وَالْمَجْرُورُ مُقَدَّمٌ عَلَى عَامِلِهِ لِلِاهْتِمَامِ بِالْمُتَنَزَّلِ عَلَيْهِ، وَأَصْلُ التَّرْكِيبِ: مَنْ تَنَزَّلُ عَلَيْهِ الشَّيَاطِينُ، فَلَمَّا قَدَّمَ الْمَجْرُورَ دَخَلَ حَرْفُ عَلى عَلَى اسْمِ الِاسْتِفْهَامِ وَهُوَ مَنْ لِأَن مَا صدقهَا هُوَ الْمُتَنَزَّلُ عَلَيْهِ، وَلَا يُعَكِّرُ عَلَيْهِ أَنَّ الْمُتَعَارَفَ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِفْهَامُ فِي صَدْرِ
Mecrûr, üzerine inilen kişiye verilen ehemmiyet sebebiyle âmilinden öne geçirilmiştir. Terkibin aslı: "men tenezzelu aleyhi'ş-şeyâtîn" şeklindedir. Mecrûr öne alınınca { عَلى } harfi istifham ismi olan { مَنْ } üzerine girmiştir; çünkü onun masadakı (karşılığı) üzerine inilen kimsedir. İstifhamın kelamın başında
الْكَلَامِ، لِأَنَّ أَسْمَاءَ الِاسْتِفْهَامِ تَضَمَّنَتْ مَعْنَى الِاسْمِيَّةِ وَهُوَ أَصْلُهَا، وَتَضَمَّنَتْ مَعْنَى هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ كَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَلْ، فَإِذَا لَزِمَ مَجِيءُ حَرْفِ الْجَرِّ مَعَ
bulunmasının örf olması buna engel teşkil etmez; zira istifham isimleri hem asılları olan isimlik manasını hem de { هَلْ } edatının içerdiği gibi istifham hemzesi manasını ihtiva ederler. Harf-i cerin istifham isimleriyle
أَسْمَاءِ الِاسْتِفْهَامِ تَرَجَّحَ فِيهَا جَانِبُ الِاسْمِيَّةِ فَدَخَلَ الْحَرْفُ عَلَيْهَا وَلَمْ تُقَدَّمْ هِيَ عَلَيْهِ، فَلِذَلِكَ تَقُولُ: أَعَلَى زَيْدٍ مَرَرْتَ؟
birlikte gelmesi zorunlu olduğunda, bunlarda isimlik yönü ağır basar ve harf onların üzerine girer, kendileri harfin önüne geçmez. Bu sebeple: "E alâ Zeydin merarte?" (Zeyd'e mi uğradın?) dersin,
وَلَا تَقُولُ: مَنْ عَلَى مَرَرْتَ؟ وَإِنَّمَا تَقُولُ: عَلَى مَنْ مَرَرْتَ؟ وَكَذَا فِي بَقِيَّةِ أَسْمَاءِ الِاسْتِفْهَامِ نَحْوُ عَمَّ يَتَساءَلُونَ [النبأ: ١] ، مِنْ أَيِّ شَيْءٍ خَلَقَهُ [عبس: ١٨] ، وَقَوْلُهُمْ: عَلَامَ، وَإِلَامَ، وَحَتَّامَ، وفِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْراها [النازعات: ٤٣] .
fakat "Men alâ merarte?" demezsin; ancak "Alâ men merarte?" (Kime uğradın?) dersin. Diğer istifham isimlerinde de durum böyledir; nitekim { عَمَّ يَتَساءَلُونَ } [Nebe: 1], { مِنْ أَيِّ شَيْءٍ خَلَقَهُ } [Abese: 18] ayetlerinde ve Arapların "alâme", "ilâme", "hattâme" demelerinde ve { فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْراها } [Nâziât: 43] ayetinde olduğu gibi.
وَأُجِيبَ الِاسْتِفْهَامُ هُنَا بِقَوْلِهِ: تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ.
Buradaki istifhama { تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ } “Onlar, her günahkâr yalancıya inerler” kavliyle cevap verilmiştir.
وكُلِّ هُنَا مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْنَى التَّكْثِيرِ، أَيْ عَلَى كَثِيرٍ مِنَ الْأَفَّاكِينَ وَهُمُ الْكُهَّانُ، قَالَ النَّابِغَةُ:
Buradaki { كُلِّ } çokluk manasında kullanılmıştır; yani kâhinler olan pek çok yalancıya [inerler]. Nâbiğa şöyle demiştir:
وَكُلِّ صَمُوتٍ نَثْلَةٍ تُبَّعِيَّةٍ ... وَنَسْجُ سُلَيْمٍ كُلَّ قَمْصَاءَ ذَائِلُ
"Ve Tubba' yapımı geniş, her sessiz zırh... Ve Süleym kabilesinin dokuduğu dökümlü geniş zırhlar."
وَالْأَفَّاكُ كَثِيرُ الْإِفْكِ، أَيِ الْكَذِبُ، وَالْأَثِيمُ كَثِيرُ الْإِثْمِ. وَإِنَّمَا كَانَ الْكَاهِنُ أَثِيمًا لِأَنَّهُ يَضُمُّ إِلَى كَذِبِهِ تَضْلِيلَ النَّاسِ بِتَمْوِيهِ أَنَّهُ لَا يَقُولُ إِلَّا صِدْقًا، وَأَنَّهُ يَتَلَقَّى الْخَبَرَ مِنَ الشَّيَاطِينِ الَّتِي تَأْتِيهِ بِخَبَرِ السَّمَاءِ.
Effâk (أَفَّاك); ifki, yani yalanı çok olan demektir. Esîm (أَثِيم); günahı çok olan demektir. Kâhinin günahkâr olması ise, yalanına ilaveten sadece doğruyu söylediği ve haberi kendisine göğün haberini getiren şeytanlardan aldığı vehmini vererek insanları saptırmasından ötürüdür.
وَجُعِلَ لِلشَّيَاطِينِ تَنَزَّلُ لِأَنَّ اتِّصَالَهَا بِنُفُوسِ الْكُهَّانِ يَكُونُ بِتَسَلْسُلِ تَمَوُّجَاتٍ فِي الْأَجْوَاءِ الْعُلْيَا كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ.
Şeytanlar için "inme" (tenezzül) fiili kullanılmıştır; çünkü onların kâhinlerin nefisleriyle irtibatı, Hicr Suresi'nde daha önce geçtiği üzere yüce fezalardaki dalgalanmaların silsilesiyle gerçekleşir.
ويُلْقُونَ السَّمْعَ صِفَةٌ لِ كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ، أَيْ يُظْهِرُونَ أَنَّهُمْ يُلْقُونَ أَسْمَاعَهُمْ عِنْدَ مُشَاهَدَةِ كَوَاكِبَ لِتَتَنَزَّلَ عَلَيْهِمْ شَيَاطِينُهُمْ بِالْخَبَرِ، وَذَلِكَ مِنْ إِفْكِهِمْ وَإِثْمِهِمْ.
{ يُلْقُونَ السَّمْعَ } “[Şeytanlara] kulak verirler” ifadesi { كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ } için sıfattır; yani şeytanlarının kendilerine haberle inmesi için yıldızları gözlemlerken kulak kabarttıklarını gösterirler ki bu da onların ifk ve günahlarındandır.
وَإِلْقَاءُ السَّمْعِ: هُوَ شِدَّةُ الْإِصْغَاءِ حَتَّى كَأَنَّهُ إِلْقَاءٌ لِلسَّمْعِ مِنْ مَوْضِعِهِ، شَبَّهَ تَوْجِيهَ حَاسَّةِ السَّمْعِ إِلَى الْمَسْمُوعِ الْخَفِيِّ بِإِلْقَاءِ الْحَجَرِ مِنَ الْيَدِ إِلَى الْأَرْضِ أَوْ فِي الْهَوَاءِ قَالَ تَعَالَى: أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ [ق: ٣٧] ، أَيْ أَبْلَغُ فِي الْإِصْغَاءِ لِيَعِيَ مَا يُقَالُ لَهُ.
