضَمِيرِ الْخِطَابِ مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى مَفْعُولِهِ، وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلتَّعَجُّبِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا [الْإِسْرَاء: ١] وَقَوْلِهِ:
{سُبْحانَكَ} lafzı, {مَا يَكُونُ لَنا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهذا} cümlesi ile {هَذَا بُهْتانٌ عَظِيمٌ} cümlesi arasında yer alan mu’tarıza (ara) bir inşâî cümledir. 'Sübhâneke' kendi fiilinin yerine geçmiş bir masdardır; yani 'Senin için tesbihte bulunur, Seni tenzih ederiz' demektir. Muhatap zamirine muzâf kılınması, masdârın mef'ûlüne izâfeti kabildendir. Buradaki lafız, Allah Teâlâ’nın: {سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا} [İsrâ: 1] “Kulunu geceleyin yürüten [Allah] münezzehtir” ve Yûsuf Sûresi'ndeki:
وَسُبْحانَ اللَّهِ وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ
{وَسُبْحانَ اللَّهِ وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “Allah'ı tenzih ederim ve ben müşriklerden değilim”
فِي سُورَةِ يُوسُفَ [١٠٨] . وَالْأَحْسَنُ أَنْ يَكُونَ هُنَا لِإِعْلَانِ الْمُتَكَلِّمِ الْبَرَاءَةَ مِنْ شَيْءٍ بِتَمْثِيلِ حَالِ نَفْسِهِ بِحَالِ مَنْ يُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا يَقُول فيبتدىء بِخِطَابِ اللَّهِ بِتَعْظِيمِهِ ثُمَّ بِقَوْلِ: هَذَا بُهْتانٌ عَظِيمٌ تبرّئا مِنْ لَازِمِ ذَلِكَ وَهُوَ مُبَالَغَةٌ فِي إِنْكَارِ الشَّيْءِ وَالتَّعَجُّبِ مِنْ وُقُوعِهِ.
[Yûsuf: 108] âyetlerinde daha önce geçtiği üzere taaccüb (şaşkınlık/hayret) manasında istiare yoluyla kullanılmıştır. Ancak burada en uygun olanı; konuşanın, söylediği şeye Allah'ı şahit tutan kimsenin durumunu kendi nefsine temsil getirmek suretiyle bir şeyden berî olduğunu ilan etmesi, bu sebeple söze Allah'a hitap ederek O'nu tazimle başlaması, ardından da bunun gerektirdiği şeyden berî olmak maksadıyla: {هَذَا بُهْتانٌ عَظِيمٌ} [Bu pek büyük bir bühtandır/iftiradır] demesidir. Bu ise, o şeyi inkâr etmede ve vuku bulmasına hayret etmede mübalağadır.
وَتَوْجِيهُ الْخِطَابِ إِلَى اللَّهِ فِي قَوْلِهِ: سُبْحانَكَ لِلْإِشْعَارِ بِأَنَّ اللَّهَ غَاضِبٌ عَلَى مَنْ يَخُوضُ فِي ذَلِكَ فَعَلَيْهِمْ أَنْ يَتَوَجَّهُوا لِلَّهِ بِالتَّوْبَةِ مِنْهُ لِمَنْ خَاضُوا فِيهِ وَبِالِاحْتِرَازِ مِنَ الْمُشَارَكَةِ فِيهِ لِمَنْ لَمْ يَخُوضُوا فِيهِ.
{سُبْحانَكَ} ifadesinde hitabın doğrudan Allah'a yöneltilmesi; Allah'ın bu meseleye dalan kimselere gazap ettiğini hissettirmek içindir. Dolayısıyla buna dalmış olanların tövbe ile Allah'a yönelmeleri, dalmamış olanların ise buna ortak olmaktan sakınmaları gerekir.
وَجُمْلَةُ: هَذَا بُهْتانٌ عَظِيمٌ تَعْلِيلٌ لِجُمْلَةِ: مَا يَكُونُ لَنا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهذا فَهِيَ دَاخِلَةٌ فِي تَوْبِيخِ الْمَقُولِ لَهُمْ.
{هَذَا بُهْتانٌ عَظِيمٌ} cümlesi, {مَا يَكُونُ لَنا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهذا} cümlesinin gerekçesidir (ta'lilidir); dolayısıyla kendilerine söz söylenen kimselere yönelik azarlamanın kapsamına dâhildir.
وَوَصْفُ الْبُهْتَانِ بِأَنَّهُ عَظِيمٌ مَعْنَاهُ أَنَّهُ عَظِيمٌ فِي وُقُوعِهِ، أَيْ بَالِغٌ فِي كُنْهِ الْبُهْتَانِ مَبْلَغًا قَوِيًّا.
Bühtânın (iftiranın) 'azîm' (büyük) olarak nitelendirilmesinin anlamı, vuku bulması bakımından çok büyük olmasıdır; yani iftiranın mahiyet ve hakikatinde son derece ileri ve vahim bir noktaya varmış olmasıdır.
وَإِنَّمَا كَانَ عَظِيمًا لِأَنَّهُ مُشْتَمِلٌ عَلَى مُنْكَرَاتٍ كَثِيرَةٍ وَهِيَ: الْكَذِبُ، وَكَون الْكَذِب يطعن فِي سَلَامَةِ الْعَرْضِ، وَكَوْنُهُ يُسَبِّبُ إِحَنًا عَظِيمَةً بَيْنَ الْمُفْتَرِينَ والمفترى عَلَيْهِم بِدُونِ عذر، وَكَون المفترى عَلَيْهِمْ مِنْ خِيرَةِ النَّاسِ وَانْتِمَائِهِمْ إِلَى أَخْيَرِ النَّاسِ مِنْ أَزْوَاجٍ وَآبَاءٍ وَقُرَابَاتٍ، وَأَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّهُ اجْتِرَاءٌ عَلَى مقَام النبيء ﷺ ومقام أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ رَضِيَ اللَّهُ
Bunun büyük olması, birçok münkeri içermesinden ileri gelmektedir. Şöyle ki: O bir yalandır; namusun ve iffetin lekelenmesine dil uzatmaktadır; hiçbir mazeret olmaksızın iftira atanlar ile kendilerine iftira atılanlar arasında büyük kin ve düşmanlıklara yol açmaktadır; iftiraya maruz kalanlar insanların en hayırlılarıdır ve eşler, babalar ve akrabalar bakımından insanların en hayırlısına mensupturlar. Bunlardan daha da büyüğü ise, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in makamına ve Müminlerin Annesi'nin -Allah ondan
عَنْهَا.
razı olsun- makamına karşı bir cürettir.
