وَمَعْنَى (فَسَيَأْتِيهِمْ أَنْبَاءُ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ) عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ أَنْ يَكُونَ الْإِتْيَانُ بِمَعْنَى التَّحَقُّقِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: أَتى أَمْرُ اللَّهِ [النَّحْل: ١] ، أَيْ تَحَقَّقَ، أَيْ سَوْفَ تَتَحَقَّقُ أَخْبَارُ الْوَعِيدِ الَّذِي تَوَعَّدَهُمْ بِهِ الْقُرْآنُ الَّذِي كَانُوا يَسْتَهْزِئُونَ بِهِ.
İlk veche göre (فَسَيَأْتِيهِمْ أَنْبَاءُ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ) ifadesinin manası; gelmenin (ityân), { أَتى أَمْرُ اللَّهِ } “Allah'ın emri geldi” [Nahl: 1] kavlinde olduğu gibi gerçekleşme (tahakkuk) anlamında olmasıdır; yani tahakkuk etti demektir. Buna göre, kendisiyle alay edip durdukları Kur'an'ın onları tehdit ettiği tehdit haberleri yakında gerçekleşecektir.
وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي سَوْفَ تَبْلُغُهُمْ أَخْبَارُ اسْتِهْزَائِهِمْ بِالْقُرْآنِ، أَيْ أَخْبَارُ الْعِقَابِ عَلَى ذَلِكَ. وَأُوثِرَ إِفْرَادُ فِعْلِ «يَأْتِيهِمْ» مَعَ أَنَّ فَاعِلَهُ جَمْعُ تَكْسِيرٍ لِغَيْرِ مُذَكِّرٍ حَقِيقِيٍّ يَجُوزُ تَأْنِيثُهُ
İkinci veche göre ise, Kur'an'la alay etmelerinin haberleri, yani buna verilecek cezanın haberleri kendilerine ulaşacaktır. Faili, müennes kılınması caiz olan hakiki olmayan müzekker bir cemi teksir (kuralsız çoğul) olmasına rağmen { يَأْتِيهِمْ } fiilinin tekil getirilmesi tercih edilmiştir;
لِأَنَّ الْإِفْرَادَ أَخَفُّ فِي الْكَلَامِ لِكَثْرَة دورانه.
çünkü kullanımının çokluğu sebebiyle tekil getirilmesi kelamda daha hafiftir.
[٧- ٩]
[7-9]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ٧ إِلَى ٩]
[ŞUARÂ SURESİ (26): AYETLER 7 İLÂ 9]
أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الْأَرْضِ كَمْ أَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ (٧) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (٨) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (٩)
{ أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الْأَرْضِ كَمْ أَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ (٧) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (٨) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (٩) } “Yere bir bakmazlar mı? Orada her güzel çiftten nice yetiştirdik! (7) Şüphesiz bunda bir ayet (ibret) vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdir. (8) Ve şüphesiz senin Rabbin, elbette O mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir. (9)”
الْوَاوُ عَاطِفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَما يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنَ الرَّحْمنِ مُحْدَثٍ إِلَّا كانُوا عَنْهُ مُعْرِضِينَ [الشُّعَرَاء: ٥] فَالْهَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِيَّةُ مِنْهُ مُقَدَّمَةٌ عَلَى وَاوِ الْعَطْفِ لَفْظًا لِأَنَّ لِلِاسْتِفْهَامِ الصَّدَارَةَ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ إِقَامَةُ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ لَا تُغْنِي فِيهِمُ الْآيَاتُ لِأَنَّ الْمُكَابَرَةَ تَصْرِفُهُمْ عَنِ التَّأَمُّلِ فِي الْآيَاتِ، وَالْآيَاتُ عَلَى صِحَّةِ مَا يَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ الْقُرْآنُ مِنَ التَّوْحِيدِ وَالْإِيمَانِ بِالْبَعْثِ قَائِمَةٌ مُتَظَاهِرَةٌ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُمْ قَدْ عَمُوا عَنْهَا فَأَشْرَكُوا بِاللَّهِ، فَلَا عَجَبَ أَنْ يَضِلُّوا عَنْ آيَاتِ صِدْقِ الرَّسُولِ ﵊، وَكَوْنُ الْقُرْآنِ مُنَزَّلًا مِنَ اللَّهِ فَلَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ مُتَطَلِّعِينَ إِلَى الْحَقِّ بَاحِثِينَ عَنْهُ لَكَانَ لَهُمْ فِي الْآيَاتِ الَّتِي ذُكِّرُوا بِهَا مَقْنَعٌ لَهُمْ عَنِ الْآيَاتِ الَّتِي يَقْتَرِحُونَهَا قَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ [الْأَعْرَاف: ١٨٥] ، وَقَالَ: قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ [يُونُس: ١٠١] أَيْ عَنْ قَوْمٍ لَمْ يُعِدُّوا أَنْفُسَهُمْ لِلْإِيمَانِ.
Vav harfi, { وَما يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنَ الرَّحْمنِ مُحْدَثٍ إِلَّا كانُوا عَنْهُ مُعْرِضِينَ } [Şuarâ: 5] cümlesine matuftur. Buradaki istifham hemzesi, istifhamın cümlenin başında bulunma hakkı (sadaret) olduğu için lafzen atıf vâvından önce getirilmiştir. Bundan maksat, ayetlerin onlara bir fayda vermediği hususunda aleyhlerine delil getirmektir; çünkü inat ve kibir onları ayetler üzerinde düşünmekten alıkoymaktadır. Hâlbuki Kur'an'ın onları davet ettiği tevhid ve dirilişe imanın doğruluğuna dair deliller göklerde ve yerde apaçık ve birbirini destekler biçimde mevcuttur; fakat onlar bunlara karşı körleşip Allah'a ortak koşmuşlardır. Dolayısıyla Resûl aleyhisselâm'ın doğruluğunun ve Kur'an'ın Allah katından indirilmiş olduğunun delillerinden sapmalarına şaşılmaz. Eğer bunlar hakkı arzulayan ve onu araştıran kimseler olsalardı, kendilerine hatırlatılan ayetler, talep ettikleri ayetlerin yerine onlara yeterli gelirdi. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ } “Göklerin ve yerin melekûtuna ve Allah'ın yarattığı şeylere bakmadılar mı?” [A'râf: 185] ve şöyle buyurmuştur: { قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ } “De ki: 'Göklerde ve yerde ne var, bakın!' Fakat o ayetler ve uyarılar iman etmeyen bir topluluğa fayda vermez.” [Yûnus: 101]; yani kendilerini imana hazırlamamış bir topluluğa.
فَالْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنْوَاعُ النَّبَاتِ دَالَّةٌ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ لِأَنَّ هَذَا الصُّنْعَ الْحَكِيمَ لَا يَصْدُرُ إِلَّا عَنْ وَاحِدٍ لَا شَرِيكَ لَهُ. وَهَذَا دَلِيلٌ مِنْ طَرِيقِ الْعَقْلِ، وَدَلِيلٌ أَيْضًا عَلَى إِمْكَانِ الْبَعْثِ لِأَنَّ الْإِنْبَاتَ بَعْدَ الْجَفَافِ مَثِيلٌ لِإِحْيَاءِ الْأَمْوَاتِ بَعْدَ رُفَاتِهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها [يس: ٣٣] . وَهَذَا دَلِيلٌ تَقْرِيبِيٌّ
Bu ayette zikredilen bitki türleri, Allah'ın birliğine delalet etmektedir; zira bu hikmetli sanat ancak ve ancak ortağı olmayan tek bir varlıktan meydana gelebilir. Bu akıl yoluyla bir delildir; aynı zamanda dirilişin (ba's) imkânına da bir delildir, çünkü kuruduktan sonra bitkilerin yeşertilmesi, ölülerin çürüdükten sonra diriltilmesine benzemektedir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها } “Ölü toprak onlar için bir ayettir; biz onu dirilttik.” [Yâsîn: 33]. Bu, [akla] yaklaştırıcı bir delildir
لِلْإِمْكَانِ فَكَانَ فِي آيَةِ الْإِنْبَاتِ تَنْبِيهٌ عَلَى إِبْطَالِ أَصْلَيْ عَدَمِ إِيمَانِهِمْ وَهَمَا: أَصْلُ الْإِشْرَاكِ بِاللَّهِ، وَأَصْلُ إِنْكَارِ الْبَعْثِ.
imkân için. Dolayısıyla bitkilerin yeşertilmesi ayetinde, onların imansızlıklarının iki temel dayanağını iptal etmeye bir uyarı bulunmaktadır ki bunlar: Allah'a ortak koşma esası ve dirilişi inkâr etme esasıdır.
وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارٌ عَلَى عَدَمِ رُؤْيَتِهِمْ ذَلِكَ لِأَنَّ دَلَالَةَ الْإِنْبَاتِ عَلَى الصَّانِعِ الْوَاحِدِ دَلَالَةٌ بَيِّنَةٌ لِكُلِّ مَنْ يَرَاهُ فَلَمَّا لَمْ يَنْتَفِعُوا بِتِلْكَ الرُّؤْيَةِ نَزَلَتْ رُؤْيَتُهُمْ مَنْزِلَةَ الْعَدَمِ فَأَنْكَرَ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ. وَالْمَقْصُودُ: إِنْكَارُ عَدَمِ الِاسْتِدْلَالِ بِهِ.
İstifham, onların bunu görmemelerini inkâr ve kınama içindir; çünkü bitkilerin yeşertilmesinin tek yaratıcıya (es-Sâni' el-Vâhid) delaleti, onu gören herkes için apaçık bir delalettir. Onlar bu görmeden yararlanmayınca, görmeleri yok hükmünde sayılmış ve bu sebeple kınanmışlardır. Kastedilen, bundan delil çıkarmamalarını inkâr ve kınamaktır.
