، وَلِذَلِكَ فَعُطِفَ وَآمَنَ عَلَى مَنْ تابَ لِلتَّنْوِيهِ بِالْإِيمَانِ، وَلِيُبْنَى عَلَيْهِ قَوْلُهُ:
Bu sebeple { وَآمَنَ } ifadesi, imanın değerini yüceltmek ve şu buyruğun onun üzerine bina edilmesi için { مَنْ تابَ } lafzına matuf kılınmıştır:
وَعَمِلَ عَمَلًا صالِحاً وَهُوَ شَرَائِعُ الْإِسْلَامِ تَحْرِيضًا عَلَى الصَّالِحَاتِ وَإِيمَاءً إِلَى أَنَّهَا لَا يُعْتَدُّ بِهَا إِلَّا مَعَ الْإِيمَانِ كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَلَدِ [١٧] ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا، وَقَالَ فِي عَكْسِهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً [النُّور: ٣٩] .
{ وَعَمِلَ عَمَلًا صالِحاً } ki bu, İslam'ın şeriatlarıdır (hükümleridir); salih amellere teşvik etmek ve bunların ancak imanla birlikte olduğunda geçerli sayılacağına işaret etmek içindir. Nitekim Yüce Allah Beled suresinde [17] { ثُمَّ كَانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “Sonra da iman edenlerden olmak” buyurmuş; bunun zıddı hakkında da şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً } [en-Nûr: 39] “İnkâr edenlerin amelleri ise ıssız çöllerdeki serap gibidir. Susayan kimse onu su sanır. Fakat oraya geldiğinde hiçbir şey bulamaz”.
وَقَتْلُ النَّفْسِ الْوَاقِعُ فِي مُدَّةِ الشِّرْكِ يَجُبُّهُ إِيمَانُ الْقَاتِلِ لِأَجْلِ مَزِيَّةِ الْإِيمَانِ، وَالْإِسْلَامُ يَجُبُّ مَا قَبْلَهُ بِلَا خِلَافٍ، وَإِنَّمَا الْخِلَافُ الْوَاقِعُ بَيْنَ السَّلَفِ فِي صِحَّةِ تَوْبَةِ الْقَاتِلِ إِنَّمَا هُوَ فِي الْمُؤْمِنَ الْقَاتِلِ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا. وَلَمَّا كَانَ مِمَّا تَشْمَلُهُ هَذِهِ الْآيَةُ لِأَنَّ سِيَاقَهَا فِي الثَّنَاء على الْمُؤمنِينَ فَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ التَّوْبَةَ تَمْحُو آثَامَ كُلِّ ذَنْب من هَذِه الذُّنُوبِ الْمَعْدُودَةِ وَمِنْهَا قَتْلُ النَّفْسِ بِدُونِ حَقٍّ وَهُوَ الْمَعْرُوفُ مِنْ عُمُومَاتِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ مُفَصَّلًا فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٩٣] عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً الْآيَةَ.
Şirk döneminde vuku bulan adam öldürme fiilini, imanın fazileti sebebiyle katilin imanı silip yok eder; nitekim İslam'ın kendisinden öncekileri sileceğinde ihtilaf yoktur. Selef arasında katilin tevbesinin sıhhati konusundaki ihtilaf ise sadece kasten bir mümini öldüren mümin hakkındadır. Siyakı müminleri övme sadedinde olduğundan bu ayetin kapsamına bu da girdiğine göre ayet, tevbenin bu sayılan günahlardan her birinin günahını sildiğine ve bunlardan birinin de haksız yere adam öldürmek olduğuna delalet etmiştir; Kitap ve Sünnet'in umumi delillerinden bilinen de budur. Bu husus daha önce Nisâ suresinde [93], Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً } “Kim bir mümini kasten öldürürse...” ayetinde ayrıntılı olarak geçmiştir.
وَفُرِّعَ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ الَّذِينَ تَابُوا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا عَمَلًا صَالِحًا أَنَّهُمْ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ، وَهُوَ كَلَامٌ مَسُوقٌ لِبَيَانِ فَضْلِ التَّوْبَةِ الْمَذْكُورَةِ الَّتِي هِيَ الْإِيمَانُ بَعْدَ الشِّرْكِ لِأَنَّ مَنْ تابَ مُسْتَثْنًى مِنْ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ [الْفرْقَان: ٦٨] فَتَعَيَّنَ أَنَّ السَّيِّئَاتِ الْمُضَافَةَ إِلَيْهِمْ هِيَ
Tevbe eden, iman eden ve salih amel işleyenlerin istisnasından, Allah'ın onların kötülüklerini iyiliklere çevireceği hükmü çıkarılmıştır. Bu söz, şirkten sonra iman etmekten ibaret olan mezkûr tevbenin faziletini açıklamak üzere sevk edilmiştir; zira { مَنْ تابَ }, { مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ } [el-Furkan: 68] ifadesinden istisnadır. Dolayısıyla onlara izafe edilen kötülüklerin
السَّيِّئَاتُ الْمَعْرُوفَةُ، أَيِ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا، الْوَاقِعَةُ مِنْهُمْ فِي زَمَنِ شِرْكِهِمْ.
bilinen kötülükler, yani zikri geçen ve şirk zamanlarında kendilerinden sadır olan kötülükler olması zorunludur.
وَالتَّبْدِيلُ: جَعْلُ شَيْءٍ بَدَلًا عَنْ شَيْءٍ آخَرَ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٩٥] ، أَيْ يَجْعَلُ اللَّهُ لَهُمْ حَسَنَاتٍ كَثِيرَةً عِوَضًا عَنْ تِلْكَ السَّيِّئَاتِ الَّتِي اقْتَرَفُوهَا قَبْلَ التَّوْبَةِ وَهَذَا التَّبْدِيلُ جَاءَ مُجْمَلًا وَهُوَ
Tebdîl (تَبْدِيل), bir şeyi başka bir şeyin yerine koymaktır; A'râf suresinde [95] Yüce Allah'ın: { ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ } “Sonra kötülüğün yerine iyiliği koyduk” buyruğunda geçmişti. Yani Allah, tevbeden önce işledikleri o kötülüklerin karşılığında onlar için pek çok iyilik var eder. Bu değiştirme (tebdîl) mücmel olarak gelmiştir ve bu,
تَبْدِيلٌ يَكُونُ لَهُ أَثَرٌ فِي الْآخِرَةِ بِأَنْ يُعَوِّضَهُمْ عَنْ جَزَاءِ السَّيِّئَاتِ ثَوَابَ حَسَنَاتِ أَضْدَادِ تِلْكَ السَّيِّئَاتِ، وَهَذَا لِفَضْلِ الْإِيمَانِ بِالنِّسْبَةِ لِلشِّرْكِ وَلِفَضْلِ التَّوْبَةِ بِالنِّسْبَةِ لِلْآثَامِ الصَّادِرَةِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ.
ahirette eseri görülecek bir değiştirmedir; şöyle ki kötülüklerin cezası yerine o kötülüklerin zıtları olan iyiliklerin sevabını onlara bedel kılar. Bu da şirke kıyasla imanın faziletinden ve Müslümanlardan sadır olan günahlara kıyasla tevbenin faziletindendir.
وَبِهِ يَظْهَرُ مَوْقِعُ اسْمِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: فَأُوْلئِكَ الْمُفِيدِ التَّنْبِيهَ عَلَى أَنَّهُمْ أَحْرِيَاءُ بِمَا أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِهِ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ لِأَجْلِ مَا ذُكِرَ مِنَ الْأَوْصَافِ قَبْلَ اسْمِ الْإِشَارَةِ، أَيْ فَأُولَئِكَ التَّائِبُونَ الْمُؤْمِنُونَ الْعَامِلُونَ الصَّالِحَاتِ فِي الْإِيمَانِ يُبَدِّلُ اللَّهُ عِقَابَ سَيِّئَاتِهِمُ الَّتِي اقْتَرَفُوهَا مِنَ الشِّرْكِ وَالْقَتْلِ وَالزِّنَا بِثَوَابٍ. وَلَمْ تَتَعَرَّضِ الْآيَةُ لِمِقْدَارِ الثَّوَابِ وَهُوَ مَوْكُولٌ إِلَى فَضْلِ اللَّهِ، وَلِذَلِكَ عُقِّبَ هَذَا بِقَوْلِهِ: وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً الْمُقْتَضِي أَنَّهُ عَظِيم الْمَغْفِرَة.
Bununla { فَأُوْلئِكَ } buyruğundaki işaret isminin konumu da açıklık kazanmaktadır; bu işaret ismi, öncesinde zikredilen sıfatlar sebebiyle sonrasında kendileri hakkında verilen habere layık olduklarını hissettirmektedir. Yani işte o tevbe eden, iman eden ve iman dairesinde salih ameller işleyenlerin şirk, adam öldürme ve zinadan işledikleri kötülüklerinin cezasını Allah sevaba dönüştürür. Ayet sevabın miktarına değinmemiş, bu Allah'ın lütfuna bırakılmıştır; nitekim bunun ardından O'nun bağışlamasının pek büyük olduğunu iktiza eden { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğu getirilmiştir.
[سُورَة الْفرْقَان (٢٥) : آيَة ٧١]
[FURKAN SURESİ (25): AYET 71]
وَمَنْ تابَ وَعَمِلَ صالِحاً فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتاباً (٧١)
{ وَمَنْ تابَ وَعَمِلَ صالِحاً فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتاباً (٧١) } “Kim de tevbe edip salih amel işlerse, şüphesiz o, tevbesi kabul edilmiş olarak Allah'a döner. (71)”
إِذَا وَقَعَ الْإِخْبَارُ عَنْ شَيْءٍ أَوْ تَوْصِيفٌ لَهُ أَوْ حَالَةٌ مِنْهُ بِمُرَادِفٍ لِمَا سَبَقَ مِثْلُهُ فِي الْمَعْنَى دُونَ زِيَادَةٍ تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْخَبَرُ الثَّانِي مُسْتَعْمَلًا فِي شَيْءٍ مِنْ لَوَازِمِ مَعْنَى الْإِخْبَارِ يُبَيِّنُهُ الْمَقَامُ، كَقَوْلِ أبي الطّمحان لَقِيَنِي (١) :
Bir şey hakkında haber verme, onu niteleme veya onun bir durumunu belirtme, fazlalık olmaksızın anlamca öncekine benzer bir eşanlamlı ile gerçekleşirse, ikinci haberin makamın açıkladığı bir anlam gereğinde (levâzımında) kullanılmış olması zorunlu olur; Ebü't-Tamahân el-Kaynî'nin (١) şu sözünde olduğu gibi:
وَإِنِّي مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ هُمُ هُمُ وَقَوْلِ أَبِي النَّجْمِ:
"Ve şüphesiz ben, onlar kendileri olan o kavimdenim..." ve Ebü'n-Necm'in şu sözünde olduğu gibi:
أَنَا أَبُو النَّجْمِ وَشِعْرِي شِعْرِي
"Ben Ebü'n-Necm'im ve şiirim de şiirimdir."
وَقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ: «مَنْ رَآنِي فِي الْمَنَامِ فَقَدْ رَآنِي»
Ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğunda olduğu gibi: "Beni rüyasında gören, gerçekten beni görmüştür."
. فَقَوْلُهُ تَعَالَى هُنَا: وَمَنْ تابَ وَعَمِلَ صالِحاً فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتاباً وَقَعَ الْإِخْبَارُ عَنِ التَّائِبِ بِأَنَّهُ تَائِبٌ إِذِ الْمَتَابُ مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ بِمَعْنَى التَّوْبَةِ فَيَتَعَيَّنُ أَنْ يُصْرَفَ إِلَى مَعْنًى مُفِيدٍ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ هُوَ قَوْلَهُ:
Burada Yüce Allah'ın { وَمَنْ تابَ وَعَمِلَ صالِحاً فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتاباً } buyruğunda, tevbe eden kişi hakkında yine tevbe edici olduğu haberi verilmiştir; zira { الْمَتَابُ }, tevbe manasında bir mîmî mastardır. Dolayısıyla bunun faydalı bir anlama hamledilmesi gerekir. Bu bakımdan maksadın şu buyruk olması caizdir:
إِلَى اللَّهِ فَيَكُونَ كِنَايَةً عَنْ عَظِيمِ ثَوَابِهِ.
{ إِلَى اللَّهِ } buyruğu olup O'nun sevabının büyüklüğünden kinaye olmasıdır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ مَا فِي الْمُضَارِعِ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى التَّجَدُّدِ، أَيْ فَإِنَّهُِِ
Maksadın, muzari fiilin ifade ettiği yenilenme (teceddüd) delaleti olması da caizdir; yani şüphesiz o,
يَسْتَمِرُّ
devam eder...
عَلَى تَوْبَتِهِ وَلَا يَرْتَدُّ عَلَى عَقِبَيْهِ فَيَكُونُ وَعْدًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يُثَبِّتَهُ عَلَى الْقَوْلِ الثَّابِتِ إِذَا كَانَ قَدْ تَابَ وَأَيَّدَ تَوْبَتَهُ بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ.
...tevbesi üzere [sebat eder], ökçeleri üzerine gerisin geri dönmez. Böylece [bu ifade], tevbe edip tevbesini salih amelle pekiştirdiği takdirde Allah Teâlâ'nın onu sabit söz üzere sebat ettireceğine dair bir vaat olur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ مَا لِلْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ مِنْ مَعْنَى التَّأْكِيدِ، أَيْ مَنْ تَابَ وَعَمِلَ صَالَحَا فَإِنَّ تَوْبَتَهُ هِيَ التَّوْبَةُ الْكَامِلَةُ الْخَالِصَةُ لِلَّهِ عَلَى حَدِّ
Mef'ûl-i mutlakın ifade ettiği tekit anlamının kastedilmiş olması da caizdir; yani kim tevbe edip salih amel işlerse, onun tevbesi Allah için yapılmış kâmil ve ihlaslı tevbenin ta kendisidir. Nitekim bu,
قَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ: «إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى، فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ فَهِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى دُنْيَا يُصِيبُهَا أَو امْرَأَة يَتَزَوَّجهَا فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu gibidir: «Ameller ancak niyetlere göredir ve herkese ancak niyet ettiği şey vardır. Kimin hicreti Allah'a ve Resulü'ne ise, onun hicreti Allah'a ve Resulü'nedir. Kimin hicreti de elde edeceği bir dünyalık veya evleneceği bir kadın içinse, onun hicreti hicret ettiği şeyedir.»
فَيَكُونُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً [التَّحْرِيم: ٨] . وَذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ احْتِمَالَاتٍ أُخْرَى بَعِيدَةً.
Bu durumda Yüce Allah'ın şu buyruğu gibi olur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً } “Ey iman edenler! Samimi bir tevbe ile Allah'a tevbe edin” [Tahrîm: 8]. Müfessirler başka uzak ihtimaller de zikretmişlerdir.
وَالتَّوْكِيدُ بِ (إِنَّ) عَلَى التَّقَادِيرِ كُلِّهَا لِتَحْقِيقِ مَضْمُون الْخَبَر.
{ إِنَّ } ile yapılan pekiştirme, bütün bu takdirlere göre haberin içeriğini kesinleştirmek (tahkik) içindir.
[سُورَة الْفرْقَان (٢٥) : آيَة ٧٢]
[FURKAN SURESİ (25): AYET 72]
وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً (٧٢)
{ وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً (٧٢) } “Onlar ki yalan yere şahitlik etmezler / bâtıl ve yalan meclislerinde bulunmazlar; faydasız ve boş şeylerle karşılaştıklarında vakarla [oradan] geçip giderler. (72)”
أَتْبَعَ خِصَالَ الْمُؤْمِنِينَ الثَّلَاثَ الَّتِي هِيَ قِوَامُ الْإِيمَانِ بِخِصَالٍ أُخْرَى مِنْ خِصَالِهِمْ هِيَ مِنْ كَمَالِ الْإِيمَانِ، وَالتَّخَلُّقِ بِفَضَائِلِهِ، وَمُجَانَبَةِ أَحْوَالِ أَهْلِ الشِّرْكِ. وَتِلْكَ ثَلَاثُ خِصَالٍ أَوْلَاهَا أَفْصَحَ عَنْهُ قَوْلُهُ هُنَا وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ الْآيَةَ.
İmanın esası olan müminlerin üç özelliğinin ardından, onların imanın kemalinden, erdemleriyle ahlaklanmaktan ve şirk ehlinin hallerinden uzak durmaktan kaynaklanan diğer nitelikleri getirilmiştir. Bunlar üç nitelik olup birincisini buradaki { وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ } “Onlar ki yalan yere şahitlik etmezler / bâtıl meclislerinde bulunmazlar” ayeti açıkça ifade etmiştir.
وَفِعْلُ (شَهِدَ) يُسْتَعْمَلُ بِمَعْنَى (حَضَرَ) وَهُوَ أَصْلُ إِطْلَاقِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ [الْبَقَرَة: ١٨٥] ، وَيُسْتَعْمَلُ بِمَعْنَى أَخْبَرَ عَنْ شَيْءٍ شَهِدَهُ وَعَلِمَهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها [يُوسُف: ٢٦] .
{ شَهِدَ } fiili "hazır bulundu / katıldı" anlamında kullanılır ki kelimenin asıl yalın kullanımı budur; Yüce Allah'ın { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “İçinizden kim bu aya şahit olursa (erişirse) onda oruç tutsun” [Bakara: 185] buyruğunda olduğu gibi. Ayrıca şahit olduğu ve bildiği bir şeyi haber verdi [şahitlik etti] anlamında da kullanılır; Yüce Allah'ın { وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها } “Kadının ailesinden bir şahit şahitlik etti” [Yûsuf: 26] buyruğunda olduğu gibi.
وَالزُّورُ: الْبَاطِلُ مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ وَقَدْ غَلَبَ عَلَى الْكَذِبِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّهُمْ لَا يَحْضُرُونَ مَحَاضِرَ الْبَاطِلِ الَّتِي كَانَ يَحْضُرُهَا الْمُشْرِكُونَ وَهِيَ مَجَالِسُ اللَّهْوِ وَالْغِنَاءِ وَالْغَيْبَةِ وَنَحْوِهَا، وَكَذَلِكَ أَعْيَادُ الْمُشْرِكِينَ وَأَلْعَابُهُمْ، فَيَكُونُ الزُّورُ مَفْعُولًا بِهِ لِ يَشْهَدُونَ. وَهَذَا ثَنَاءٌ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِمُقَاطَعَةِ الْمُشْرِكِينَ وَتَجَنُّبِهِمْ. فَأَمَّا شُهُودُ مَوَاطِنِ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ فَذَلِكَ قَدْ دَخَلَ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ [الْفرْقَان: ٦٨] . وَفِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٦٨] وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ وَيَجُوزُ أَنْ
Zûr (الزُّورُ); söz veya fiilden kaynaklanan bâtıldır ve çoğunlukla yalan için kullanılır. Surenin başında geçmişti. Dolayısıyla ayetin anlamı: Onların müşriklerin hazır bulunduğu eğlence, şarkı, gıybet ve benzeri meclisler gibi bâtıl ortamlarda, keza müşriklerin bayramlarında ve oyunlarında hazır bulunmadıkları şeklinde olması caizdir. Bu takdirde { الزُّورَ } kelimesi { يَشْهَدُونَ } fiilinin mef'ûlüün bihi (düz tümleci) olur. Bu, müşrikleri boykot edip onlardan sakınmaları sebebiyle müminlere yönelik bir övgüdür. Putlara ibadet edilen yerlerde bulunmaya gelince, bu husus { وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar” [Furkan: 68] buyruğunun kapsamına zaten girmiştir. En'âm Suresi'ndeki [68] şu buyruk da bu ayetin anlamındadır: { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşmaya dalanları gördüğün zaman, onlar başka bir söze geçinceye kadar kendilerinden yüz çevir. Eğer şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğu ile beraber oturma.” Şöyle olması da caizdir:
يَكُونَ فِعْلُ يَشْهَدُونَ بِمَعْنَى الْإِخْبَارِ عَمَّا عَلِمُوهُ وَيَكُونَ الزُّورُ مَنْصُوبًا عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ، أَيْ لَا يَشْهَدُونَ بِالزُّورِ أَوْ مَفْعُولًا مُطْلَقًا لِبَيَانِ نَوْعِ الشَّهَادَةِ، أَيْ لَا يَشْهَدُونَ شَهَادَةً هِيَ زُورٌ لَا حَقٌّ.
{ يَشْهَدُونَ } fiilinin bildikleri şeyi haber verme [şahitlik etme] anlamında olması ve { الزُّورَ } kelimesinin harf-i cerin hazfedilmesiyle mensub (naz'u'l-hâfız) olması; yani "yalan yere şahitlik etmezler" anlamında veya şahitliğin türünü açıklamak üzere mef'ûl-i mutlak olması; yani "hak değil de bâtıl olan bir şahitlikte bulunmazlar" anlamında olması caizdir.
وَقَوْلُهُ: وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً مُنَاسِبٌ لِكِلَا الْجُمْلَتَيْنِ.
O'nun { وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً } “Faydasız ve boş şeylerle karşılaştıklarında vakarla [oradan] geçip giderler” buyruğu her iki cümle [anlam] ile de uyumludur.
وَاللَّغْوُ: الْكَلَامُ الْعَبَثُ وَالسَّفَهُ الَّذِي لَا خَيْرَ فِيهِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً فِي سُورَةِ مَرْيَمَ [٦٢] . وَمَعْنَى الْمُرُورِ بِهِ الْمُرُورُ بِأَصْحَابِهِ اللَّاغِينَ فِي حَالِ لَغْوِهِمْ، فَجَعَلَ الْمُرُورَ بِنَفْسِ اللَّغْوِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ أَصْحَابَ اللَّغْوِ مُتَلَبِّسُونَ بِهِ وَقْتَ الْمُرُورِ.