İlkâu's-sem' (إِلْقَاءُ السَّمْعِ): İşitmeyi yerinden fırlatırcasına şiddetle kulak vermektir; işitme duyusunu gizli bir sese yöneltmeyi, taşın elden yere veya havaya fırlatılmasına benzetmiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ } “Yahut hazır bulunup kulak verene” [Kâf: 37], yani kendisine söyleneni kavramak için can kulağıyla dinleyene.
وَهَذَا كَمَا أُطْلِقَ عَلَيْهِ إِصْغَاءٌ، أَيْ إِمَالَةُ السَّمْعِ إِلَى الْمَسْمُوعِ.
Bu, ona "isgâ" (إِصْغَاءٌ) denilmesi gibidir; yani işitmeyi duyulana meylettirmektir.
وَقَوْلُهُ: وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ أَيْ أَكْثَرُ هَؤُلَاءِ الْأَفَّاكِينَ كَاذِبُونَ فِيمَا يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ تَلَقَّوْهُ مِنَ الشَّيَاطِينِ وَهُمْ لَمْ يَتَلَقَّوْا مِنْهَا شَيْئًا، أَيْ وَبَعْضُهُمْ يَتَلَقَّى شَيْئًا قَلِيلًا مِنَ الشَّيَاطِينِ فَيَكْذِبُ عَلَيْهِ أَضْعَافَهُ.
{ وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ } “Ve onların çoğu yalancıdırlar” kavli, yani bu yalancıların çoğu şeytanlardan aldıklarını iddia ettikleri şeylerde yalancıdırlar, halbuki onlardan hiçbir şey almamışlardır; bir kısmı ise şeytanlardan pek az bir şey alır da üzerine kat kat yalan ekler demektir.
فَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ سُئِلَ عَنِ الْكُهَّانِ فَقَالَ: «لَيْسُوا بِشَيْءٍ» قِيلَ: يَا
Nitekim sahih hadiste Hz. Peygamber'e ﷺ kâhinler hakkında sorulmuş, o da: “Onlar bir şey değildirler” buyurmuştur. Denildi ki: "Ey
رَسُولَ اللَّهِ فَإِنَّهُمْ يُحَدِّثُونَ أَحْيَانًا بِالشَّيْءِ يَكُونُ حَقًّا. فَقَالَ: «تِلْكَ الْكَلِمَةُ مِنَ الْحَقِّ يَخْطِفُهَا الْجِنِّيُّ فَيَقُرُّهَا فِي أُذُنِ وَلَيِّهِ قَرَّ الدَّجَاجَةِ فَيَخْلِطُونَ عَلَيْهَا أَكْثَرَ مِنْ مِائَةِ كِذْبَةٍ»
Allah'ın Resulü! Onlar bazen bir şey söylerler de doğru çıkar." Bunun üzerine şöyle buyurdu: “O doğru söz, cinin kapıp da tavuğun gıdaklaması gibi dostunun kulağına fısıldadığı kelimedir; onlar ise ona yüzden fazla yalan karıştırırlar.”
. فَهُمْ أَفَّاكُونَ وَهُمْ مُتَفَاوِتُونَ فِي الْكَذِبِ فَمِنْهُمْ أَفَّاكُونَ فِيمَا يَزِيدُونَهُ عَلَى خَبَرِ الْجِنِّ، وَمِنْهُمْ أَفَّاكُونَ فِي أَصْلِ تَلَقِّي شَيْءٍ مِنَ الْجِنِّ، وَلَمَّا كَانَ حَالُ الْكُهَّانِ قَدْ يَلْتَبِسُ عَلَى ضُعَفَاءِ الْعُقُولِ بِبَعْضِ أَحْوَالِ النُّبُوءَةِ فِي الْإِخْبَارِ عَنْ غَيْبٍ، وَأَسْجَاعُهُمْ قَدْ تَلْتَبِسُ بِآيَاتِ الْقُرْآن فِي بادىء النَّظَرِ.
Dolayısıyla onlar yalancıdırlar ve yalandaki dereceleri farklıdır; kimi cinin haberine ekledikleri şeylerde yalancıdır, kimi de cinden bir şey alma iddiasının aslında yalancıdır. Kâhinlerin hali aklı zayıf olanlara gaybdan haber verme hususunda peygamberliğin bazı halleriyle iltibas edebileceğinden ve onların seci'li sözleri ilk bakışta Kur'an ayetleriyle karışabileceğinden;
أَطْنَبَتِ الْآيَةُ فِي بَيَانِ مَاهِيَّةِ الْكَهَانَةِ وَبَيَّنَتْ أَنَّ قُصَارَاهَا الْإِخْبَارُ عَنْ أَشْيَاءَ قَلِيلَةٍ قَدْ تَصْدُقُ فَأَيْنَ هَذَا مِنْ هَدْيِ النَّبِيءِ وَالْقُرْآنِ وَمَا فِيهِ مِنَ الْآدَابِ وَالْإِرْشَادِ وَالتَّعْلِيمِ وَالْبَلَاغَةِ وَالْفَصَاحَةِ وَالصَّرَاحَةِ وَالْإِعْجَازِ وَلَا تَصَدِّي مِنْهُ لِلْإِخْبَارِ بِالْمُغَيَّبَاتِ. كَمَا قَالَ: وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ [الْأَنْعَام: ٥٠] فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِنْ هَذَا الْمَعْنى.
ayet kâhinliğin mahiyetini açıklamada sözü geniş tutmuş ve onun nihayetinin doğru çıkabilecek pek az şeyden haber vermek olduğunu beyan etmiştir. Nerede kaldı bu [kehanet], Peygamber'in ve Kur'an'ın hidayetinden ve onda bulunan adap, irşat, talim, belagat, fesahat, sarahat ve mucizeden? Üstelik o, gaybı haber verme iddiasında da bulunmaz; nitekim bu manadaki pek çok ayette { وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ } “Ben gaybı da bilmem” [En'âm: 50] buyurmuştur.
[٢٢٤- ٢٢٧]
[224- 227]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ٢٢٤ إِلَى ٢٢٧]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 224-227]
وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ (٢٢٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ (٢٢٥) وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ (٢٢٦) إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ (٢٢٧)
{ وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ (٢٢٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ (٢٢٥) وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ (٢٢٦) إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ (٢٢٧) } “Şairlere gelince, onlara da azgınlar uyar. Görmez misin ki onlar her vadide şaşkınca dolaşırlar? Ve onlar yapmadıkları şeyleri söylerler. Ancak iman edip salih ameller işleyenler, Allah'ı çokça zikredenler ve haksızlığa uğradıktan sonra kendilerini savunanlar müstesnadır. Zulmedenler ise nasıl bir inkılapla devrileceklerini yakında bileceklerdir!” (224-227)
كَانَ مِمَّا حَوَتْهُ كِنَانَةُ بُهْتَانِ الْمُشْرِكِينَ أَنْ قَالُوا فِي النَّبِيءِ ﷺ: هُوَ شَاعِرٌ، فَلَمَّا نَثَلَتِ الْآيَاتُ السَّابِقَةُ سِهَامَ كِنَانَتِهِمْ وَكَسَرَتْهَا وَكَانَ مِنْهَا قَوْلُهُمْ: هُوَ كَاهِنٌ، لَمْ يَبْقَ إِلَّا إِبْطَالُ قَوْلِهِمْ: هُوَ شَاعِرٌ، وَكَانَ بَيْنَ الْكَهَانَةِ وَالشِّعْرِ جَامِعٌ فِي خَيَالِ الْمُشْرِكِينَ إِذْ كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ لِلشَّاعِرِ شَيْطَانًا يُمْلِي عَلَيْهِ الشِّعْرَ وَرُبَّمَا سَمَّوْهُ الرَّئِيَّ، فَنَاسَبَ أَنْ يُقَارَنَ بَيْنَ تَزْيِيفِ قَوْلِهِمْ فِي الْقُرْآنِ: هُوَ شِعْرٌ، وَقَوْلِهِمْ فِي النَّبِيءِ ﷺ: هُوَ شَاعِرٌ، وَبَيْنَ قَوْلِهِمْ: هُوَ قَوْلُ كَاهِنٍ، كَمَا قَرَنَ بَيْنَهُمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما هُوَ بِقَوْلِ شاعِرٍ قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ وَلا بِقَوْلِ كاهِنٍ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ [الحاقة: ٤١، ٤٢] فَعَطَفَ هُنَا قَوْلَهُ: وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ عَلَى جُمْلَةِ: تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ [الشُّعَرَاء: ٢٢٢] .