وَجُمْلَةُ: كَمْ أَنْبَتْنا بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ يَرَوْا فَهِيَ مَصَبُّ الْإِنْكَارِ. وَقَوْلُهُ:
{ كَمْ أَنْبَتْنا } cümlesi, { يَرَوْا } fiilinden bedel-i iştimaldir; dolayısıyla inkâr ve kınamanın odak noktasıdır. O'nun şu buyruğu ise:
إِلَى الْأَرْضِ مُتَعَلِّقٌ بِفِعْلِ يَرَوْا، أَيْ أَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى الْأَرْضِ وَهِيَ بِمَرْأًى مِنْهُمْ.
{ إِلَى الْأَرْضِ } ifadesi { يَرَوْا } fiiline müteallıktır; yani yeryüzü gözlerinin önünde iken ona bakmadılar mı demektir.
وكَمْ اسْمٌ دَالٌّ عَلَى الْكَثْرَةِ، وَهِيَ هُنَا خَبَرِيَّةٌ مَنْصُوبَةٌ بِ أَنْبَتْنا. وَالتَّقْدِيرُ: أَنْبَتْنَا فِيهَا كَثِيرًا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ.
{ كَمْ } çokluk bildiren bir isimdir ve burada haberiyye olup { أَنْبَتْنا } fiili ile mensûbdur. Takdiri şöyledir: “Biz orada her güzel çiftten pek çok yetiştirdik.”
ومِنْ تَبْعِيضِيَّةٌ. وَمَوْرِدُ التَّكْثِيرِ الَّذِي أَفَادَتْهُ كَمْ هُوَ كَثْرَةُ الْإِنْبَاتِ فِي أَمْكِنَةٍ كَثِيرَةٍ، وَمَوْرِدُ الشُّمُولِ الْمُفَادِ مِنْ كُلِّ هُوَ أَنْوَاعُ النَّبَاتِ وَأَصْنَافُهُ وَفِي الْأَمْرَيْنِ دَلَالَةٌ عَلَى دَقِيقِ الصُّنْعِ. وَاسْتُغْنِيَ بِذِكْرِ أَبْعَاضِ كُلِّ زَوْجٍ عَنْ ذِكْرِ مُمَيَّزِ كَمْ لِأَنَّهُ قَدْ عُلِمَ مِنَ التَّبْعِيضِ.
{ مِنْ } harfi teb'îziyyedir (parça bildiren). { كَمْ } lafzının ifade ettiği çokluğun konusu pek çok mekânda bitkilerin çokça yeşertilmesidir. { كُلِّ } lafzından anlaşılan kuşatıcılığın (şümul) konusu ise bitkilerin türleri ve çeşitleridir; bu iki hususta da sanatın inceliğine delalet vardır. Teb'îzden anlaşıldığı için her bir çiftin parçalarının zikredilmesiyle { كَمْ } lafzının mümeyyizini zikretmeye ihtiyaç duyulmamıştır.
وَالزَّوْجُ: النَّوْعُ، وَشَاعَ إِطْلَاقُ الزَّوْجِ عَلَى النَّوْعِ فِي غَيْرِ الْحَيَوَانِ قَالَ تَعَالَى: وَمِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِيها زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ عَلَى أَحَدِ احْتِمَالَيْنِ تَقَدَّمَا فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [٣] ، وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى فِي طه [٥٣] .
Zevc (الزَّوْجُ), tür (nev') demektir. Zevc kelimesinin hayvan dışındaki varlıklar için tür anlamında kullanılması yaygındır. Yüce Allah: { وَمِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِيها زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } “Ve bütün meyvelerden orada ikişer çift yarattı” buyurmuştur ki bu, Ra'd suresinde [3] geçen iki ihtimalden birine göredir. Yüce Allah'ın: { فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى } “Böylece onunla türlü türlü bitkilerden çiftler çıkardık” [Tâhâ: 53] kavli de daha önce geçmişti.
وَالْكَرِيمُ: النَّفِيسُ مِنْ نَوْعِهِ قَالَ تَعَالَى: وَرِزْقٌ كَرِيمٌ فِي الْأَنْفَالِ [٤] ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَرُّوا كِراماً فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ [٧٢] . وَهَذَا مِنْ إِدْمَاجِ الِامْتِنَانِ فِي ضِمْنِ الِاسْتِدْلَالِ لِأَنَّ الِاسْتِدْلَالَ عَلَى بَدِيعِ الصُّنْعِ يَحْصُلُ بِالنَّظَرِ فِي إِنْبَاتِ الْكَرِيمِ وَغَيْرِهِ. فَفِي الِاسْتِدْلَالِ بِإِنْبَاتِ الْكَرِيمِ مِنْ ذَلِكَ وَفَاءٌ بِغَرَضِ الِامْتِنَانِ مَعَ عَدَمِ فَوَاتِ الِاسْتِدْلَالِ. وَأَيْضًا فَنَظَرُ النَّاسِ فِي الْأَنْوَاعِ الْكَرِيمَةِ أَنْفَذُ وَأشهر لِأَنَّهُ يبتدىء بِطَلَبِ الْمَنْفَعَةِ مِنْهَا وَالْإِعْجَابِ بِهَا فَإِذَا تَطَلَّبَهَا وَقَعَ فِي الِاسْتِدْلَالِ فَيَكُونُ الِاقْتِصَارُ عَلَى الِاسْتِدْلَالِ بِهَا فِي الْآيَةِ مِنْ قَبِيلِ التَّذْكِيرِ لِلْمُشْرِكِينَ بِمَا هُمْ مُمَارِسُونَ لَهُ وَرَاغِبُونَ فِيهِ.
Kerîm (الْكَرِيمُ), kendi türünün değerlisi ve nefis olanıdır. Yüce Allah Enfâl suresinde: { وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } “ve değerli bir rızık” [4] buyurmuştur; Furkân suresinde geçen { مَرُّوا كِراماً } “vakarla geçerler” [72] kavlinde de geçmişti. Bu, nimet hatırlatmanın (imtinân) delillendirme içine dâhil edilmesidir; zira sanatın eşsizliğine delil getirmek hem değerli hem de değerli olmayan bitkilerin yeşertilmesine bakmakla hâsıl olur. Değerli olanın yeşertilmesiyle delil getirilmesinde, delillendirme elden kaçırılmaksızın nimet hatırlatma gayesi de yerine getirilmiş olur. Ayrıca insanların değerli türlere bakışı daha derin ve daha meşhurdur; zira bu bakış onlardan faydalanma isteği ve onlara hayran kalma ile başlar, insan onları arzuladığında delillendirmeye ulaşmış olur. Dolayısıyla ayette sadece onlarla delil getirilmesi, müşriklere haşır neşir oldukları ve arzuladıkları şeyleri hatırlatma kabilindendir.
وَالْمُشَارُ إِلَيْهِ بِ ذلِكَ هُوَ الْمَذْكُورُ مِنَ الْأَرْضِ، وَإِنْبَاتُ اللَّهِ الْأَزْوَاجَ فِيهَا، وَمَا فِي تِلْكَ الْأَزْوَاجِ مِنْ مَنَافِعَ وَبَهْجَةٍ.
{ ذلِكَ } ile işaret edilen; zikredilen yeryüzü, Allah'ın orada çift çift bitkiler yetiştirmesi ve bu çiftlerde bulunan menfaatler ile güzelliklerdir.
وَالتَّأْكِيدُ بِحَرْفِ إِنَّ لِتَنْزِيلِ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ مَنْزِلَةَ مَنْ يُنْكِرُ دَلَالَةَ ذَلِكَ الْإِنْبَاتِ وَصِفَاتِهِ عَلَى ثُبُوتِ الْوَحْدَانِيَّةِ الَّتِي هِيَ بَاعِثُ تَكْذِيبِهِمُ الرَّسُولَ لِمَا دَعَاهُمْ إِلَى إِثْبَاتِهَا، وَإِفْرَادُ (آيَةً) لِإِرَادَةِ الْجِنْسِ، أَوْ لِأَنَّ فِي الْمَذْكُورِ عِدَّةَ أَشْيَاءَ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا آيَةٌ فَيَكُونُ عَلَى التَّوْزِيعِ.
{ إِنَّ } harfiyle yapılan pekiştirme, haklarında konuşulan kimseleri, bu bitkilerin ve vasıflarının vahdaniyetin sübûtuna delaletini inkâr eden kimseler konumuna yerleştirmek içindir ki bu vahdaniyet, Peygamber onları bunu ikrara çağırdığında onu yalanlamalarının sebebidir. { آيَةً } kelimesinin tekil getirilmesi cins kastıyladır veya zikredilen şeyde her biri bir ayet olan birçok husus bulunduğu içindir; dolayısıyla taksim (tevzî') yoluyla olur.
وَجُمْلَةُ: وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً إِخْبَارًا عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ مُصِرُّونَ عَلَى الْكُفْرِ بَعْدَ هَذَا الدَّلِيلِ الْوَاضِحِ، وَضَمِيرُ أَكْثَرُهُمْ عَائِدٌ إِلَى مَعْلُومٍ مِنَ الْمَقَامِ كَمَا عَادَ الضَّمِيرُ الَّذِي فِي قَوْله: أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ [الشُّعَرَاء: ٣] ، وَهُمْ مُشْرِكُو أَهْلِ مَكَّةَ وَهَذَا تَحَدٍّ لَهُمْ كَقَوْلِهِ: وَلَنْ تَفْعَلُوا [الْبَقَرَة: ٢٤] .
{ وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } cümlesi, bu apaçık delilden sonra onların küfürde ısrarcı olduklarını haber vermek üzere { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً } cümlesine matuftur. { أَكْثَرُهُمْ } ifadesindeki zamir, { أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } [Şuarâ: 3] kavlindeki zamirin raci olduğu gibi, makamdan bilinen kimselere racidir ki onlar Mekke halkının müşrikleridir. Bu, O'nun şu buyruğu gibi onlara bir meydan okumadır: { وَلَنْ تَفْعَلُوا } “asla yapamayacaksınız” [Bakara: 24].
