مَفْعُولَيْ (رَأَيْتَ) . وثُمَّ جاءَهُمْ مَعْطُوفٌ عَلَى جُمْلَةِ الشُّرَطِ الْمُعْتَرِضَةِ، وثُمَّ فِيهِ لِلتَّرْتِيبِ وَالْمُهْلَةِ، أَيْ جَاءَهُمْ بَعْدَ سِنِينَ. وَفِيهِ رَمْزٌ إِلَى أَنَّ
{ رَأَيْتَ } fiilinin iki mefulünün yerine geçen ifade delalet etmiştir. { ثُمَّ جاءَهُمْ } mu'teriza olan şart cümlesine matuftur; buradaki { ثُمَّ } tertip ve mühlet (zaman aralığı) içindir, yani yıllar sonra onlara gelmiştir. Bunda,
الْعَذَابَ جَائِيهِمْ وَحَالٌّ بِهِمْ لَا مَحَالَةَ. وَمَا كانُوا يُوعَدُونَ مَوْصُولٌ وَصِلَتُهُ. وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: يُوعَدُونَهُ.
azabın muhakkak onlara geleceğine ve başlarına ineceğine dair bir işaret vardır. { مَا كانُوا يُوعَدُونَ } sıla ve mevsuldür. Âid zamir mahzuftur, takdiri: { يُوعَدُونَهُ } şeklindedir.
وَجُمْلَةُ: مَا أَغْنى عَنْهُمْ سَادَّةٌ مَسَدَّ مَفْعُولَيْ (رَأَيْتَ) لِأَنَّهُ مُعَلَّقٌ عَنِ الْعَمَلِ بِسَبَبِ الِاسْتِفْهَامِ بَعْدَهُ. وَمَا كانُوا يُمَتَّعُونَ مَوْصُولٌ وَصِلَتُهُ. وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: يُمَتَّعُونَهُ.
{ مَا أَغْنى عَنْهُمْ } cümlesi, kendisinden sonra gelen istifham sebebiyle ameli askıya alındığı için { رَأَيْتَ } fiilinin iki mefulünün yerine geçmiştir. { مَا كانُوا يُمَتَّعُونَ } sıla ve mevsuldür. Âid zamir mahzuftur, takdiri: { يُمَتَّعُونَهُ } şeklindedir.
وَالْمَعْنَى: أَعَلِمْتَ أَنَّ تَمْتِيعَهُمْ بِالسَّلَامَةِ وَتَأْخِيرَ الْعَذَابِ إِنْ فُرِضَ امْتِدَادُهُ سِنِينَ عَدِيدَةً غَيْرُ مُغْنٍ عَنْهُمْ شَيْئًا إِنْ جَاءَهُمُ الْعَذَابُ بَعْدَ ذَلِكَ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ أَلا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ وَحاقَ بِهِمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ [هود: ٨] ، وَذَلِكَ أَنَّ الْأُمُورَ بِالْخَوَاتِيمِ. فِي «تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ» : رَوَى ابْنُ شِهَابٍ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ كَانَ إِذَا أَصْبَحَ أَمْسَكَ بِلِحْيَتِهِ ثُمَّ قَرَأَ: أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِينَ ثُمَّ جاءَهُمْ مَا كانُوا يُوعَدُونَ مَا أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يُمَتَّعُونَ ثُمَّ يَبْكِي وَيَقُولُ:
Mana şudur: Onların esenlik içinde yaşatılıp yararlandırılmalarının ve azabın ertelenmesinin -şayet nice yıllar uzadığı varsayılsa bile- bundan sonra azap kendilerine geldiği takdirde onlara hiçbir fayda sağlamayacağını bildin mi? Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: { وَلَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ أَلا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ وَحاقَ بِهِمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Andolsun, eğer biz onlardan azabı sayılı bir süreye kadar ertelesek, mutlaka ‘Onu tutan nedir?’ derler. Bilesiniz ki o gün kendilerine geldiğinde, onlardan çevrilecek değildir ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatmış olacaktır” [Hûd: 8]. Zira işler sonuçlarına göredir. Kurtubî Tefsiri'nde şöyle geçer: İbn Şihâb, Ömer b. Abdilazîz'in sabahladığında sakalını tutup ardından { أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِينَ ثُمَّ جاءَهُمْ مَا كانُوا يُوعَدُونَ مَا أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يُمَتَّعُونَ } ayetini okuduğunu, sonra da ağlayıp şöyle dediğini rivayet etmiştir:
نَهَارُكَ يَا مَغْرُورُ سَهْوٌ وَغَفْلَةٌ ... وَلَيْلُكَ نَوْمٌ وَالرَّدَى لَكَ لَازِمٌ
Gündüzün ey aldanmış kişi, unutkanlık ve gaflettir... Gecen ise uykudur; helak ise senin ayrılmazındır.
فَلَا أَنْتَ فِي الْإِيقَاظِ يَقْظَانُ حَازِمٌ ... وَلَا أَنْتَ فِي النُّوَّامِ نَاجٍ فَسَالِمُ
Ne uyanıklar arasında uyanık ve ihtiyatlısın... Ne de uyuyanlar arasında kurtulmuş ve esendesin.
تُسَرُّ بِمَا يَفْنَى وَتَفْرَحُ بِالْمُنَى ... كَمَا سُرَّ بِاللَّذَّاتِ فِي النَّوْمِ حَالِمُ
Yok olup giden şeylerle sevinir, boş hayallerle ferahlarsın... Tıpkı uykuda lezzetlerle sevinen rüya gören gibi.
وَتَسْعَى إِلَى مَا سَوْفَ تَكْرَهُ غِبَّهُ ... كَذَلِكَ فِي الدُّنْيَا تَعِيشُ الْبَهَائِمُ
Ve sonundan hoşlanmayacağın şeyin peşinde koşarsın... İşte dünyada hayvanlar da böyle yaşar.
وَلَمْ أَقِفْ عَلَى صَاحِبِ هَذِهِ الْأَبْيَاتِ قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَلِأَبِي جَعْفَرٍ الْمَنْصُورِ قِصَّةٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَلَعَلَّ مَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ رُوِيَ مَثِيلُهُ عَن الْمَنْصُور.
Bu beyitlerin sahibine muttali olamadım. İbn Atiyye şöyle demiştir: Ebû Ca'fer el-Mansûr'un da bu ayetle ilgili bir kıssası vardır. Muhtemelen Ömer b. Abdilazîz'den rivayet edilenin bir benzeri Mansûr'dan da rivayet edilmiştir.
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : آيَة ٢٠٨]
[Şu'arâ Suresi (26), 208. Ayet]
وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ لَها مُنْذِرُونَ (٢٠٨)
{ وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ لَها مُنْذِرُونَ (٢٠٨) } “Biz uyarıcıları olmaksızın hiçbir memleketi helak etmedik.”
تَذْكِيرٌ لِقُرَيْشٍ بِأَنَّ الْقُرَى الَّتِي أَهْلَكَهَا اللَّهُ وَالَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ قَدْ كَانَ لَهَا رُسُلٌ يُنْذِرُونَهَا عَذَابَ اللَّهِ لِيَقِيسُوا حَالَتَهُمْ عَلَى أَحْوَالِ الْأُمَمِ الَّتِي قَبْلَهُمْ.
Kureyş'e, Allah'ın helak ettiği ve bu surede daha önce zikri geçen memleketlerin, kendi durumlarını kendilerinden önceki ümmetlerin durumlarıyla kıyaslasınlar diye, kendilerini Allah'ın azabıyla uyaran elçileri olduğuna dair bir hatırlatmadır.
وَالِاسْتِثْنَاءُ مِنْ أَحْوَالٍ مَحْذُوفَةٌ. وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ إِلَّا فِي حَالٍ لَهَا مُنْذِرُونَ. وَعُرِّيَتْ جُمْلَةُ الْحَالِ عَنِ الْوَاوِ اسْتِغْنَاءً عَنِ الْوَاوِ
İstisna mahzuf hâllerden yapılmıştır. Takdiri şöyledir: { وَمَا أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ إِلَّا فِي حَالٍ لَهَا مُنْذِرُونَ } (Biz hiçbir memleketi hiçbir hâlde helak etmedik, ancak uyarıcıları olan bir hâl müstesna). Hâl cümlesi, istisna harfi sayesinde vâv (و) harfine ihtiyaç duyulmadığından
بِحَرْفِ الِاسْتِثْنَاءِ، وَلَوْ ذُكِرَتِ الْوَاوُ لَجَازَ كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٤] إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ.
vâv'dan soyutlanmıştır. Şayet vâv zikredilseydi Hicr Suresi'ndeki [4] { إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ } “ancak onun bilinen bir yazgısı vardır” kavlinde olduğu gibi caiz olurdu.
وَعَبَّرَ عَنِ الرُّسُلِ بِصِفَةِ الْإِنْذَارِ لِأَنَّهُ الْمُنَاسِبُ للتهديد بالإهلاك.
Elçiler inzar (uyarma) sıfatıyla ifade edilmiştir; çünkü helak ile tehdit etmeye uygun olan budur.