Lağv (اللَّغْوُ); içinde hiçbir hayır bulunmayan anlamsız, faydasız ve beyhude sözdür. Meryem Suresi'ndeki [62] { لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً } “Orada boş bir söz işitmezler” buyruğunda geçmişti. Onun yanından geçip gitmenin anlamı, boş ve faydasız işlerle uğraşan kimselerin bu halleri esnasında yanlarından geçip gitmektir. Bizzat lağvın yanından geçilmesi şeklinde ifade edilmesi, lağv sahiplerinin geçiş esnasında bu duruma bütünüyle dalmış olduklarına işaret etmek içindir.
وَمَعْنَى: مَرُّوا كِراماً أَنَّهُمْ يَمُرُّونَ وَهُمْ فِي حَالِ كَرَامَةٍ، أَيْ غَيْرَ مُتَلَبِّسِينَ بِالْمُشَارَكَةِ فِي اللَّغْوِ فِيهِ فَإِنَّ السُّفَهَاءَ إِذَا مَرُّوا بِأَصْحَابِ اللَّغْوِ أَنِسُوا بِهِمْ وَوَقَفُوا عَلَيْهِمْ وَشَارَكُوهُمْ فِي لَغْوِهِمْ فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ كَانُوا فِي غَيْرِ حَالِ كَرَامَةٍ.
{ مَرُّوا كِراماً } ifadesinin anlamı; vakar ve erdemlilik hali üzere geçerler, yani o boş işe ortak olma durumuna bulaşmazlar demektir. Zira aklı kıt kimseler boş şeylerle uğraşanların yanından geçtiklerinde onlara yakınlık duyar, başlarında durur ve onların boş sözlerine katılırlar; bunu yaptıkları vakit ise vakar/erdemlilik halinde olmazlar.
وَالْكَرَامَةُ: النَّزَاهَةُ وَمَحَاسِنُ الْخِلَالِ، وَضِدُّهَا اللُّؤْمُ وَالسَّفَالَةُ. وَأَصْلُ الْكَرَامَةِ أَنَّهَا نَفَاسَةُ الشَّيْءِ فِي نَوْعِهِ قَالَ تَعَالَى: أَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ [الشُّعَرَاء: ٧] . وَقَالَ بَعْضُ شُعَرَاءِ حِمْيَرَ فِي «الْحَمَاسَةِ» :
Keramet (الْكَرَامَةُ); nezihlik ve güzel huylardır; zıddı ise alçaklık ve düşüklüktür. Kerametin aslı, bir şeyin kendi cinsinde değerli ve üstün olmasıdır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ } “Orada her türlü güzel/değerli çiftten bitkiler yetiştirdik” [Şuarâ: 7]. Himyer şairlerinden biri el-Hamâse'de şöyle demiştir:
وَلَا يَخِيمُ اللِّقَاءَ فَارِسُهُمْ ... حَتَّى يَشُقَّ الصُّفُوفَ مِنْ كَرَمِهِ
Onların süvarisi savaştan geri durmaz ... ta ki cömertliği/asaleti sayesinde safları yarana kadar.
أَيْ شَجَاعَتُهُ، وَقَالَ تَعَالَى: وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً [الْأَحْزَاب: ٤٤] .
Yani cesaretinden dolayı. Yüce Allah da şöyle buyurmuştur: { وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً } “Ve onlar için pek değerli bir mükâfat hazırlamıştır” [Ahzâb: 44].
وَإِذَا مَرَّ أَهْلُ الْمُرُوءَةِ عَلَى أَصْحَابِ اللَّغْوِ تَنَزَّهُوا عَنْ مُشَارَكَتِهِمْ وَتَجَاوَزُوا نَادِيَهُمْ فَكَانُوا فِي حَالِ كَرَامَةٍ، وَهَذَا ثَنَاءٌ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِتَرَفُّعِهِمْ عَلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً [الْأَنْعَام: ٧٠] ، وَقَوْلِهِ: وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ [الْقَصَص: ٥٥] .
Mürüvvet ehli kimseler boş söz sahiplerine uğradıklarında onlara ortak olmaktan sakınır, meclislerini aşıp geçerler ve böylece vakar hali üzere bulunurlar. Bu, Cahiliye döneminde bulundukları duruma karşı yücelmeleri sebebiyle müminlere yönelik bir övgüdür; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً } “Dinlerini oyun ve eğlence edinenleri bırak” [En'âm: 70]; ve şöyle buyurmuştur: { وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ } “Boş sözü işittikleri zaman ondan yüz çevirirler ve 'Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size. Size selam olsun, biz cahilleri istemeyiz' derler” [Kasas: 55].
وَإِعَادَةُ فِعْلِ مَرُّوا لِبِنَاءِ الْحَالِ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ مِنْ مَحَاسِنِ الِاسْتِعْمَالِ، كَقَوْلِ الْأَحْوَصِ:
{ مَرُّوا } fiilinin tekrarlanması, halin onun üzerine bina edilmesi içindir; bu da el-Ahvas'ın şu beytinde olduğu gibi güzel kullanımlardandır:
فَإِذَا تَزُولُ تَزُولُ عَنْ مُتَخَمِّطٍ ... تُخْشَى بَوَادِرُهُ عَلَى الْأَقْرَانِ
Eğer o uzaklaşırsa, öfkesi hasımlarına karşı korkulan bir yiğidin yanından uzaklaşır.
وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا [الْقَصَص: ٦٣] كَمَا ذَكَرَهُ ابْنُ جِنِّي فِي «شَرْحِ مُشْكِلِ أَبْيَاتِ الْحَمَاسَةِ» ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ [الْفَاتِحَة: ٧] .
İbn Cinnî'nin Şerhu Müşkili Ebyâti'l-Hamâse adlı eserinde belirttiği gibi Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا } “Rabbimiz! İşte şunlar azdırdığımız kimselerdir; kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık” [Kasas: 63]. Bu husus daha önce Yüce Allah'ın { صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” [Fâtiha: 7] buyruğunda geçmişti.
[سُورَة الْفرْقَان (٢٥) : آيَة ٧٣]
[FURKAN SURESİ (25): AYET 73]
وَالَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَعُمْياناً (٧٣)
{ وَالَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَعُمْياناً (٧٣) } “Kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığı zaman, onlara karşı sağır ve körler gibi [yere] kapanmazlar / duyarsız kalmazlar. (73)”
أُرِيدَ تَمْيِيزُ الْمُؤْمِنِينَ بِمُخَالَفَةِ حَالَةٍ هِيَ مِنْ حَالَاتِ الْمُشْرِكِينَ وَتِلْكَ هِيَ حَالَةُ سَمَاعِهِمْ دَعْوَةَ الرَّسُولِ ﷺ وَمَا تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ مِنْ آيَاتِ الْقُرْآنِ وَطَلَبِ النَّظَرِ فِي دَلَائِلِ الْوَحْدَانِيَّةِ، فَلِذَلِكَ جِيءَ بالصلة منفية لِتَحْصِيلِ الثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ مَعَ التَّعْرِيضِ بِتَفْظِيعِ حَالِ الْمُشْرِكِينَ فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ خَرُّوا صُمًّا وَعُمْيَانًا كَحَالِ مَنْ لَا يُحِبُّ أَنْ يَرَى شَيْئًا فَيَجْعَلُ وَجْهَهُ عَلَى الْأَرْضِ، فَاسْتُعِيرَ الْخُرُورُ لِشِدَّةِ الْكَرَاهِيَةِ وَالتَّبَاعُدِ بِحَيْثُ إِنَّ حَالَهُمْ عِنْدَ سَمَاعِ الْقُرْآنِ كَحَالِ الَّذِي يَخِرُّ إِلَى الْأَرْضِ لِئَلَّا يَرَى مَا يَكْرَهُ بِحَيْثُ لَمْ يَبْقَ لَهُ شَيْءٌ مِنَ التَّقَوُّمِ وَالنُّهُوضِ، فَتِلْكَ حَالَةٌ هِيَ غَايَةٌ فِي نَفْيِ إِمْكَانِ الْقَبُولِ.
Müşriklerin hallerinden birine muhalif olmak suretiyle müminlerin ayırt edilmesi murad edilmiştir; o hal de Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in davetini, onun içerdiği Kur'an ayetlerini işittiklerinde ve tevhidin delillerini tefekküre davet edildiklerinde sergiledikleri durumdur. Bu sebeple müşriklerin halinin çirkinliği tariz yoluyla ima edilirken müminleri övmek maksadıyla sıla cümlesi olumsuz olarak getirilmiştir. Çünkü müşrikler Allah'ın ayetleri kendilerine hatırlatıldığında, bir şeyi görmek istemeyip yüzünü yere koyan kimsenin hali gibi sağır ve kör kesilerek yere kapanırlardı. Şiddetli hoşnutsuzluk ve uzaklaşma hali için "hurûr" (yere kapanma) istiare yoluyla kullanılmıştır; öyle ki Kur'an'ı dinledikleri andaki durumları, hoşlanmadığı şeyi görmemek için yere kapanıp artık doğrulacak ve kalkacak hiçbir mecali kalmayan kimsenin haline benzer; bu durum ise kabul imkânını bütünüyle nefyetmede son noktadır.
وَمِنْهُ اسْتِعَارَةُ الْقُعُودِ لِلتَّخَلُّفِ عَنِ الْقِتَالِ، وَفِي عَكْسِ ذَلِكَ يُسْتَعَارُ الْإِقْبَالُ وَالتَّلَقِّي وَالْقِيَامُ لِلِاهْتِمَامِ بِالْأَمْرِ وَالْعِنَايَةِ بِهِ.
Savaştan geri kalmak için kuûd (oturma) kelimesinin istiare edilmesi de bu kabildendir; bunun zıddı olarak bir işe önem vermek ve itina göstermek için ise yönelmek (ikbâl), karşılamak (telakkî) ve ayağa kalkmak (kıyâm) istiare edilir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخُرُورُ وَاقِعًا مِنْهُمْ أَوْ مِنْ بَعْضِهِمْ حَقِيقَةً لِأَنَّهُمْ يَكُونُونَ جُلُوسًا فِي مُجْتَمَعَاتِهِمْ وَنَوَادِيهِمْ فَإِذَا دَعَاهُمُ الرَّسُولُ ﷺ إِلَى الْإِسْلَام طأطأوا رؤوسهم وَقَرَّبُوهَا مِنَ الْأَرْضِ لِأَنَّ ذَلِكَ لِلْقَاعِدِ يَقُومُ مَقَامَ الْفِرَارِ، أَوْ سَتْرِ الْوَجْهِ كَقَوْلِ أَعْرَابِيٍّ يَهْجُو قوما من طَيء، أَنْشَدَهُ الْمُبَرِّدُ:
Hurûrun (yere eğilmenin) onlardan veya bazılarından hakikaten meydana gelmiş olması da caizdir; çünkü onlar toplanma yerlerinde ve meclislerinde oturuyor olurlardı; Resul sallallâhu aleyhi ve sellem onları İslam'a davet ettiğinde başlarını öne eğer ve yere yaklaştırırlardı; çünkü bu, oturan kişi için kaçmanın veya yüzü örtmenin yerine geçer. Nitekim el-Müberred'in naklettiği üzere Tayy kabilesinden bir topluluğu hicveden bir bedevî şöyle demiştir:
إِذَا مَا قِيلَ أَيُّهُمْ لِأَيٍّ ... تشابهت المناكب والرؤوس
Onlardan hangisinin kime ait olduğu sorulduğu zaman ... omuzlar ile başlar birbirine benzer [utançtan başlarını eğerler].
وَقَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْله تَعَالَى حِكَايَة فِي سُورَةِ نُوحٍ [٧] وَاسْتَغْشَوْا ثِيابَهُمْ وَأَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا اسْتِكْباراً. وَتَقَدَّمَ الْخُرُورُ الْحَقِيقِيُّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [١٠٧] ، وَقَوْلِهِ: فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ [النَّحْل: ٢٦] وَقَوْلِهِ: وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً فِي الْأَعْرَافِ
Nûh Suresi'ndeki [7] Yüce Allah'ın şu nakli de bu anlama yakındır: { وَاسْتَغْشَوْا ثِيابَهُمْ وَأَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا اسْتِكْباراً } “Elbiselerine büründüler, direndiler ve büyüklendikçe büyüklendiler.” Hakiki anlamdaki hurûr (yere kapanma/düşme) ise İsrâ Suresi'ndeki [107] { يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً } “Çeneleri üstü secdeye kapanırlar” buyruğunda, Nahl Suresi'ndeki [26] { فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ } “Tavan üstlerine çöktü” buyruğunda ve A'râf Suresi'ndeki [143] { وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً } “Musa baygın olarak yere düştü” buyruğunda geçmişti.
وَ (صُمًّا وَعُمْياناً) حَالَانِ مِنْ ضَمِيرِ يَخِرُّوا، مُرَادٌ بِهِمَا التَّشْبِيهُ بِحَذْفِ حَرْفِ التَّشْبِيهِ، أَيْ يَخِرُّونَ كَالصُّمِّ وَالْعُمْيَانِ فِي عَدَمِ الِانْتِفَاعِ بِالْمَسْمُوعِ مِنَ الْآيَاتِ وَالْمُبْصَرِ مِنْهَا مِمَّا يُذَكَّرُونَ بِهِ. فَالنَّفْيُ عَلَى هَذَا مُنْصَبٌّ إِلَى الْفِعْلِ وَإِلَى قَيْدِهِ، وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ كَثِيرٌ فِي الْكَلَامِ. وَهَذَا الْوَجْهُ أَوْجَهُ.
{ صُمًّا وَعُمْياناً } kelimeleri { يَخِرُّوا } fiilinin zamirinden hal olup teşbih edatı hazfedilerek benzetme kastedilmiştir; yani kendilerine hatırlatılan ayetlerin işitilenlerinden ve görülenlerinden faydalanmama konusunda sağırlar ve körler gibi kapanırlar demektir. Buna göre olumsuzluk hem fiile hem de onun kaydına yöneliktir ve bu, kelamda çokça bulunan bir kullanımdır. Bu vecih en uygun olanıdır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَوَجُّهُ النَّفْيِ إِلَى الْقَيْدِ كَمَا هُوَ اسْتِعْمَالٌ غَالِبٌ وَهُوَ مُخْتَارُ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» ، فَالْمَعْنَى: لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا فِي حَالَةٍ كَالصَّمَمِ وَالْعَمَى وَلَكِنَّهُمْ يَخِرُّونَ عَلَيْهَا سَامِعِينَ مُبْصِرِينَ فَيَكُونُ الْخُرُورُ مُسْتَعَارًا لِلْحِرْصِ عَلَى الْعَمَلِ بِشَرَاشِرِ الْقَلْبِ، كَمَا يُقَالُ:
Galip kullanımda olduğu gibi olumsuzluğun sadece kayda yönelmesi de caizdir ki el-Keşşâf sahibinin tercih ettiği görüş budur. Buna göre anlam şöyledir: Onlar o ayetlere sağırlık ve körlük gibi bir halde kapanmazlar; bilakis işiterek ve görerek onların üzerine kapanırlar (yönelirler). Bu takdirde hurûr (yere kapanmak), kalbin bütün kuvvetiyle gereğini yapmaya hırs göstermekten istiare kılınmış olur; nitekim şöyle denir:
أَكَبَّ عَلَى كَذَا، أَيْ صَرَفَ جُهْدَهُ فِيهِ، فَيَكُونُ التَّعْرِيضُ بِالْمُشْرِكِينَ فِي أَنَّهُمْ يُصَمُّونَ وَيُعْمَوْنَ
"Falanca şeye kapandı/yığıldı", yani bütün çabasını ona sarf etti denir. Bu takdirde müşriklere yönelik tariz, onların ayetlere karşı sağırlaşıp körleştikleri
عَنِ الْآيَاتِ وَمَعَ ذَلِكَ يَخِرُّونَ عَلَى تَلَقِّيهَا تَظَاهُرًا مِنْهُمْ بِالْحِرْصِ عَلَى ذَلِكَ. وَهَذَا الْوَجْهُ ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَلِيقُ لَوْ كَانَ الْمُعَرَّضُ بِهِمْ مُنَافِقِينَ، وَكَيْفَ وَالسُّورَةُ مَكِّيَّةٌ فَأَمَّا الْمُشْرِكُونَ فَكَانُوا يُعْرِضُونَ عَنْ تَلَقِّي الدَّعْوَةِ عَلَنًا، قَالَ تَعَالَى: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ [فصلت: ٢٦] . وَقَالَ: وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ [فصلت: ٥] .
ve buna rağmen ona çok istekliymiş gibi görünmek için onu karşılamaya yığıldıkları şeklinde olur. Fakat bu vecih zayıftır; zira bu ancak kendilerine tarizde bulunulan kimseler münafıklar olsaydı uygun düşerdi; oysa sure Mekkî'dir. Müşriklere gelince, onlar daveti karşılamaktan alenen yüz çeviriyorlardı. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ } “İnkâr edenler: 'Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onun hakkında anlamsız gürültü yapın, belki galip gelirsiniz' dediler” [Fussilet: 26]; ve şöyle buyurmuştur: { وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ } “Ve dediler ki: 'Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtülüdür, kulaklarımızda bir ağırlık vardır ve seninle bizim aramızda bir perde bulunmaktadır'” [Fussilet: 5].
[سُورَة الْفرْقَان (٢٥) : آيَة ٧٤]
[FURKAN SURESİ (25): AYET 74]
وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً (٧٤)
{ وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً (٧٤) } “Ve onlar ki: 'Rabbimiz! Eşlerimizden ve soyumuzdan bize göz aydınlığı bağışla ve bizi takva sahiplerine önder kıl' derler. (74)”
هَذِهِ صِفَةٌ ثَالِثَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّهُمْ يُعْنَوْنَ بِانْتِشَارِ الْإِسْلَامِ وَتَكْثِيرِ أَتْبَاعِهِ فَيَدْعُونَ اللَّهَ أَنْ يَرْزُقَهُمْ أَزْوَاجًا وَذُرِّيَّاتِ تَقَرُّ بِهِمْ أَعْيُنُهُمْ، فَالْأَزْوَاجُ يُطِعْنَهُمْ بِاتِّبَاعِ الْإِسْلَامِ وَشَرَائِعِهِ فَقَدْ كَانَ بَعْضُ أَزْوَاجِ الْمُسْلِمِينَ مُخَالِفَاتٍ أَزْوَاجَهُمْ فِي الدِّينِ، والذّريات إِذا نشأوا نشأوا مُؤْمِنِينَ، وَقَدْ جُمِعَ ذَلِكَ لَهُمْ فِي صِفَةِ قُرَّةَ أَعْيُنٍ. فَإِنَّهَا جَامِعَةٌ لِلْكَمَالِ فِي الدِّينِ وَاسْتِقَامَةِ الْأَحْوَالِ فِي الْحَيَاةِ إِذْ لَا تَقَرُّ عُيُونُ الْمُؤْمِنِينَ إِلَّا بِأَزْوَاجٍ وَأَبْنَاءٍ مُؤْمِنِينَ. وَقَدْ نَهَى اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ عَنْ إِبْقَاءِ النِّسَاءِ الْكَوَافِرِ فِي الْعِصْمَةِ بِقَوْلِهِ: وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ [الممتحنة: ١٠] ، وَقَالَ: وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما أَتَعِدانِنِي أَنْ أُخْرَجَ [الْأَحْقَاف: ١٧] الْآيَةَ. فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ جُعِلَ دُعَاؤُهُمْ هَذَا مِنْ أَسْبَابِ جَزَائِهِمْ بِالْجَنَّةِ وَإِن كَانَ فِيهِ حَظٌّ لِنُفُوسِهِمْ بِقُرَّةِ أَعْيُنِهِمْ إِذْ لَا يُنَاكِدُ حَظُّ النَّفْسِ حَظَّ الدِّينِ فِي أَعْمَالِهِمْ، كَمَا فِي قَوْلِ عَبْدِ اللَّهِ ابْن رَوَاحَةَ وَهُوَ خَارِجٌ إِلَى غَزْوَةِ مُؤْتَةَ، فَدَعَا لَهُ الْمُسْلِمُونَ وَلِمَنْ مَعَهُ أَنْ يَرُدَّهُمُ اللَّهُ سَالِمِينَ فَقَالَ:
Bu, müminlerin İslam'ın yayılmasına ve tabilerinin çoğalmasına özen gösterdiklerine dair üçüncü bir vasfıdır. Bu yüzden Allah'tan, kendilerine göz aydınlığı olacak eşler ve zürriyetler rızıklandırmasını niyaz ederler. Eşler İslam'a ve onun şeriatına uyarak onlara itaat ederler —çünkü müslümanların bazı eşleri dinde kocalarına muhalif idi—, zürriyetler ise yetiştiklerinde mümin olarak yetişirler. Bütün bunlar onlar için { قُرَّةَ أَعْيُنٍ } “göz aydınlığı” vasfında toplanmıştır. Zira bu vasıf, dinde kemali ve hayattaki hallerin düzgünlüğünü kendinde toplar; çünkü müminlerin gözleri ancak mümin eşler ve çocuklarla aydın olur. Yüce Allah { وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ } “Kâfir kadınların nikâh bağlarını tutmayın” [Mümtehine: 10] buyruğuyla müslümanların kâfir kadınları nikâhları altında tutmalarını yasaklamış ve { وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما أَتَعِدانِنِي أَنْ أُخْرَجَ } “O kimse ki anne babasına: 'Öf size! [Tekrar diriltilip mezardan] çıkarılacağımı mı bana vadediyorsunuz?' dedi...” [Ahkāf: 17] ayetini zikretmiştir. İşte bundan dolayı, her ne kadar içinde göz aydınlığı olmak bakımından nefisleri için bir pay bulunsa da bu duaları cennetle mükâfatlandırılmalarının sebeplerinden kılınmıştır; zira onların amellerinde nefsin payı dinin payıyla çelişmez. Nitekim Abdullah b. Revâha Mûte Gazvesi'ne çıkarken, müslümanlar kendisine ve yanındakilere Allah'ın onları sağ salim döndürmesi için dua ettiklerinde o şöyle demiştir:
لَكِنَّنِي أَسْأَلُ الرَّحْمَنَ مَغْفِرَةً ... وَضَرْبَةً ذَاتَ فَرْغٍ تَقْذِفُ الزَّبَدَا
Lakin ben Rahmân'dan bir mağfiret ... ve köpükler saçan geniş bir yara vurulmasını dilerim,
أَوْ طَعْنَةً بِيَدَيْ حَرَّانَ مُجْهِزَةً ... بِحَرْبَةٍ تُنْفِذُ الْأَحْشَاءَ وَالْكَبِدَا
Yahut içi yanan birinin elinden çıkan öldürücü bir saplama ... bağırsakları ve ciğeri deşip geçen bir mızrakla,
حَتَّى يَقُولُوا إِذَا مَرُّوا عَلَى جَدَثِي ... أَرْشَدَكَ اللَّهُ مِنْ غَازٍ وَقَدْ رَشَدَا
Ta ki kabrime uğradıklarında şöyle desinler: ... 'Ey gazi, Allah seni doğru yola eriştirsin, gerçekten de o doğru yolu buldu!'