وَأُسْنِدَ نَفْيُ الْإِيمَانِ إِلَى أَكْثَرِهِمْ لِأَنَّ قَلِيلًا مِنْهُمْ يُؤْمِنُونَ حِينَئِذٍ أَوْ بَعْدَ ذَلِكَ.
İmanın nefyi onların çoğuna isnat edilmiştir; çünkü onlardan az bir kısmı o anda veya daha sonra iman etmiştir.
وكانَ هُنَا مُقْحَمَةٌ لِلتَّأْكِيدِ عَلَى رَأْيِ سِيبَوَيْهِ وَالْمُحَقِّقِينَ.
Buradaki { كانَ } Sîbeveyh ve muhakkik âlimlerin görüşüne göre pekiştirme için mukham kılınmıştır (zait olarak getirilmiştir).
وَجُمْلَةُ: وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ تَذْيِيلٌ لِهَذَا الْخَبَرِ: بِوَصْفِ اللَّهِ بِالْعِزَّةِ، أَيْ تَمَامِ الْقُدْرَةِ فَتَعْلَمُونَ أَنَّهُ لَوْ شَاءَ لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعِقَابَ، وَبِوَصْفِ الرَّحْمَةِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ فِي إِمْهَالِهِمْ رَحْمَةً بِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ، وَرَحِيمٌ بِكَ. قَالَ تَعَالَى: وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ [الْكَهْف: ٥٨] . وَفِي وَصْفِ الرَّحْمَةِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُ يَرْحَمُ رُسُلَهُ بِتَأْيِيدِهِ وَنَصْرِهِ.
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } cümlesi bu haberin fezlekesi (tezyîl) durumundadır: Allah'ın izzetle, yani tam bir kudretle nitelenmesiyle O'nun dileseydi cezalarını hemen vereceğini bilirsiniz. Rahmet vasfı ile ise onlara mühlet verilmesinde belki şükrederler diye bir merhamet bulunduğuna ve sana karşı çok merhametli olduğuna işaret vardır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ } “Rabbin bağışlayandır, merhamet sahibidir. Eğer kazandıkları yüzünden onları hemen cezalandıracak olsaydı, onlara azabı erkene alırdı” [Kehf: 58]. Rahmet vasfında, O'nun peygamberlerine yardımı ve zaferiyle merhamet ettiğine de bir işaret vardır.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ لَمَّا كَانَ عَقْلِيًّا اقْتُصِرَ عَلَيْهِ وَلَمْ يُكَرَّرْ بِغَيْرِهِ مِنْ نَوْعِ الْأَدِلَّةِ الْعَقْلِيَّةِ كَمَا كُرِّرَتِ الدَّلَائِلُ الْحَاصِلَةُ مِنَ الْعِبْرَةِ بِأَحْوَالِ الْأُمَمِ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِذْ نَادَى رَبُّكَ مُوسى [الشُّعَرَاء: ١٠] إِلَى آخِرِ قِصَّةِ أَصْحَاب ليكة.
Bil ki bu delillendirme aklî olduğu için bununla yetinilmiş ve akıl yürütme delilleri türünden başka delillerle tekrarlanmamıştır; tıpkı { وَإِذْ نَادَى رَبُّكَ مُوسى } [Şuarâ: 10] kavlinden Eyke halkının kıssasının sonuna kadar ümmetlerin durumlarından ibret alma yoluyla hâsıl olan delillerin tekrarlandığı gibi.
[١٠، ١١]
[10, 11]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ١٠ إِلَى ١١]
[ŞUARÂ SURESİ (26): AYETLER 10 İLÂ 11]
وَإِذْ نَادَى رَبُّكَ مُوسى أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٠) قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَلا يَتَّقُونَ (١١)
{ وَإِذْ نَادَى رَبُّكَ مُوسى أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٠) قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَلا يَتَّقُونَ (١١) } “Hani Rabbin Mûsâ'ya: 'O zalim topluluğa git! (10) Firavun'un kavmine; sakınmazlar mı hiç?' diye seslenmişti. (11)”
شُرُوعٌ فِي عَدِّ آيَاتٍ عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ ﷺ بِذِكْرِ عَوَاقِبِ الْمُكَذِّبِينَ بِرُسُلِهِمْ
Peygamberlerini yalanlayanların akıbetlerini zikrederek Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğuna dair delilleri saymaya bir giriştir;
لِيُحَذِّرَ الْمُخَاطِبُونَ بِالدَّعْوَةِ إِلَى الْإِسْلَامِ مِنْ أَنْ يُصِيبَهُمْ مَا أَصَابَ الْمُكَذِّبِينَ. وَفِي ضِمْنِ ذَلِكَ تَبْيِينٌ لِبَعْضِ مَا نَادَى بِهِ الرُّسُلُ مِنَ الْبَرَاهِينِ.
ta ki İslam'a davet edilen muhataplar, yalanlayanların başına gelenlerin kendi başlarına da gelmesinden sakınsınlar. Bunun zımnında, peygamberlerin seslendiği bazı kesin delillerin açıklanması da yer almaktadır.
وَإِذْ قَدْ كَانَتْ هَذِهِ الْأَدِلَّةُ مِنَ الْمَثُلَاتِ قُصِدَ ذِكْرُ كَثِيرٍ اشْتُهِرَ مِنْهَا وَلَمْ يُقْتَصَرْ عَلَى حَادِثَةٍ وَاحِدَة لِأَن الدّلَالَة غَيْرَ الْعَقْلِيَّةِ يَتَطَّرَقُهَا احْتِمَالُ عَدَمِ الْمُلَازَمَةِ بِأَنْ يَكُونَ مَا أَصَابَ قَوْمًا مِنْ أُولَئِكَ عَلَى وَجْهِ الصُّدْفَةِ وَالِاتِّفَاقِ فَإِذَا تَبَيَّنَ تَكَرُّرُ أَمْثَالِهَا ضَعُفَ احْتِمَالُ الِاتِّفَاقِيَّةِ، لِأَنَّ قِيَاسَ التَّمْثِيلِ لَا يُفِيدُ الْقَطْعَ إِلَّا بِانْضِمَامِ مُقَوِّمَاتٍ لَهُ مِنْ تَوَاتَرٍ وَتَكَرُّرٍ.
Bu deliller ibret verici cezalandırmalardan (mesülât) olduğu için, tek bir hadise ile yetinilmeyip bunlardan meşhur olan pek çoğunun zikredilmesi kastedilmiştir; zira aklî olmayan delile, o kavimlerden birinin başına gelenin bir tesadüf ve rastlantı eseri olması şeklinde ayrılmazlık (mülâzemet) bulunmaması ihtimali ilişebilir. Benzerlerinin tekrarlandığı açıklığa kavuştuğunda ise tesadüf ihtimali zayıflar; çünkü temsil kıyası (analoji), ancak tevâtür ve tekrar gibi onu pekiştiren unsurların katılmasıyla kesinlik (kat') ifade eder.
وَإِنَّمَا ابْتُدِئَ بِذِكْرِ قِصَّةِ مُوسَى ثُمَّ قِصَّةِ إِبْرَاهِيمَ عَلَى خِلَافِ تَرْتِيبِ حِكَايَةِ الْقَصَصِ الْغَالِبِ فِي الْقُرْآنِ مِنْ جَعْلِهَا عَلَى تَرْتِيبِ سَبْقِهَا فِي الزَّمَانِ، لَعَلَّهُ لِأَنَّ السُّورَةَ نَزَلَتْ لِلرَّدِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ فِي إِلْحَاحِهِمْ عَلَى إِظْهَارِ آيَاتٍ مِنْ خَوَارِقِ الْعَادَاتِ فِي الْكَائِنَاتِ زَاعِمِينَ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا إِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ فَضُرِبَ لَهُمُ الْمَثَلُ بِمُكَابَرَةِ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ فِي آيَاتِ مُوسَى إِذْ قَالُوا: إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ مُبِينٌ [يُونُس: ٢] وَعُطِفَ وَإِذْ نَادَى رَبُّكَ مُوسى عَطْفَ جُمْلَةٍ على جملَة: أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الْأَرْضِ [الشُّعَرَاء: ٧] بِتَمَامِهَا.
Kur'an'daki kıssaların zaman bakımından öncelik sırasına göre anlatılması şeklindeki genel düzenin aksine, önce Mûsâ kıssası ardından da İbrâhim kıssası ile başlanması; muhtemelen bu surenin, kâinatta olağanüstü mucizeler gösterilmesi konusunda ısrar eden ve kendilerine bir mucize gelmedikçe iman etmeyeceklerini iddia eden müşriklere cevap vermek üzere inmiş olmasındandır. Böylece onlara, Mûsâ'nın mucizeleri karşısında: { إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ مُبِينٌ } “Şüphesiz bu apaçık bir büyücüdür” [Yûnus: 2] diyen Firavun ve kavminin inadı misal verilmiştir. { وَإِذْ نَادَى رَبُّكَ مُوسى } cümlesi, bir cümle olarak { أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الْأَرْضِ } [Şuarâ: 7] cümlesinin tamamına matuftur.
وَيَكُونُ إِذْ اسْمَ زَمَانٍ مَنْصُوبًا بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: وَاذْكُرْ إِذْ نَادَى رَبُّكَ مُوسَى عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِهِ فِي الْقِصَّةِ الَّتِي بَعْدَهَا وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْراهِيمَ [الشُّعَرَاء: ٦٩] . وَفِي هَذَا الْمُقَدَّرِ تَذْكِيرٌ لِلرَّسُولِ ﵊ بِمَا يُسَلِّيهِ عَمَّا يَلْقَاهُ مِنْ قَوْمِهِ.