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : آيَة ٢٠٩]
[Şu'arâ Suresi (26), 209. Ayet]
ذِكْرى وَما كُنَّا ظالِمِينَ (٢٠٩)
{ ذِكْرى وَما كُنَّا ظالِمِينَ (٢٠٩) } “[Bu bir] öğüttür; biz asla zalimler olmadık.”
أَيْ هَذِهِ ذِكْرَى، فَذِكْرَى فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى الْخَبَرِيَّةِ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ دَلَّتْ عَلَيْهِ قَرِينَةُ السِّيَاقِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَحْقَافِ [٣٥] بَلاغٌ أَيْ هَذَا بَلَاغٌ، وَفِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ [٥٢] هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَفِي سُورَةِ ص [٤٩] هَذَا ذِكْرٌ. وَالْمَعْنَى: هَذِهِ ذِكْرَى لَكُمْ يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ. وَهَذَا الْمَعْنَى هُوَ أَحْسَنُ الْوُجُوهِ فِي مَوْقِعِ قَوْلِهِ: ذِكْرى وَهُوَ قَوْلُ أَبِي إِسْحَاقَ الزَّجَّاجِ وَالْفَرَّاءِ وَإِنِ اخْتَلَفَا فِي تَقْدِيرِ الْمَحْذُوفِ قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: لَيْسَ فِي الشُّعَرَاءِ وَقْفٌ تَامٌّ إِلَّا قَوْلَهُ: إِلَّا لَها مُنْذِرُونَ [الشُّعَرَاء: ٢٠٨] .
Yani: “Bu bir öğüttür”; dolayısıyla { ذِكْرى }, Allah Teâlâ'nın Ahkâf Suresi'ndeki [35] “Bu bir tebliğdir” manasındaki { بَلاغٌ }, İbrâhîm Suresi'ndeki [52] { هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ } “Bu insanlara bir tebliğdir” ve Sâd Suresi'ndeki [49] { هَذَا ذِكْرٌ } “Bu bir zikirdir (öğüttür)” kavillerinde olduğu gibi, bağlam karinesinin delalet ettiği mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref konumundadır. Mana şudur: Ey Kureyş topluluğu, bu sizin için bir öğüttür. Bu mana, { ذِكْرى } kavlinin konumu hususundaki vecihlerin en güzelidir; mahzuf olanın takdiri hususunda ihtilaf etseler de bu, Ebû İshâk ez-Zeccâc ve el-Ferrâ'nın görüşüdür. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Bazı müfessirler “Şu'arâ Suresi'nde { إِلَّا لَها مُنْذِرُونَ } [Şu'arâ: 208] kavli dışında tam bir vakıf (durak) yoktur” demişlerdir.
وَقَدْ تَرَدَّدَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي مَوْقِعِ قَوْلِهِ: ذِكْرى بِوُجُوهٍ جَعَلَهَا جَمِيعًا عَلَى اعْتِبَارِ قَوْلِهِ: ذِكْرى تَكْمِلَةً لِلْكَلَامِ السَّابِقِ وَهِيَ غَيْرُ خَلِيَّةٍ عَنْ تَكَلُّفٍ. وَالذِّكْرَى: اسْمُ مَصْدَرِ ذَكَّرَ.
Zemahşerî ise { ذِكْرى } kavlinin konumu hususunda birtakım vecihler arasında tereddüt etmiş ve bunların hepsini { ذِكْرى } kavlini önceki kelamın bir tamamlayıcısı sayma esasına dayandırmıştır ki bunlar tekellüften (zorlamadan) uzak değildir. Zikrâ (ذِكْرَى), Zekkere (ذَكَّرَ) fiilinin ism-i masdarıdır.
وَجُمْلَةُ: وَما كُنَّا ظالِمِينَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً على ذِكْرى أَي نذكّركم وَلَا نظلم، وَأَن تكون حَالا من الضَّمِير الْمُسْتَتر فِي ذِكْرى لِأَنَّهُ كَالْمَصْدَرِ يَقْتَضِي مُسْنَدًا إِلَيْهِ، وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَمُفَادُ وَما كُنَّا ظالِمِينَ الْإِعْذَارُ لِكَفَّارِ قُرَيْشٍ وَالْإِنْذَارُ بِأَنَّهُمْ سَيَحِلُّ بِهِمْ هَلَاكٌ.
{ وَما كُنَّا ظالِمِينَ } cümlesinin { ذِكْرى } üzerine matuf olması caizdir; yani “size hatırlatırız ve zulmetmeyiz” demektir; yine { ذِكْرى } kelimesindeki müstetir (gizli) zamirden hâl olması da caizdir, çünkü o masdar gibi bir müsnedün ileyh gerektirir. Her iki veche göre de { وَما كُنَّا ظالِمِينَ } ifadesinin bildirdiği mana, Kureyş kâfirlerine mazeret bırakmamak (i'zar) ve başlarına bir helakin ineceğini haber verip uyarmaktır (inzar).
وَحَذْفُ مَفْعُولِ ظالِمِينَ لِقَصْدِ تَعْمِيمِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً [الْكَهْف: ٤٩] .
{ ظالِمِينَ } kelimesinin mefulünün hazfedilmesi, Allah Teâlâ'nın { وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً } “Rabbin hiç kimseye zulmetmez” [Kehf: 49] kavlinde olduğu gibi onu genelleştirme kastıyladır.
[٢١٠- ٢١٢]
[210-212]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ٢١٠ إِلَى ٢١٢]
[Şu'arâ Suresi (26), 210 ila 212. Ayetler]
وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ (٢١٠) وَما يَنْبَغِي لَهُمْ وَما يَسْتَطِيعُونَ (٢١١) إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ (٢١٢)
{ وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ (٢١٠) وَما يَنْبَغِي لَهُمْ وَما يَسْتَطِيعُونَ (٢١١) إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ (٢١٢) } “Onu şeytanlar indirmedi. Bu onlara hem yaraşmaz hem de güçleri yetmez. Şüphesiz onlar işitmekten uzak tutulmuşlardır.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ [الشُّعَرَاء: ١٩٢] وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ اسْتَدْعَاهُ تَنَاسُبُ الْمَعَانِي وَأَخْذُ بَعْضِهَا بِحُجَزِ بَعْضٍ تَفَنُّنًا فِي الْغَرَضِ. وَهَذَا رَدٌّ عَلَى
{ وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Muhakkak ki o, âlemlerin Rabbinin indirmesidir” [Şu'arâ: 192] cümlesine atıftır. Bu ikisi arasındaki kısım ise gayede çeşitlilik sağlamak maksadıyla manaların tenasübünün ve birbirini sımsıkı kavramasının gerektirdiği bir itirazdır (ara cümledir). Bu,
قَوْلِهِمْ فِي النَّبِيءِ ﷺ: هُوَ كَاهِنٌ قَالَ تَعَالَى: فَذَكِّرْ فَما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِكاهِنٍ وَلا مَجْنُونٍ [الطّور: ٢٩] ، وَزَعْمِهِمْ أَنَّ الَّذِي يَأْتِيهِ شَيْطَانٌ فَقَدْ قَالَتِ الْعَوْرَاءُ بِنْتُ حَرْبٍ امْرَأَةُ أَبِي لَهَبٍ لَمَّا تَخَلَّفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ قِيَامِ اللَّيْلِ لَيْلَتَيْنِ لِمَرَضٍ: أَرْجُو أَنْ يَكُونَ شَيْطَانُكَ قَدْ تَرَكَكَ.
onların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkındaki “O bir kâhindir” şeklindeki sözlerine -nitekim Allah Teâlâ: { فَذَكِّرْ فَما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِكاهِنٍ وَلا مَجْنُونٍ } “Öyleyse hatırlat/öğüt ver! Sen Rabbinin nimeti sayesinde ne bir kâhinsin ne de bir mecnun” [Tûr: 29] buyurmuştur- ve ona gelenin bir şeytan olduğu yönündeki iddialarına bir reddiyedir; nitekim Ebû Leheb'in karısı el-Avrâ bint Harb, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir hastalık sebebiyle iki gece teheccüde kalkamayınca: “Umarım şeytanın seni terk etmiştir” demiştir.