فَإِنَّ فِي قَوْلِهِ: حَتَّى يَقُولُوا، حَظًّا لِنَفْسِهِ مِنْ حُسْنِ الذِّكْرِ وَإِنْ كَانَ فِيهِ دُعَاءٌ لَهُ بِالرَّشَدِ وَهُوَ حَظٌّ دِينِيٌّ أَيْضًا، وَقَوْلُهُ: وَقَدْ رَشَدَ، حُسْنُ ذِكْرٍ مَحْضٌ. وَفِي كِتَابِ «الْجَامِعِ» مِنْ «جَامِعِ الْعُتْبِيَّةِ» مِنْ أَحَادِيثِ ابْنِ وَهْبٍ قَالَ مَالِكٌ: رَأَيْتُ رَجُلًا يَسْأَلُ رَبِيعَةَ يَقُولُ: إِنِّي لَأُحِبُّ أَنْ أُرَى رَائِحًا إِلَى الْمَسْجِدِ، فَكَأَنَّهُ كَرِهَ مِنْ قَوْلِهِ وَلَمْ يُعْجِبْهُ أَنْ يُحِبَّ أَحَدٌ أَنْ يُرَى فِي شَيْءٍ مِنْ أَعْمَالِ الْخَيْرِ. وَقَالَ ابْنُ رُشْدٍ فِي «شَرْحِهِ» : وَهَذَا خِلَافُ قَوْلِ مَالِكٍ فِي رَسْمِ
Nitekim onun "desinler diye" sözünde, her ne kadar kendisi için bir hidayet duası olsa ve bu da dinî bir pay teşkil etse bile, nefsi için güzel anılma payı vardır; "gerçekten de o doğru yolu buldu" sözü ise sırf güzel anılmadır. Câmiu'l-Utbiyye'nin el-Câmi' adlı kitabında İbn Vehb'in rivayetlerinden olarak Mâlik şöyle demiştir: Bir adamın Rebîa'ya şöyle sorduğunu gördüm: 'Mescide giderken görülmeyi çok seviyorum.' Rebîa sanki onun bu sözünden hoşlanmadı ve bir kimsenin hayır amellerinden birinde görülmeyi sevmesini beğenmedi. İbn Rüşd Şerh'inde şöyle demiştir: 'Bu durum, Mâlik'in Kitâbü's-Salât'taki Eşheb'in semâından olan Resmü'l-Ukūl'deki şu görüşüne muhaliftir:
الْعُقُولِ مِنْ سَمَاعِ أَشْهَبَ مِنْ كِتَابِ الصَّلَاةِ: إِنَّهُ لَا بَأْسَ بِذَلِكَ إِذَا كَانَ أَوَّلُهُ لِلَّهِ (أَيِ الْقَصْدُ الْأَوَّلُ مِنَ الْعَمَلِ لِلَّهِ) . وَقَالَ ابْنُ رُشْدٍ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ مِنْ «شَرْحِهِ» قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي [طه: ٣٩] ، وَقَالَ: وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ [الشُّعَرَاء: ٨٤] .
Eğer amelin başlangıcı Allah için ise (yani ameldeki ilk kasıt Allah rızası ise) bunda bir sakınca yoktur.' İbn Rüşd Şerh'inin başka bir yerinde şöyle demiştir: Yüce Allah: { وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي } “Sana kendimden bir sevgi bıraktım” [Tâhâ: 39] buyurmuş ve: { وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } “Bana sonraki nesiller içinde güzel bir nam (doğruluk lisanı) nasip eyle” [Şuarâ: 84] buyurmuştur.
وَقَالَ الشَّاطِبِيُّ فِي «الْمُوَافَقَاتِ» : «عَدَّ مَالِكٌ ذَلِكَ مِنْ قَبِيلِ الْوَسْوَسَةِ، أَيْ أَن الشَّيْطَان بَاقِي لِلْإِنْسَانِ إِذَا سَرَّهُ مَرْأَى النَّاسِ لَهُ عَلَى الْخَيْرِ فَيَقُولُ لَكَ: إِنَّكَ لَمُرَاءٍ. وَلَيْسَ كَذَلِكَ وَإِنَّمَا هُوَ أَمْرٌ يَقَعُ فِي قَلْبِهِ لَا يُمْلَكُ» اه.
Eş-Şâtıbî el-Muvâfakāt'ta şöyle demiştir: «Mâlik bunu vesvese kabilinden saymıştır; yani insanı hayır üzere insanların görmesi sevindirdiği zaman şeytan insana pusu kurup sana: 'Sen kesinlikle gösterişçisin' der. Oysa durum öyle değildir; bu ancak insanın kalbine düşen ve elinde olmayan bir şeydir» [nakil sona erdi].
وَفِي «الْمِعْيَارِ» عَنْ كِتَابِ «سِرَاجِ الْمُرِيدِينَ» لِأَبِي بَكْرِ بْنِ الْعَرَبِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ شَيْخَنَا أَبَا مَنْصُورٍ الشِّيرَازِيَّ الصُّوفِيَّ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا [الْبَقَرَة:
el-Mi'yâr'da, Ebû Bekir İbnü'l-Arabî'nin Sirâcü'l-Mürîdîn adlı kitabından şöyle nakledilmiştir: Şeyhimiz Ebû Mansûr eş-Şîrâzî es-Sûfî'ye Yüce Allah'ın { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا } “Ancak tevbe edenler, ıslah edenler ve açıklayanlar müstesna” [Bakara: 160]
١٦٠] مَا بَيَّنُوا؟ قَالَ: أَظْهَرُوا أَفْعَالَهُمْ لِلنَّاسِ بِالصَّلَاحِ وَالطَّاعَاتِ.
ayetindeki 'neyi açıkladılar?' ifadesini sordum. Şöyle dedi: 'İnsanlara amellerini salihlikle ve itaatlerle ortaya koyup gösterdiler.'
قَالَ الشَّاطِبِيُّ: وَهَذَا الْمَوْضِعُ مَحَلُّ اخْتِلَافٍ إِذَا كَانَ الْقَصْدُ الْمَذْكُورُ تَابِعًا لِقَصْدِ الْعِبَادَةِ. وَقَدِ الْتَزَمَ الْغَزَالِيُّ فِيهَا وَفِي أَشْبَاهِهَا أَنَّهَا خَارِجَةٌ عَنِ الْإِخْلَاصِ لَكِنْ بِشَرْطِ أَنْ يَصِيرَ الْعَمَلُ أَخَفَّ عَلَيْهِ بِسَبَبِ هَذِهِ الْأَغْرَاضِ. وَأَمَّا ابْنُ الْعَرَبِيِّ فَذَهَبَ إِلَى خِلَافِ ذَلِكَ وَكَأَنَّ مَجَالَ النَّظَرِ يَلْتَفِتُ إِلَى انْفِكَاكِ الْقَصْدِينَ، عَلَى أَنَّ الْقَوْلَ بِصِحَّةِ الِانْفِكَاكِ فِيمَا يَصِحُّ فِيهِ الِانْفِكَاكُ أَوْجَهُ لِمَا جَاءَ من الْأَدِلَّةِ عَلَى ذَلِكَ، إِلَى آخِرِهِ.
Şâtıbî dedi ki: Bu husus, zikredilen niyet ibadet kastına tâbi olduğu takdirde ihtilaf mahallidir. Gazzâlî, bu ve benzeri meselelerde, söz konusu gayeler sebebiyle amelin kişiye daha hafif gelmesi şartıyla bunun ihlasın dışına çıktığını kabul etmiştir. İbnü'l-Arabî ise bunun aksini savunmuştur; sanki bakış açısı bu iki kastın birbirinden ayrışabilmesine yönelmektedir, nitekim ayrışmanın caiz olduğu yerlerde ayrışmanın geçerli olduğunu söylemek, buna dair gelen deliller sebebiyle daha uygundur... sonuna kadar.
وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنْ أَزْواجِنا لِلِابْتِدَاءِ، أَيِ اجْعَلْ لَنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ تَنْشَأُ مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا.
{ مِنْ أَزْواجِنا } buyruğundaki { مِنْ } edatı ibtidâ (başlangıç) içindir; yani "bizim için eşlerimizden ve çocuklarımızdan kaynaklanan göz aydınlığı var kıl" demektir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَذُرِّيَّاتِنا جَمْعُ ذُرِّيَّة، وَالْجمع مراعى فِيهِ التَّوْزِيع عَلَى الطَّوَائِفِ مِنَ الَّذِينَ يَدْعُونَ بِذَلِكَ، وَإِلَّا فَقَدَ يَكُونُ لِأَحَدِ الدَّاعِينَ وَلَدٌ وَاحِدٌ. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَيَعْقُوبَ وَخَلَفٍ وذُرِّيَّتِنا بِدُونِ أَلْفٍ بَعْدَ التَّحْتِيَّةِ، وَيُسْتَفَادُ مَعْنَى الْجَمْعِ مِنَ الْإِضَافَةِ إِلَى ضَمِيرِ الَّذِينَ يَقُولُونَ، أَيْ ذُرِّيَّةُ كُلِّ وَاحِدٍ.