Müşriklerin iftira sadaklarının içinde Hz. Peygamber ﷺ hakkında: "O bir şairdir" demeleri de vardı. Önceki ayetler onların sadaklarındaki okları saçıp kırınca ve bunlardan biri de "O bir kâhindir" sözleri olunca; geriye ancak "O bir şairdir" sözlerini iptal etmek kalmıştı. Müşriklerin muhayyilesinde kehanet ile şiir arasında ortak bir nokta vardı; zira şairin kendisine şiir ilham eden bir şeytanı olduğunu zanneder ve bazen buna "re'îy" (görünen cin) derlerdi. Dolayısıyla onların Kur'an hakkındaki "O bir şiirdir" ve Hz. Peygamber ﷺ hakkındaki "O bir şairdir" sözlerini çürütmek ile "O bir kâhin sözüdür" sözleri arasında bir mukayese yapmak uygun düştü; nitekim Yüce Allah: { وَما هُوَ بِقَوْلِ شاعِرٍ قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ وَلا بِقَوْلِ كاهِنٍ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ } “O bir şair sözü değildir; ne de az inanıyorsunuz! Bir kâhin sözü de değildir; ne de az düşünüyorsunuz!” [Hâkka: 41, 42] ayetinde bu ikisini bir arada zikretmiştir. Burada da { وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ } kavlini, { تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ } [Şuarâ: 222] cümlesine matuf kılmıştır.
وَلَمَّا كَانَ حَالُ الشُّعَرَاءِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ مُخَالِفًا لِحَالِ الْكُهَّانِ إِذْ لَمْ يَكُنْ لِمَلَكَةِ الشِّعْرِ اتِّصَالٌ مَا بِالنُّفُوسِ الشَّيْطَانِيَّةِ وَإِنَّمَا كَانَ ادِّعَاءُ ذَلِكَ مِنَ اخْتِلَاقِ بَعْضِ الشُّعَرَاءِ أَشَاعُوهُ بَيْنَ عَامَّةِ الْعَرَبِ، اقْتَصَرَتِ الْآيَةُ عَلَى نَفْيِ أَنْ يَكُونَ الرَّسُولُ
Şairlerin hakiki durumu kâhinlerin durumundan farklı olduğu için —çünkü şiir melekesinin şeytani nefislerle hiçbir irtibatı yoktu, bunun iddia edilmesi sadece bazı şairlerin uydurması olup bunu avam Araplar arasında yaymışlardı— ayet, Resul'ün
شَاعِرًا، وَأَنْ يَكُونَ الْقُرْآنُ شِعْرًا.
şair olmasını ve Kur'an'ın şiir olmasını nefyetmekle yetinmiştir;
دُونَ تَعَرُّضٍ إِلَى أَنَّهُ تَنْزِيلُ الشَّيَاطِينِ كَمَا جَاءَ فِي ذِكْرِ الْكَهَانَةِ.
kehanet zikrindeki gibi onun şeytanların indirmesi olduğuna değinmemiştir.
وَقَدْ كَانَ نَفَرٌ مِنَ الشُّعَرَاءِ بِمَكَّةَ يَهْجُونَ النَّبِيءَ ﷺ، وَكَانَ الْمُشْرِكُونَ يُعْنَوْنَ بِمَجَالِسِهِمْ وَسَمَاعِ أَقْوَالِهِمْ وَيَجْتَمِعُ إِلَيْهِمُ الْأَعْرَابُ خَارِجَ مَكَّةَ يَسْتَمِعُونَ أَشْعَارَهُمْ وَأَهَاجِيَهُمْ، أَدْمَجَتِ
Mekke'de şairlerden bir grup Hz. Peygamber'i ﷺ hicvederdi; müşrikler de onların meclislerine ve sözlerini dinlemeye özen gösterir, Mekke dışındaki bedeviler de onların şiirlerini ve hicivlerini dinlemek üzere yanlarına toplanırdı. Ayet,
الْآيَةُ حَالَ مَنْ يَتَّبِعُ الشُّعَرَاءَ بِحَالِهِمْ تَشْوِيهًا لِلْفَرِيقَيْنِ وَتَنْفِيرًا مِنْهُمَا. وَمِنْ هَؤُلَاءِ: النَّضِرُ بْنُ الْحَارِثِ، وَهُبَيْرَةُ بْنُ أَبِي وَهْبٍ وَمُسَافِعُ بْنُ عَبْدِ مَنَافٍ، وَأَبُو عَزَّةَ الْجُمَحِيُّ، وَابْنُ الزِّبَعْرَى، وَأُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ، وَأَبُو سُفْيَانَ ابْن الْحَارِثِ، وَأُمُّ جَمِيلٍ الْعَوْرَاءُ بِنْتُ حَرْبٍ زَوْجُ أَبِي لَهَبٍ الَّتِي لَقَّبَهَا الْقُرْآنُ: حَمَّالَةَ الْحَطَبِ [المسد: ٤] وَكَانَتْ شَاعِرَةً وَهِيَ الَّتِي قَالَتْ:
her iki fırkayı da çirkin göstermek ve onlardan nefret ettirmek için şairlere uyanların halini onların halleriyle meczetmiştir. Bunlardan bazıları şunlardır: Nadr b. el-Hâris, Hübeyre b. Ebî Vehb, Müsâfi' b. Abdimenâf, Ebû Azze el-Cumahî, İbnu'z-Ziba'râ, Ümeyye b. Ebi's-Salt, Ebû Süfyân b. el-Hâris ve Ebû Leheb'in karısı olup Kur'an'ın { حَمَّالَةَ الْحَطَبِ } “odun taşıyıcısı” [Mesed: 4] diye lakaplandırdığı tek gözlü Ümmü Cemîl bint Harb; o bir şaire idi ve şu sözü söyleyen oydu:
مُذَمَّمًا عَصَيْنَا وَأَمْرَهُ أَبَيْنَا وَدِينَهُ قَلَيْنَا فَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ نَفْيًا لِلشِّعْرِ أَنْ يَكُونَ مِنْ خُلُقِ النَّبِيءِ ﷺ وَذَمَّا لِلشُّعَرَاءِ الَّذِينَ تَصَدَّوْا لِهِجَائِهِ.
"Kınanmış olana isyan ettik, emrini reddettik ve dinine buğzettik." Dolayısıyla bu ayet, şiirin Hz. Peygamber'in ﷺ ahlakından olmasını nefyetmiş ve onu hicvetmeye yeltenen şairleri yermiştir.
فَقَوْلُهُ: يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ ذَمٌّ لِأَتْبَاعِهِمْ وَهُوَ يَقْتَضِي ذَمَّ الْمَتْبُوعِينَ بِالْأَحْرَى.
{ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ } kavli onların tâbilerini yermektir; bu da evleviyetle metbû olanların (kendilerine uyulanların) yerilmesini gerektirir.