وَلِذَلِكَ كَانَ مِنْ جُمْلَةِ مَا رَاجَعَهُمْ بِهِ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ حِينَ شَاوَرَهُ الْمُشْرِكُونَ فِيمَا يَصِفُونَ النَّبِيءَ ﷺ وَقَالُوا: نَقُولُ: كَلَامُهُ كَلَامُ كَاهِنٍ، فَقَالَ: وَاللَّهِ مَا هُوَ بِزَمْزَمَتِهِ. وَكَلَامُ الْكُهَّانِ فِي مَزَاعِمِهِمْ مِنْ إِلْقَاءِ الْجِنِّ إِلَيْهِم وَإِنَّمَا هِيَ خَوَاطِرُ نُفُوسِهِمْ يَنْسُبُونَهَا إِلَى شَيَاطِينِهِمُ الْمَزْعُومَةِ. نُفِيَ عَنِ الْقُرْآنِ أَنْ يَكُونَ مِنْ ذَلِكَ الْقَبِيلِ، أَيِ الْكُهَّانُ لَا يَجِيشُ فِي نُفُوسِهِمْ
Bundan dolayı Velîd b. Mugîre de müşrikler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i ne ile vasfedecekleri hususunda kendisine danıştıklarında ve “'Onun sözü kâhin sözüdür' diyelim” dediklerinde, onlara karşı çıktığı hususların bir parçası olarak: “Vallahi onun sözü kâhin mırıltısı değildir” demiştir. Kâhinlerin sözleri ise, onların iddialarına göre cinlerin kendilerine ilham etmesidir; oysa bu sadece nefislerinin kuruntularıdır ve bunu hayali şeytanlarına nispet ederler. Kur'an'ın bu kabilden olduğu nefyedilmiştir; yani kâhinlerin nefislerinde
كَلَامٌ مِثْلُ الْقُرْآنِ فَمَا كَانَ لِشَيَاطِينِ الْكُهَّانِ أَنْ يُفِيضُوا عَلَى نُفُوسِ أَوْلِيَائِهِمْ مِثْلَ هَذَا الْقُرْآنِ.
Kur'an gibi bir söz kabarmaz (meydana gelmez); dolayısıyla kâhinlerin şeytanlarının da dostlarının nefislerine bu Kur'an'ın benzerini akıtmaları mümkün değildir.
فَالْكَهَانَةُ مِنْ كَذِبِ الْكُهَّانِ وَتَمْوِيهِهِمْ، وَأَخْبَارُ الْكُهَّانِ كُلُّهَا أَقَاصِيصُ وَسَّعَهَا النَّاقِلُونَ.
Kâhinlik, kâhinlerin yalanından ve yanıltmasından ibarettir; kâhinlerin haberlerinin tamamı da nakledenlerin abarttığı masallardır.
فَالتَّعْرِيفُ فِي السَّمْعِ لِلْعَهْدِ وَهُوَ مَا يَعْتَقِدُهُ الْعَرَبُ مِنْ أَنَّ الشَّيَاطِينَ تَسْتَرِقُ السَّمْعَ، أَيْ تَتَحَيَّلُ عَلَى الِاتِّصَالِ بِعِلْمِ مَا يَجْرِي فِي الْمَلَأِ الْأَعْلَى. ذَلِكَ أَنَّ الْكُهَّانَ كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ الْجِنَّ تَأْتِيهِمْ بِأَخْبَارِ مَا يُقَدَّرُ فِي الْمَلَأِ الْأَعْلَى مِمَّا سَيَظْهَرُ حُدُوثُهُ فِي الْعَالَمِ الْأَرْضِيِّ، فَلِذَلِكَ نُفِيَ هُنَا تَنَزُّلُ الشَّيَاطِينِ بِكَلَامِ الْقُرْآنِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْمُشْرِكِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّ الشَّيَاطِينَ تَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ بِأَخْبَارِ مَا سَيَكُونُ. وَبَيَانُ ذَلِكَ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ وَيَأْتِي فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ.
{ السَّمْعِ } kelimesindeki belirlilik ahd içindir; bu da Arapların, şeytanların kulak hırsızlığı yaptığına, yani Mele-i A'lâ'da cereyan eden şeylerin bilgisine ulaşmak için hileye başvurduğuna dair inançlarıdır. Çünkü kâhinler, cinlerin kendilerine Mele-i A'lâ'da takdir edilen ve yeryüzü âleminde meydana çıkacak olan hadiselerin haberlerini getirdiğini iddia ediyorlardı; bu sebeple müşriklerin şeytanların gökten geleceğe dair haberlerle indiği zannına binaen, burada şeytanların Kur'an kelamıyla inmesi nefyedilmiştir. Bunun açıklaması Hicr Suresi'nde geçmiş olup Sâffât Suresi'nde de gelecektir.
وَمَعْنَى: وَما يَنْبَغِي لَهُمْ مَا يَسْتَقِيمُ وَمَا يَصِحُّ، أَيْ لَا يَسْتَقِيمُ لَهُمْ تَلَقِّي كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى الَّذِي الشَّأْنُ أَنْ يَتَلَقَّاهُ الرُّوحُ الْأَمِينُ، وَمَا يَسْتَطِيعُونَ تَلَقِّيهِ لِأَنَّ النُّفُوسَ الشَّيْطَانِيَّةَ ظَلْمَانِيَّةٌ خَبِيثَةٌ بِالذَّاتِ فَلَا تَقْبَلُ الِانْتِقَاشَ بِصُوَرِ مَا يَجْرِي فِي عَالَمِ الْغَيْبِ، فَإِنَّ قَبُولَ فَيَضَانِ الْحَقِّ مَشْرُوطٌ بِالْمُنَاسَبَةِ بَيْنَ الْمَبْدَأِ وَالْقَابِلِ.
{ وَما يَنْبَغِي لَهُمْ } kavlinin manası: Uygun düşmez ve sahih olmaz, demektir; yani şanı Rûhu'l-Emîn tarafından telakki edilmek olan Allah Teâlâ'nın kelamını telakki etmek onlara uygun düşmez. Onu telakki etmeye güçleri de yetmez; çünkü şeytani nefisler bizzat karanlık ve habis olup gayb âleminde cereyan eden şeylerin suretleriyle nakşolunmayı kabul etmezler; zira hakkın feyzini kabul etmek, kaynak (mebde) ile kabul eden (kâbil) arasındaki münasebete bağlıdır.
فَضَمِيرُ يَنْبَغِي عَائِدٌ إِلَى مَا عَادَ عَلَيْهِ ضَمِيرُ بِهِ، أَيْ مَا يَنْبَغِي الْقُرْآنُ لَهُمْ، أَيْ مَا يَنْبَغِي أَنْ يَنْزِلُوا بِهِ كَمَا زَعَمَ الْمُشْرِكُونَ. وَمَفْعُولُ يَسْتَطِيعُونَ مَحْذُوفٌ، أَيْ مَا يَسْتَطِيعُونَهُ. وَأُعِيدَتِ الضَّمَائِرُ بِصِيغَةِ الْعُقَلَاءِ بَعْدَ أَنْ أَضْمَرَ لَهُمْ بِضَمِيرِ غَيْرِ الْعُقَلَاءِ فِي قَوْلِهِ: وَما تَنَزَّلَتْ اعْتِبَارًا بِمُلَابَسَةِ ذَلِكَ لِلْكُهَّانِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ أَنَّ صِنْفًا مِنَ الشَّيَاطِينِ يَتَهَيَّأُ لِلتَّلَقِّي بِمَا يُسَمَّى اسْتِرَاقُ السَّمْعِ وَأَنَّهُ يُصْرَفُ عَنْهُ بِالشُّهُبِ. وَاسْتُؤْنِفَ بِ إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ فَكَانَ
{ يَنْبَغِي } fiilinin zamiri, { بِهِ } ifadesindeki zamirin döndüğü yere döner; yani Kur'an onlara yaraşmaz; müşriklerin iddia ettiği gibi onunla inmeleri onlara yaraşmaz. { يَسْتَطِيعُونَ } fiilinin mefulü mahzuftur; yani “ona güç yetiremezler” demektir. Zamirler, { وَما تَنَزَّلَتْ } kavlinde akılsız varlık zamiriyle ifade edildikten sonra, durumun kâhinlerle olan irtibatı göz önüne alınarak akıllı varlıklar kipiyle döndürülmüştür. Hicr Suresi'nde, şeytanlardan bir zümrenin kulak hırsızlığı (istırâku's-sem') adı verilen telakkiye yeltendiği ve ondan şahaplarla uzaklaştırıldığı geçmişti. { إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ } “Şüphesiz onlar işitmekten uzak tutulmuşlardır” kavliyle istînâf yapılmıştır (yeni bir söze başlanmıştır); dolayısıyla
ذَلِكَ كَالْفَذْلَكَةِ لِمَا قَبْلَهُ وَهُوَ بِعُمُومِهِ يَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ التَّذْيِيلِ.
bu, kendisinden öncekiler için bir hülasa (özet) gibi olmuş ve umumiyeti sebebiyle tezyîl menzilesine inmiştir.
وَالْمَعْزُولُ: الْمُبْعَدُ عَنْ أَمْرٍ فَهُوَ فِي عُزْلَةٍ عَنْهُ. وَفِي هَذَا إِبْطَالٌ لِلْكَهَانَةِ مَنْ أَصْلِهَا وَهِيَ وَإِنْ كَانَتْ فِيهَا شَيْءٌ مِنَ الِاتِّصَالِ بِالْقُوَى الرُّوحِيَّةِ فِي سَالِفِ الزَّمَانِ فَقَدْ زَالَ ذَلِكَ مُنْذُ ظُهُور الْإِسْلَام.
Ma'zûl (مَعْزُول): Bir işten uzaklaştırılan kimsedir; dolayısıyla o işten tecrit edilmiş/uzak kalmış olur. Bunda kâhinliğin kökünden iptal edilmesi vardır. Her ne kadar geçmiş zamanda kâhinlikte ruhani kuvvetlerle bir irtibat bulunmuş olsa da İslâm'ın zuhurundan itibaren bu durum ortadan kalkmıştır.