Cumhur { ذُرِّيَّة } kelimesinin çoğulu olarak { وَذُرِّيَّاتِنا } şeklinde okumuştur. Bu çoğulda, bu duayı yapan topluluklara paylaştırma anlamı gözetilmiştir; aksi takdirde dua edenlerden birinin yalnızca tek bir çocuğu da olabilir. Ebû Amr, Hamza, Kisâî, Âsım'dan Ebû Bekir, Ya'kūb ve Halef ise yâ harfinden sonra elif olmaksızın { وذُرِّيَّتِنا } şeklinde okumuşlardır. Çoğul anlamı, { الَّذِينَ يَقُولُونَ } zamirine muzaf olmasından, yani "her birinin zürriyeti" manasından anlaşılmaktadır.
وَالْأَعْيُنُ: هِيَ أَعْيُنُ الدَّاعِينَ، أَيْ قُرَّةُ أَعْيُنٍ لَنَا. وَإِذْ قَدْ كَانَ الدُّعَاءُ صَادِرًا مِنْهُمْ جَمِيعًا اقْتَضَى ذَلِكَ أَنَّهُمْ يُرِيدُونَ قُرَّةَ أَعْيُنِ جَمِيعِهِمْ.
{ الْأَعْيُنُ } (gözler); dua edenlerin gözleridir, yani "bizim için göz aydınlığı" demektir. Dua hepsinden birden sadır olduğuna göre bu durum, onların hepsinin göz aydınlığını istediklerini iktiza etmiştir.
وَكَمَا سَأَلُوا التَّوْفِيقَ وَالْخَيْرَ لِأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ سَأَلُوا لِأَنْفُسِهِمْ بَعْدَ أَنْ وَفَّقَهُمُ اللَّهُ إِلَى الْإِيمَانِ أَنْ يَجْعَلَهُمْ قدوة يَقْتَدِي بهم الْمُتَّقُونَ. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُمْ يَسْأَلُونَ لِأَنْفُسِهِمْ بُلُوغَ الدَّرَجَاتِ الْعَظِيمَةِ مِنَ التَّقْوَى فَإِنَّ الْقُدْوَةَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ بَالِغًا أَقْصَى غَايَةِ الْعَمَلِ الَّذِي يَرْغَبُ الْمُهْتَمُّونَ بِهِ الْكَمَالَ فِيهِ. وَهَذَا يَقْتَضِي أَيْضًا أَنَّهُمْ يَسْأَلُونَ أَنْ يَكُونُوا دُعَاةً لِلدُّخُولِ
Eşleri ve zürriyetleri için muvaffakiyet ve hayır diledikleri gibi, Allah kendilerini imana muvaffak kıldıktan sonra kendi nefisleri için de takva sahiplerinin kendilerine uyacağı birer önder kılınmayı istemişlerdir. Bu da onların, kendi nefisleri için takvada yüce derecelere ulaşmayı istediklerini iktiza eder. Çünkü önderin, o işle ilgilenenlerin onda mükemmelliğe ulaşmayı arzuladığı amelin en nihai derecesine ulaşmış olması gerekir. Bu durum ayrıca, onların İslam'a girmeye çağıran davetçiler olmayı ve
فِي الْإِسْلَامِ وَأَنْ يَهْتَدِيَ النَّاسُ إِلَيْهِ بِوَاسِطَتِهِمْ.
insanların kendi vasıtalarıyla hidayete ermesini istediklerini de iktiza eder.
وَالْإِمَامُ أَصْلُهُ: الْمِثَالُ وَالْقَالَبُ الَّذِي يُصْنَعُ عَلَى شَكْلِهِ مَصْنُوعٌ مِنْ مِثْلِهِ، قَالَ النَّابِغَةُ:
İmam (إِمَام) kelimesinin aslı, kendisine benzetilerek bir benzeri üretilen örnek ve kalıptır. Nâbiğa şöyle demiştir:
أَبُوهُ قَبْلَهُ وَأَبُو أَبِيهِ ... بَنَوْا مَجْدَ الْحَيَاةِ عَلَى إِمَامِ
«Ondan önce babası ve babasının babası... / Hayatın şerefini bir örneğe (imama) göre bina ettiler.»
وَأُطْلِقَ الْإِمَامُ عَلَى الْقُدْوَةِ تَشْبِيهًا بِالْمِثَالِ وَالْقَالَبِ، وَغَلَبَ ذَلِكَ فَصَارَ الْإِمَامُ بِمَعْنَى الْقُدْوَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٢٤] . وَوَقَعَ الْإِخْبَارُ بِ إِماماً وَهُوَ مُفْرد عَن ضَمِيرِ جَمَاعَةِ الْمُتَكَلِّمِينَ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ إِمَامًا يُقْتَدَى بِهِ، فَالْكَلَامُ عَلَى التَّوْزِيعِ، أَوْ أُرِيدَ مِنْ إِمَامٍ مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيُّ وَجَرَى الْكَلَامُ عَلَى التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ. وَقِيلَ إِمَامٌ جَمْعٌ، مِثْلُ هِجَانٍ وَصِيَامٍ ومفرده:
Örneğe ve kalıba benzetilerek öndere de imam denilmiştir ve bu kullanım galip gelerek 'imam' önder manasına gelmiştir. Bu husus daha önce Bakara Suresi'ndeki { قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً } “Dedi ki: 'Seni insanlara önder kılacağım'” [Bakara: 124] ayetinde geçmişti. { إِماماً } kelimesinin tekil olarak mütekellim çoğul zamirinden haber verilmesi, her birinin kendisine uyulan bir imam olmasının kastedilmesinden ötürüdür; dolayısıyla ifade paylaştırma (tevzi) üzerinedir. Yahut da { إِمَام } kelimesinin hakiki anlamı murat edilmiş olup ifade beliğ bir teşbih yoluyla cereyan etmiştir. İmam kelimesinin 'hicân' ve 'sıyam' gibi çoğul olduğu ve tekilinin ise
إمّ.
İmm (إِمّ) olduğu da söylenmiştir.
[سُورَة الْفرْقَان (٢٥) : الْآيَات ٧٥ إِلَى ٧٦]
[FURKÂN SURESİ (25): 75 İLÂ 76. AYETLER]
أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً وَسَلاماً (٧٥) خالِدِينَ فِيها حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً (٧٦)
{ أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً وَسَلاماً (٧٥) خالِدِينَ فِيها حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً (٧٦) } “İşte onlar, sabretmelerine karşılık en yüksek konakla mükafatlandırılacaklar ve orada sağlık ve esenlikle karşılanacaklardır. Orada ebedî kalacaklardır. Ne güzel bir karargâh ve ne güzel bir konaktır!”
التَّصْدِيرُ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ مَا يَرِدُ بَعْدَهُ كَانُوا أَحْرِيَاءَ بِهِ لِأَجْلِ مَا ذُكِرَ قَبْلَ اسْمِ الْإِشَارَةِ. وَتِلْكَ مَجْمُوعُ إِحْدَى عَشْرَةَ خَصْلَةً وَهِيَ: التَّوَاضُعُ، وَالْحِلْمُ، وَالتَّهَجُّدُ، وَالْخَوْفُ، وَتَرْكُ الْإِسْرَافِ، وَتَرْكُ الْإِقْتَارِ، وَالتَّنَزُّهِ عَنِ الشِّرْكِ، وَتَرْكُ الزِّنَا، وَتَرْكُ قَتْلِ النَّفْسِ، وَالتَّوْبَةُ، وَتَرْكُ الْكَذِبِ، وَالْعَفْوُ عَنِ الْمُسِيءِ، وَقَبُولُ دَعْوَةِ الْحَقِّ، وَإِظْهَارُ الِاحْتِيَاجِ إِلَى اللَّهِ بِالدُّعَاءِ. وَاسْمُ الْإِشَارَةِ هُوَ الْخَبَرُ عَنْ قَوْلِهِ وَعِبادُ الرَّحْمنِ [الْفرْقَان: ٦٣] كَمَا تَقَدَّمَ عَلَى أَرْجَحِ الْوَجْهَيْنِ.
İşaret zamiriyle başlanması, bundan sonra gelecek olan şeylere, işaret zamirinden önce zikredilen hususlar sebebiyle layık olduklarına dikkat çekmek içindir. Bunlar toplam on bir haslettir: Tevazu, hilm, teheccüd, korku, israfı terk, cimriliği terk, şirkten uzak durma, zinayı terk, cana kıymayı terk, tevbe, yalanı terk, kötülük edeni affetmek, hak daveti kabul ve dua ile Allah'a muhtaç olduğunu izhar etmek. İşaret zamiri, daha önce geçtiği üzere en kuvvetli iki görüşe göre { وَعِبادُ الرَّحْمنِ } [Furkân: 63] buyruğunun haberidir.
والْغُرْفَةَ: الْبَيْتُ الْمُعْتَلِي يُصْعَدُ إِلَيْهِ بِدَرَجٍ وَهُوَ أَعَزُّ مَنْزِلًا مِنَ الْبَيْتِ الْأَرْضِيِّ.
{ الْغُرْفَةَ } (en yüksek konak); merdivenle çıkılan yüksek evdir ve zemin kattaki evden mevki olarak daha kıymetlidir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْغُرْفَةِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ فَيَسْتَوِي فِيهِ الْمُفْرَدُ وَالْجَمْعُ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ [الْحَدِيد: ٢٥] فَالْمَعْنَى: يُجْزَوْنَ الْغُرَفَ، أَيْ مِنَ الْجَنَّةِ، قَالَ تَعَالَى: وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ [سبأ: ٣٧] .
{ الْغُرْفَةَ } kelimesindeki belirlilik takısı cins belirtecidir, dolayısıyla Yüce Allah'ın { وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ } “onlarla beraber Kitab'ı indirdik” [Hadîd: 25] buyruğunda olduğu gibi tekil ile çoğul onda eşittir. Anlam: 'Cennetin yüksek konaklarıyla (odalarıyla) mükafatlandırılırlar' demektir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ } “Onlar yüksek köşklerde güven içindedirler” [Sebe: 37].
وَالْبَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ. وَ (مَا) مَصْدَرِيَّةٌ فِي قَوْلِهِ: بِما صَبَرُوا، أَيْ بِصَبْرِهِمْ وَهُوَ صَبْرُهُمْ عَلَى مَا لَقُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَذًى، وَصَبْرُهُمْ عَلَى كَبْحِ شَهَوَاتِهِمْ لِأَجْلِ إِقَامَةِ شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ، وَصَبْرُهُمْ عَلَى مَشَقَّةِ الطَّاعَاتِ.