وَالْبُهْتَانُ مَصْدَرٌ مِثْلُ الْكُفْرَانِ وَالْغُفْرَانِ. وَالْبُهْتَانُ: الْخَبَرُ الْكَذِبُ الَّذِي يَبْهَتُ السَّامِعَ لِأَنَّهُ لَا شُبْهَةَ فِيهِ. وَقَدْ مَضَى عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً فِي سُورَة النِّسَاء [١٥٦] .
el-Bühtân (الْبُهْتَانُ), 'el-küfrân' ve 'el-gufrân' vezninde bir masdardır. Bühtân; içinde hiçbir şüphe/dayanak bulunmadığı için dinleyeni dehşete ve hayrete düşüren (beht eden) yalan haberdir. Bu kelime, Nisâ Sûresi'ndeki: {وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً} [Nisâ: 156] “ve Meryem'e büyük bir iftirada bulunmaları sebebiyle” âyetinde daha önce geçmişti.
[١٧، ١٨]
[17-18]
[سُورَة النُّور (٢٤) : الْآيَات ١٧ إِلَى ١٨]
[Nûr Sûresi (24), Âyetler 17-18]
يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧) وَيُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٨)
{يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧) وَيُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Eğer mümin iseniz, Allah bir daha buna benzer bir şeye ebediyen dönmemeniz için size öğüt veriyor. (17) Ve Allah size âyetleri açıklıyor; Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” (18)
بَعْدَ أَنْ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى مَا فِي خَبَرِ الْإِفْكِ مِنْ تَبِعَاتٍ لَحِقَ بِسَبَبِهَا لِلَّذِينِ جَاءُوا بِهِ وَالَّذِينَ تَقَبَّلُوهُ عَدِيدُ التَّوْبِيخِ وَالتَّهْدِيدِ، وَافْتِضَاحٌ لِلَّذِينِ رَوَّجُوهُ
Allah Teâlâ ifk haberinde yer alan ve bu sebeple onu ortaya atanlar ile onu benimseyip kabul edenlere yönelen pek çok azarlama ve tehdidi; bunu yayanların rezil rüsvay oluşunu,
وَخَيْبَةٌ مُخْتَلَقَةٌ بِنَقِيضِ قَصْدِهِمْ، وَانْتِفَاعٌ لِلْمُؤْمِنِينَ بذلك، وبيّن بادىء ذِي بَدْءٍ أَنَّهُ لَا يُحْسَبُ شَرًّا لَهُمْ بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَهُمْ، وَأَنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِهِ مَا اكْتَسَبُوا بِهِ إِلَّا إِثْمًا، وَمَا لَحِقَ الْمُسْلِمِينَ بِهِ ضُرٌّ، وَنَعَى عَلَى الْمُؤْمِنِينَ تَهَاوُنَهُمْ وَغَفْلَتَهُمْ عَنْ سُوءِ نِيَّةِ مُخْتَلِقِيهِ، وَكَيْفَ ذَهَلُوا عَنْ ظَنِّ الْخَيْرِ بِمَنْ لَا يَعْلَمُونَ مِنْهَا إِلَّا خَيْرًا فَلَمْ يُفَنِّدُوا الْخَبَرَ، وَأَنَّهُمُ اقْتَحَمُوا بِذَلِكَ مَا يَكُونُ سَبَبًا لِلَحَاقِ الْعَذَابِ بِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَكَيْفَ حَسِبُوهُ أَمْرًا هَيِّنًا وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ، وَلَوْ تَأَمَّلُوا لَعَلِمُوا عِظَمَهُ عِنْدَ اللَّهِ، وَسُكُوتُهُمْ عَنْ تَغْيِيرِ هَذَا أَعْقَبَ ذَلِكَ كُلَّهُ بِتَحْذِيرِ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْعَوْدِ إِلَى مِثْلِهِ مِنَ الْمُجَازَفَةِ فِي التَّلَقِّي، وَمِنَ الِانْدِفَاعِ وَرَاءَ كُلِّ سَاعٍ دُونَ تثبت فِي مواطىء الْأَقْدَامِ، وَدُونَ تَبَصُّرٍ فِي عَوَاقِبِ الْإِقْدَامِ.
kastettiklerinin tam aksine ortaya çıkan hüsranı ve müminlerin bundan sağladığı menfaati açıkladıktan; en başta bunun kendileri için bir şer sayılmaması gerektiğini, aksine kendileri için bir hayır olduğunu, onu getirenlerin ise yalnızca günah kazandıklarını ve Müslümanlara bundan bir zarar gelmediğini belirttikten; müminlerin gevşekliklerini ve onu uyduranların kötü niyetinden gafil olmalarını, hakkında hayırdan başka bir şey bilmedikleri kimse hakkında iyi zanda bulunmaktan nasıl gafil kalıp haberi çürütmediklerini, bu tutumlarıyla dünyada ve ahirette kendilerine azabın dokunmasına sebep olacak bir duruma nasıl daldıklarını, Allah katında pek büyük olduğu halde bunu nasıl basit/önemsiz bir iş sandıklarını -oysa düşünüp taşınsalardı onun Allah katındaki büyüklüğünü bilirlerdi- ve bu durumu düzeltmeyip sessiz kalmalarını kınadıktan sonra, bütün bunların ardından müminleri, duyduklarını ölçüsüzce kabullenme ve basılan yerleri iyice araştırmaksızın ve atılan adımların akıbetini basiretle düşünmeksizin her koşturanın peşinden sürüklenme gibi benzeri bir duruma ebediyen bir daha dönmekten sakındırmıştır.
وَالْوَعْظُ: الْكَلَامُ الَّذِي يُطْلَبُ بِهِ تَجَنُّبُ الْمُخَاطَبِ بِهِ أَمْرًا قَبِيحًا. وَتَقَدَّمَ فِي آخِرِ سُورَةِ النَّحْلِ [١٢٥] .
el-Va'z (الْوَعْظُ); kendisiyle muhatabın çirkin bir şeyden sakınması talep edilen sözdür. Nahl Sûresi'nin sonunda [125] geçmişti.