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : آيَة ٢١٣]
[Şuarâ Suresi (26), Âyet 213]
فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ (٢١٣)
{ فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ } “Öyleyse sakın Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarıp yakarma; sonra azap edilenlerden olursun.” (213)
لَمَّا وَجَّهَ الْخِطَابَ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ مِنْ قَوْلِهِ: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ [الشُّعَرَاء: ١٩٣، ١٩٤] إِلَى هُنَا، فِي آيَاتٍ أَشَادَتْ بِنُزُولِ الْقُرْآنِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى وَحَقَّقَتْ صِدْقَهُ بِأَنَّهُ مَذْكُورٌ فِي كُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ السَّالِفِينَ وَشَهِدَ بِهِ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَأَنْحَى عَلَى الْمُشْرِكِينَ
{ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ } [Şuarâ: 193-194] kavlinden buraya kadar, Kur'an'ın Allah Teâlâ katından indirilişini öven, önceki peygamberlerin kitaplarında anılmış olduğunu ve İsrailoğulları âlimlerinin buna tanıklık ettiğini bildirerek onun doğruluğunu kesinleştiren ayetlerde hitap Hz. Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] yöneltilip müşriklere de
بِإِبْطَالِ مَا أَلْصَقُوهُ بِالْقُرْآنِ مِنْ بُهْتَانِهِمْ، لَا جَرَمَ اقْتَضَى ذَلِكَ ثُبُوتَ مَا جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ. وَأَصْلُ ذَلِكَ هُوَ إِبْطَالُ دِينِ الشِّرْكِ الَّذِي تَقَلَّدَتْهُ قُرَيْشٌ وَغَيْرُهَا وَنَاضَلَتْ عَلَيْهِ بِالْأَكَاذِيبِ فَنَاسَبَ أَنْ يَتَفَرَّعَ عَلَيْهِ النَّهْيُ عَنِ الْإِشْرَاكِ بِاللَّهِ وَالتَّحْذِيرِ مِنْهُ.
Kur'an'a isnat ettikleri iftiraları iptal etmek suretiyle şiddetle yüklenilince, hiç şüphesiz bu durum Kur'an'ın getirdiği şeylerin hak ve sabit olmasını gerektirmiştir. Bunun esası ise Kureyş ve diğerlerinin benimsediği ve yalanlarla savunduğu şirk dininin iptal edilmesidir. Dolayısıyla buna bağlı olarak Allah'a ortak koşmaktan nehyedilmesi ve bundan sakındırılması uygun düşmüştür.
فَقَوْلُهُ: فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ خِطَابٌ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ فَيَعُمُّ كُلَّ مَنْ يَسْمَعُ هَذَا الْكَلَامَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ مُوَجَّهًا إِلَى النَّبِيءِ ﷺ لِأَنَّهُ الْمُبَلِّغُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى فَلِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا النَّهْيِ وَقَعَ تَوْجِيهُهُ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ مَعَ تَحَقُّقِ أَنَّهُ مُنْتَهٍ عَنْ ذَلِكَ، فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ النَّهْيُ لِلَّذِينِ هُمْ مُتَلَبِّسُونَ بِالْإِشْرَاكِ، وَنَظِيرُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ [الزمر: ٦٥] . وَالْمَقْصُودُ مِنْ مِثْلِ ذَلِكَ الْخِطَابِ غَيْرُهُ مِمَّنْ يَبْلُغُهُ الْخِطَابُ.
{ فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Öyleyse sakın Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarıp yakarma” kavli, belirli olmayan bir kimseye hitap olup bu sözü işiten herkesi kapsar. Hitabın Hz. Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] yöneltilmiş olması da caizdir; zira o, Allah Teâlâ'dan tebliğ edendir. Bu nehyin önemine binaen, onun bundan kesinlikle uzak durduğu bilindiği halde hitap Hz. Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] yöneltilmiştir. Dolayısıyla nehyin şirke bulaşmış olanlara yönelik olduğu anlaşılır. Bunun bir benzeri de Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Andolsun, sana da senden öncekilere de şöyle vahyolunmuştur: Şayet ortak koşarsan, amelin kesinlikle boşa gider ve elbette hüsrana uğrayanlardan olursun!” [Zümer: 65]. Bu tür bir hitaptan asıl kastedilen, kendisine hitap ulaşan başkalarıdır.
فَالْمَعْنَى: فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَكُونُوا مِنَ الْمُعَذَّبِينَ. وَفِي هَذَا تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ أَنَّهُمْ سَيُعَذَّبُونَ لِلْعِلْمِ بِأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ وَأَصْحَابَهُ غير مُشْرِكين.
Mana şöyledir: “Öyleyse Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarıp yakarmayın, sonra azap edilenlerden olursunuz.” Hz. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] ve ashabının müşrik olmadıkları bilindiğine göre, bunda müşriklerin azap edileceklerine dair üstü kapalı bir ima (ta'rîz) vardır.
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : آيَة ٢١٤]
[Şuarâ Suresi (26), Âyet 214]
وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ (٢١٤)
{ وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } “En yakın akrabanı uyar.” (214)
عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ [الشُّعَرَاء:
[Bu emir], Allah Teâlâ'nın: { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ } “Uyarıcılardan olasın diye onu Rûhu'l-Emîn senin kalbine indirmiştir” [Şuarâ:
١٩٣، ١٩٤] ، فَهُوَ تَخْصِيصٌ بَعْدَ تَعْمِيمٍ لِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْخَاصِّ. وَوَجْهُ الِاهْتِمَامِ أَنَّهُمْ أَوْلَى النَّاسِ بِقَبُولِ
193-194] kavline matuftur; dolayısıyla bu hususi olana önem vermek için genellemeden sonra yapılan bir özelleştirmedir (tahsîs). Bu önemin gerekçesi ise onların,
نُصْحِهِ وَتَعْزِيزِ جَانِبِهِ وَلِئَلَّا يَسْبِقَ إِلَى أَذْهَانِهِمْ أَنَّ مَا يُلْقِيهِ الرَّسُولُ مِنَ الْغِلْظَةِ فِي الْإِنْذَارِ وَأَهْوَالِ الْوَعِيدِ لَا يَقَعُ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ قَرَابَةُ هَذَا الْمُنْذِرِ وَخَاصَّتُهُ. وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا
onun öğüdünü kabul etmeye ve ona destek olmaya insanların en layığı olmaları ve Resul'ün uyarıdaki sertliğinin ve tehdit dehşetlerinin, kendileri bu uyarıcının akrabası ve yakınları olduğu için kendilerine isabet etmeyeceğinin zihinlerine gelmesini engellemektir. Buna delil ise
قَوْلُهُ ﷺ فِي نِدَائِهِ لَهُمْ: «لَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا»
[Hz. Peygamber'in] ﷺ onlara seslenirken söylediği şu sözüdür: “Allah katında size hiçbir fayda sağlayamam.”
، وَأَنَّ فِيهِ تَعْرِيضًا بِقِلَّةِ رَعْيِ كَثِيرٍ مِنْهُمْ حَقَّ الْقَرَابَةِ إِذْ آذَاهُ كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَعَصَوْهُ مِثْلُ أَبِي لَهَبٍ فَلَا يَحْسَبُوا أَنَّهُمْ نَاجُونَ فِي الْحَالَتَيْنِ وَأَنْ يَعْلَمُوا أَنَّهُمْ لَا يُكْتَفَى مِنْ مُؤْمِنِهِمْ بِإِيمَانِهِ حَتَّى يَضُمَّ إِلَيْهِ الْعَمَلَ الصَّالِحَ فَهَذَا مِمَّا يَدْخُلُ فِي النَّذَارَةِ، وَلِذَلِكَ دَعَا النَّبِيءُ ﷺ عِنْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ قَرَابَتَهُ مُؤْمِنِينَ وَكَافِرِينَ.
Ayrıca bunda, Ebû Leheb gibi birçoğunun ona eziyet edip isyan etmesi sebebiyle çoğunun akrabalık hakkını gözetmediğine bir ima (ta'rîz) bulunmaktadır; dolayısıyla her iki durumda da kurtulmuş olduklarını sanmasınlar ve bilsinler ki, mümin olanlarının sadece imanıyla yetinilmeyecek, ona salih amel de katması gerekecektir. Bu da uyarı (nezâret) kapsamına giren hususlardandır. Bu sebeple Hz. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] bu ayet indiğinde akrabalarını hem müminleriyle hem de kâfirleriyle davet etmiştir.