{ بـ } harfi sebebiyet içindir. { بِما صَبَرُوا } buyruğundaki { ما } masdariyyedir; yani 'sabretmeleri sebebiyle' demektir ki bu da; müşriklerden gördükleri eziyetlere sabretmeleri, İslam'ın hükümlerini ikame etmek uğruna arzularını dizginlemeye sabretmeleri ve taatlerin meşakkatine karşı sabretmeleridir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَيُلَقَّوْنَ بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ اللَّامِ وَتَشْدِيدِ الْقَافِ الْمَفْتُوحَةِ مُضَارِعِ
Cumhur, { وَيُلَقَّوْنَ } kelimesini yâ harfinin ötresi, lâm'ın fethası ve fethalı kāf'ın şeddesiyle,
لَقَّاهُ إِذَا جَعَلَهُ لَاقَيًا. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَخَلَفٍ وَيُلَقَّوْنَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَسُكُونِ اللَّامِ وَتَخْفِيفِ الْقَافِ الْمَفْتُوحَةِ مُضَارِعِ لَقِيَ. وَاللُّقِيُّ وَاللِّقَاءُ: اسْتِقْبَالُ شَيْءٍ وَمُصَادَفَتُهُ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٢٣] ، وَفِي قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [١٥] ، وَتَقَدَّمَ قَرِيبًا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً [الْفرْقَان: ٦٨] .
bir kimseyi bir şeyle karşılaştırıp buluşturmak anlamına gelen { لَقَّاهُ } fiilinin muzarisi olarak okumuştur. Hamza, Kisâî, Âsım'dan Ebû Bekir ve Halef ise { وَيَلْقَوْنَ } şeklinde yâ harfinin fethası, lâm'ın sükûnu ve fethalı kāf'ın şeddesiz haliyle, { لَقِيَ } fiilinin muzarisi olarak okumuşlardır. el-Luky (اللُّقِيُّ) ve el-Likâ (اللِّقَاءُ); bir şeyi karşılamak ve onunla karşılaşmaktır. Bu husus daha önce Bakara Suresi'ndeki { وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ } “Allah'tan sakının ve bilin ki O'na kavuşacaksınız” [Bakara: 223] buyruğunda, Enfâl Suresi'ndeki { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً } “Ey iman edenler! Kâfirlerle toplu halde karşılaştığınızda” [Enfâl: 15] buyruğunda ve az önce geçen { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً } “Kim de bunu yaparsa cezayla karşılaşır” [Furkân: 68] buyruğunda geçmişti.
وَقَدِ اسْتُعِيرَ اللُّقِيُّ لِسَمَاعِ التَّحِيَّةِ وَالسَّلَامِ، أَيْ أَنَّهُمْ يَسْمَعُونَ ذَلِكَ فِي الْجَنَّةِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَدْخُلُوا عَلَى بَأْسٍ أَوْ يَدْخُلَ عَلَيْهِمْ بِأُسٌ بَلْ هُمْ مُصَادِفُونَ تَحِيَّةَ إِكْرَامٍ وَثَنَاءٍ مِثْلَ تَحِيَّاتِ الْعُظَمَاءِ وَالْمُلُوكِ الَّتِي يُرَتِّلُهَا الشُّعَرَاءُ وَالْمُنْشِدُونَ.
Luky (karşılaşma) kelimesi, sağlık dileği (tahiyye) ve selamı işitmekten istiare edilmiştir; yani onlar başlarına bir dert gelmeksizin yahut kendilerine bir zorluk uğramaksızın bunu cennette işitirler; bilakis şairlerin ve kasidehanların terennüm ettiği büyüklerin ve meliklerin tebrikleri gibi bir ikram ve sena tebriki ile karşılaşırlar.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِطْلَاقُ اللُّقِيِّ لِسَمَاعِ أَلْفَاظِ التَّحِيَّةِ وَالسَّلَامِ لِأَجْلِ الْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّهُمْ يَسْمَعُونَ التَّحِيَّةَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ يَلْقَوْنَهُمْ بِهَا، فَهُوَ مَجَازٌ بِالْحَذْفِ قَالَ تَعَالَى: وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [١٠٣] .
Tahiyye ve selam lafızlarını işitmeye luky (karşılaşma) denilmesi, meleklerin kendilerini selamla karşılayarak onlardan bunu işittiklerine ima etmek için de olabilir; bu durumda hazif yoluyla mecazdır. Nitekim Yüce Allah Enbiyâ Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } “Ve melekler onları 'İşte bu size vadedilen gününüzdür' diye karşılarlar” [Enbiyâ: 103].
وَقَوْلُهُ: حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً هُوَ ضِدُّ مَا قِيلَ فِي الْمُشْرِكِينَ إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً [الْفرْقَان: ٦٦] . وَالتَّحِيَّةُ تَقَدَّمَتْ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٨٦] ، وَفِي قَوْلِهِ: وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ فِي سُورَةِ يُونُسَ [١٠] ، وَقَوْلِهِ: تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً فِي آخر النُّور [٦١] .
{ حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً } buyruğu, müşrikler hakkında söylenen { إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً } “Şüphesiz orası ne kötü bir karargâh ve ne kötü bir konaktır!” [Furkân: 66] ifadesinin zıddıdır. Tahiyye kelimesi daha önce Nisâ Suresi'ndeki { وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ } “Bir selam ile selamlandığınızda” [Nisâ: 86] buyruğunda, Yûnus Suresi'ndeki { وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ } “Oradaki esenlik dilekleri de selamdır” [Yûnus: 10] buyruğunda ve Nûr Suresi'nin sonundaki { تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً } “Allah katından mübarek ve hoş bir esenlik dileği olarak” [Nûr: 61] buyruğunda geçmişti.
[سُورَة الْفرْقَان (٢٥) : آيَة ٧٧]
[FURKÂN SURESİ (25): 77. AYET]
قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزاماً (٧٧)
{ قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزاماً (٧٧) } “De ki: 'Eğer duanız olmasa Rabbim size ne diye değer versin? Mademki yalanladınız, o halde [azap] kaçınılmaz olacaktır!'”
لَمَّا اسْتَوْعَبَتِ السُّورَةُ أَغْرَاضَ التَّنْوِيهِ بِالرِّسَالَةِ وَالْقُرْآنِ، وَمَا تَضَمَّنَتْهُ مِنْ تَوْحِيدِ اللَّهِ، وَمِنْ صِفَةِ كِبْرِيَاءِ الْمُعَانِدِينَ وَتَعَلُّلَاتِهِمْ، وَأَحْوَالِ الْمُؤْمِنِينَ، وَأُقِيمَتِ الْحُجَجُ الدَّامِغَةُ لِلْمُعْرِضِينَ، خُتِمَتْ بِأَمْرِ اللَّهِ رَسُولَهُ ﵊ أَنْ يُخَاطِبَ الْمُشْرِكِينَ بِكَلِمَةٍ جَامِعَةٍ يُزَالُ بِهَا غُرُورُهُمْ وَإِعْجَابُهُمْ بِأَنْفُسِهِمْ وَحُسْبَانُهُمْ أَنَّهُمْ قَدْ شَفَوْا غَلِيلَهُمْ مِنَ الرَّسُولِ بِالْإِعْرَاضِ عَنْ دَعْوَتِهِ وَتَوَرُّكِهِمْ فِي مُجَادَلَتِهِ فَبَيَّنَ لَهُمْ حَقَارَتَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى وَأَنَّهُ مَا بَعَثَ إِلَيْهِمْ رَسُولَهُ وَخَاطَبَهُمْ بِكِتَابِهِ إِلَّا رَحْمَةً مِنْهُ بِهِمْ لِإِصْلَاحِ حَالِهِمْ وَقَطْعًا لِعُذْرِهِمْ فَإِذْ كَذَّبُوا فَسَوْفَ يَحِلُّ بِهِمُ الْعَذَابُ.
Sure; peygamberliği ve Kur'an'ı övme gayelerini, içerdiği Allah'ın birliğini, inatçıların kibir sıfatlarını ve bahanelerini, müminlerin hallerini bütünüyle kapsayıp yüz çevirenlere susturucu deliller ikame edilince; Allah'ın Resulü'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem], müşriklere gururlarını, kendilerini beğenmişliklerini ve onun davetinden yüz çevirip onunla mücadelede diretmekle Resul'e olan kinlerini dindirdiklerini sanmalarını ortadan kaldıracak kapsamlı bir sözle hitap etmesini emretmesiyle son bulmuştur. Böylece Allah Teâlâ katında onların değersizliğini, O'nun peygamberini göndermesinin ve onlara Kitabı ile hitap etmesinin ancak hallerini ıslah etmek için onlara bir rahmet ve mazeretlerini ortadan kaldırmak gayesiyle olduğunu, mademki yalanladılar, o halde azabın başlarına ineceğini onlara açıklamıştır.
وَمَا مِنْ قَوْله: مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ نَافِيَةٌ. وَتَرْكِيبُ: مَا يَعْبَأُ بِهِ، يَدُلُّ عَلَى التَّحْقِيرِ، وَضِدُّهُ عَبَأَ بِهِ يُفِيدُ الْحَفَاوَةَ.
{ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ } ifadesindeki { مَا } olumsuzluk (nefy) edatıdır. { مَا يَعْبَأُ بِهِ } terkibi hakarete/küçümsemeye delalet eder; zıddı olan { عَبَأَ بِهِ } ise değer vermeyi ifade eder.
وَمعنى مَا يَعْبَؤُا: مَا يُبَالِي وَمَا يَهْتَمُّ، وَهُوَ مُضَارِعُ عَبَأَ مِثْلَ: مَلَأَ يَمْلَأُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْعِبْءِ بِكَسْرِ الْعَيْنِ وَهُوَ الْحِمْلُ بِكَسْرِ الْحَاءِ وَسُكُونِ الْمِيمِ، أَيِ الشَّيْءُ الثَّقِيلُ الَّذِي يُحْمَلُ عَلَى الْبَعِيرِ وَلِذَلِكَ يُطْلَقُ الْعِبْءُ عَلَى الْعِدْلِ بِكَسْرٍ فَسُكُونٍ، ثُمَّ تَشَعَّبَتْ عَنْ هَذَا إِطْلَاقَاتٌ كَثِيرَةٌ. فَأصل مَا يَعْبَؤُا: مَا يَحْمِلُ عِبْئًا، تَمْثِيلًا بِحَالَةِ الْمُتْعَبِ مِنَ الشَّيْءِ، فَصَارَ الْمَقْصُودُ: مَا يَهْتَمُّ وَمَا يَكْتَرِثُ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ قِلَّةِ الْعِنَايَةِ.
{ مَا يَعْبَؤُا } ifadesinin anlamı: Aldırmaz ve önemsemez demektir. Bu, { مَلَأَ / يَمْلَأُ } gibi { عَبَأَ } fiilinin muzarisidir; ayn harfinin kesresiyle el-ıb' (الْعِبْءِ) kelimesinden türetilmiştir ki bu da hâ harfinin kesresi ve mîm'in sükûnuyla yük (hıml / الْحِمْلُ), yani deveye yüklenen ağır şey demektir. Bu sebeple denk/yük (ıdl / الْعِدْلِ) için de ıb' denir. Daha sonra bundan pek çok kullanım türemiştir. Dolayısıyla { مَا يَعْبَؤُا } fiilinin aslı, bir şeyden yorulan kimsenin haline benzetilerek 'yük yüklenmez' demektir; böylece kastedilen mana 'önemsemez ve aldırmaz' haline gelmiştir ki bu da ilginin azlığından kinayedir.