وَالْغَاوِي: الْمُتَّصِفُ بِالْغَيِّ وَالْغَوَايَةُ، وَهِيَ الضَّلَالَةُ الشَّدِيدَةُ، أَيْ يَتَّبِعُهُمْ أَهْلُ الضَّلَالَةِ وَالْبِطَالَةِ الرَّاغِبُونَ فِي الْفِسْقِ وَالْأَذَى. فَقَوْلُهُ: يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ خَبَرٌ، وَفِيهِ كِنَايَةٌ عَنْ تَنْزِيهِ النَّبِيءِ ﷺ أَنْ يَكُونَ مِنْهُمْ فَإِنَّ أَتْبَاعَهُ خِيرَةُ قَوْمِهِمْ وَلَيْسَ فِيهِمْ أَحَدٌ مِنَ الْغَاوِينَ، فَقَدِ اشْتَمَلَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ عَلَى تَنْزِيهِ النَّبِيءِ ﷺ وَتَنْزِيهِ أَصْحَابِهِ وَعَلَى ذَمِّ الشُّعَرَاءِ وَذَمِّ أَتْبَاعِهِمْ وَتَنْزِيهِ الْقُرْآنِ عَنْ أَنْ يَكُونَ شِعْرًا.
el-Gâvî (الْغَاوِي): Gayy ve gavâyet ile vasıflanan kimsedir; bu da şiddetli sapıklıktır; yani fısk ve eziyete rağbet eden dalalet ve batıl ehli kimseler onlara uyarlar. { يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ } kavli bir haberdir ve Hz. Peygamber'in ﷺ onlardan olmaktan tenzih edilmesine kinayedir; zira onun tâbileri kavimlerinin en hayırlılarıdır ve aralarında azgınlardan hiç kimse yoktur. Dolayısıyla bu cümle Hz. Peygamber'in ﷺ tenzihini, ashabının tenzihini, şairlerin yerilmesini, onlara uyanların yerilmesini ve Kur'an'ın şiir olmaktan tenzihini ihtiva etmiştir.
وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ هُنَا يُظْهِرُ أَنَّهُ لِمُجَرَّدِ التَّقَوِّي وَالِاهْتِمَامِ بِالْمُسْنَدِ إِلَيْهِ لِلَفْتِ السَّمْعِ إِلَيْهِ وَالْمَقَامُ مُسْتَغْنٍ عَنِ الْحَصْرِ لِأَنَّهُ إِذَا كَانُوا يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ فَقَدِ انْتَفَى أَتْبَاعُهُمْ عَنِ الصَّالِحِينَ لِأَنَّ شَأْنَ الْمَجَالِسِ أَنْ يَتَّحِدَ أَصْحَابُهَا فِي النَّزْعَةِ كَمَا قِيلَ:
Müsnedün ileyhin burada fiilî müsnedden öne geçirilmesi, açıkça görüldüğü üzere sırf pekiştirme ve dinleyicinin dikkatini çekmek üzere müsnedün ileyhe ehemmiyet vermek içindir. Makam hasra (kısıtlamaya) ihtiyaç duyurmaz; çünkü onlara azgınlar uyuyorsa, salih kimselerin onlara uyması zaten nefyedilmiştir. Zira meclis ehlinin meyil bakımından birleşmesi âdettendir; nitekim şöyle denilmiştir:
عَنِ الْمَرْءِ لَا تَسْأَلْ وَسَلْ عَنْ قَرِينِهِ وَجَعَلَهُ فِي «الْكَشَّافِ» لِلْحَصْرِ، أَيْ لَا يَتَّبِعُهُمْ إِلَّا الْغَاوُونَ، لِأَنَّهُ أَصْرَحُ فِي نَفْيِ اتِّبَاعِ الشُّعَرَاءِ عَنِ الْمُسْلِمِينَ. وَهَذِهِ طَرِيقَتُهُ بِاطِّرَادٍ فِي تَقْدِيمِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ
"Kişiyi sorma, arkadaşını sor." ez-Zemahşerî el-Keşşâf'ta bunu hasır için kılmıştır; yani "onlara ancak azgınlar uyar" [demiştir]; çünkü bu, Müslümanların şairlere uymasını nefyetmede daha açıktır. Bu, onun müsnedün ileyhin habere takdiminde istikrarlı bir şekilde uyguladığı yöntemidir.
الْفِعْلِيِّ أَنَّهُ يُفِيدُ تَخْصِيصَهُ بِالْخَبَرِ، أَيْ قَصْرُ مَضْمُونِ الْخَبَرِ عَلَيْهِ، أَيْ فَهُوَ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ كَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٥] .
fiilî [habere takdiminin], onun haber ile tahsis edilmesini yani haberin mazmununun ona has kılınmasını ifade ettiğidir; dolayısıyla bu, Bakara Suresi'nde [15] yer alan { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah da onlarla alay eder” kavlinin tefsirinde daha önce açıklandığı gibi izafî bir kasırdır.
وَالرُّؤْيَةُ فِي أَلَمْ تَرَ قَلْبِيَّةٌ لِأَنَّ الْهُيَامَ وَالْوَادِي مُسْتَعَارَانِ لِمَعَانِي اضْطِرَابِ الْقَوْلِ فِي أَغْرَاضِ الشِّعْرِ وَذَلِكَ مِمَّا يُعْلَمُ لَا مِمَّا يُرَى.
{ أَلَمْ تَرَ } kavlindeki rü'yet (görme) kalbîdir (bilgi anlamındadır); çünkü başıboş dolaşma ve vadi [kelimeleri], şiir gayeleri hususundaki sözün tutarsızlığı ve dağınıklığı manaları için istiare kılınmıştır ve bu da görülen değil bilinen şeylerdendir.
وَالِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرِيٌّ، وَأُجْرِيَ التَّقْرِيرُ عَلَى نَفْيِ الرُّؤْيَةِ لِإِظْهَارِ أَنَّ الْإِقْرَارَ لَا مَحِيدَ عَنْهُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: قالَ أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَلِيداً [الشُّعَرَاء: ١٨] ، وَالْخِطَابُ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ.
İstifham takrirîdir; takrir, { قالَ أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَلِيداً } “[Firavun:] 'Biz seni aramızda bir çocukken büyütmedik mi?' dedi” [Şuarâ: 18] ayetinde geçtiği gibi, ikrardan kaçış olmadığını ortaya koymak amacıyla görmenin nefyi üzerine carî kılınmıştır. Hitap ise gayr-ı muayyenedir (belirli bir kimseye yönelik değildir).
وَضَمَائِرُ أَنَّهُمْ- ويَهِيمُونَ- ويَقُولُونَ- ويَفْعَلُونَ عَائِدَةٌ إِلَى الشُّعَرَاءِ.
{ أَنَّهُمْ } (onların), { يَهِيمُونَ } (dolaştıklarını), { يَقُولُونَ } (söylediklerini) ve { يَفْعَلُونَ } (yaparlar) zamirleri şairlere dönmektedir.
فَجُمْلَةُ: أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهَا مُؤَكِّدَةٌ لِمَا اقْتَضَتْهُ جُمْلَةُ: يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ مِنْ ذَمِّ الشُّعَرَاءِ بِطَرِيقِ فَحْوَى الْخِطَابِ.
{ أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ } “Görmedin mi, onlar her vadide şaşkınca dolaşırlar” cümlesi ve ona atfedilenler, { يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ } “onlara azgınlar uyar” cümlesinin fehvâ'l-hitâb (kavramın gereği) yoluyla gerektirdiği şairleri yerme hususunu tekit etmektedir.
وَمُثِّلَتْ حَالُ الشُّعَرَاءِ بِحَالِ الْهَائِمِينَ فِي أَوْدِيَةٍ كَثِيرَةٍ مُخْتَلِفَةٍ لِأَنَّ الشُّعَرَاءَ يَقُولُونَ فِي فُنُونٍ مِنَ الشِّعْرِ مِنْ هِجَاءٍ وَاعْتِدَاءٍ عَلَى أَعْرَاضِ النَّاسِ، وَمِنْ نَسِيبٍ وَتَشْبِيبٍ بِالنِّسَاءِ، وَمَدْحِ مَنْ يَمْدَحُونَهُ رَغْبَةً فِي عَطَائِهِ وَإِنْ كَانَ لَا يَسْتَحِقُّ الْمَدْحَ، وَذَمِّ مَنْ يَمْنَعُهُمْ وَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْفَضْلِ، وَرُبَّمَا ذَمُّوا مَنْ كَانُوا يَمْدَحُونَهُ وَمَدَحُوا مَنْ سَبَقَ لَهُمْ ذَمَّهُ.