فَفِي حَدِيثِ عَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ فِي «صَحِيحَيِ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ» يَجْمَعُهَا قَوْلُهُمْ: «لَمَّا نَزَلَتْ وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ عَلَى الصَّفَا فَدَعَا قُرَيْشًا فَجَعَلَ يُنَادِي: يَا بَنِي فِهْرٍ يَا بَنِي عَدِيٍّ، لِبُطُونِ قُرَيْشٍ حَتَّى اجْتَمَعُوا، فَجَعَلَ الرَّجُلُ إِذَا لَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يَخْرُجَ أَرْسَلَ رَسُولًا لِيَنْظُرَ مَا هُوَ، فَقَالَ: يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ، فَعَمَّ وَخَصَّ، يَا بَنِي كَعْبِ بْنِ لُؤَيٍّ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ، يَا بَنِي مُرَّةَ بْنِ كَعْبٍ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ، يَا بَنِي عَبْدِ شَمْسٍ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ، يَا بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ، يَا بَنِي
Nitekim Buhârî ve Müslim'in Sahihlerinde geçen Âişe, İbn Abbâs ve Ebû Hüreyre hadisinde onların ortak ifadesi şöyledir: “{ وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } ‘En yakın akrabanı uyar’ ayeti indiğinde Resulullah Safâ tepesine çıkıp Kureyş'i çağırdı ve Kureyş kabilelerine şöyle seslenmeye başladı: ‘Ey Fihroğulları! Ey Adiyoğulları!’ Nihayet toplandılar; öyle ki çıkamayan bir kimse ne olduğunu görmek için bir elçi gönderiyordu. Resulullah: ‘Ey Kureyş topluluğu!’ diyerek hem genel hem özel olarak şöyle buyurdu: ‘Ey Ka'b b. Lüeyyoğulları, kendinizi ateşten kurtarın! Ey Mürre b. Ka'boğulları, kendinizi ateşten kurtarın! Ey Abdüşemsoğulları, kendinizi ateşten kurtarın! Ey Abdümenâfoğulları, kendinizi ateşten kurtarın! Ey
هَاشِمٍ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ، يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ، اشْتَرُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ اللَّهِ لَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا، يَا عَبَّاسَ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ لَا أُغْنِي عَنْكَ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا، يَا صَفِيَّةُ عَمَّةَ رَسُولِ اللَّهِ لَا أُغْنِي عَنْكِ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا، يَا فَاطِمَةُ بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ سَلِينِي مِنْ مَالِي مَا شِئْتِ لَا أُغْنِي عَنْكِ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا، غَيْرَ أَنَّ لَكُمْ رَحِمًا سَأَبُلُّهَا بِبَلَالِهَا»
Hâşimoğulları, kendinizi ateşten kurtarın! Ey Abdülmuttaliboğulları, kendinizi ateşten kurtarın! Nefislerinizi Allah'tan satın alın, Allah katında size hiçbir fayda sağlayamam. Ey Abdülmuttalib oğlu Abbâs, Allah katında sana hiçbir fayda sağlayamam! Ey Resulullah'ın halası Safiyye, Allah katında sana hiçbir fayda sağlayamam! Ey Resulullah'ın kızı Fâtıma, malımdan dilediğini iste, Allah katında sana hiçbir fayda sağlayamam. Ancak aramızda bir akrabalık bağı vardır ki onu gereği gibi gözeteceğim (ıslatacağım).”
وَكَانَتْ صَفِيَّةُ وَفَاطِمَةُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَكَانَ إِنْذَارُهُمَا إِعْمَالًا لِفِعْلِ الْأَمْرِ فِي مَعَانِيهِ كُلِّهَا مِنَ الدَّعْوَةِ إِلَى الْإِيمَانِ وَإِلَى صَالِحِ الْأَعْمَالِ فَجَمَعَ النَّبِيءُ ﷺ بَيْنَ الْإِنْذَارِ مِنَ الشِّرْكِ وَالْإِنْذَارِ مِنَ الْمَعَاصِي لِأَنَّهُ أَنْذَرَ صَفِيَّةَ وَفَاطِمَةَ وَكَانَتَا مُسْلِمَتَيْنِ.
Safiyye ve Fâtıma müminlerdendi; onların uyarılması ise emir fiilinin, imana ve salih amellere davet gibi bütün anlamlarında işletilmesi içindi. Böylece Hz. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] şirkten sakındırma ile günahlardan sakındırmayı bir araya getirmiştir; çünkü Safiyye ve Fâtıma Müslüman oldukları halde onları da uyarmıştır.
وَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ: وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ صَعَدَ النَّبِيءُ [ﷺ] عَلَى الصَّفَا فَجَعَلَ يُنَادِي: يَا بَنِي فِهْرٍ يَا بَنِي عَدِيٍّ، لِبُطُونِ قُرَيْشٍ حَتَّى اجْتَمَعُوا فَجَعَلَ الرَّجُلُ إِذَا لَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يَخْرُجَ أَرْسَلَ رَسُولًا لِيَنْظُرَ مَا هُوَ، فَجَاءَ أَبُو لَهَبٍ وَقُرَيْشٌ فَقَالَ: أَرَأَيْتَكُمْ لَوْ أَخْبَرْتُكُمْ أَنَّ خَيْلًا بِالْوَادِي
Sahîh-i Buhârî'de İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: “{ وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } ‘En yakın akrabanı uyar’ ayeti indiğinde Hz. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] Safâ tepesine çıkıp Kureyş kabilelerine şöyle seslenmeye başladı: ‘Ey Fihroğulları! Ey Adiyoğulları!’ Nihayet toplandılar; öyle ki çıkamayan bir kimse ne olduğunu görmek için bir elçi gönderiyordu. Ebû Leheb ve Kureyş geldi. Resulullah şöyle buyurdu: ‘Şu vadide
تُرِيدُ أَنْ تُغِيرَ عَلَيْكُمْ أَكُنْتُمْ مُصَدِّقِيَّ؟
size baskın yapmak isteyen atlılar olduğunu söylesem bana inanır mıydınız?’
قَالُوا: نَعَمْ مَا جَرَّبْنَا عَلَيْكَ إِلَّا صِدْقًا. قَالَ: فَإِنِّي نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ. فَقَالَ أَبُو لَهَبٍ: تَبًّا لَكَ سَائِرَ الْيَوْمِ أَلِهَذَا جَمَعْتَنَا؟! فَنَزَلَتْ تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ مَا أَغْنى عَنْهُ مالُهُ وَما كَسَبَ
‘Evet, senden doğruluktan başka bir şey görmedik’ dediler. Buyurdu ki: ‘O halde ben, şiddetli bir azap öncesinde sizin için bir uyarıcıyım.’ Bunun üzerine Ebû Leheb: ‘Günün geri kalanında helak olasıca! Bizi bunun için mi topladın?!’ dedi. Bunun üzerine { تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ مَا أَغْنى عَنْهُ مالُهُ وَما كَسَبَ
[المسد: ١، ٢] .
} “Ebû Leheb'in iki eli kurusun; kurudu da! Malı da kazandıkları da ona fayda vermedi” [Mesed: 1-2] ayetleri indi.
وَهَذَا الْحَدِيثُ يَقْتَضِي أَنَّ سُورَةَ الشُّعَرَاءِ نَزَلَتْ قَبْلَ سُورَةِ أَبِي لَهَبٍ مَعَ أَنَّ سُورَةَ أَبِي لَهَبٍ عُدَّتِ السَّادِسَةَ فِي عداد نزُول السُّورِ، وَسُورَةَ الشُّعَرَاءِ عُدَّتِ السَّابِعَةَ وَالْأَرْبَعِينَ.
Bu hadis, Şuarâ Suresi'nin iniş sırasına göre kırk yedinci, Ebû Leheb Suresi'nin ise altıncı sure sayılmasına rağmen Şuarâ Suresi'nin Ebû Leheb Suresi'nden önce indiğini gerektirmektedir.
فَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَهُ: وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ نَزَلَ قَبْلَ سُورَةِ الشُّعَرَاءِ مُفْرَدًا، فَقَدْ جَاءَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» : لَمَّا نَزَلَتْ «وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ وَرَهْطَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ» وَأَنَّ ذَلِكَ نُسِخَ. فَلَعَلَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ أَوَّلَ مَرَّةٍ ثُمَّ نُسِخَتْ تِلَاوَتُهَا ثُمَّ أُعِيدَ نُزُولُ بَعْضِهَا فِي جملَة بِسُورَة الشُّعَرَاءِ.
Zahir olan şudur ki, { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } kavli Şuarâ Suresi'nden önce müstakil olarak inmiştir. Nitekim Sahîh-i Müslim'de İbn Abbâs'tan gelen bazı rivayetlerde: “«وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ وَرَهْطَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ» indiğinde...” şeklinde geçmiş ve bunun neshedildiği belirtilmiştir. Muhtemelen bu ayet ilk önce inmiş, sonra tilaveti neshedilmiş, ardından bir kısmı Şuarâ Suresi bünyesinde tekrar indirilmiştir.
وَالْعَشِيرَةُ: الْأَدْنُونَ مِنَ الْقَبِيلَةِ، فَوَصْفُ الْأَقْرَبِينَ تَأْكِيدٌ لِمَعْنَى الْعَشِيرَةِ وَاجْتِلَابٌ لِقُلُوبِهِمْ إِلَى إِجَابَةِ مَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ وَتَعْرِيضٌ بِأَهْلِ الْإِدَانَةِ مِنْهُمْ.