{ إِذْ } lafzı, mahzuf bir fiille mensûb zaman ismidir; takdiri, bundan sonraki kıssada geçen { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْراهِيمَ } “Onlara İbrâhim'in haberini oku” [Şuarâ: 69] kavlinin üslubu üzere: [Hani Rabbin Mûsâ'ya seslendiği vakti hatırla] şeklindedir. Bu takdir edilen ifadede Resûl aleyhisselâm'a, kavminden gördüğü eziyetlere karşı kendisini teselli edecek şeylerin bir hatırlatılması vardır.
وَنِدَاءُ اللَّهِ مُوسَى الْوَحْيُ إِلَيْهِ بِكَلَامٍ سَمِعَهُ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةِ مَلَكٍ.
Allah'ın Mûsâ'ya seslenmesi (nidâsı), bir melek vasıtası olmaksızın işittiği bir kelam ile ona vahyidir.
جملَة: أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ تَفْسِيرٌ لِجُمْلَةِ: نَادَى، وأَنِ تَفْسِيرِيَّةٌ.
{ أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } cümlesi, { نَادَى } cümlesinin tefsiridir ve { أَنِ } tefsiriyyedir.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ سَوْقِ هَذِهِ الْقِصَّةِ هُوَ الْمَوْعِظَةُ بِعَاقِبَةِ الْمُكَذِّبِينَ وَذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Bu kıssanın sevk edilmesinden maksat, yalanlayanların akıbeti ile ibret ve öğüt vermektir; bu da Yüce Allah'ın şu buyruğundadır:
فَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ إِلَى قَوْلِهِ: وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ [الشُّعَرَاء: ٦٣- ٦٨] . وَأَمَّا مَا تَقَدَّمَ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِذْ نَادَى رَبُّكَ مُوسى إِلَخْ فَهُوَ تَفْصِيلٌ لِأَسْبَابِ الْمَوْعِظَةِ بِذِكْرِ دَعْوَةِ مُوسَى إِلَى مَا أُمِرَ بِإِبْلَاغِهِ وَإِعْرَاضِ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ وَمَا عَقِبَ ذَلِكَ إِلَى الْخَاتِمَةِ.
{ فَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ } kavlinden { وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } kavline kadar olan kısımdır [Şuarâ: 63-68]. Bundan önce geçen { وَإِذْ نَادَى رَبُّكَ مُوسى } vb. kısımlar ise, Mûsâ'nın tebliğle emrolunduğu şeye davetinin, Firavun ve kavminin yüz çevirmesinin ve sonuca kadar bunun ardından gelenlerin zikredilmesiyle öğüt sebeplerinin ayrıntılı olarak açıklanmasıdır.
وَاسْتِحْضَارُ قَوْمِ فِرْعَوْنَ بِوَصْفِهِمْ بِالْقَوْمِ الظَّالِمِينَ إِيمَاءٌ إِلَى عِلَّةِ الْإِرْسَالِ. وَفِي هَذَا الْإِجْمَالِ تَوْجِيهُ نَفْسِ مُوسَى لِتَرَقُّبِ تَعْيِينِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ بِمَا يُبَيِّنُهُ، وَإِثَارَةٌ لِغَضَبِ
Firavun'un kavminin “zalim topluluk” vasfıyla zikredilip zihinde canlandırılması, peygamber gönderilişinin illetine bir işarettir. Bu icmalde (özetlemede), Mûsâ'nın zihninin kendisini açıklayacak olan ifadeyle bu kavmin tayin edilmesini beklemeye yönlendirilmesi ve Mûsâ'nın öfkesinin tahrik edilmesi vardır
مُوسَى عَلَيْهِمْ حَتَّى يَنْضَمَّ دَاعِي غَضَبِهِ عَلَيْهِمْ إِلَى دَاعِي امْتِثَالِ أَمْرِ اللَّهِ الْبَاعِثِهِ إِلَيْهِمْ، وَذَلِكَ أَوْقَعُ لِكَلَامِهِ فِي نُفُوسِهِمْ. وَفِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُمُ اشْتُهِرُوا بِالظُّلْمِ.
onlara karşı; ta ki onlara duyduğu öfke sebebi, kendisini onlara gönderen Allah'ın emrine uyma sebebine katılsın. Bu da onun sözünün onların nefislerinde daha tesirli olmasını sağlar. Bunda onların zulümle meşhur olduklarına da bir işaret vardır.
ثُمَّ عَقَّبَ ذَلِكَ بِذِكْرِ وَصْفِهِمُ الذَّاتِيِّ بِطَرِيقَةِ الْبَيَانِ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ وَهُوَ قَوْلُهُ:
Sonra bunun ardından, zalim kavim ifadesinden beyan yoluyla onların zâtî vasıfları zikredilmiştir ki bu da O'nun şu buyruğudur:
قَوْمَ فِرْعَوْنَ، وَفِي تَكْرِيرِ كَلِمَةِ قَوْمَ مَوْقِعٌ مِنَ التَّأْكِيدِ فَلَمْ يَقُلْ: ائْتِ قَوْمَ فِرْعَوْنَ الظَّالِمِينَ، كَقَوْلِ جَرِيرٍ:
{ قَوْمَ فِرْعَوْنَ } (Firavun'un kavmi). { قَوْمَ } kelimesinin tekrar edilmesinde bir pekiştirme (tekit) konumu vardır; bu sebeple “Zalim Firavun kavmine git” denmemiştir. Tıpkı Cerîr'in şu sözünde olduğu gibi:
يَا تَيْمُ تَيْمَ عَدَيٍّ لَا أَبَا لَكُمْ ... لَا يلفينّكم فِي سوأة عُمَرُ
Ey Teym, Adiyy'in Teym'i! Babasız kalasıcalar... / Sakın Ömer sizi utanç verici bir durumda bulmasın!
وَالظُّلْمُ يَعُمُّ أَنْوَاعَهُ، فَمِنْهَا ظُلْمُهُمْ أَنْفُسَهُمْ بِعِبَادَةِ مَا لَا يَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ، وَمِنْهَا ظُلْمُهُمُ النَّاسَ حُقُوقَهُمْ إِذِ اسْتَعْبَدُوا بَنِي إِسْرَائِيلَ وَاضْطَهَدُوهُمْ، وَتَقَدَّمَ اسْتِعْمَالُهُ فِي الْمَعْنَيَيْنِ مِرَارًا فِي ضِدِّ الْعَدْلِ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ فِي الْبَقَرَةِ [١١٤] ، وَبِمَعْنَى الشِّرْكِ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ فِي الْأَنْعَامِ [٨٢] .
Zulüm, bütün türlerini kapsar; bunlardan biri, ibadete layık olmayana ibadet ederek kendilerine zulmetmeleridir; biri de İsrâiloğullarını köleleştirip onlara baskı uygulayarak insanların haklarına zulmetmeleridir. Zulüm kelimesinin bu iki anlamda kullanımı adaletin zıddı olarak Bakara suresindeki: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ } “Allah'ın mescitlerini engelleyenden daha zalim kim olabilir?” [114] kavlinde, şirk anlamında ise En'âm suresindeki: { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ } “İman edip de imanlarına zulüm bulaştırmayanlar” [82] kavlinde defalarca geçmişti.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ قَدْ عَدَلَ هُنَا عَنْ ذِكْرِ مَا ابْتُدِئَ بِهِ نِدَاءُ مُوسَى مِمَّا هُوَ فِي سُورَةِ طه [١٢- ٢٣] بِقَوْلِهِ: إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِلَى قَوْلِهِ: لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى لِأَنَّ الْمَقَامَ هُنَا يَقْتَضِي الِاقْتِصَارَ عَلَى مَا هُوَ شَرْحُ دَعْوَةِ قَوْمِ فِرْعَوْنَ وَإِعْرَاضُهُمْ لِلِاتِّعَاظِ بِعَاقِبَتِهِمْ. وَأَمَّا مَقَامُ مَا فِي سُورَةِ طه فَلِبَيَانِ كَرَامَةِ مُوسَى عِنْدَ رَبِّهِ وَرِسَالَتِهِ مَعًا فَكَانَ مَقَامَ إِطْنَابٍ مَعَ مَا فِي ذَلِكَ مِنِ اخْتِلَافِ الْأُسْلُوبِ فِي حِكَايَةِ الْقِصَّةِ الْوَاحِدَةِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْمُقَدِّمَةِ السَّابِعَةِ مِنْ مُقَدِّمَاتِ هَذَا التَّفْسِيرِ.
Bil ki Tâhâ suresinde [12-23] geçen { إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ } kavlinden { لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى } kavline kadar Mûsâ'ya seslenişin ilk başladığı kısımları burada zikretmekten vazgeçilmiştir; çünkü buradaki makam, akıbetlerinden ibret alınması için Firavun kavmine yapılan daveti ve onların yüz çevirmesini açıklamaktan ibaret kalmayı iktiza eder. Tâhâ suresindeki makam ise Mûsâ'nın Rabbi katındaki değerini ve aynı zamanda elçiliğini açıklamak içindir, bu sebeple orası bir itnâb (sözü genişletme) makamı idi. Bununla birlikte, bu tefsirin yedinci mukaddimesinde geçtiği üzere, aynı kıssanın anlatımında üslup farklılığı da bulunmaktadır.
وَالْإِتْيَانُ الْمَأْمُورُ بِهِ هُوَ ذَهَابُهُ لِتَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ إِلَيْهِمْ. وَهَذَا إِيجَازٌ يبيّنه قَوْله: أْتِيا
Emredilen gitmek (ityân), elçiliği onlara tebliğ etmek için oraya varmasıdır. Bu bir icazdır (kısa ifadedir) ki O'nun şu buyruğu bunu açıklamaktadır: { أْتِيا }
فِرْعَوْنَ فَقُولا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ
{ فِرْعَوْنَ فَقُولا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Firavun'a [gidin ve]: 'Biz, âlemlerin Rabbinin elçisiyiz' deyin!”