وَالْبَاءُ فِيهِ لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ بِسَبَبِكُمْ وَهُوَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ مَقَامُ الْكَلَامِ.
Buradaki { بـ } harfi sebebiyet içindir; yani 'sizin sebebinizle' demektir ve sözün makamının delalet ettiği bir muzafın hazfi üzeredir.
فَالتَّقْدِيرُ هُنَا: مَا يَعْبَأُ بِخِطَابِكُمْ.
Buradaki takdir: 'Size hitap etmeye değer vermez' şeklindedir.
وَالدُّعَاءُ: الدَّعْوَةُ إِلَى شَيْءٍ، وَهُوَ هُنَا مُضَافٌ إِلَى مَفْعُولِهِ، وَالْفَاعِلُ يَدُلُّ عَلَيْهِ رَبِّي أَيْ لَوْلَا دُعَاؤُهُ إِيَّاكُمْ، أَيْ لَوْلَا أَنَّهُ يَدْعُوكُمْ. وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ الدُّعَاءِ لِظُهُورِهِ مِنْ قَوْلِهِ: فَقَدْ كَذَّبْتُمْ، أَيِ الدَّاعِيَ وَهُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ الدُّعَاءَ الدَّعْوَةُ إِلَى الْإِسْلَامِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ لَا يَلْحَقُهُ مِنْ ذَلِكَ انْتِفَاعٌ وَلَا اعْتِزَازٌ بِكُمْ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ [الذاريات: ٥٦، ٥٧] .
Dua (الدُّعَاءُ); bir şeye davet etmektir ve burada mef'ulüne muzaf olmuştur; failine ise { رَبِّي } kelimesi delalet etmektedir; yani 'O'nun sizi davet etmesi olmasaydı', başka bir deyişle 'sizi çağırması olmasaydı' demektir. Davetin müteallakı (neye çağrıldığı), { فَقَدْ كَذَّبْتُمْ } buyruğundan açıkça anlaşıldığı için hazfedilmiştir; yani davet edeni, o da Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'dir, [yalanladınız]; dolayısıyla duanın İslam'a davet olduğu kesinlik kazanmıştır. Anlam şudur: Bundan dolayı Allah'a bir menfaat veya sizinle bir üstünlük/şeref ulaşmaz. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım. Onlardan bir rızık istemiyorum ve beni doyurmalarını da istemiyorum” [Zâriyât: 56-57].
وَضَمِيرُ الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ: دُعاؤُكُمْ مُوَجَّهٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ بِدَلِيلِ تَفْرِيعِ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ عَلَيْهِ وَهُوَ تَهْدِيدٌ لَهُمْ، أَيْ فَقَدْ كَذَّبْتُمُ الدَّاعِيَ وَهُوَ الرَّسُولُ ﵊.
{ دُعاؤُكُمْ } buyruğundaki hitap zamiri, { فَقَدْ كَذَّبْتُمْ } ifadesinin ona terettüp etmesi deliliyle müşriklere yöneliktir ve bu onlara bir tehdittir; yani 'Siz davet edeni, o da Resul'ü [aleyhisselâm] yalanladınız' demektir.
وَهَذَا التَّفْسِيرُ هُوَ الَّذِي يَقْتَضِيهِ الْمَعْنَى، وَيُؤَيِّدُهُ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَالْكَلْبِيِّ وَالْفَرَّاءِ. وَقَدْ فَسَّرَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ الدُّعَاءَ بِالْعِبَادَةِ فَجَعَلُوا الْخِطَابَ مُوَجَّهًا إِلَى الْمُسْلِمِينَ فَتَرَتَّبَ عَلَى ذَلِكَ التَّفْسِيرِ تَكَلُّفَاتٌ وَقَدْ أَغْنَى عَنِ التَّعَرُّضِ إِلَيْهَا اعْتِمَادُ الْمَعْنَى الصَّحِيحِ فَمَنْ شَاءَ فَلْيَنْظُرْهَا بِتَأَمُّلٍ لِيَعْلَمَ أَنَّهَا لَا دَاعِيَ إِلَيْهَا.
Mananın iktiza ettiği tefsir budur; Mücâhid, Kelbî ve Ferrâ'nın sözleri de bunu desteklemektedir. Bazı müfessirler ise duayı ibadet ile tefsir etmişler ve hitabı Müslümanlara yönelik kılmışlardır; bu tefsir sebebiyle de birtakım zorlamalar ortaya çıkmıştır. Sahih manaya dayanmak ise bunlara değinme ihtiyacını ortadan kaldırmıştır; dileyen bunlara düşünerek baksın ki bunlara hiç gerek olmadığını anlasın.
وَتَفْرِيعُ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ عَلَى قَوْلِهِ: لَوْلا دُعاؤُكُمْ، وَالتَّقْدِيرُ: فَقَدْ دَعَاكُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ فَكَذَّبْتُمُ الَّذِي دَعَاكُمْ عَلَى لِسَانِهِ.
{ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ } ifadesinin { لَوْلا دُعاؤُكُمْ } buyruğuna tafri'i (bağlanması) şöyledir ve takdiri: 'Sizi İslam'a davet etti, siz ise onun lisanı üzerinden sizi davet edeni yalanladınız' şeklindedir.
وَالضَّمِيرُ فِي يَكُونُ عَائِدٌ إِلَى التَّكْذِيبِ الْمَأْخُوذِ مِنْ كَذَّبْتُمْ، أَيْ سَوْفَ يَكُونُ تَكْذِيبُهُمْ لِزَامًا لَكُمْ، أَيْ لَازِما لكم لَا انْفِكَاكَ لَكُمْ مِنْهُ. وَهَذَا تَهْدِيدٌ بِعَوَاقِبِ التَّكْذِيبِ تَهْدِيدًا مُهَوَّلًا بِمَا فِيهِ مِنَ الْإِبْهَامِ كَمَا تَقُولُ لِلْجَانِي: قد فعلت كَذَا فَسَوْفَ تَتَحَمَّلُ مَا فَعَلْتَ.
{ يَكُونُ } fiilindeki zamir, { كَذَّبْتُمْ } fiilinden anlaşılan tekzibe (yalanlamaya) dönmektedir; yani 'onların tekzibi sizin için kaçınılmaz (lizâm) olacaktır', yani sizden hiç ayrılmayan ve ondan kurtuluşunuz olmayan bir durum olacaktır. Bu, suçluya 'Şunu yaptın, artık yaptığının sonucuna katlanacaksın' demen gibi, içerdiği müphemlik sebebiyle dehşet verici bir biçimde tekzibin akıbetlerine dair bir tehdittir.
وَدَخَلَ فِي هَذَا الْوَعِيدِ مَا يَحِلُّ بِهِمْ فِي الدُّنْيَا مِنْ قَتْلٍ وَأَسْرٍ وَهَزِيمَةٍ وَمَا يَحِلُّ بِهِمْ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْعَذَابِ.
Bu tehdidin kapsamına, dünyada başlarına gelen ölüm, esaret ve hezimet ile ahirette başlarına inecek olan azap dahildir.
وَاللِّزَامُ: مَصْدَرُ لَازَمَ، وَقَدْ صِيغَ عَلَى زِنَةِ الْمُفَاعَلَةِ لِإِفَادَةِ اللُّزُومِ، أَيْ عَدَمِ الْمُفَارَقَةِ،
el-Lizâm (اللِّزَامُ); { لَازَمَ } fiilinin masdarıdır ve lüzumu, yani ayrılmamayı ifade etmek için mufâale vezninde türetilmiştir.
قَالَ تَعَالَى: وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً فِي سُورَةِ طه [١٢٩] . وَالضَّمِيرُ الْمُسْتَتِرُ فِي (كَانَ) عَائِدٌ إِلَى عَذَابِ الْآخِرَةِ فِي قَوْلِهِ: وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقى [طه:
Nitekim Yüce Allah Tâhâ Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً } “Eğer Rabbinden verilmiş bir söz olmasaydı, [azap] kaçınılmaz olurdu” [Tâhâ: 129]. { كَانَ } fiilindeki müstetir zamir, { وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقى } “Ahiret azabı ise elbette daha şiddetli ve daha süreklidir” [Tâhâ: 127]
١٢٧] ، فَالْإِخْبَارُ بِاللِّزَامِ مِنْ بَابِ الْإِخْبَارِ بِالْمَصْدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ. وَقَدِ اجْتَمَعَ فِيهِ
buyruğundaki ahiret azabına dönmektedir. Dolayısıyla lizâm ile haber verilmesi, mübalağa için masdar ile haber verme kabilindendir. Onda
مُبَالَغَتَانِ: مُبَالَغَةٌ فِي صِيغَتِهِ تُفِيدُ قُوَّةَ لُزُومِهِ، وَمُبَالَغَةٌ فِي الْإِخْبَارِ بِهِ تُفِيدُ تَحْقِيقَ ثُبُوتِ الْوَصْفِ.
iki mübalağa bir araya gelmiştir: Sîgasındaki lüzumun kuvvetini ifade eden mübalağa ve vasfın sübûtunun tahakkukunu ifade eden haber verilmesindeki mübalağa.
وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ: اللِّزَامُ: عَذَابُ يَوْمِ بَدْرٍ. وَمُرَادُهُمَا بِذَلِكَ أَنَّهُ جزئيّ من جزئيات اللِّزَامِ الْمَوْعُودِ لَهُمْ. وَلَعَلَّ ذَلِكَ شَاعَ حَتَّى صَارَ اللِّزَامُ كَالْعَلَمِ بِالْغَلَبَةِ عَلَى يَوْمِ بَدْرٍ. وَفِي الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: خَمْسٌ قَدْ مَضَيْنَ: الدُّخَانُ وَالْقَمَرُ، وَالرُّومُ، وَالْبَطْشَةُ، وَاللِّزَامُ، يَعْنِي أَنَّ اللِّزَامَ غَيْرُ عَذَابِ الْآخِرَةِ.
İbn Mes'ûd ve Übey b. Ka'b'dan nakledildiğine göre lizâm: Bedir günü azabıdır. Bununla muratları, onun kendilerine vadedilen lizâmın cüzlerinden bir cüz olmasıdır. Muhtemelen bu durum o kadar yaygınlaşmıştır ki lizâm, Bedir gününe galebe yoluyla alem gibi olmuştur. Sahih'te İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet edilmiştir: «Beş şey geçmiştir: Duhân (duman), kamer (ayın yarılması), Rûm, batşe (şiddetli yakalama) ve lizâm.» Yani lizâm, ahiret azabından başkadır.