Aşiret (عَشِيرَة): Kabilenin en yakınlarıdır. Dolayısıyla “en yakınlar” (el-akrabîn) sıfatı, aşiret manasını teyit etmek, onları çağırdığı şeye icabet etmeleri için gönüllerini kazanmak ve içlerinden suçlu ve cezayı hak etmiş olanlara üstü kapalı bir uyarıda bulunmak (ta'rîz) içindir.
وَظُلْمُ ذَوِي الْقُرْبَى أشدّ مُضَافَة عَلَى الْمَرْءِ مِنْ وَقْعِ الْحُسَامِ الْمُهَنَّدِ.
Zira yakın akrabanın zulmü, kişiye Hint kılıcının darbesinden daha ağır ve elem vericidir.
وَإِلَى هَذَا يُشِير
Şuna da işaret etmektedir:
قَول النبيء ﷺ لَهُم فِي آخِرِ الدَّعْوَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ «غَيْرَ أَنَّ لَكُمْ رَحِمًا سَأَبُلُّهَا بِبَلَالِهَا»
Hz. Peygamber'in ﷺ geçen davetin sonunda onlara söylediği şu söz: “Ancak aramızda bir akrabalık bağı vardır ki onu gereği gibi gözeteceğim (ıslatacağım).”
أَيْ ذَلِكَ مُنْتَهَى مَا أَمْلِكُ لَكُمْ حِينَ لَا أَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا، فَيَحِقُّ عَلَيْكُمْ أَنْ تَبُلُّوا لِي رَحِمِي مِمَّا تَمْلِكُونَ، فَإِنَّكُمْ تَمْلِكُونَ أَنْ تَسْتَجِيبُوا لِي.
Yani: “Allah katında size hiçbir fayda sağlayamadığım halde sizin için yapabileceğim son şey budur; öyleyse sizin de elinizdeki imkânlarla benimle olan akrabalık bağınızı gözetmeniz gerekir; nitekim sizler bana icabet etmeye muktedirsiniz.”
وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ الْعَشِيرَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ وَإِخْوانُكُمْ وَأَزْواجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ فِي سُورَة بَرَاءَة [٢٤] .
Aşiret kelimesinin zikri, Berâe (Tevbe) Suresi'nde [24] Allah Teâlâ'nın: { قُلْ إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ وَإِخْوانُكُمْ وَأَزْواجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ } “De ki: Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, hısım akrabanız...” kavlinde geçmişti.
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : آيَة ٢١٥]
[Şuarâ Suresi (26), Âyet 215]
وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢١٥)
{ وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Sana uyan müminlere kanadını indir.” (215)
مُعْتَرِضٌ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ ابْتِدَارًا لِكَرَامَةِ الْمُؤْمِنِينَ قَبْلَ الْأَمْرِ بِالتَّبَرُّؤِ مِنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ، وَبَعْدَ الْأَمْرِ بِالْإِنْذَارِ الَّذِي لَا يَخْلُو مِنْ وَقْعٍ أَلِيمٍ فِي النُّفُوسِ.
İman etmeyenlerden beri/uzak durma emrinden önce müminlerin şeref ve izzetini hemen gözetmek amacıyla ve nefislerde acı bir tesir bırakmaktan uzak olmayan uyarı emrinden sonra iki cümle arasına girmiş bir itiraziyedir (ara cümledir).
وَخَفْضُ الْجَنَاحِ: مَثَلٌ لِلْمُعَامَلَةِ بِاللِّينِ وَالتَّوَاضُعِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Kanat indirmek (hafdu'l-cenâh): Yumuşaklık ve tevazu ile muamele etmekten kinayedir (meseldir). Allah Teâlâ'nın şu kavillerinde daha önce geçmişti:
وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٨٨] ، وَقَوْلِهِ: وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ
Hicr Suresi'ndeki [88] { وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere kanadını indir” ve
فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٢٤] . وَالْجَنَاحُ لِلطَّائِرِ بِمَنْزِلَةِ الْيَدَيْنِ لِلدَّوَابِّ، وَبِالْجَنَاحَيْنِ يَكُونُ الطَّيَرَانُ.
İsrâ Suresi'ndeki [24] { وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ } “Onlara merhametten dolayı tevazu kanadını indir” kavli. Kuşun kanadı, hayvanların iki eli (ön ayakları) mesabesindedir ve uçma iki kanatla gerçekleşir.
ومِنَ الْمُؤْمِنِينَ بَيَانٌ لِمَنِ اتَّبَعَكَ فَإِنَّ الْمُرَادَ الْمُتَابَعَةُ فِي الدِّينِ وَهِيَ الْإِيمَانُ.
{ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } ifadesi, { لِمَنِ اتَّبَعَكَ } için beyandır; çünkü murad, dinde tabi olmaktır ki o da imandır.
وَالْغَرَضُ مِنْ هَذَا الْبَيَانِ التَّنْوِيهُ بِشَأْنِ الْإِيمَانِ كَأَنَّهُ قِيلَ: وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لَهُمْ لِأَجْلِ إِيمَانِهِمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ [الْأَنْعَام: ٣٨] وَجَبْرٍ لِخَاطِرِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ قَرَابَتِهِ. وَلِذَلِكَ لَمَّا نَادَى فِي دُعَائِهِ صَفِيَّةَ قَالَ: «عَمَّةَ رَسُولِ اللَّهِ» وَلَمَّا نَادَى فَاطِمَةَ قَالَ:
Bu beyanın amacı imanın şanını yüceltmektir; sanki şöyle denilmiştir: “İmanları sebebiyle onlara kanadını indir”, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “İki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki...” [En'âm: 38] kavlinde olduğu gibi; hem de akrabalarından iman edenlerin gönüllerini hoş tutmak içindir. Bu sebeple davetinde Safiyye'ye seslendiğinde “Ey Resulullah'ın halası!”, Fâtıma'ya seslendiğinde ise
«بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ» تَأْنِيسًا لَهُمَا، فَهَذَا مِنْ خَفْضِ الْجَنَاحِ، وَلَمْ يُقَلْ مِثْلَ ذَلِكَ لِلْعَبَّاسِ لِأَنَّهُ كَانَ يَوْمئِذٍ مُشْركًا.
onların gönüllerini ferahlatmak için “Ey Resulullah'ın kızı!” demiştir. İşte bu, kanat indirmek (şefkat ve tevazu göstermek) kabilindendir. Abbâs'a ise o gün müşrik olduğu için böyle bir ifade kullanılmamıştır.
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : آيَة ٢١٦]
[Şuarâ Suresi (26), Âyet 216]
فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٢١٦)
{ فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ } “Şayet sana karşı gelirlerse de ki: Şüphesiz ben, sizin yaptıklarınızdan uzağım!” (216)
تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ [الشُّعَرَاء: ٢١٤] أَي فَإِن عَصَوْا أَمْرَكَ الْمُسْتَفَادَ مِنَ الْأَمْرِ بِالْإِنْذَارِ، أَيْ فَإِنْ عَصَاكَ عَشِيرَتُكَ فَمَا عَلَيْكَ إِلَّا أَنْ تَتَبَرَّأَ مِنْ عَمَلِهِمْ، وَهَذَا هُوَ مَثَارُ
{ وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } [Şuarâ: 214] cümlesine taalluk eden bir tefri'dir; yani uyarı emrinden anlaşılan emrine karşı gelirlerse, yani aşiretin sana isyan ederse, sana düşen ancak onların amelinden beri (uzak) olduğunu bildirmektir. İşte bu durum,
قَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ لَهُمْ فِي دَعْوَتِهِ: «غَيْرَ أَنَّ لَكُمْ رَحِمًا سَأَبُلُّهَا بِبَلَالِهَا»
Hz. Peygamber'in ﷺ davetinde onlara söylediği şu sözün kaynağıdır: “Ancak aramızda bir akrabalık bağı vardır ki onu gereği gibi gözeteceğim (ıslatacağım).”
فَالتَّبَرُّؤُ إِنَّمَا هُوَ مِنْ كُفْرِهِمْ وَذَلِكَ لَا يَمْنَعُ مِنْ صِلَتِهِمْ لِأَجْلِ الرَّحِمِ وَإِعَادَةِ النُّصْحِ لَهُمْ كَمَا قَالَ:
Zira beri olmak (uzaklaşmak) sadece onların küfründendir; bu durum akrabalık bağı sebebiyle onlarla irtibatı sürdürmeye ve şu ayette buyurulduğu gibi onlara tekrar tekrar nasihat etmeye engel teşkil etmez:
قُلْ لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى [الشورى: ٢٣] . وَإِنَّمَا أُمِرَ بِأَنْ يَقُولَ لَهُمْ ذَلِكَ لِإِظْهَارِ أَنَّهُمْ أَهْلٌ لِلتَّبَرُّؤِ مِنْ أَعْمَالِهِمْ فَلَا يَقْتَصِرُ عَلَى إِضْمَارِ ذَلِكَ فِي نَفسه.