وَفِعْلُ يَعِظُكُمُ لَا يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ ثَانٍ بِنَفْسِهِ، فَالْمَصْدَرُ الْمَأْخُوذُ مِنْ أَنْ تَعُودُوا لَا يَكُونُ مَعْمُولًا لِفِعْلِ يَعِظُكُمُ إِلَّا بِتَقْدِيرِ شَيْءٍ مَحْذُوفٍ، أَوْ بِتَضْمِينِ فِعْلِ الْوَعْظِ مَعْنَى فِعْلٍ مُتَعَدٍّ، أَوْ بِتَقْدِيرِ حَرْفِ جَرٍّ مَحْذُوفٍ، فَلَكَ أَنْ تُضَمِّنَ فِعْلَ يَعِظُكُمُ مَعْنَى التَّحْذِيرِ. فَالتَّقْدِيرُ: يُحَذِّرُكُمْ مِنَ الْعَوْدِ لِمِثْلِهِ، أَوْ يُقَدَّرُ: يَعِظُكُمُ اللَّهُ فِي الْعَوْدِ لِمِثْلِهِ، أَوْ يُقَدَّرُ حَرْفُ نَفْيٍ، أَيْ أَنْ لَا تَعُودُوا لِمِثْلِهِ، وَحَذْفُ حَرْفِ النَّفْيِ كَثِيرٌ إِذَا دَلَّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ، وَعَلَى كُلِّ الْوُجُوهِ يَكُونُ فِي الْكَلَامِ إِيجَازٌ.
{يَعِظُكُمُ} fiili bizzat kendisi ikinci bir mef'ûle geçişli (müteaddî) olmaz. Dolayısıyla {أَنْ تَعُودُوا} ifadesinden elde edilen masdar-ı müevvel; ya mahzuf bir takdirle, ya vaaz fiiline müteaddî bir fiil anlamı tazmin ettirilerek ya da mahzuf bir cer harfi takdir edilerek {يَعِظُكُمُ} fiilinin ma'mûlü olabilir. Buna göre {يَعِظُكُمُ} fiiline 'sakındırma' (tahzîr) manası tazmin ettirebilirsin; takdiri: 'Bir daha benzerine dönmenizden sizi sakındırır' şeklinde olur. Yahut 'Allah, benzerine dönmeniz hususunda size öğüt verir' şeklinde takdir edilir. Ya da bir nefy (olumsuzluk) harfi takdir edilir; yani 'bir daha benzerine dönmeyesiniz diye' demektir. Siyak delalet ettiği takdirde olumsuzluk harfinin hazfedilmesi çokça vaki olur. Bütün bu vecihlere göre sözde bir îcâz (kısalık) bulunmaktadır.
وَالْأَبَدُ: الزَّمَانُ الْمُسْتَقْبَلُ كُلُّهُ، وَالْغَالِبُ أَنْ يَكُونَ ظَرْفًا لِلنَّفْيِ.
el-Ebed (الْأَبَدُ); geleceğe ait zamanın tamamıdır ve çoğunlukla nefy (olumsuzluk) için zarf olarak kullanılır.
وَقَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ تَهْيِيجٌ وَإِلْهَابٌ لَهُمْ يَبْعَثُ حِرْصَهُمْ عَلَى أَنْ لَا يَعُودُوا لِمِثْلِهِ لِأَنَّهُمْ حَرِيصُونَ عَلَى إِثْبَاتِ إِيمَانِهِمْ، فَالشَّرْطُ فِي مِثْلِ هَذَا لَا يَقْصِدُ بِالتَّعْلِيقِ، إِذْ لَيْسَ الْمَعْنَى: إِنْ لَمْ تَكُونُوا مُؤْمِنِينَ فَعُودُوا لِمِثْلِهِ، وَلَكِنْ لَمَّا كَانَ احْتِمَالُ حُصُولِ مَفْهُومِ الشَّرْطِ مُجْتَنَبًا كَانَ فِي ذِكْرِ الشَّرْطِ بَعْثٌ عَلَى الِامْتِثَالِ، فَلَوْ تَكَلَّمَ أَحَدٌ فِي الْإِفْكِ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ مُعْتَقِدًا وُقُوعَهُ
{إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} buyruğu, müminlerin imanlarını ispat etmeye olan hırslarından ötürü, benzeri bir duruma bir daha dönmeme konusundaki gayretlerini harekete geçiren bir teşvik ve heyecanlandırmadır. Zira bu tür yerlerdeki şart edatı, [asıl manası olan] bağlayıcılık/ilişkilendirme kastıyla kullanılmaz; çünkü mana: 'Eğer mümin değilseniz benzerine dönün' demek değildir. Fakat şartın mefhumunun gerçekleşmesi ihtimalinden kaçınılması gerektiğinden, şartın zikredilmesinde emre imtisal etmeye güçlü bir teşvik vardır. Dolayısıyla bu âyetten sonra bir kimse ifk hadisesi hakkında bunun vaki olduğuna inanarak konuşursa,
فَمُقْتَضَى الشَّرْطِ أَنَّهُ يَكُونُ كَافِرًا وَبِذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: قَالَ هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ : «سَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ: مَنْ سَبَّ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ أُدِّبَ، وَمَنْ سَبَّ عَائِشَةَ قُتِلَ لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ فَمَنْ سَبٍّ عَائِشَةَ فَقَدْ خَالَفَ الْقُرْآنَ وَمَنْ خَالَفَ الْقُرْآنَ قُتِلَ» اهـ. يُرِيدُ بِالْمُخَالَفَةِ إِنْكَارَ مَا جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ نَصًّا وَهُوَ يَرَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْعَوْدِ لِمِثْلِهِ فِي قَضِيَّةِ الْإِفْكِ لِأَنَّ اللَّهَ بَرَّأَهَا بِنُصُوصٍ لَا تَقْبَلُ التَّأْوِيلَ، وَتَوَاتَرَ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي شَأْنِ عَائِشَةَ. وَذَكَرَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ عَنِ الشَّافِعِيَّةِ أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِكُفْرٍ. وَأَمَّا السَّبُّ بِغَيْرِ ذَلِكَ فَهُوَ مُسَاوٍ لِسَبِّ غَيْرِهَا مِنْ أَصْحَاب النبيء ﷺ.
şartın gereği olarak kâfir olur; İmam Mâlik de bu görüşü benimsemiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Hişâm b. Ammâr şöyle dedi: «Mâlik'in şöyle dediğini işittim: 'Ebû Bekir ve Ömer'e söven kimse te'dib edilir (tazir cezası verilir), Âişe'ye söven kimse ise öldürülür. Çünkü Allah: {يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} [Nûr: 17] buyurmaktadır. Dolayısıyla Âişe'ye söven kimse Kur'an'a muhalefet etmiş olur; Kur'an'a muhalefet eden kimse ise öldürülür.'» Muhalefetten kastı, Kur'an'ın nass ile bildirdiği şeyi inkâr etmektir. O, ifk meselesinde 'benzerine dönmek'ten kastın bu olduğu görüşündedir; zira Allah, tevil kabul etmez nasslarla onu tebrie etmiş/aklamış ve bu âyetlerin Âişe hakkında indiği tevatürle sabit olmuştur. İbnü'l-Arabî, Şâfiîlerden bunun küfür olmadığı görüşünü de nakletmiştir. Bunun dışındaki sövmeler ise, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in diğer ashabına sövmekle aynı hükme tabidir.
وَيُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ أَيْ يَجْعَلُهَا لَكُمْ وَاضِحَةَ الدَّلَالَةِ عَلَى الْمَقْصُودِ وَالْآيَاتُ:
{وَيُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ} [âyetinin anlamı]: Yani onları, kastedilen manaya delaleti bakımından sizin için açık ve anlaşılır kılar demektir. Âyetler ise:
آيَاتُ الْقُرْآنِ النَّازِلَةُ فِي عُقُوبَةِ الْقَذْفِ وَمَوْعِظَةِ الْغَافِلِينَ عَنِ الْمُحَرَّمَاتِ.
Kazf (iftira) cezası ve haramlardan gafil olanlara verilecek öğüt hakkında nazil olan Kur'an âyetleridir.
وَمُنَاسَبَةُ التَّذْكِيرِ بِصِفَتَيِ الْعِلْمِ وَالْحكمَة ظَاهِرَة.
İlim ve hikmet sıfatlarının hatırlatılmasındaki münasebet ise gayet açıktır.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ١٩]
[Nûr Sûresi (24), Âyet 19]
إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ
{ إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “İman edenler arasında çirkin hayasızlığın yayılmasını arzu edenler var ya, dünyada da ahirette de onlar için elem dolu bir azap vardır. Allah bilir, siz ise bilmezsiniz.”
(١٩)
(19) “İman edenler arasında çirkin hayasızlığın (fuhşun) yayılmasını arzu edenler var ya, dünyada da ahirette de onlar için can yakıcı bir azap vardır. Allah bilir, siz ise bilmezsiniz.” (19)
لَمَّا حَذَّرَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْعَوْدِ إِلَى مِثْلِ مَا خَاضُوا بِهِ مِنَ الْإِفْكِ عَلَى جَمِيعِ أَزْمِنَةِ الْمُسْتَقْبَلِ أَعْقَبَ تَحْذِيرَهُمْ بِالْوَعِيدِ عَلَى مَا عَسَى أَنْ يَصْدُرَ مِنْهُمْ فِي الْمُسْتَقْبَلِ بِالْوَعِيدِ عَلَى مَحَبَّةِ شُيُوعِ الْفَاحِشَةِ فِي الْمُؤْمِنِينَ فَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ، وَاسْمُ الْمَوْصُولِ يَعُمُّ كُلَّ مَنْ يَتَّصِفُ بِمَضْمُونِ الصِّلَةِ فَيَعُمُّ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَالْمُشْرِكِينَ، فَهُوَ تَحْذِيرٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَإِخْبَارٌ عَنِ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُشْرِكِينَ.
Allah Teâlâ müminleri, daldıkları ifk hadisesinin benzerine gelecekteki bütün zamanlar boyunca dönmekten sakındırdıktan sonra; bu sakındırmanın hemen ardından, müminler arasında hayasızlığın yayılmasını sevmeye yönelik tehdit ile gelecekte kendilerinden sadır olabilecek şeylere karşı da bir tehditte bulunmuştur. Dolayısıyla cümle, ibtidâî bir istînâftır. İsm-i mevsûl, sılasının içeriğiyle nitelenen herkesi kapsamakta; böylece müminleri, münafıkları ve müşrikleri içine almaktadır. Dolayısıyla bu [ifade], müminler için bir sakındırma, münafıklar ve müşrikler hakkında ise bir haber vermedir.
وَجَعَلَ الْوَعِيدَ عَلَى الْمَحَبَّةِ لِشُيُوعِ الْفَاحِشَةِ فِي الْمُؤْمِنِينَ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ مَحَبَّةَ ذَلِكَ
Müminler arasında çirkin hayasızlığın yayılmasını sevmeye tehdidin bağlanması; bunu sevmenin bizzat kendisinin
تَسْتَحِقُّ الْعُقُوبَةَ لِأَنَّ مَحَبَّةَ ذَلِكَ دَالَّةٌ عَلَى خُبْثِ النِّيَّةِ نَحْوَ الْمُؤْمِنِينَ. وَمِنْ شَأْنِ تِلْكَ الطَّوِيَّةِ أَنْ لَا يَلْبَثَ صَاحِبُهَا إِلَّا يَسِيرًا حَتَّى يَصْدُرَ عَنْهُ مَا هُوَ محب لَهُ أَوْ يُسَرَّ بِصُدُورِ ذَلِكَ مِنْ غَيْرِهِ، فَالْمَحَبَّةُ هُنَا كِنَايَةٌ عَنِ التَّهَيُّؤِ لِإِبْرَازِ مَا يُحِبُّ وُقُوعَهُ. وَجِيءَ بِصِيغَةِ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الِاسْتِمْرَارِ. وَأَصْلُ الْكِنَايَةِ أَنْ تَجْمَعَ بَيْنَ الْمَعْنَى الصَّرِيحِ وَلَازَمِهِ فَلَا جَرَمَ أَنْ يَنْشَأَ عَنْ تِلْكَ الْمَحَبَّةِ عَذَابُ الدُّنْيَا وَهُوَ حَدُّ الْقَذْفِ وَعَذَابُ الْآخِرَةِ وَهُوَ أَظْهَرُ لِأَنَّهُ مِمَّا تَسْتَحِقُّهُ النَّوَايَا الْخَبِيثَةُ. وَتِلْكَ الْمَحَبَّةُ شَيْءٌ غَيْرُ الْهَمِّ بِالسَّيِّئَةِ وَغَيْرُ حَدِيثِ النَّفْسِ لِأَنَّهُمَا خَاطِرَانِ يُمْكِنُ أَنْ يَنْكُفَ عَنْهُمَا صَاحِبُهُمَا، وَأَمَّا الْمَحَبَّةُ الْمُسْتَمِرَّةُ فَهِيَ رَغْبَةٌ فِي حُصُولِ الْمَحْبُوبِ. وَهَذَا نَظِيرُ الْكِنَايَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَحُضُّ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ [الماعون:
cezayı hak ettiğine dikkat çekmek içindir; zira bunu sevmek, müminlere karşı niyetin bozuk olduğuna delalet eder. Bu tür bir iç niyetin sahibinin ise, çok geçmeden bizzat sevdiği şeyi işlemesi veya bunun başkasından sadır olmasıyla sevinç duyması kaçınılmazdır. Dolayısıyla buradaki sevmek (muhabbet), gerçekleşmesini arzu ettiği şeyi ortaya koymaya hazırlanmaktan kinayedir. Devamlılık bildirmesi için muzari fiil sîgasıyla getirilmiştir. Kinayenin aslı, hem sarih manayı hem de onun lazımı olan manayı bir arada toplamasıdır; bu sebeple söz konusu muhabbetten dünyada azap doğması -ki o kazf haddidir- ve ahirette azap doğması -ki kötü niyetlerin hak ettiği bir ceza olması hasebiyle bu daha açıktır- gayet tabiidir. Bu muhabbet, kötülüğü kastetmekten (hemm bi's-seyyie) ve nefsin vesvesesinden farklı bir şeydir; zira bunlar, sahibinin vazgeçebileceği iki geçici düşüncedir. Sürekli olan muhabbet ise, sevilen şeyin meydana gelmesine yönelik bir arzudur. Bu durum, Allah Teâlâ’nın: {وَلا يَحُضُّ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ} [Mâûn: 3] “Yoksulu doyurmaya önayak olmaz” âyetindeki kinayeye benzer;
٣] كِنَايَةٌ عَنِ انْتِفَاءِ وُقُوعِ طَعَامِ الْمِسْكِينِ. فَالْوَعِيدُ هُنَا عَلَى مَحَبَّةِ وُقُوعِ ذَلِكَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ كَمَا هُوَ مُقْتَضَى قَوْلِهِ: أَنْ تَشِيعَ لِأَنَّ (أَنْ) تُخْلِصُ الْمُضَارِعَ لِلْمُسْتَقْبَلِ. وَأَمَّا الْمَحَبَّةُ الْمَاضِيَةُ فَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهَا بِقَوْلِهِ: وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ لَمَسَّكُمْ فِيما أَفَضْتُمْ فِيهِ عَذابٌ عَظِيمٌ [النُّور: ١٤] .