Şairlerin hali, pek çok ve farklı vadilerde başıboş dolaşanların haline benzetilmiştir; çünkü şairler hiciv ve insanların ırzlarına saldırma, nesîb (aşk şiiri) ve kadınlara teşbîb (gazel okuma), övgüyü hak etmese bile bahşiş alma arzusuyla birini övme, erdemli bir kimse olsa dahi kendilerine mani olanı yerme gibi şiirin türlü kollarında söz söylerler; hatta kimi zaman daha önce övdüklerini yerer, daha önce yerdiklerini de överler.
وَالْهُيَامُ: هُوَ الْحَيْرَةُ وَالتَّرَدُّدُ فِي الْمَرْعَى. وَالْوَادِ: الْمُنْخَفِضُ بَيْنَ عُدْوَتَيْنِ. وَإِنَّمَا تَرْعَى الْإِبِلُ الْأَوْدِيَةَ إِذَا أَقْحَلَتِ الرُّبَى، وَالرُّبَى أَجْوَدُ كَلَأً، فَمُثِّلَ حَالُ الشُّعَرَاءِ بِحَالِ الْإِبِلِ الرَّاعِيَةِ فِي الْأَوْدِيَةِ مُتَحَيِّرَةً، لِأَنَّ الشُّعَرَاءَ فِي حِرْصٍ عَلَى الْقَوْلِ لِاخْتِلَابِ النُّفُوسِ.
el-Huyâm (الْهُيَامُ): Otlakta şaşkınlık ve kararsızlık içinde dolaşmaktır. el-Vâdî (الْوَادِي): İki tepe arasındaki çukur alandır. Develer vadilerde ancak yüksek yerler (tepeler) kurak kaldığında otlarlar; oysa yüksek yerlerin otu daha kalitelidir. Dolayısıyla şairlerin hali, vadilerde şaşkınca otlayan develerin haline benzetilmiştir; çünkü şairler nefisleri büyülemek için söz söylemeye pek düşkündürler.
وكُلِّ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْكَثْرَةِ. رُوِيَ أَنَّهُ انْدَسَّ بَعْضُ الْمَزَّاحِينَ فِي زُمْرَةِ الشُّعَرَاءِ عِنْدَ بَعْضِ الْخُلَفَاءِ فَعَرَفَ الْحَاجِبُ الشُّعَرَاءَ، وَأَنْكَرَ هَذَا الَّذِي انْدَسَّ فِيهِمْ، فَقَالَ لَهُ: هَؤُلَاءِ الشُّعَرَاءُ وَأَنْتَ مِنَ الشُّعَرَاءِ؟ قَالَ: بَلْ أَنَا مِنَ الْغَاوِينَ، فَاسْتَطْرَفَهَا.
{ كُلِّ } çokluk manasında kullanılmıştır. Rivayet edildiğine göre şakacı bir kimse bazı halifelerin huzurundaki şairler topluluğunun arasına karışmıştı. Kapıcı şairleri tanıdı, fakat aralarına sızan bu adamı yadırgadı ve ona: "Bunlar şairlerdir; sen de şairlerden misin?" dedi. Adam: "Hayır, ben azgınlardanım (onlara uyanlardanım)" cevabını verdi; kapıcı da bu nükteyi pek hoş ve zarif buldu.
وَشَفَّعَ مَذَمَّتَهُمْ هَذِهِ بِمَذَمَّةِ الْكَذِبِ فَقَالَ: وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ، وَالْعَرَبُ يَتَمَادَحُونَ بِالصِّدْقِ وَيُعَيِّرُونَ بِالْكَذِبِ، وَالشَّاعِرُ يَقُولُ مَا لَا يَعْتَقِدُ وَمَا يُخَالِفُ الْوَاقِعَ حَتَّى قِيلَ: أَحْسَنُ الشَّعْرِ أَكْذَبُهُ، وَالْكَذِبُ مَذْمُومٌ فِي الدِّينِ الْإِسْلَامِيِّ فَإِنْ
[Allah Teâlâ] onların bu yerilmesini yalanın yerilmesiyle birleştirip şöyle buyurdu: { وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ } “ve gerçekten onlar yapmadıkları şeyleri söylerler.” Araplar doğrulukla birbirlerini över, yalanla ise kınarlardı. Şair ise inanmadığı ve gerçeğe aykırı olan şeyleri söyler; hatta "Şiirin en güzeli, en yalan olanıdır" denilmiştir. Oysa yalan İslam dininde yerilmiştir; şu halde
كَانَ الشِّعْرُ كَذِبًا لَا قَرِينَةَ عَلَى مُرَادِ صَاحِبِهِ فَهُوَ قَبِيحٌ، وَإِنْ كَانَ عَلَيْهِ قَرِينَةٌ كَانَ كَذِبًا مُعْتَذَرًا عَنْهُ فَكَانَ غَيْرَ مَحْمُودٍ.
eğer şiir, sahibinin kastına dair bir karine bulunmayan bir yalandan ibaretse çirkindir; şayet buna dair bir karine varsa, mazereti olan bir yalandır ve yine de övgüye değer değildir.
وَفِي هَذَا إِبْدَاءٌ لِلْبَوْنِ الشَّاسِعِ بَيْنَ حَالِ الشُّعَرَاءِ وَحَالِ النَّبِيءِ ﷺ الَّذِي كَانَ لَا يَقُولُ إِلَّا حَقًّا وَلَا يُصَانِعُ وَلَا يَأْتِي بِمَا يُضَلِّلُ الْأَفْهَامَ.
Bunda şairlerin hali ile yalnızca hakkı söyleyen, dalkavukluk yapmayan ve zihinleri saptıracak şeyler getirmeyen Hz. Peygamber'in ﷺ hali arasındaki uçurumu ortaya koyma [gayesi] vardır.
وَمِنَ اللَّطَائِفِ أَنَّ الْفَرَزْدَقَ أَنْشَدَ عِنْدَ سُلَيْمَانَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ قَوْلَهُ:
Zarif nüktelerdendir ki el-Ferazdak, Süleyman b. Abdilmelik'in huzurunda şu beytini okudu:
فَبِتْنَ بِجَانِبَيَّ مُصَرَّعَاتٍ ... وَبِتُّ أَفُضُّ أَغْلَاقَ الْخِتَامِ
"İki yanımda yere serilmiş olarak gecelediler... Ben de bekâret mühürlerinin kilitlerini açarak geceledim."
فَقَالَ سُلَيْمَانُ: قَدْ وَجَبَ عَلَيْكَ الْحَدُّ. فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ دَرَأَ اللَّهُ عَنِّي الْحَدَّ بِقَوْلِهِ: وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ. وَرُوِيَ أَنَّ النُّعْمَانَ بْنَ عَدِيِّ بْنِ نَضْلَةَ كَانَ عَامِلًا لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَقَالَ شِعْرًا:
Bunun üzerine Süleyman: "Sana had cezası vacip oldu" dedi. el-Ferazdak: "Ey Müminlerin Emiri! Allah { وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ } 've gerçekten onlar yapmadıkları şeyleri söylerler' kavliyle benden had cezasını defetmiştir" dedi. Rivayet edildiğine göre Nu'mân b. Adî b. Nadle, Ömer b. el-Hattâb'ın valisi idi ve şu şiiri söyledi:
مَنْ مُبْلِغُ الْحَسْنَاءِ أَنَّ حَلِيلَهَا ... بِمَيْسَانَ يُسْقَى فِي زُجَاجٍ وَحَنْتَمِ
"O güzel kadına kim haber verir ki kocası... Meysân'da cam ve topraktan şarap kadehlerinden içirilmektedir."
إِلَى أَنْ قَالَ:
Şöyle diyene kadar devam etti:
لَعَلَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ يَسُوءُهُ ... تَنَادُمُنَا بِالْجَوْسَقِ الْمُتَهَدِّمِ
"Belki de Müminlerin Emiri'ni üzer... Yıkık köşkteki kadeh arkadaşlığımız."