{ قُلْ لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى } “De ki: Buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum” [Şûrâ: 23]. Kendilerine bunu söylemesi emredilmiştir ki, onların amellerinden teberri edilmeye layık kimseler olduğu aşikâr edilsin ve bunu yalnızca kendi içinde gizli tutmakla yetinmesin.
[٢١٧- ٢٢٠]
[217- 220]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ٢١٧ إِلَى ٢٢٠]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 217-220]
وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ (٢١٧) الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ (٢١٨) وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ (٢١٩) إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٢٢٠)
{ وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ (٢١٧) الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ (٢١٨) وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ (٢١٩) إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “O mutlak galip ve çok merhametli olana tevekkül et. O ki, [namaza] kalktığında seni görüyor. Secde edenler arasında dolaşmanı da. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (217-220)
وَعَطَفَ الْأَمْرَ بِالتَّوَكُّلِ بِفَاءِ التَّفْرِيعِ فِي قِرَاءَةِ نَافِعٍ وَابْنِ عَامِرٍ وَأَبِي جَعْفَرٍ فَيَكُونُ تَفْرِيعًا عَلَى: فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ [الشُّعَرَاء: ٢١٦] تَنْبِيهًا عَلَى الْمُبَادَرَةِ بِالْعَوْذِ مِنْ شَرِّ أُولَئِكَ الْأَعْدَاءِ وَتَنْصِيصًا عَلَى اتِّصَالِ التَّوَكُّلِ بِقَوْلِهِ: إِنِّي بَرِيءٌ.
Nâfi', İbn Âmir ve Ebû Ca'fer kıraatinde tevekkül emri tefri' fa'sı ile matuf kılınmıştır; dolayısıyla { فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ } [Şuarâ: 216] kavline tefri' edilmiş olur; bu da o düşmanların şerrinden sığınmaya acele etmeyi tenbih etmek ve tevekkülün { إِنِّي بَرِيءٌ } sözüyle bitişikliğini açıkça belirtmek içindir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَتَوَكَّلْ بِالْوَاوِ وَهُوَ عَطْفٌ عَلَى جَوَابِ الشَّرْطِ، أَيْ قُلْ: إِنِّي بَرِيءٌ وَتَوَكَّلْ، وَعَطْفُهُ عَلَى الْجَوَابِ يَقْتَضِي تَسَبُّبَهُ عَلَى الشَّرْطِ كَتَسَبُّبِ الْجَوَابِ وَهُوَ يَسْتَلْزِمُ الْبِدَارَ بِهِ، فَمَآلُ الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدٌ وَإِنِ اخْتَلَفَ طَرِيقُ انْتِزَاعِهِ.
Cumhur ise vav ile { وَتَوَكَّلْ } şeklinde okumuştur; bu da şartın cevabına matuftur, yani "Şüphesiz ben uzağım de ve tevekkül et" demektir. Cevaba matuf olması, cevabın şarta sebep olması gibi bunun da şarta müsebbep olmasını gerektirir ve bu da ona derhal yönelmeyi zorunlu kılar. Dolayısıyla çıkarılış yolu farklı olsa da iki kıraatin neticesi birdir.
وَالْمَعْنَى: فَإِنْ عَصَاكَ أَهْلُ عَشِيرَتِكَ فَتَبَرَّأْ مِنْهُمْ. وَلَمَّا كَانَ التَّبَرُّؤُ يُؤْذِنُ بِحُدُوثِ مُجَافَاةٍ وَعَدَاوَةٍ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ ثَبَّتَ اللَّهُ جَأْشَ رَسُولِهِ بِأَنْ لَا يَعْبَأَ بِهِمْ وَأَنْ يَتَوَكَّلَ عَلَى رَبِّهِ فَهُوَ كَافِيهِ كَمَا قَالَ: وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ [الطَّلَاق: ٣] . وَعَلَّقَ التَّوَكُّلَ بِالِاسْمَيْنِ الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ وَمَا تَبِعَهُمَا من الْوَصْف بالموصول وَمَا ذَيَّلَ بِهِ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّهُ يُلَاحِظُ قَوْلَهُ وَيَعْلَمُ نِيَّتَهُ، إِشَارَةً إِلَى أَنَّ التَّوَكُّلَ عَلَى اللَّهِ يَأْتِي بِمَا أَوْمَأَتْ إِلَيْهِ هَذِهِ الصِّفَاتُ وَمُسْتَتْبَعَاتُهَا بِوَصْفِ الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُ بِعِزَّتِهِ قَادِرٌ عَلَى تَغَلُّبِهِ عَلَى عَدُوِّهِ الَّذِي هُوَ أَقْوَى مِنْهُ، وَأَنَّهُ بِرَحْمَتِهِ يَعْصِمُهُ مِنْهُمْ. وَقَدْ لُوحِظَ هَذَانِ الِاسْمَانِ غَيْرَ مَرَّةٍ فِي هَذِهِ السُّورَةِ لِهَذَا الِاعْتِبَارِ كَمَا تَقَدَّمَ.
Manası şudur: Şayet aşiretin sana isyan ederse onlardan teberri et (uzaklaş). Teberri etmek, onunla onlar arasında bir mesafe ve düşmanlığın doğacağını bildirdiğinden, Allah Resulü'nün yüreğine metanet vererek onlara aldırmamasını ve Rabbine tevekkül etmesini [emretmiştir]; zira şu ayette buyurulduğu gibi O, kendisine yeter: { وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ } “Kim Allah'a tevekkül ederse O, ona yeter” [Talâk: 3]. Tevekkülü el-Azîz ve er-Rahîm isimlerine, ardından gelen ism-i mevsullü vasfa ve O'nun sözünü gözettiğine ve niyetini bildiğine dair yapılan zeylî ima ile bağlamıştır; bu da Allah'a tevekkülün, bu sıfatların ve gereklerinin işaret ettiği neticeleri sağlayacağını göstermek içindir. el-Azîz ve er-Rahîm vasfı ile [bağlanması]; O'nun izzetiyle, kendisinden daha güçlü olan düşmanına galip gelmeye kadir olduğuna ve rahmetiyle onu onlardan koruyacağına işaret etmek içindir. Bu iki isim, daha önce geçtiği üzere bu mülahazayla bu surede defalarca gözetilmiştir.
وَالتَّوَكُّلُ: تَفْوِيضُ الْمَرْءِ أَمْرَهُ إِلَى مَنْ يَكْفِيهِ مُهِمَّهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٥٩] .
Tevekkül: Kişinin işini, mühim hususlarda kendisine yetecek olana havale etmesidir. Âl-i İmrân Suresi'ndeki { فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “Kararını verdiğin zaman artık Allah'a tevekkül et” [159] ayetinde [bunun açıklaması] daha önce geçmişti.
وَوَصْفُهُ تَعَالَى: بِ الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ
Yüce Allah'ın { الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ } “O ki, [namaza] kalktığında seni görüyor” vasfıyla
مَقْصُودٌ بِهِ لَازِمُ مَعْنَاهُ. وَهُوَ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ بِمَحَلِّ الْعِنَايَةِ مِنْهُ لِأَنَّهُ يَعْلَمُ تَوَجُّهَهُ إِلَى اللَّهِ وَيَقْبَلُ ذَلِكَ مِنْهُ، فَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: يَراكَ
kastedilen, manasının lazımıdır. O da Hz. Peygamber'in ﷺ O'nun inayeti altında bulunmasıdır; zira O, kendisinin Allah'a yönelişini bilir ve bunu ondan kabul eder. Dolayısıyla { يَراكَ } "seni görüyor" kavlinden murat,
رُؤْيَةً خَاصَّةً وَهِيَ رُؤْيَةُ الْإِقْبَالِ وَالتَّقَبُّلِ كَقَوْلِهِ: فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا [الطّور: ٤٨] .
özel bir görmedir ki o da şu ayetteki gibi teveccüh ve kabul görmesidir: { فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا } “Çünkü sen Bizim gözetimimiz altındasın” [Tûr: 48].
وَالْقِيَامُ: الصَّلَاةُ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ، غَلَبَ هَذَا الِاسْمُ عَلَيْهِ فِي اصْطِلَاحِ الْقُرْآنِ، وَالتَّقَلُّبُ فِي السَّاجِدِينَ هُوَ صَلَاتُهُ فِي جَمَاعَاتِ الْمُسْلِمِينَ فِي مَسْجِدِهِ. وَهَذَا يَجْمَعُ مَعْنَى الْعِنَايَةِ بِالْمُسْلِمِينَ تَبَعًا لِلْعِنَايَةِ بِرَسُولِهِمْ، فَهَذَا مِنْ بَرَكَتِهِ ﷺ، وَقَدْ جَمَعَهَا هَذَا التَّرْكِيبُ الْعَجِيبُ الْإِيجَازِ.