[الشُّعَرَاء: ١٦] إِلَى آخِرِهِ.
“Firavun'a gidin ve deyin ki: 'Biz âlemlerin Rabbinin elçisiyiz.'” [Şuarâ: 16] sonuna kadar.
وَجُمْلَةُ: أَلا يَتَّقُونَ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّهُ لَمَّا أَمَرَهُ بِالْإِتْيَانِ إِلَيْهِمْ لِدَعْوَتِهِمْ وَوَصَفَهُمْ بِالظَّالِمِينَ كَانَ الْكَلَامُ مُثِيرًا لِسُؤَالٍ فِي نَفْسِ مُوسَى عَنْ مَدَى ظُلْمِهِمْ فَجِيءَ بِمَا يَدُلُّ عَلَى تَوَغُّلِهِمْ فِي الظُّلْمِ وَدَوَامِهِمْ عَلَيْهِ تَقْوِيَةً لِلْبَاعِثِ لِمُوسَى عَلَى بُلُوغِ الْغَايَةِ فِي الدَّعْوَةِ وَتَهْيِئَةً لِتَلَقِّيهِ تكذيبهم بِدُونِ مفاجأة، فَيَكُونُ أَلا مِنْ قَوْلِهِ: أَلا يَتَّقُونَ مُرَكَّبًا مِنْ حَرْفَيْنِ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ وَ (لَا) النَّافِيَةِ. وَالِاسْتِفْهَامُ لِإِنْكَارِ انْتِفَاءِ تَقْوَاهُمْ، وَتَعْجِيبِ مُوسَى مِنْ ذَلِكَ، فَإِنَّ مُوسَى كَانَ مُطَّلِعًا عَلَى أَحْوَالِهِمْ إِذْ كَانَ قَدْ نَشَأَ فِيهِمْ وَقَدْ عَلِمَ مَظَالِمَهُمْ وَأَعْظَمُهَا الْإِشْرَاكُ وَقَتْلُ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ....
{ أَلا يَتَّقُونَ } “Sakınmazlar mı?” cümlesi istînâf-ı beyânîdir (açıklama amaçlı yeni başlangıçtır). Çünkü [Allah], onları davet etmek üzere Mûsâ'ya onların yanına gitmesini emredip onları da zalimler olarak niteleyince, bu söz Mûsâ'nın zihninde onların zulmünün derecesine dair bir soru uyandırmıştı; bu sebeple onların zulümde ne denli ileri gittiklerini ve bunda ısrarcı olduklarını gösteren bir ifade getirildi. Bu, Mûsâ'nın davette en ileri gayeye ulaşma azmini güçlendirmek ve onların yalanlamasını bir şaşkınlık yaşamadan karşılamaya onu hazırlamak içindir. Buna göre { أَلا يَتَّقُونَ } kavlindeki { أَلا }, soru hemzesi ile olumsuzluk bildiren { لا } edatından oluşan iki harfli bir birleşik yapıdır. Soru ise onların takvadan yoksun oluşunu kınamak (inkâr) ve Mûsâ'yı bu duruma hayrete düşürmek içindir. Nitekim Mûsâ, aralarında yetiştiği için onların durumlarına vâkıftı ve en büyüğü şirk koşmak ile İsrâiloğullarının peygamberlerini öldürmek olan zulümlerini bilmekteydi....
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَلَا كَلِمَةً وَاحِدَةً هِيَ أَدَاةُ الْعَرْضِ وَالتَّحْضِيضِ فَتَكُونُ جُمْلَةُ:
{ أَلَا } kelimesinin arz ve tahdîd (teşvik ve talep) edatı olan tek bir kelime olması da caizdir; bu takdirde:
أَلا يَتَّقُونَ بَيَانًا لِجُمْلَةِ ائْتِ. وَالْمَعْنَى: قُلْ لَهُمْ: أَلَا تَتَّقُونَ. فَحَكَى مَقَالَتَهُ بِمَعْنَاهَا لَا بِلَفْظِهَا. وَذَلِكَ وَاسْعٌ فِي حِكَايَةِ الْقَوْلِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ [الْمَائِدَة: ١١٧] فَإِنَّ جُمْلَةَ: أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ مُفَسِّرَةٌ لِجُمْلَةِ أَمَرْتَنِي. وَإِنَّمَا أَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَعْبُدُوا اللَّهَ رَبَّ مُوسَى وَرَبَّهُمْ، فَحَكَى مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ بِالْمَعْنَى. وَهَذَا الْعَرْضُ نَظِيرُ قَوْلِهِ فِي سُورَةِ النَّازِعَاتِ [١٨] فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى.
{ أَلا يَتَّقُونَ } cümlesi { ائْتِ } “Git” cümlesinin açıklaması olur. Anlamı ise şöyledir: Onlara “Sakınmaz mısınız?” de. Böylece [Allah], onun sözünü lafzıyla değil manasıyla aktarmıştır. Söz aktarımında (hikâye-i kavl) bu tür kullanımlar yaygındır; nitekim Yüce Allah'ın Mâide suresindeki: { مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ } “Onlara, bana emrettiğinden başkasını söylemedim: 'Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin' [dedim].” [117] kavlinde geçen { أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ } “Allah'a kulluk edin” cümlesi, { أَمَرْتَنِي } “bana emrettiğin” cümlesinin tefsiridir. Oysa Allah ona sadece, Mûsâ'nın Rabbi ve onların Rabbi olan Allah'a kulluk etmelerini emretmişti; o da Allah'ın kendisine emrettiğini mana ile aktarmıştır. Bu arz (teklif) üslubu, Nâziât suresindeki [18] { فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى } “De ki: 'Arınmak ister misin?'” kavlinin bir benzeridir.
وَالِاتِّقَاءُ: الْخَوْفُ وَالْحَذَرُ، وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ فِعْلِ يَتَّقُونَ لِظُهُورِ أَنَّ الْمُرَادَ: أَلَا يَتَّقُونَ عَوَاقِبَ ظُلْمِهِمْ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [٥٦] .
İttika (sakınma); korkmak ve çekinmektir. { يَتَّقُونَ } fiilinin mefulü (tümleci), kastedilenin “zulümlerinin akıbetinden sakınmazlar mı?” olduğu açık olduğu için hazfedilmiştir. Bu kullanım, Enfâl suresindeki: { الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ } “Kendileriyle antlaşma yaptığın, sonra da her defasında antlaşmalarını bozan ve hiç sakınmayan kimselerdir” [56] kavlinde geçmişti.
وَيَعْلَمُ مُوسَى مِنْ إِجْرَاءِ وَصْفِ الظُّلْمِ وَعَدَمِ التَّقْوَى عَلَى قَوْمِ فِرْعَوْنَ فِي مَعْرِضِ أَمْرِهِ بِالذَّهَابِ إِلَيْهِمْ أَنَّ مِنْ أَوَّلِ مَا يَبْدَأُ بِهِ دَعْوَتَهُمْ أَنْ يَدْعُوَهُمْ إِلَى تَرْكِ الظُّلْمِ وَإِلَى التَّقْوَى.
Mûsâ, Firavun kavmine gitmesi emredildiği sırada onlara zulüm ve takvasızlık vasıflarının yüklenmesinden anlar ki, onları davet etmeye başlayacağı ilk husus, zulmü terk etmeye ve takvaya çağırmaktır.
وَذِكْرُ مُوسَى تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً فِي سُورَة الْبَقَرَةِ [٥١] . وَتَقَدَّمَتْ تَرْجَمَةُ فِرْعَوْنَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ فِي الْأَعْرَاف [١٠٣] .
Mûsâ'nın zikri, Bakara suresindeki { وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } “Hani Mûsâ ile kırk gece için sözleşmiştik” [51] kavlinde geçmişti. Firavun'un tanıtımı da A'râf suresindeki { إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ } “Firavun'a ve onun ileri gelenlerine” [103] kavlinde geçmişti.
[١٢- ١٤]
[12-14]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ١٢ إِلَى ١٤]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 12 ila 14]
قالَ رَبِّ إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ (١٢) وَيَضِيقُ صَدْرِي وَلا يَنْطَلِقُ لِسانِي فَأَرْسِلْ إِلى هارُونَ (١٣) وَلَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ (١٤)
{ قالَ رَبِّ إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ (١٢) وَيَضِيقُ صَدْرِي وَلا يَنْطَلِقُ لِسانِي فَأَرْسِلْ إِلى هارُونَ (١٣) وَلَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ (١٤) } “[Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Doğrusu ben, beni yalanlamalarından korkuyorum. (12) Göğsüm daralıyor, dilim açılmıyor; onun için Hârûn'a da [elçilik] gönder! (13) Bir de onların bana karşı [ileri sürdükleri] bir suç [iddiası] var; bu yüzden beni öldürmelerinden korkuyorum.' (14)”
افْتِتَاحُ مُرَاجَعَتِهِ بِنِدَاءِ اللَّهِ بِوَصْفِ الرَّبِّ مُضَافًا إِلَيْهِ تَحْنِينٌ وَاسْتِسْلَامٌ. وَإِنَّمَا خَافَ أَنْ
[Mûsâ'nın] Rabbine müracaatına, Allah'ı kendisine nispet ederek 'Rab' vasfıyla nida ederek başlaması bir şefkat arayışı (tahnîn) ve teslimiyettir. Onun
يُكَذِّبُوهُ لِعِلْمِهِ بِأَنَّ مِثْلَ هَذِهِ الرِّسَالَةِ لَا يَتَلَقَّاهَا الْمُرْسَلُ إِلَيْهِمْ إِلَّا بِالتَّكْذِيبِ، وَجَعَلَ نَفْسَهُ خَائِفًا مِنَ التَّكْذِيبِ لِأَنَّهُ لَمَّا خُلِعَتْ عَلَيْهِ الرِّسَالَةُ عَنِ اللَّهِ وَقَرَ فِي صَدْرِهِ الْحِرْصُ عَلَى نَجَاحِ رِسَالَتِهِ فَكَانَ تَكْذِيبُهُ فِيهَا مَخُوفًا مِنْهُ.
kendisini yalanlamalarından korkması, kendilerine elçi gönderilen kimselerin bu tür bir risaleti ancak yalanlama ile karşılayacaklarını bilmesindendir. Yalanlanmaktan korktuğunu belirtmesi ise, Allah katından kendisine peygamberlik hil'ati giydirildiğinde, risaletinin başarıya ulaşması arzusunun kalbine yerleşmiş olması ve dolayısıyla risaletinde yalanlanmasının korkulacak bir durum teşkil etmesi sebebiyledir.