فَبَلَّغَ ذَلِكَ عُمَرَ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ بِالْقُدُومِ عَلَيْهِ وَقَالَ لَهُ: أَيْ وَاللَّهِ إِنِّي لَيَسُوءُنِي ذَلِكَ وَقَدْ وَجَبَ عَلَيْكَ الْحَدُّ، فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَا فَعَلْتُ شَيْئًا مِمَّا قُلْتُ وَإِنَّمَا كَانَ فَضْلَةً مِنَ الْقَوْلِ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: أَمَّا عُذْرُكَ فَقَدْ دَرَأَ عَنْكَ الْحَدَّ وَلَكِنْ لَا تَعْمَلُ لِي عَمَلًا أَبَدًا وَقَدْ قُلْتَ مَا قُلْتَ.
Bu durum Ömer'e ulaşınca ona huzuruna gelmesini emretti ve: "Evet, vallahi bu beni üzdü ve sana had cezası vacip oldu" dedi. Bunun üzerine o: "Ey Müminlerin Emiri! Söylediklerimden hiçbirini yapmadım, bu sadece boş bir laftı; nitekim Allah Teâlâ { وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ } 've gerçekten onlar yapmadıkları şeyleri söylerler' buyurmuştur" dedi. Ömer de ona: "Mazeretin senden had cezasını defetti; ancak sen bu sözleri söylemişken artık ebediyen benim için bir işte çalışamazsın" dedi.
وَقَدْ كُنِّيَ بِاتِّبَاعِ الْغَاوِينَ إِيَّاهُمْ عَنْ كَوْنِهِمْ غَاوِينَ، وَأُفِيدَ بِتَفْظِيعِ تَمْثِيلِهِمْ بِالْإِبِلِ الْهَائِمَةِ تَشْوِيهُ حَالَتِهِمْ، وَأَنَّ ذَلِكَ مِنْ أَجْلِ الشِّعْرِ كَمَا يُؤْذِنُ بِهِ إِنَاطَةُ الْخَبَرِ بِالْمُشْتَقِّ، فَاقْتَضَى ذَلِكَ أَنَّ الشِّعْرَ مَنْظُورٌ إِلَيْهِ فِي الدِّينِ بِعَيْنِ الْغَضِّ مِنْهُ، وَاسْتِثْنَاءُ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِلَخْ ... مِنْ عُمُومِ الشُّعَرَاءِ، أَيْ مِنْ حُكْمِ ذَمِّهِمْ. وَبِهَذَا الِاسْتِثْنَاءِ تَعَيَّنَ أَنَّ الْمَذْمُومِينَ هُمْ شُعَرَاءُ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ شَغَلَهُمُ الشِّعْرُ عَنْ سَمَاعِ الْقُرْآنِ وَالدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ.
Azgınların onlara uyması [ifadesi]yle onların da azgın oldukları kinaye yoluyla anlatılmış; başıboş develere benzetilmelerinin çirkinliğiyle de onların hallerinin kötülüğü bildirilmiştir. Hükmün türemiş bir isme bağlanmasının da hissettirdiği üzere, bunun şiir sebebiyle olduğu ifade edilmiştir. Dolayısıyla bu [ifade], dinde şiire değerini düşürme nazarıyla bakıldığını gerektirmiştir. { إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna...” [ifadesiyle yapılan] istisna ise şairlerin umumundan, yani onların yerilmesi hükmündendir. Bu istisna ile yerilenlerin, şiirin kendilerini Kur’an’ı dinlemekten ve İslam’a girmekten alıkoyduğu müşrik şairler olduğu belirlenmiş oldu.
وَمَعْنَى: وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً أَيْ كَانَ إِقْبَالُهُمْ على الْقُرْآن وَالْعِبَادَة أَكْثَرَ مِنْ إِقْبَالِهِمْ عَلَى الشِّعْرِ. وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا وَهُمْ مَنْ أَسْلَمُوا مِنَ الشُّعَرَاءِ وَقَالُوا الشِّعْرَ فِي هِجَاءِ الْمُشْرِكِينَ وَالِانْتِصَارِ لِلنَّبِيءِ ﷺ مِثْلَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا وَهَاجَرُوا إِلَى الْحَبَشَةِ، فَقَدْ قَالُوا شِعْرًا كَثِيرًا فِي ذَمِّ الْمُشْرِكِينَ. وَكَذَلِكَ مَنْ أَسْلَمُوا مِنَ الْأَنْصَارِ كَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَوَاحَةَ، وَحَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ وَمَنْ أَسْلَمَ بَعْدُ مِنَ الْعَرَبِ مِثْلُ لَبِيَدٍ، وَكَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ، وَسُحَيْمٍ عَبْدِ بَنِي الْحَسْحَاسِ، وَلَيْسَ ذِكْرُ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الشُّعَرَاءِ بِمُقْتَضِي كَوْنَ بَعْضِ السُّورَةِ مَدَنِيًّا كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْكَلَامِ عَلَى ذَلِكَ أَوَّلَ السُّورَةِ.
{ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً } “ve Allah'ı çokça zikredenler” kavlinin anlamı: Onların Kur'an'a ve ibadete yönelişi şiire yönelişlerinden daha çok idi demektir. { وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا } “ve zulme uğradıktan sonra haklarını savunanlar” ifadesi ise, Müslüman olup müşrikleri hicvetmek ve Hz. Peygamber'i ﷺ savunmak hususunda şiir söyleyen şairlerdir; tıpkı İslam'a girip Habeşistan'a hicret edenler gibi, zira onlar müşriklerin yerilmesi hususunda pek çok şiir söylemişlerdir. Keza Abdullah b. Revâha ve Hassân b. Sâbit gibi Ensâr'dan İslam'a girenler ile Lebîd, Kâ'b b. Züheyr ve Benî Has-hâs'ın kölesi Sümeyh gibi Araplardan sonradan Müslüman olan kimseler de böyledir. Mümin şairlerin zikredilmesi, surenin başındaki açıklamada geçtiği üzere, surenin bir kısmının Medenî olmasını gerektirmez.
وَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ لِلشِّعْرِ حَالَتَيْنِ: حَالَةٌ مَذْمُومَةٌ، وَحَالَةٌ مَأْذُونَةٌ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ ذَمَّهُ لَيْسَ لِكَوْنِهِ شِعْرًا وَلَكِنْ لِمَا حَفَّ بِهِ مِنْ مَعَانٍ وَأَحْوَالٍ اقْتَضَتِ الْمَذَمَّةَ، فَانْفَتَحَ بِالْآيَةِ لِلشِّعْرِ بَابُ قَبُولٍ وَمَدْحٍ فَحَقٌّ عَلَى أَهْلِ النَّظَرِ ضَبْطُ الْأَحْوَالِ الَّتِي تَأْوِي إِلَى جَانِبِ قَبُولِهِ أَوْ إِلَى جَانِبِ مَدْحِهِ، وَالَّتِي تَأْوِي إِلَى جَانِبِ رَفْضِهِ. وَقَدْ أَوْمَأَ إِلَى الْحَالَةِ الْمَمْدُوحَةِ قَوْلُهُ:
Ayet, şiirin iki hali olduğuna delalet etmiştir: Yerilen hal ve izin verilen hal. Böylece onun yerilmesinin şiir olmasından ötürü değil, yerilmeyi gerektiren birtakım mana ve durumların onu kuşatmasından dolayı olduğu kesinleşmiştir. Dolayısıyla ayetle birlikte şiir için bir kabul ve övgü kapısı açılmıştır; şu halde ilim ehline düşen, şiirin kabul veya övgü tarafına dahil olan halleri ile reddedilme tarafına dahil olan hallerini zapt edip belirlemektir. [Allah Teâlâ] övülen hale şu kavliyle işaret etmiştir:
وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا، وَإِلَى الْحَالَةِ الْمَأْذُونَةِ قَوْلُهُ: وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ.
{ وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا } “ve zulme uğradıktan sonra haklarını savunanlar”; izin verilen hale de { وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “ve salih ameller işleyenler” kavliyle [işaret etmiştir].