yoksulun doyurulmasının hiç gerçekleşmemesinden kinayedir. Dolayısıyla buradaki tehdit, {أَنْ تَشِيعَ} ifadesinin de gerektirdiği üzere, bunun gelecekte meydana gelmesini arzu etmek üzerinedir; çünkü 'en' (أَنْ) edatı, muzari fiili geleceğe tahsis eder. Geçmişteki muhabbete gelince; Allah Teâlâ: {وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ لَمَسَّكُمْ فِيما أَفَضْتُمْ فِيهِ عَذابٌ عَظِيمٌ} [Nûr: 14] “Eğer dünyada ve ahirette Allah'ın üzerinizdeki lütfu ve merhameti olmasaydı, daldığınız şey yüzünden size kesinlikle büyük bir azap dokunurdu” buyruğuyla onu affetmiştir.
وَمَعْنَى: أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ أَنْ يَشِيعَ خَبَرُهَا، لِأَنَّ الشُّيُوعَ مِنْ صِفَاتِ الْأَخْبَارِ وَالْأَحَادِيثِ كَالْفُشُوِّ وَهُوَ: اشْتِهَارُ التَّحَدُّثِ بِهَا. فَتَعَيَّنَ تَقْدِيرُ مُضَافٍ، أَيْ أَنْ يَشِيعَ خَبَرُهَا إِذِ الْفَاحِشَةُ هِيَ الْفَعْلَةُ الْبَالِغَةُ حَدًّا عَظِيمًا فِي الشَّنَاعَةِ.
{أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ} ifadesinin anlamı, onun haberinin yayılmasıdır; çünkü şüyû’ (yayılma), tıpkı füşüvv (ortaya dökülme) gibi haberlerin ve sözlerin sıfatlarındandır; bu da onun konuşulup şöhret bulması demektir. Dolayısıyla muzâfın takdir edilmesi zorunludur, yani 'onun haberinin yayılması' demektir; zira fahişe, çirkinlikte son derece ileri dereceye ulaşmış fiildir.
وَشَاعَ إِطْلَاقُ الْفَاحِشَةِ عَلَى الزِّنَى وَنَحْوِهِ وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٥] . وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ الْفَاحِشَةِ بِمَعْنَى الْأَمْرِ
Fahişe kelimesinin zina ve benzeri fiiller için kullanımı yaygındır ve Nisâ Sûresi'ndeki: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ} [Nisâ: 15] “Kadınlarınızdan çirkin hayasızlığı (zinayı) yapanlar...” âyetinde daha önce geçmişti. Fahişenin münker amel
الْمُنْكَرِ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٢٨] . وَتَقَدَّمَ الْفَحْشَاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٩] .
anlamında zikredilişi A'râf Sûresi'ndeki: {وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا} [A'râf: 28] “Onlar bir hayasızlık yaptıkları zaman: 'Babalarımızı bunun üzerinde bulduk' derler” âyetinde geçmişti. Fahşâ kelimesi de Bakara Sûresi'ndeki: {إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ} [Bakara: 169] “O size ancak kötülüğü ve hayasızlığı emreder” âyetinde daha önce geçmişti.
وَمِنْ أَدَبِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ شَأْنَ الْمُؤْمِنِ أَنْ لَا يُحِبَّ لِإِخْوَانِهِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَّا مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ، فَكَمَا أَنَّهُ لَا يُحِبُّ أَنْ يَشِيعَ عَنْ نَفْسِهِ خَبَرُ سوء كَذَلِك يجب عَلَيْهِ أَنْ لَا يُحِبَّ إِشَاعَةَ السُّوءِ عَنْ إِخْوَانِهِ الْمُؤْمِنِينَ. وَلِشُيُوعِ أَخْبَارِ الْفَوَاحِشِ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ بِالصّدقِ أَو بِالْكَذِبِ مَفْسَدَةٌ أَخْلَاقِيَّةٌ فَإِنَّ مِمَّا يَزَعُ النَّاسَ عَنِ الْمَفَاسِدِ تَهَيُّبُهُمْ وُقُوعَهَا وَتَجَهُّمُهُمْ وَكَرَاهَتُهُمْ سُوءَ سُمْعَتِهَا وَذَلِكَ مِمَّا يَصْرِفُ تَفْكِيرَهُمْ عَنْ تَذَكُّرِهَا بَلْهَ الْإِقْدَامُ عَلَيْهَا رُوَيْدًا رُوَيْدًا حَتَّى تُنْسَى وَتَنْمَحِيَ صُوَرُهَا مِنَ النُّفُوسِ، فَإِذَا انْتَشَرَ بَيْنَ الْأُمَّةِ الْحَدِيثُ بِوُقُوعِ شَيْءٍ مِنَ الْفَوَاحِشِ تَذَكَّرَتْهَا الْخَوَاطِرُ وَخَفَّ وَقْعُ خَبَرِهَا عَلَى الْأَسْمَاعِ فَدَبَّ بِذَلِكَ إِلَى النُّفُوسِ التَّهَاوُنُ بِوُقُوعِهَا وَخِفَّةُ وَقْعِهَا عَلَى الْأَسْمَاعِ فَلَا تَلْبَثُ النُّفُوسُ الْخَبِيثَةُ أَنْ تُقْدِمَ عَلَى اقْتِرَافِهَا وَبِمِقْدَارِ تَكَرُّرِ
Bu âyetin edebi şudur: Müminin şiarı, mümin kardeşleri için ancak kendi nefsi için arzu ettiği şeyi istemesidir. Nasıl ki kendisi hakkında kötü bir haberin yayılmasını istemezse, aynı şekilde mümin kardeşleri hakkında da kötülüğün yayılmasını arzu etmemesi gerekir. Fuhşiyat haberlerinin doğru olsun yalan olsun müminler arasında yayılmasında ahlaki bir fesat vardır. Zira insanları fesatlardan alıkoyan şeylerden biri; bu kötülüklerin vuku bulmasından çekinmeleri, bunları hoş karşılamamaları ve adlarının kötüye çıkmasından nefret etmeleridir. İşte bu [tavır], zihinleri bu kötülükleri hatırlamaktan, hele hele bunlara girişmekten yavaş yavaş uzaklaştırır, nihayet bunlar unutulur ve izleri nefislerden silinir. Fakat ümmet arasında hayasız fiillerden herhangi birinin vuku bulduğuna dair konuşmalar yayılırsa, zihinler bunları hatırlar, haberinin kulaklara gelen ağırlığı hafifler; böylece nefislere bunların işlenmesini hafife alma ve kulaklara hafif gelme alışkanlığı sirayet eder. Bunun neticesinde kötü nefisler bunları irtikâp etmeye girişmekte gecikmez ve vuku bulma