ويَضِيقُ صَدْرِي قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِالرَّفْعِ فَهُوَ عَطْفٌ عَلَى أَخافُ
Cumhur, { ويَضِيقُ صَدْرِي } ifadesini ref' (ötre) ile okumuştur; bu takdirde { أَخافُ } fiiline matuftur.
أَوْ تَكُونُ الْوَاوُ لِلْحَالِ فَتَكُونُ حَالًا مُقَدَّرَةً، أَيْ وَالْحَالُ يَضِيقُ سَاعَتَئِذٍ صَدْرِي مِنْ عَدَمِ اهْتِدَائِهِمْ.
Veya vav harfi hal için olur ve takdîrî bir hal ifade eder; yani: 've o anda onların hidayete ermeyişinden ötürü göğsüm daralır halde iken' [demektir].
وَالضِّيقُ: ضِدُّ السِّعَةِ، وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلْغَضَبِ وَالْكَمَدِ لِأَنَّ مَنْ يَعْتَرِيهِ ذَلِكَ يَحْصُلُ لَهُ انْفِعَالٌ وَيَنْشَأُ عَنْهُ انْضِغَاطُ الْأَعْصَابِ فِي الصَّدْرِ وَالْقَلْبِ مِنْ تَأْثِيرِ الْإِدْرَاكِ الْخَاصِّ عَلَى جَمْعِ الْأَعْصَابِ الْكَائِنِ بِالدِّمَاغِ الَّذِي هُوَ الْمُدْرِكُ فَيُحِسُّ بِشِبْهِ امْتِلَاءٍ فِي الصَّدْرِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً [الْأَنْعَام: ١٢٥] وَقَوْلِهِ: وَضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ فِي سُورَةِ هُودٍ [١٢] . وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يَأْسَفُ وَيَكْمَدُ لِتَكْذِيبِهِمْ إِيَّاهُ وَيَجِيشُ فِي نَفْسِهِ رَوْمُ إِقْنَاعِهِمْ بِصِدْقِهِ، وَتِلْكَ الْخَوَاطِرُ إِذَا خَطَرَتْ فِي الْعَقْلِ نَشَأَ مِنْهَا إِعْدَادُ الْبَرَاهِينِ، وَفِي ذَلِكَ الْإِعْدَادِ تَكَلُّفٌ وَتَعَبٌ لِلْفِكْرِ فَإِذَا أَبَانَهَا أَحَسَّ بِارْتِيَاحٍ وَبِشِبْهِ السِّعَةِ فِي الصَّدْرِ فَسَمَّى ذَلِكَ شَرْحًا لِلصَّدْرِ، وَلِذَلِكَ سَأَلَهُ مُوسَى فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى قَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي [طه: ٢٥] .
Dıyk (ضِيق), genişliğin (si'at) zıddıdır; burada öfke ve keder için istiare yoluyla kullanılmıştır. Çünkü bu duyguya kapılan kimsede bir infial meydana gelir ve algılayıcı olan beyindeki sinir merkezine özel bir idrakin etkisiyle göğüste ve kalpte sinirlerin sıkışması hasıl olur da insan göğsünde sanki bir doluluk hisseder. Bu husus, En'âm suresindeki: { يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً } “Onun göğsünü daraltır, sıkıştırır” [125] kavlinde ve Hûd suresindeki: { وَضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ } “Ve bundan ötürü göğsün daralacaktır” [12] kavlinde geçmişti. Anlam şudur: Onların kendisini yalanlamasından ötürü üzülüp kahrolacak ve nefsinde onları doğruluğuna ikna etme arzusu kabaracaktır. Bu düşünceler akla geldiğinde, onlardan deliller hazırlama ihtiyacı doğar; bu hazırlıkta ise zihin için bir külfet ve yorgunluk vardır. Kişi bunları ortaya koyup açıkladığında ise bir rahatlama ve sanki göğsünde bir genişleme hisseder; işte buna 'şerh-i sadr' (göğsün açılıp ferahlaması) denir. Bundan dolayı Mûsâ diğer ayette [Tâhâ: 25] Allah'a şöyle yalvarmıştı: { رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي } “Rabbim! Göğsümü aç, genişlet!”
وَالِانْطِلَاقُ حَقِيقَتُهُ مُطَاوِعُ أَطْلَقَهُ إِذَا أَرْسَلَهُ وَلَمْ يَحْبِسْهُ فَهُوَ حَقِيقَةٌ فِي الذَّهَابِ.
İntılâk (انْطِلَاق) kelimesinin hakiki manası, bir şeyi salıverip hapsetmediğinde kullanılan 'atlakahu' fiilinin mutavaatıdır (dönüşlüsüdür); dolayısıyla serbestçe akıp gitmekte hakikattir.
وَاسْتُعِيرَ هُنَا لِفَصَاحَةِ اللِّسَانِ وَبَيَانِهِ فِي الْكَلَامِ، أَيْ يَنْحَبِسُ لِسَانِي فَلَا يُبَيِّنُ عِنْدَ إِرَادَةِ الْمُحَاجَّةِ وَالِاسْتِدْلَالِ وَعَطْفُهُ عَلَى يَضِيقُ صَدْرِي ينبىء بِأَنَّهُ أَرَادَ بِضِيقِ الصَّدْرِ تَكَاثُرَ خَوَاطِرِ الِاسْتِدْلَالِ، فِي نَفْسِهِ عَلَى الَّذِينَ كَذَّبُوهُ لِيُقْنِعَهُمْ بِصِدْقِهِ حَتَّى يَحُسَّ كَأَنَّ صَدْرَهُ قَدِ امْتَلَأَ، وَالشَّأْنُ أَنَّ ذَلِكَ يَنْقُصُ شَيْئًا بَعْدَ شَيْءٍ بِمِقْدَارِ مَا يُفْصِحُ عَنْهُ صَاحِبُهُ مِنْ إِبْلَاغِهِ إِلَى السَّامِعِينَ، فَإِذَا كَانَتْ فِي لِسَانِهِ حَبْسَةٌ وَعِيٌّ بَقِيَتِ الْخَوَاطِرُ مُتَلَجْلِجَةً فِي صَدْرِهِ. وَالْمَعْنَى:
Burada ise dilin fasihliği ve sözdeki beyan gücü için istiare edilmiştir; yani 'münazara ve delil getirme anında dilim tutulur ve açıkça ifade edemez' demektir. Bunun { يَضِيقُ صَدْرِي } ifadesine atfedilmesi, göğüs darlığından kastın, kendisini yalanlayan kimseleri doğruluğuna ikna etmek üzere nefsinde delil getirme düşüncelerinin birikmesi ve nihayet göğsü sanki dolup taşmış gibi hissetmesi olduğuna delalet eder. Doğal olan şudur ki bu durum, muhatabın sözlerini dinleyicilere ulaştırıp ifade ettiği nispette azar azar hafifler; fakat eğer dilinde bir tutukluk ve ifade güçlüğü (iyy) varsa, o düşünceler göğsünde çalkalanıp kalır. Mana şudur:
وَيَضِيقُ صَدْرِي حِينَ يُكَذِّبُونَنِي وَلَا يَنْطَلِقُ لِسَانِي.
Onlar beni yalanladıkları vakit göğsüm daralır ve dilim çözülüp açılamaz.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: يَضِيقُ ... وَلا يَنْطَلِقُ مَرْفُوعَيْنِ عطفا على فَأَخافُ وَلِذَلِكَ حَقَّقَهُ بِحَرْفِ التَّأْكِيدِ لِأَنَّهُ أَيْقَنَ بِحُصُولِ ذَلِكَ لِأَنَّهُ جِبِلِّيٌّ عِنْدَ تَلَقِّي التَّكْذِيبِ، وَلِأَنَّ أَمَانَةَ الرِّسَالَةِ وَالْحِرْصَ عَلَى تَنْفِيذِ مُرَادِ اللَّهِ يُحْدِثُ ذَلِكَ فِي نَفْسِهِ لَا مَحَالَةَ، وَإِذْ قَدْ كَانَ انْحِبَاسُ لِسَانِهِ يَقِينًا عِنْدَهُ لِأَنَّهُ كَانَ كَذَلِكَ مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ التَّيَقُّنِ كَانَ فِعْلَا يَضِيقُ ... وَلا يَنْطَلِقُ مَعْطُوفَيْنِ عَلَى مَا هُوَ مُحَقَّقٌ عِنْدَهُ وَهُوَ حُصُولُ الْخَوْفِ مِنَ التَّكْذِيبِ، وَلَمْ يَكُونَا مَعْطُوفَيْنِ عَلَى يُكَذِّبُونِ الْمَخُوفِ مِنْهُ الْمُتَوَقَّعِ عَلَى أَنَّ كَوْنَهُ مُحَقَّقَ الْحُصُولِ يَجْعَلُهُ أَحْرَى مِنَ الْمُتَوَقَّعِ.