وَكَيْفَ وَقَدْ أَثْنَى النَّبِيءُ ﷺ عَلَى بَعْضِ الشِّعْرِ مِمَّا فِيهِ مَحَامِدُ الْخِصَالِ واستنصت أَصْحَابه
Nasıl olmasın ki? Hz. Peygamber ﷺ içinde övgüye değer hasletler bulunan bazı şiirleri övmüş ve ashabını
لشعر كَعْبَ بْنَ زُهَيْرٍ مِمَّا فِيهِ دِقَّةُ صِفَاتِ الرَّوَاحِلِ الْفَارِهَةِ، عَلَى أَنَّهُ أَذِنَ لِحَسَّانَ فِي مُهَاجَاةِ الْمُشْرِكِينَ وَقَالَ لَهُ: «كَلَامُكَ أَشُدُّ عَلَيْهِمْ مِنْ وَقْعِ النَّبْلِ..» وَقَالَ لَهُ: «قُلْ وَمَعَكَ رُوحُ الْقُدُسِ» . وَسَيَأْتِي شَيْءٌ مِنْ هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ فِي سُورَةِ يس [٦٩] . وَأَجَازَ عَلَيْهِ كَمَا أَجَازَ كَعْبَ بْنَ زُهَيْرٍ فَخَلَعَ عَلَيْهِ بُرْدَتَهُ، فَتِلْكَ حَالَةٌ مَقْبُولَةٌ لِأَنَّهُ جَاءَ مُؤْمِنًا.
Kâ'b b. Züheyr'in kusursuz binek develerinin niteliklerini incelikle anlatan şiirini dinlemeleri için susturmuştur. Bununla birlikte Hassân'a müşrikleri hicvetmesi için izin vermiş ve ona: «Sözlerin onlara ok isabet etmesinden daha şiddetlidir..» ve «Söyle, Rûhu'l-Kudüs seninledir» buyurmuştur. Yâsîn Suresi'ndeki [69] { وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ } “Biz ona şiir öğretmedik, bu ona yaraşmaz da” ayetinde buna dair açıklamalar gelecektir. Kâ'b b. Züheyr'i ödüllendirdiği ve ona hırkasını hediye ettiği gibi [şairlere] bahşiş vermiştir; işte bu makbul bir haldir, çünkü o mümin olarak gelmiştir.
وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ عَلَى الْمِنْبَرِ: «أَصْدَقُ كَلِمَةٍ، أَوْ أَشْعَرُ كَلِمَةٍ قَالَتْهَا الْعَرَبُ كَلِمَةُ لَبِيَدٍ:
Ebû Hüreyre şöyle demiştir: Resûlullah'ı ﷺ minber üzerinde şöyle derken işittim: «Arapların söylediği en doğru söz -yahut en şairane söz- Lebîd'in şu sözüdür:
أَلَا كُلُّ شَيْءٍ مَا خَلَا اللَّهَ بَاطِلٌ»
Bilin ki Allah'tan başka her şey batıldır.»
وَكَانَ يَسْتَنْشِدُ شِعْرَ أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ لِمَا فِيهِ مِنَ الْحِكْمَةِ وَقَالَ: «كَادَ أُمَيَّةُ أَنْ يسلم» ، وَأمر حسّانا بِهِجَاءِ الْمُشْرِكِينَ وَقَالَ لَهُ: «قُلْ وَمَعَكَ رُوحُ الْقُدُسِ» . وَقَالَ لِكَعْبِ بْنِ مَالِكٍ: «لَكَلَامُكَ أَشُدُّ عَلَيْهِمْ مِنْ وَقْعِ النَّبْلِ» .
İçindeki hikmetten ötürü Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şiirini okumasını ister ve: «Ümeyye neredeyse Müslüman olacaktı» derdi. Hassân'a müşrikleri hicvetmesini emretmiş ve ona: «Söyle, Rûhu'l-Kudüs seninledir» demiştir. Kâ'b b. Mâlik'e de: «Muhakkak ki senin sözün onlara ok isabet etmesinden daha şiddetlidir» buyurmuştur.
رَوَى أَبُو بَكْرِ ابْن الْعَرَبِيِّ فِي «أَحْكَامِ الْقُرْآنِ» بِسَنَدِهِ إِلَى خُرَيْمِ بْنِ أَوْسِ بْنِ حَارِثَةَ أَنَّهُ قَالَ: هَاجَرْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ بِالْمَدِينَةِ مُنْصَرَفَهُ مِنْ تَبُوكَ فَسَمِعْتُ الْعَبَّاسَ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَمْتَدِحَكَ. فَقَالَ: قُلْ لَا يُفَضِّضُ اللَّهُ فَاكَ. فَقَالَ الْعَبَّاسُ:
Ebû Bekir İbnü'l-Arabî Ahkâmü'l-Kur'ân'da senediyle Hureym b. Evs b. Hârise'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'a Tebük'ten dönüşünde Medine'de hicret ettim ve Abbas'ın şöyle dediğini işittim: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ben seni övmek istiyorum.' Resûlullah: «Söyle, Allah ağzını bozmasın» buyurdu. Bunun üzerine Abbas:
مِنْ قَبْلِهَا طِبْتَ فِي الظِّلَالِ وَفِي مُسْتَوْدَعٍ حَيْثُ يَخْصِفُ الْوَرَقُ الْأَبْيَاتِ السَّبْعَةَ. فَقَالَ لَهُ النَّبِيءُ ﷺ: «لَا يُفْضِضِ اللَّهُ فَاكَ» .
"Bundan önce [cennet] gölgelerinde ve yaprakların yamandığı emanet yerinde tertemizdin" [diyerek başlayan] yedi beyti okudu. Bunun üzerine Peygamber ﷺ ona: «Allah ağzını bozmasın» buyurdu.
وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ دَخَلَ مَكَّةَ فِي عُمْرَةِ الْقَضَاءِ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ يَمْشِي بَيْنَ يَدَيْهِ يَقُولُ:
Tirmizî'nin Enes'ten rivayet ettiğine göre Peygamber ﷺ Kaza Umresi'nde Mekke'ye girmişti; Abdullah b. Revâha da onun önünde yürüyerek şöyle diyordu:
خَلُّوا بَنِي الْكُفَّارِ عَنْ سَبِيلِهِ الْيَوْمَ نَضْرِبُكُمْ عَلَى تَنْزِيلِهِ ضَرْبًا يُزِيلُ الْهَامَ عَنْ مَقِيلِهِ وَيُذْهِلُ الْخَلِيلَ عَنْ خَلِيلِهِ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: يَا ابْنَ رَوَاحَةَ فِي حَرَمِ اللَّهِ وَبَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ تَقُولُ الشِّعْرَ! فَقَالَ لَهُ النَّبِيءُ ﷺ: «خَلِّ عَنْهُ يَا عُمَرُ فَإِنَّهُ أَسْرَعُ فِيهِمْ مِنْ نَضْحِ النَّبْلِ» .
"Çekilin yolundan ey kâfir oğulları! Bugün onun indirilişi üzerine size öyle bir vuruşla vururuz ki başları yerinden uçurur ve dostu dostundan ayırır!" Bunun üzerine Ömer ona: "Ey İbn Revâha! Allah'ın hareminde ve Resûlullah'ın önünde mi şiir söylüyorsun!" dedi. Peygamber ﷺ de ona: «Bırak onu ey Ömer, çünkü bu sözler onlara ok yağdırmaktan daha çabuk tesir eder» buyurdu.
وَعَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا تَقُولُ فِي الشِّعْرِ؟ قَالَ: «إِنَّ الْمُؤْمِنَ يُجَاهِدُ بِسَيْفِهِ وَلِسَانِهِ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَكَأَنَّمَا تَنْضَحُونَهُمْ بِالنَّبْلِ»
ez-Zührî'den rivayet edildiğine göre Kâ'b b. Mâlik: "Ey Allah'ın Resûlü! Şiir hakkında ne buyurursun?" dedi. Peygamber ﷺ: «Mümin kılıcıyla ve diliyle cihad eder; nefsim kudret elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki sanki siz onlara ok yağdırıyorsunuz» buyurdu.
. وَلِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ شِعْرٌ كَثِيرٌ، وَكَثِيرٌ مِنْهُ غَيْرُ صَحِيحِ النِّسْبَةِ إِلَيْهِ.