وُقُوعِهَا وَتَكَرُّرِ الْحَدِيثِ عَنْهَا تَصِيرُ مُتَدَاوَلَةً. هَذَا إِلَى مَا فِي إِشَاعَةِ الْفَاحِشَةِ مِنْ لِحَاقِ الْأَذَى وَالضُّرِّ بِالنَّاسِ ضُرًّا مُتَفَاوِتَ الْمِقْدَارِ عَلَى تَفَاوُتِ الْأَخْبَارِ فِي الصِّدْقِ وَالْكذب.
tekrarlandıkça ve hakkında konuşma sıklaştıkça bunlar sıradan ve revaçta hale gelir. Bütün bunlara ilaveten fuhşiyatın yayılmasında, haberlerin doğruluk ve yalanlık derecesine göre insanlara farklı ölçülerde eza ve zarar dokunması söz konusudur.
وَلِهَذَا ذيل هَذَا الْأَدَبُ الْجَلِيلُ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ أَيْ يَعْلَمُ مَا فِي ذَلِكَ مِنَ الْمَفَاسِدِ فَيَعِظُكُمْ لِتَجْتَنِبُوا وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ فَتَحْسَبُونَ التَّحَدُّثَ بِذَلِكَ لَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ ضُرٌّ وَهَذَا كَقَوْلِهِ: وَتَحْسَبُونَهُ هَيِّناً وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ [النُّور: ١٥] .
İşte bu sebeple bu yüce edep: {وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} [Allah bilir, siz ise bilmezsiniz] buyruğu ile fezleke kılınmıştır. Yani Allah bunda ne gibi fesatlar bulunduğunu bilir de sakınmanız için size öğüt verir; siz ise bilmezsiniz de bu konuda konuşmaktan bir zarar doğmayacağını sanırsınız. Bu durum O'nun: {وَتَحْسَبُونَهُ هَيِّناً وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ} [Nûr: 15] “Ve siz onu önemsiz/basit sanıyordunuz; oysa o, Allah katında pek büyüktür” buyruğu gibidir.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ٢٠]
[Nûr Sûresi (24), Âyet 20]
وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (٢٠)
{وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ} “Eğer Allah'ın sizin üzerinizdeki lütfu ve merhameti olmasaydı ve şüphesiz Allah çok şefkatli, çok merhametli olmasaydı [hâliniz nice olurdu]!” (20)
هَذِهِ ثَالِثُ مَرَّةٍ كَرَّرَ فِيهَا وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَحَذَفَ فِي الْأَوَّلِ وَالثَّالِثِ جَوَابَ (لَوْلَا) لِتَذْهَبَ النَّفْسُ كُلَّ مَذْهَبٍ مُمْكِنٍ فِي تَقْدِيرِهِ بِحَسَبَ الْمَقَامِ.
Bu, {وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ} ifadesinin tekrarlandığı üçüncü yerdir. Makamın gereğine göre nefis takdir konusunda mümkün olan her türlü ihtimale yönelebilsin diye birincisinde ve üçüncüsünde 'levlâ'nın (لَوْلَا) cevabı hazfedilmiştir.
وَقَدْ ذَكَرَ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى وَصْفَ اللَّهِ بِأَنَّهُ تَوَّابٌ حَكِيمٌ لِلْمُنَاسَبَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَذَكَرَ هُنَا بِأَنَّهُ رؤوف رَحِيمٌ، لِأَنَّ هَذَا التَّنْبِيهَ الَّذِي تَضَمَّنَهُ التَّذْيِيلُ فِيهِ انْتِشَالٌ لِلْأُمَّةِ مِنِ اضْطِرَابٍ عَظِيمٍ فِي أَخْلَاقِهَا وَآدَابِهَا وَانْفِصَامِ عُرَى وَحْدَتِهَا فَأَنْقَذَهَا مِنْ ذَلِكَ رَأْفَةً وَرَحْمَةً لِآحَادِهَا وَجَمَاعَتِهَا وَحِفْظًا لِأَوَاصِرِهَا.
İlk seferde, daha önce geçen münasebetten ötürü Allah'ın 'Tevvâb ve Hakîm' olduğu vasfı zikredilmişti. Burada ise 'Raûf ve Rahîm' olduğu zikredilmiştir; çünkü bu fezlekenin içerdiği uyarıda ümmeti ahlakında ve edebinde meydana gelecek büyük bir sarsıntıdan ve birlik bağlarının kopmasından çekip kurtarma vardır. Dolayısıyla fertlerine ve toplumuna bir şefkat ve merhamet olarak, aralarındaki bağları korumak maksadıyla onları bundan kurtarmıştır.
وَذَكَرَ وَصْفَ الرَّأْفَةِ وَالرَّحْمَةِ هُنَا لِأَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَهُ إِنْقَاذُهُ إِيَّاهُمْ مِنْ سُوءِ مَحَبَّةِ أَنْ تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا تِلْكَ الْمَحَبَّةُ الَّتِي انْطَوَتْ عَلَيْهَا ضَمَائِرُ الْمُنَافِقِينَ كَانَ إِنْقَاذُ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ التَّخَلُّقِ بِهَا رَأْفَةً بِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ وَرَحْمَةً لَهُمْ بِثَوَابِ الْمَتَابِ.