Cumhur, { يَضِيقُ ... وَلا يَنْطَلِقُ } fiillerini { فَأَخافُ } fiiline atıfla merfu olarak okumuştur. Bu sebeple [Mûsâ] bunu tekit harfi ile tahkik etmiştir; zira yalanlanma ile karşılaşıldığında bunun gerçekleşeceğine kesin olarak inanmıştır; çünkü bu durum yaratılıştan gelen fıtrî bir tepkidir ve risalet emaneti ile Allah'ın muradını yerine getirme azmi bunu onun nefsinde kaçınılmaz olarak meydana getirecektir. Dilinin tutukluğu da onda kesin olarak bilinen bir vâkıa olduğu için, bu kesinlikten ötürü { يَضِيقُ ... وَلا يَنْطَلِقُ } fiilleri, katında tahakkuk etmiş olan yalanlanma korkusunun husûlüne matuf kılınmıştır; yoksa sadece gerçekleşmesi beklenen ve kendisinden korkulan { يُكَذِّبُونِ } fiiline matuf yapılmamıştır. Kaldı ki meydana gelmesi kesin olan şey, gerçekleşmesi beklenenden daha önceliklidir.
وَقَرَأَ يَعْقُوبُ وَيَضِيقُ ... وَلَا يَنْطَلِقُ بِنَصْبِ الْفِعْلَيْنِ عَطْفًا عَلَى يُكَذِّبُونِ، أَيْ يَتَوَقَّعُ أَنْ يَضِيقَ صَدْرُهُ وَلَا يَنْطَلِقَ لِسَانُهُ. قِيلَ كَانَتْ بِمُوسَى حُبْسَةٌ فِي لِسَانِهِ إِذَا تَكَلَّمَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ طه وَسَيَجِيءُ فِي سُورَةِ الزُّخْرُفِ. وَلَيْسَ الْقَصْدُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ التَّنَصُّلَ مِنَ الِاضْطِلَاعِ بِهَذَا التَّكْلِيفِ الْعَظِيمِ وَلَكِنَّ الْقَصْدَ تَمْهِيدُ مَا فَرَّعَهُ عَلَيْهِ مِنْ طَلَبِ تَشْرِيكِ أَخِيهِ هَارُونَ مَعَهُ لِأَنَّهُ أَقْدَرُ مِنْهُ عَلَى الِاسْتِدْلَالِ وَالْخَطَابَةِ كَمَا قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى وَأَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِي [الْقَصَص: ٣٤] . فَقَوْلُهُ هُنَا فَأَرْسِلْ إِلى هارُونَ مُجْمَلٌ يُبَيِّنُهُ مَا فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى فَيُعْلَمُ أَنَّ فِي الْكَلَامِ هُنَا إِيجَازًا. وَأَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ: فَأَرْسِلْ إِلَى هَارُونَ عِوَضًا عَنِّي.
Ya'kûb ise { وَيَضِيقُ ... وَلَا يَنْطَلِقُ } ifadesini, { يُكَذِّبُونِ } fiiline atfen her iki fiili de nasb (üstün) ile okumuştur; yani göğsünün daralmasını ve dilinin açılmamasını beklemektedir. Denildi ki: Mûsâ konuştuğu zaman dilinde bir tutukluk olurdu. Bu durum Tâhâ suresinde geçmişti, Zuhruf suresinde de gelecektir. Bu sözden maksat, bu yüce görevi üstlenmekten kaçınmak değil; bilakis buna terettüp eden, kardeşi Hârûn'un kendisine ortak kılınması talebine zemin hazırlamaktır. Zira Hârûn, diğer ayette: { وَأَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِي } “Kardeşim Hârûn'un dili benden daha açıktır; onu benimle beraber gönder” [Kasas: 34] buyrulduğu üzere, delil getirme ve hitabet konusunda ondan daha güçlüdür. Buradaki { فَأَرْسِلْ إِلى هارُونَ } “Hârûn'a da [elçilik] gönder” kavli mücmeldir; bunu diğer ayetteki ifade açıklamaktadır; böylece buradaki sözde bir îcâz (kısalık) bulunduğu ve maksadın “benim yerime Hârûn'a elçilik ver” demek olmadığı anlaşılır.
وَإِنَّمَا سَأَلَ اللَّهَ الْإِرْسَالَ إِلَى هَارُونَ وَلَمْ يَسْأَلْهُ أَنْ يُكَلِّمَ هَارُونَ كَمَا كَلَّمَهُ هُوَ لِأَنَّ هَارُونَ كَانَ بَعِيدًا عَنْ مَكَانِ الْمُنَاجَاةِ. وَالْمَعْنَى: فَأَرْسِلْ مَلَكًا بِالْوَحْيِ إِلَى هَارُونَ أَنْ يَكُونَ مَعِي.
Kendisiyle konuştuğu gibi Hârûn'la da bizzat konuşmasını değil de Allah'tan Hârûn'a elçi göndermesini istemesinin sebebi, Hârûn'un münâcât yerinden uzakta bulunması idi. Mana şudur: Hârûn'a benimle beraber olması için vahiy ile bir melek gönder.
وَقَوْلُهُ: وَلَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ تَعْرِيضٌ بِسُؤَالِ النَّصْرِ وَالتَّأْيِيدِ وَأَنْ يَكْفِيَهُ شَرَّ عَدُوِّهِ حَتَّى يُؤَدِّيَ مَا عَهِدَ اللَّهُ إِلَيْهِ عَلَى أَكْمَلِ وَجْهٍ. وَهَذَا
{ وَلَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ } “Bir de onların bana karşı bir suç [iddiası] var; beni öldürmelerinden korkuyorum” kavli, Allah'ın kendisine yüklediği görevi en mükemmel şekilde yerine getirebilmesi için yardım ve teyit talebinde bulunmaya ve düşmanının şerrinden kendisini korumasını dolaylı yoldan (ta'rîz ile) istemeye yönelik bir ifadedir. Bu,
كَقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ يَوْمَ بَدْرٍ: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ نَصْرَكَ وَوَعْدَكَ اللَّهُمَّ إِنْ شِئْتَ لَمْ تُعْبَدْ فِي الْأَرْضِ»
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü şu sözüne benzer: «Allahım! Senden yardımını ve vaadini diliyorum. Allahım! Eğer dilersen [bu topluluk helak olursa] yeryüzünde Sana ibadet edilmez».
. وَالذَّنْبُ: الْجُرْمُ وَمُخَالَفَةُ الْوَاجِبِ فِي قَوَانِينِهِمْ. وَأُطْلِقَ الذَّنْبُ عَلَى الْمُؤَاخَذَةِ فَإِنَّ الَّذِي لَهُمْ عَلَيْهِ هُوَ حَقُّ الْمُطَالَبَةِ بِدَمِ الْقَتِيلِ الَّذِي وَكَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيْهِ، وَتَوَعَّدَهُ الْقِبْطُ إِنْ ظَفِرُوا بِهِ لِيَقْتُلُوهُ فَخَرَجَ مِنْ مِصْرَ خَائِفًا، وَكَانَ ذَلِكَ سَبَبَ تَوَجُّهِهِ إِلَى بِلَادِ مَدْيَنَ. وَسَمَّاهُ ذَنْبًا بِحَسَبِ مَا فِي شَرْعِ الْقِبْطِ، فَإِنَّهُ لَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ شَرْعٌ إِلَهِيٌّ فِي أَحْكَامِ قَتْلِ النَّفْسِ.
Zenb (ذَنْب); cürüm ve onların kanunlarına göre gerekli olan şeye muhalefet etmektir. Zenb kelimesi burada cezalandırma/sorumluluk anlamında kullanılmıştır; zira onların Mûsâ üzerindeki hakkı, Mûsâ'nın bir yumruk vurup ölümüne sebep olduğu maktulün kanını talep etme hakkıdır. Kıptîler onu ele geçirirlerse öldürmekle tehdit etmişlerdi, o da korku içinde Mısır'dan çıkmıştı ve Medyen topraklarına yönelmesinin sebebi bu olmuştu. O dönemde cana kıyma hükümlerine dair ilâhî bir şeriat bulunmadığı için Mûsâ bunu Kıptîlerin şeriatına (hukukuna) göre 'zenb' (suç) olarak adlandırmıştır.
وَيَصِحُّ أَنْ يَكُونَ سَمَّاهُ ذَنْبًا لِأَنَّ قَتْلَ أَحَدٍ فِي غَيْرِ قِصَاصٍ وَلَا دِفَاعٍ عَنْ نَفْسِ الْمُدَافِعِ يُعْتَبَرُ جُرْمًا فِي قَوَانِينِ جَمَاعَاتِ الْبَشَرِ مِنْ عَهْدِ قَتْلِ أَحَدِ ابْنَيْ آدَمَ أَخَاهُ، وَقَدْ قَالَ فِي سُورَةِ الْقَصَصِ [١٥، ١٦] قالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ قالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي. وَأَيًّا مَا كَانَ فَهُوَ جَعَلَهُ ذَنْبًا لَهُمْ عَلَيْهِ.
Bunu bir suç olarak adlandırması, kısas olmaksızın ve meşru müdafaa hali bulunmaksızın bir kimseyi öldürmenin, Âdem'in iki oğlundan birinin kardeşini öldürdüğü andan itibaren insan topluluklarının kanunlarında bir cürüm sayılması sebebiyle de sahih olabilir. Nitekim Kasas suresinde [15, 16] şöyle demiştir: { قالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ قالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي } “[Mûsâ] dedi ki: 'Bu şeytanın işidir. Şüphesiz o, apaçık saptırıcı bir düşmandır.' Dedi ki: 'Rabbim! Doğrusu ben kendime zulmettim, beni bağışla!'” Her halükârda o, bunu onların kendisine karşı [ileri sürdükleri] bir suç kılmıştır.