Kıyam: Gecenin ortasındaki namazdır; Kur'an ıstılahında bu isim ona galip gelmiştir. "Secde edenler arasında dolaşman" ise mescidinde Müslümanların cemaatleri içindeki namazıdır. Bu, resullerine olan inayete tâbi olarak Müslümanlara yönelik inayetin anlamını da ihtiva eder; dolayısıyla bu, onun ﷺ bereketindendir ve bu harikulade veciz terkip bunları bir araya toplamıştır.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ ذِكْرُ صَلَاةِ الْجَمَاعَةِ. قَالَ مُقَاتِلٌ لِأَبِي حَنِيفَةَ: هَلْ تَجِدُ الصَّلَاةَ فِي الْجَمَاعَةِ فِي الْقُرْآنِ؟ فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يَحْضُرُنِي فَتَلَا مُقَاتِلٌ هَذِهِ الْآيَةَ.
Bu ayette cemaatle namaz zikredilmiştir. Mukâtil, Ebû Hanîfe'ye: "Kur'an'da cemaatle namazı bulabiliyor musun?" demiş, Ebû Hanîfe: "Şu an aklıma gelmiyor" deyince Mukâtil bu ayeti okumuştur.
وَمَوْقِعُ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ مَوْقِعُ التَّعْلِيلِ لِلْأَمْرِ بِ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ
{ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” ifadesinin konumu, { فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ } “De ki: Şüphesiz ben sizin yaptıklarınızdan uzağım” emrinin illeti konumundadır.
[الشُّعَرَاء: ٢١٦] ، وَلِلْأَمْرِ بِ تَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ، فَصِفَةُ السَّمِيعُ مُنَاسِبَةٌ لِلْقَوْلِ، وَصِفَةُ الْعَلِيمُ مُنَاسِبَةٌ لِلتَّوَكُّلِ، أَيْ إِنَّهُ يَسْمَعُ قَوْلَكَ وَيَعْلَمُ عَزْمَكَ.
[Şuarâ: 216] ve { تَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ } “O mutlak galip ve çok merhametli olana tevekkül et” emrinin de [illetidir]. Zira es-Semî' (hakkıyla işiten) sıfatı söze, el-Alîm (hakkıyla bilen) sıfatı tevekküle uygundur; yani O, senin sözünü işitir ve azmini bilir.
وَضَمِيرُ الْفَصْلِ فِي قَوْلِهِ: هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ للتقوية.
{ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } kavlindeki fasıl zamiri pekiştirme içindir.
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ٢٢١ إِلَى ٢٢٣]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 221-223]
هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ (٢٢١) تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ (٢٢٢) يُلْقُونَ السَّمْعَ وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ (٢٢٣)
{ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ (٢٢١) تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ (٢٢٢) يُلْقُونَ السَّمْعَ وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ (٢٢٣) } “Şeytanların kime indiğini size haber vereyim mi? Onlar, her günahkâr yalancıya inerler. [Şeytanlara] kulak verirler ve onların çoğu yalancıdırlar.” (221-223)
لَمَّا سَفَّهَ قَوْلَهُمْ فِي الْقُرْآنِ: إِنَّهُ قَوْلُ كَاهِنٍ، فَرَدَّ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ [الشُّعَرَاء: ٢١٠] وَأَنَّهُ لَا يَنْبَغِي لِلشَّيَاطِينِ وَلَا يَسْتَطِيعُونَ مِثْلَهُ، وَأَنَّهُمْ حِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ أَخْبَارِ أَوْلِيَائِهِمْ، عَادَ الْكَلَامُ إِلَى وَصْفِ حَالِ كُهَّانِهِمْ لِيَعْلَمَ أَنَّ الَّذِي رَمَوْا بِهِ الْقُرْآنَ لَا يَنْبَغِي أَن يلتبس بِحَالِ أَوْلِيَائِهِمْ. فَالْجُمْلَةُ مُتَّصِلَةٌ فِي الْمَعْنى بجملة: وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ [الشُّعَرَاء: ٢١٠] ، أَي مَا تنزّلت الشَّيَاطِين بِالْقُرْآنِ على مُحَمَّد هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ.
Müşriklerin Kur'an hakkındaki "O bir kâhin sözüdür" iddialarını sefih bularak { وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ } “Onu şeytanlar indirmedi” [Şuarâ: 210] kavliyle, bunun şeytanlara yaraşmayacağı, onların buna güç yetiremeyecekleri ve dostlarının haberleriyle aralarına engel konulduğu belirtilerek onlara reddiye verilince; söz, Kur'an'a isnat ettikleri şeyin dostlarının (kâhinlerinin) haliyle iltibas edilmemesi gerektiği bilinsin diye onların kâhinlerinin halini tavsife dönmüştür. Dolayısıyla bu cümle mana bakımından { وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ } [Şuarâ: 210] cümlesiyle irtibatlıdır; yani şeytanlar Kur'an ile Muhammed'e inmemiştir, { هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ } "şeytanların kime indiğini size haber vereyim mi?" [demektir].
وَأُلْقِيَ الْكَلَامُ إِلَيْهِمْ فِي صُورَة استفهامهم عَنْ أَنْ يُعَرِّفَهُمْ بِمَنْ تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِ الشَّيَاطِينُ، اسْتِفْهَامًا فِيهِ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ الْمُسْتَفْهَمَ عَنْهُ مِمَّا يَسُوءُهُمْ لِذَلِكَ وَيحْتَاج فِيهِ إِلَى إِذْنِهِمْ بِكَشْفِهِ.
Söz onlara, şeytanların kime indiğini kendilerine bildirme hususunda onlardan izin istercesine bir istifham suretinde yöneltilmiştir; bu öyle bir istifhamdır ki hakkında soru sorulan şeyin onların canını sıkacak türden olduğuna ve bu sebeple açığa çıkarılması için onların iznine ihtiyaç duyulduğuna dair bir tariz (dokundurma) içermektedir.
وَهَذَا الِاسْتِفْهَامُ صُورِيٌّ مُسْتَعْمَلٌ كِنَايَةً عَنْ كَوْنِ الْخَبَرِ مِمَّا يُسْتَأْذَنُ فِي الْإِخْبَارِ بِهِ.
Bu istifham şeklîdir; haberin, verilmesi hususunda izin istenen türden bir şey olduğuna kinaye olarak kullanılmıştır.
وَاخْتِيرَ لَهُ حَرْفُ الِاسْتِفْهَامِ الدَّالُّ عَلَى التَّحْقِيقِ وَهُوَ هَلْ لِأَنَّ هَلْ فِي الِاسْتِفْهَامِ بِمَعْنَى (قَدْ) وَالِاسْتِفْهَامُ مُقَدَّرٌ فِيهَا بِهَمْزَة الِاسْتِفْهَام، فَالْمَعْنَى: أُنَبِّئُكُمْ إِنْبَاءً ثَابِتًا مُحَقَّقًا وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ لَا يُتَرَقَّبُ مِنْهُ جَوَابُ الْمُسْتَفْهَمِ لِأَنَّهُ لَيْسَ بِحَقِيقِيٍّ فَلِذَلِكَ يَعْقُبُهُ الْإِفْضَاءُ بِمَا اسْتَفْهَمَ عَنْهُ قَبْلَ الْإِذْنِ مِنَ السَّامِعِ. وَنَظِيرُهُ فِي الْجَوَابِ قَوْلُهُ تَعَالَى: عَمَّ يَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ [النَّبَأِ: ١، ٢] وَإِنْ كَانَ بَيْنَ الِاسْتِفْهَامَيْنِ فَرْقٌ.
Bunun için tahkike delalet eden istifham harfi olan { هَلْ } seçilmiştir. Çünkü { هَلْ }, istifhamda kad (قَدْ) anlamındadır ve istifham onda istifham hemzesi ile takdir edilir. Mana şöyledir: Size kesin ve muhakkak bir haber vereyim. Bu, hakiki olmadığı için muhataptan cevap beklenmeyen bir istifhamdır; bu sebeple dinleyiciden izin gelmeden önce hakkında soru sorulan hususun açıklanması hemen ardından gelir. Cevaptaki benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { عَمَّ يَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ } “Neyi soruşturup duruyorlar? O büyük haberi mi?” [Nebe: 1, 2] — her ne kadar iki istifham arasında fark bulunsa da.
وَفِعْلُ أُنَبِّئُكُمْ مُعَلَّقٌ عَنِ الْعَمَلِ بِالِاسْتِفْهَامِ فِي قَوْلِهِ: عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ.
{ أُنَبِّئُكُمْ } fiili, { عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ } kavlindeki istifham sebebiyle amelden ta'lik edilmiştir (amel etmesi engellenmiştir).
وَهُوَ أَيْضًا اسْتِفْهَامٌ صُورِيٌّ مَعْنَاهُ الْخَبَرُ كِنَايَةً عَنْ أَهَمِّيَّةِ الْخَبَرِ بِحَيْثُ إِنَّهُ مِمَّا يَسْتَفْهِمُ عَنْهُ الْمُتَحَسِّسُونَ وَيَتَطَلَّبُونَهُ، فَالِاسْتِفْهَامُ مِنْ لَوَازِمِ الِاهْتِمَامِ.
Bu da şeklî bir istifham olup manası haberdir; haberin, kulak kabartanların araştırıp arayacağı derecedeki ehemmiyetine kinayedir. Dolayısıyla istifham, ehemmiyetin gereklerindendir.