Burada re'fet (şefkat) ve rahmet vasfının zikredilmesi; bundan önce müminleri, müminler arasında hayasızlığın yayılmasını arzu etme kötülüğünden kurtarması sebebiyledir. Zira bu arzu, münafıkların içlerinde gizledikleri bir histir; müminlerin bu ahlakla ahlaklanmaktan kurtarılması, onlara azaptan bir şefkat ve tövbe sevabıyla bir rahmet olmuştur.
وَهَذِهِ الْآيَةُ هِيَ مُنْتَهَى الْآيَاتِ الْعَشْرِ الَّتِي نَزَلَتْ فِي أَصْحَابِ الْإِفْكِ عَلَى عَائِشَةَ ﵂، نَزَلَتْ مُتَتَابِعَةً على النبيء ﷺ وَتَلَاهَا حِينَ نُزُولِهَا وَهُوَ فِي بَيته.
Bu âyet, Âişe radıyallâhu anhâ'ya iftira atan ifk ehli hakkında peş peşe inen on âyetin sonuncusudur. Bu âyetler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e peş peşe nazil olmuş ve indiği esnada evinde iken bunları okumuştur.
[سُورَة النُّور (٢٤) : آيَة ٢١]
[Nûr Sûresi (24), Âyet 21]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّيْطانِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً وَلكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢١)
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّيْطانِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً وَلكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Ey iman edenler! Şeytanın adımlarına uymayın. Kim şeytanın adımlarına uyarsa bilsin ki o, hayasızlığı ve kötülüğü emreder. Eğer Allah'ın sizin üzerinizdeki lütfu ve merhameti olmasaydı hiçbiriniz ebediyen temize çıkamazdı. Fakat Allah dilediğini temize çıkarır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (21)
هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ بَعْدَ الْعَشْرِ الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ، فَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ، وَوُقُوعُهُ عَقِبَ الْآيَاتِ الْعَشْرِ الَّتِي فِي قَضِيَّةِ الْإِفْكِ مُشِيرٌ إِلَى أَنَّ مَا تَضَمَّنَتْهُ تِلْكَ الْآيَاتُ مِنَ الْمَنَاهِي وَظُنُونِ السُّوءِ وَمَحَبَّةِ شُيُوعِ الْفَاحِشَةِ كُلُّهُ مِنْ وَسَاوِسِ الشَّيْطَانِ، فَشَبَّهَ حَالَ فَاعِلِهَا فِي كَوْنِهِ مُتَلَبِّسًا بِوَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ بِهَيْئَةِ الشَّيْطَانِ يَمْشِي وَالْعَامِلُ بِأَمْرِهِ يَتَّبِعُ خُطَى ذَلِكَ الشَّيْطَانِ. فَفِي قَوْلِهِ:
Bu âyet, daha önce geçen on âyetten sonra inmiştir. Dolayısıyla bu cümle bir istînâf-ı ibtidâîdir (yeni bir başlangıç cümlesidir). İfk meselesi hakkındaki on âyetin hemen ardından gelmesi; o âyetlerin içerdiği yasakların, kötü zannın ve hayasızlığın yayılmasını arzu etmenin tümünün şeytanın vesveselerinden olduğuna işaret etmektedir. Zira bu fiilleri işleyenin şeytanın vesvesesine kapılmış olma hâli, şeytanın yürüdüğü ve onun emriyle hareket edenin de o şeytanın adımlarını takip ettiği bir sûrete benzetilmiştir. Nitekim O'nun:
لَا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّيْطانِ تَمْثِيلٌ مَبْنِيٌّ عَلَى تَشْبِيهِ حَالَةٍ محسوسة بِحَالَة معقولة إِذْ لَا يَعْرِفُ السَّامِعُونَ لِلشَّيْطَانِ خُطُوَاتٍ حَتَّى يُنْهَوْا عَلَى اتِّبَاعِهَا.
{لَا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّيْطانِ} “Şeytanın adımlarına uymayın. Kim şeytanın adımlarına uyarsa...” buyruğunda, somut bir durumun soyut (akledilen) bir duruma benzetilmesine dayanan bir temsîlî teşbih vardır. Çünkü dinleyenler, şeytanın adımlarını [bizzat] bilmezler ki [fiziken] ona uymaktan nehyedilmiş olsunlar.
وَفِيهِ تَشْبِيهُ وَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ فِي نُفُوسِ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ بِالْمَشْيِ.
Burada ayrıca şeytanın, ifk hadisesini ortaya atan kimselerin nefislerine vesvese vermesi yürümeye benzetilmiştir.
وخُطُواتِ جَمْعُ خُطْوَةٍ بِضَمِّ الْخَاءِ. قَرَأَهُ نَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَالْبَزِّيِّ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ بِسُكُونِ الطَّاءِ كَمَا هِيَ فِي الْمُفْرَدِ فَهُوَ جَمْعُ سَلَامَةٍ. وَقَرَأَهُ مَنْ عَدَاهُمْ بِضَمِّ الطَّاءِ لِأَنَّ تَحْرِيكَ الْعَيْنِ السَّاكِنَةِ أَوْ الْوَاقِعَةِ بَعْدَ فَاءِ الِاسْمِ الْمَضْمُومَةِ أَوِ الْمَكْسُورَةِ جَائِزٌ كَثِيرٌ.
Hutuvât (خُطُواتِ) kelimesi, 'hâ' (خ) harfinin zammesiyle hutve (خُطْوَة) kelimesinin çoğuludur. Nâfi', Ebû Amr, Hamza, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve İbn Kesîr'den rivayetle el-Bezzî, bu kelimeyi tekilinde olduğu gibi 'tâ' (ط) harfinin sükûnuyla okumuşlardır; bu durumda o sâlim çoğul (cem'-i sâlim) olur. Bunların dışındakiler ise 'tâ' harfinin zammesiyle okumuşlardır; zira fâ'ul-fiili zammeli veya kesreli olan bir ismin sâkin olan aynul-fiilini harekeli kılmak caizdir ve yaygındır.
وَالْخُطْوَةُ- بِضَمِّ الْخَاءِ-: اسْمٌ لِنَقْلِ الْمَاشِي إِحْدَى قَدَمَيْهِ الَّتِي كَانَتْ مُتَأَخِّرَةً عَنِ الْقَدَمِ الْأُخْرَى وَجَعَلَهَا مُتَقَدِّمَةً عَلَيْهَا. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٨] .
'Hâ' harfinin zammesiyle el-Hutve (الْخُطْوَةُ); yürüyenin diğer ayağından geride kalmış olan bir ayağını öne geçirmesi fiilinin ismidir. Bu, Bakara Sûresi'ndeki {وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ} [Bakara: 168] “Şeytanın adımlarına uymayın” âyetinin tefsirinde geçmişti.