Ali b. Ebî Tâlib'in pek çok şiiri vardır; fakat bunların çoğunun ona nispeti sahih değildir.
وَقَدْ بَيَّنَ الْقُرْطُبِيُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَفِي سُورَةِ النُّورِ الْقَوْلَ فِي التَّفْرِقَةِ بَيْنَ حَالَيِ الشِّعْرِ. وَكَذَلِكَ الشَّيْخُ عَبْدُ الْقَاهِرِ الْجُرْجَانِيُّ فِي أَوَّلِ كِتَابِ «دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ» .
Kurtubî Tefsir'inde bu surede ve Nûr Suresi'nde şiirin iki hali arasındaki ayrıma dair sözü açıklamıştır. Aynı şekilde Şeyh Abdülkâhir el-Cürcânî de Delâilü'l-İ'câz kitabının başında bunu açıklamıştır.
وَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ النَّظَرُ فِي مَعَانِي الشِّعْرِ وَحَالِ الشَّاعِرِ، وَلَمْ يَزَلِ الْعُلَمَاءُ يُعْنَوْنَ بِشِعْرِ الْعَرَبِ وَمَنْ بَعْدَهُمْ، وَفِي ذَلِكَ الشِّعْرِ تَحْبِيبٌ لِفَصَاحَةِ الْعَرَبِيَّةِ وَبَلَاغَتِهَا وَهُوَ آيِلٌ إِلَى غَرَضٍ شَرْعِيٍّ مِنْ إِدْرَاكِ بَلَاغَةِ الْقُرْآنِ.
Şiirin manalarına ve şairin haline bakılması vacip olmuştur; nitekim âlimler öteden beri Arap şiirine ve sonrakilerin şiirine özen göstermişlerdir. Bu şiirde Arapçanın fesahat ve belagatine sevgi aşılamak vardır ve bu da Kur'an'ın belagatini kavramak gibi şer'î bir gayeye varmaktadır.
وَمَعْنَى: مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا أَيْ مِنْ بَعْدِ مَا ظَلَمَهُمُ الْمُشْرِكُونَ بِالشَّتْمِ وَالْهِجَاءِ.
{ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا } “zulme uğradıktan sonra” kavlinin anlamı: Müşriklerin kendilerine sövme ve hicvetme suretiyle zulmetmelerinden sonra demektir.
وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ.
{ وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ } “Zulmedenler yakında nasıl bir inkılapla devrileceklerini (hangi dönüş yerine döneceklerini) bileceklerdir.”
نَاسَبَ ذِكْرُ الظُّلْمِ أَنْ يَنْتَقِلَ مِنْهُ إِلَى وَعِيدِ الظَّالِمِينَ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الْمُسْلِمِينَ بِالْأَذَى وَالشَّتْمِ بِأَقْوَالِهِمْ وَأَشْعَارِهِمْ. وَجُعِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي مَوْقِعِ التَّذْيِيلِ فَاقْتَضَتِ الْعُمُومَ فِي مُسَمَّى الظُّلْمِ الشَّامِلِ لِلْكُفْرِ وَهُوَ ظُلْمُ الْمَرْءِ نَفْسَهُ وَلِلْمَعَاصِي الْقَاصِرَةِ عَلَى النَّفْسِ كَذَلِكَ، وَلِلِاعْتِدَاءِ عَلَى حُقُوقِ النَّاسِ. وَقَدْ تَلَاهَا أَبُو بَكْرٍ فِي عَهْدِهِ إِلَى عُمَرَ بِالْخِلَافَةِ بَعْدَهُ، وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ لِلِاسْتِئْنَافِ.
Zulmün zikredilmesi, ondan zalimlerin tehdit edilmesine intikal etmeye uygun düşmüştür; onlar da sözleri ve şiirleriyle eziyet ve hakaret ederek Müslümanlara zulmeden müşriklerdir. Bu ayet tezyîl (tamamlayıcı ifade) konumunda kılınmış; böylece küfrü de kapsayan zulüm isminde umumilik gerektirmiştir; bu da kişinin kendisine zulmetmesidir, aynı şekilde sırf nefiste kalan günahları ve insanların haklarına tecavüzü de kapsar. Ebû Bekir, vefatından sonra hilafeti Ömer'e devrettiği ahidnamesinde bu ayeti okumuştur. Vav harfi ise istinaf için itirâzîdir (parantez içi cümledir).
وَهَذِهِ الْآيَةُ تحذير عَن غَمْصِ الْحُقُوقِ وَحَثٌّ عَنِ اسْتِقْصَاءِ الْجُهْدِ فِي النُّصْحِ لِلْأُمَّةِ وَهِيَ نَاطِقَةٌ بِأَهْيَبِ مَوْعِظَةٍ وَأَهْوَلِ وَعِيدٍ لِمَنْ تَدَبَّرَهَا لِمَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ مِنْ حَرْفِ التَّنْفِيسِ الْمُؤْذِنِ بِالِاقْتِرَابِ، وَمِنَ اسْمِ الْمَوْصُولِ الْمُؤْذِنِ بِأَنَّ سُوءَ الْمُنْقَلَبِ يَتَرَقَّبُ الظَّالِمِينَ لِأَجْلِ ظُلْمِهِمْ، وَمِنَ الْإِبْهَامِ فِي قَوْلِهِ: أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ إِذْ تَرَكَ تَبْيِينَهُ بِعِقَابٍ مُعَيَّنٍ لِتَذْهَلَ نُفُوسُ الْمُوعَدِينَ فِي كُلِّ مَذْهَبٍ مُمْكِنٍ مِنْ هَوْلِ الْمُنْقَلَبِ وَهُوَ عَلَى الْإِجْمَالِ مُنْقَلَبُ سُوءٍ.
Bu ayet hakların küçümsenip çiğnenmesinden bir sakındırma ve ümmete nasihat hususunda tüm gayreti sarf etmeye bir teşviktir; onu düşünen kimse için en heybetli vaaz ve en korkunç tehdidi dile getirmektedir. Zira yakınlığı bildiren tenfîs harfini (sin), kötü akıbetin zulümleri sebebiyle zalimleri gözlediğini bildiren ism-i mevsûlü ve { أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ } “nasıl bir dönüşle döneceklerini” kavlindeki müphemliği ihtiva etmiştir; zira tehdit edilen kimselerin nefislerinin dönülecek yerin dehşetinden ötürü mümkün olan her türlü ihtimale kapılıp gitmesi için belirli bir azapla açıklanması terk edilmiştir; bu ise özetle kötü bir akıbettir.
وَالْمُنْقَلَبُ: مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ مِنَ الِانْقِلَابِ وَهُوَ الْمَصِيرُ وَالْمَآلُ، لِأَنَّ الِانْقِلَابَ هُوَ الرُّجُوعُ. وَفِعْلُ الْعِلْمِ مُعَلَّقٌ عَنِ الْعَمَلِ بِوُجُودِ اسْمِ الِاسْتِفْهَامِ بَعْدَهُ. وَاسْمُ الِاسْتِفْهَامِ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِالنِّيَابَةِ عَنِ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ الَّذِي أُضِيفَ هُوَ إِلَيْهِ. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : وَكَانَ السَّلَفُ الصَّالِحُ يَتَوَاعَظُونَ بِهَا وَيَتَنَاذَرُونَ شِدَّتَهَا.
el-Münkalab (الْمُنْقَلَبُ): İnkilâb fiilinden mîmli masdardır; varılacak yer ve akıbettir, çünkü inkılap geri dönmektir. İlim fiili (ya'lemu), kendisinden sonra istifham isminin bulunması sebebiyle amelden ta'lik edilmiştir (amel etmesi askıya alınmıştır). İstifham ismi ise kendisine muzaf olduğu mef'ûl-i mutlak yerine kaim olarak nasb mahallindedir. ez-Zemahşerî el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: "Selef-i Sâlihîn bu ayetle birbirlerine vaaz eder ve onun şiddetinden ötürü birbirlerini sakındırırlardı."