وَ (مَنْ) شَرْطِيَّةٌ وَلِذَلِكَ وَقَعَ فِعْلُ يَتَّبِعْ مَجْزُومًا بِاتِّفَاقِ الْقُرَّاءِ.
(مَنْ) şart edatıdır; bu sebeple yettebi' (يَتَّبِعْ) fiili kurrânın ittifakıyla meczum olarak gelmiştir.
وَجُمْلَةُ: فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ جَوَابُ الشَّرْطِ، وَالرَّابِطُ هُوَ مَفْعُولُ يَأْمُرُ الْمَحْذُوفُ لِقَصْدِ الْعُمُومِ فَإِنَّ عُمُومَهُ يَشْمَلُ فَاعِلَ فِعْلِ الشَّرْطِ فَبِذَلِكَ يَحْصُلُ الرَّبْطُ بَيْنَ جُمْلَةِ الشَّرْطِ وَجُمْلَةِ الْجَوَابِ. وَضَمِيرَا فَإِنَّهُ يَأْمُرُ عَائِدَانِ إِلَى الشَّيْطَانِ. وَالْمَعْنَى: وَمَنْ يَتِّبِعْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ يَفْعَلُ الْفَحْشَاءَ وَالْمُنْكَرَ لِأَنَّ الشَّيْطَان يَأْمر النَّاس بِالْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ، أَيْ بِفِعْلِهِمَا: فَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ يَقَعْ فِي الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ لِأَنَّهُ مِنْ أَفْرَادِ الْعُمُومِ.
{فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ} “Bilsin ki o, hayasızlığı ve kötülüğü emreder” cümlesi şartın cevabıdır. [Şart ile cevap arasındaki] bağlayıcı unsur (rabıt), umumilik kastedildiği için hazfedilen ye'muru (يَأْمُرُ) fiilinin mef'ûlüdür; zira bu umumilik şart fiilinin failini de kapsamakta ve böylece şart cümlesi ile cevap cümlesi arasında rabıt gerçekleşmektedir. {فَإِنَّهُ يَأْمُرُ} ifadesindeki iki zamir de şeytana dönmektedir. Anlam şudur: Kim şeytanın adımlarına uyarsa hayasızlık ve kötülük yapar; çünkü şeytan insanlara hayasızlığı ve kötülüğü, yani bu ikisini işlemeyi emreder. Dolayısıyla kim şeytanın adımlarına uyarsa bu umumiliğin fertlerinden biri olduğu için hayasızlığa ve kötülüğe düşer.
وَالْفَحْشَاءُ: كُلُّ فِعْلٍ أَوْ قَوْلٍ قَبِيحٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٩] .
el-Fahşâ (الْفَحْشَاءُ); her türlü çirkin fiil veya sözdür. Bu kelime, Bakara Sûresi'ndeki {إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ} [Bakara: 169] “O size ancak kötülüğü ve hayasızlığı emreder” âyetinin tefsirinde geçmişti.
وَالْمُنْكَرُ: مَا تُنْكِرُهُ الشَّرِيعَةُ وينكره أهل الْخَيْر. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٠٤] .
el-Münker (الْمُنْكَرُ); şeriatın ve hayır ehlinin çirkin görüp reddettiği şeydir. Âl-i İmrân Sûresi'ndeki {وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ} [Âl-i İmrân: 104] “Ve kötülükten nehyederler” âyetinin tefsirinde geçmişti.
وَقَوْلُهُ: وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ الْآيَةَ، أَيْ لَوْلَا فَضْلُهُ بِأَنْ هَدَاكُمْ إِلَى الْخَيْرِ وَرَحْمَتُهُ بِالْمَغْفِرَةِ عِنْدَ التَّوْبَةِ مَا كَانَ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ زَاكِيًا لِأَنَّ فتْنَة الشَّيْطَان فِتْنَةَ عَظِيمَةٌ لَا يَكَادُ يَسْلَمُ مِنْهَا النَّاسُ لَوْلَا إِرْشَادُ الدِّينِ، قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنِ الشَّيْطَانِ قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [ص: ٨٢، ٨٣] .
Âyetteki {وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} ifadesinin mânası şudur: Şayet O'nun sizi hayra hidayet etmesi şeklindeki lütfu ve tövbe anında bağışlaması şeklindeki merhameti olmasaydı, insanlardan hiç kimse arınmış (temiz) olamazdı. Zira şeytanın fitnesi öyle büyük bir fitnedir ki, dinin rehberliği olmasaydı insanlar ondan neredeyse asla kurtulamazdı. Nitekim Yüce [Allah], şeytandan naklen şöyle buyurmuştur: {قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٢) إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ} [Sâd: 82-83] “[Şeytan] dedi ki: Senin izzetine andolsun ki, içlerinden ihlaslı kulların müstesna, onların hepsini mutlaka azdıracağım.”
وَ (زَكى) بِتَخْفِيفِ الْكَافِ عَلَى الْمَشْهُورِ مِنَ الْقِرَاءَاتِ. وَقَدْ كُتِبَ زَكى فِي الْمُصْحَفِ بِأَلْفِ فِيٍ صُورَةِ الْيَاءِ. وَكَانَ شَأْنُهُ أَنْ يُكْتَبَ بِالْأَلِفِ الْخَالِصَةِ لِأَنَّهُ غَيْرُ مُمَالٍ وَلَا أَصْلُهُ يَاءٌ فَإِنَّهُ وَاوِيُّ اللَّامِ. وَرَسْمُ الْمُصْحَفِ قَدْ لَا يَجْرِي عَلَى الْقِيَاسِ. وَلَا تُعَدُّ قِرَاءَتُهُ بِتَخْفِيفِ الْكَافِ مُخَالِفَةً لِرَسْمِ الْمُصْحَفِ لِأَنَّ الْمُخَالِفَةَ الْمُضْعِفَةَ لِلْقِرَاءَةِ هِيَ الْمُخَالَفَةُ
Zekâ (زَكى) kelimesi meşhur kıraatlerde 'kâf' (ك) harfinin şeddesiz (tahfifli) okunuşuyladır. Mushaf'ta zekâ (زَكى), 'yâ' sûretindeki elif ile yazılmıştır. Hâlbuki imâleli okunmadığı ve aslı da 'yâ' olmayıp lâmul-fiili 'vâv' olduğu için hâlis elif ile yazılması gerekirdi. Fakat Mushaf hattı (resm-i mushaf) her zaman kurala (kıyasa) göre cereyan etmeyebilir. Kelimenin 'kâf' harfinin tahfifiyle okunması Mushaf hattına aykırı sayılmaz; çünkü kıraati zayıflatan aykırılık,