وَقَوْلُهُ: فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ لَيْسَ هَلَعًا وَفَرَقًا مِنَ الْمَوْتِ فَإِنَّهُ لَمَّا أَصْبَحَ فِي مَقَامِ الرِّسَالَةِ مَا كَانَ بِالَّذِي يُبَالِي أَنْ يَمُوتَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكِنَّهُ خَشِيَ الْعَائِقَ مِنْ
Onun { فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ } “Beni öldürmelerinden korkuyorum” kavli, bir panik ve ölüm korkusu değildir; zira o, risalet makamına eriştiğinde Allah yolunda ölümü umursayacak biri değildi; fakat o,
إِتْمَامِ مَا عُهِدَ إِلَيْهِ مِمَّا فِيهِ لَهُ ثَوَابٌ جَزِيلٌ وَدَرَجَةٌ عُلْيَا.
kendisine büyük bir mükâfat ve yüce bir derece kazandıracak olan görevi tamamlamaya bir engelin çıkmasından endişe etmiştir.
وَحُذِفَتْ يَاءُ الْمُتَكَلِّمِ مِنْ يَقْتُلُونِ لِلرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Fâsıla (ayet sonu uyumu) gözetilerek { يَقْتُلُونِ } kelimesinden mütekellim yâ'sı hazfedilmiştir; nitekim Yüce Allah'ın Bakara suresindeki:
وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٠] .
{ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Yalnızca benden korkun!” [40] kavlinde de bu durum geçmişti.
وَذِكْرُ هَارُونَ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ فِي سُورَة الْبَقَرَة [٢٤٨] .
Hârûn'un zikri, Bakara suresindeki { وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ } “Mûsâ ailesinin ve Hârûn ailesinin bıraktıklarından geriye kalanlar” [248] kavlinde geçmişti.
[١٥- ١٧]
[15-17]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ١٥ إِلَى ١٧]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 15 ila 17]
قالَ كَلاَّ فَاذْهَبا بِآياتِنا إِنَّا مَعَكُمْ مُسْتَمِعُونَ (١٥) فَأْتِيا فِرْعَوْنَ فَقُولا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٦) أَنْ أَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ (١٧)
{ قالَ كَلاَّ فَاذْهَبا بِآياتِنا إِنَّا مَعَكُمْ مُسْتَمِعُونَ (١٥) فَأْتِيا فِرْعَوْنَ فَقُولا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٦) أَنْ أَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ (١٧) } “[Allah] buyurdu ki: 'Hayır, [seni öldüremezler]! İkiniz mucizelerimizle gidin; şüphesiz biz sizinle beraberiz, [her şeyi] işitmekteyiz. (15) Firavun'a gidin ve deyin ki: 'Biz âlemlerin Rabbinin elçisiyiz. (16) İsrâiloğullarını bizimle beraber gönder!' (17)”
كَلَّا حَرْفُ إِبْطَالٍ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ [٧٩] . وَالْإِبْطَالُ لِقَوْلِهِ: فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ [الشُّعَرَاء: ١٤] ، أَيْ لَا يَقْتُلُونَكَ. وَفِي هَذَا الْإِبْطَالِ اسْتِجَابَةٌ لِمَا تَضَمَّنَهُ التَّعْرِيضُ بِالدُّعَاءِ حِينَ قَالَ: وَلَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ [الشُّعَرَاء: ١٤] .
{ كَلَّا } ibtal (reddetme) harfidir. Meryem suresindeki { كَلَّا سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ } “Hayır! Onun söylediğini yazacağız” [79] kavlinde geçmişti. Bu iptal, onun: { فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ } “Beni öldürmelerinden korkuyorum” [Şuarâ: 14] sözüne yöneliktir; yani 'seni asla öldüremezler' demektir. Bu iptalde, [Mûsâ'nın] { وَلَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ } “Bir de onların bana karşı bir suç [iddiası] var; beni öldürmelerinden korkuyorum” [Şuarâ: 14] dediği andaki zımnî duasına bir icabet vardır.
وَقَوْلُهُ: فَاذْهَبا بِآياتِنا تَفْرِيعٌ عَلَى مُفَادِ كَلِمَةِ كَلَّا. وَالْأَمْرُ لِمُوسَى أَنْ يَذْهَبَ هُوَ وَهَارُونُ يَقْتَضِي أَنَّ مُوسَى مَأْمُورٌ بِإِبْلَاغِ هَارُونَ ذَلِكَ فَكَانَ مُوسَى رَسُولًا إِلَى هَارُونَ بِالنُّبُوءَةِ. وَلِذَلِكَ جَاءَ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ مُوسَى أَبْلَغَ أَخَاهُ هَارُون ذَلِك عِنْد مَا تَلَقَّاهُ فِي حُورِيبَ إِذْ أَوْحَى اللَّهُ إِلَى هَارُونَ أَنْ يَتَلَقَّاهُ، وَالْبَاءُ لِلْمُصَاحَبَةِ، أَيْ مُصَاحِبَيْنِ لِآيَاتِنَا، وَهُوَ وَعْدٌ بِالتَّأْيِيدِ بِمُعْجِزَاتٍ تَظْهَرُ عِنْدَ الْحَاجَةِ. وَمِنَ الْآيَاتِ: الْعَصَا الَّتِي انْقَلَبَتْ حَيَّةً عِنْدَ الْمُنَاجَاةِ، وَكَذَلِكَ بَيَاضُ يَدِهِ كَمَا فِي آيَةِ سُورَةِ طه [١٧] وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يَا مُوسى الْآيَاتِ.
{ فَاذْهَبا بِآياتِنا } “Ayetlerimizle gidin” kavli, { كَلَّا } kelimesinin ifade ettiği manaya terettüp eden bir sonuçtur (tafrî'). Mûsâ'ya, kendisi ve Hârûn'un gitmesinin emredilmesi, Mûsâ'nın bunu Hârûn'a tebliğ etmekle mükellef olduğunu iktiza eder; böylece Mûsâ, Hârûn'a nübüvveti bildiren bir elçi olmuştur. Bu sebeple Tevrat'ta, Allah'ın Hârûn'a Mûsâ'yı karşılamasını vahyettiği zaman, Hûreb'de karşılaştıklarında Mûsâ'nın bu durumu kardeşi Hârûn'a tebliğ ettiği zikredilmiştir. Bâ (بِ) harfi musâhabet (beraberlik) içindir; yani 'ayetlerimizle donanmış olarak' demektir; bu da ihtiyaç duyulduğunda ortaya çıkacak mucizelerle destekleneceklerine dair bir vaattir. Bu ayetlerden biri, münâcât anında yılana dönüşen asâ ve yine Tâhâ suresindeki [17 ve devamı] { وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يَا مُوسى } “Sağ elindeki nedir, ey Mûsâ?” ayetlerinde geçtiği üzere elinin beyazlığıdır.
وَجُمْلَةُ: إِنَّا مَعَكُمْ مُسْتَمِعُونَ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ أَمْرَهُمَا بِالذَّهَابِ إِلَى فِرْعَوْنَ يُثِيرُ فِي النَّفْسِ أَنْ يَتَعَامَى فِرْعَوْنُ عَنِ الْآيَاتِ وَلَا يَرْعَوِيَ عِنْدَ رُؤْيَتِهَا عَنْ إِلْحَاقِ أَذًى بِهِمَا فَأُجِيبُ بِأَنَّ اللَّهَ مَعَهُمَا وَمُسْتَمِعٌ لِكَلَامِهِمَا وَمَا يُجِيبُ فِرْعَوْنُ بِهِ. وَهَذَا كِنَايَةٌ عَنْ عَدَمِ إِهْمَالِ تَأْيِيدِهِمَا وَكَفِّ فِرْعَوْنَ عَنْ أَذَاهُمَا. فَضَمِيرُ مَعَكُمْ عَائِدٌِِِِ
{ إِنَّا مَعَكُمْ مُسْتَمِعُونَ } “Şüphesiz biz sizinle beraberiz, işitmekteyiz” cümlesi istînâf-ı beyânîdir; çünkü ikisine Firavun'a gitmelerinin emredilmesi nefiste, Firavun'un ayetleri görmezden gelip onları gördüğünde dahi ikisine eziyet etmekten vazgeçmeyeceği endişesini uyandırır. Buna karşılık, Allah'ın onlarla beraber olduğu, onların sözlerini ve Firavun'un vereceği cevapları işittiği bildirilmiştir. Bu ifade, ikisine yapılacak yardımın ihmal edilmeyeceğinden ve Firavun'un eziyetinden alıkonulacağından kinayedir. { مَعَكُمْ } “sizinle” ifadesindeki zamir,
إِلَى مُوسَى وَهَارُونَ وَقَوْمِ فِرْعَوْنَ. وَالْمَعِيَّةُ مَعِيَّةُ عِلْمٍ كَالَّتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ مَا كانُوا [المجادلة:
Mûsâ'ya, Hârûn'a ve Firavun kavmine aittir. Buradaki beraberlik (maiyyet), Yüce Allah'ın Mücâdele suresindeki: { إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ مَا كانُوا } “Nerede olurlarsa olsunlar mutlaka O onların yanındadır” [Mücâdele:
٧] .
7] kavlinde olduğu gibi ilim beraberliğidir.
ومُسْتَمِعُونَ أَشَدُّ مُبَالَغَةً مِنْ (سَامِعُونَ) لِأَنَّ أَصْلَ الِاسْتِمَاعِ أَنَّهُ تَكَلُّفُ السَّمَاعِ وَالتَّكَلُّفُ كِنَايَةٌ عَنِ الِاعْتِنَاءِ، فَأُرِيدَ هَنَا عِلْمٌ خَاصٌّ بِمَا يجْرِي بَينهَا وَبَيْنَ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ وَهُوَ الْعِلْمُ الَّذِي تُوَافِقُهُ الْعِنَايَةُ وَاللُّطْفُ.
{ مُسْتَمِعُونَ } (işitenler) kelimesi, 'sâmiûn' kelimesinden mübalağa bakımından daha güçlüdür; çünkü istimâ' kelimesinin aslı, işitmeye özen göstermektir (tekellüf-i semâ') ve bu özen gösterme ihtimamdan kinayedir. Dolayısıyla burada ikisi ile Firavun ve ileri gelenleri arasında cereyan edecek şeylere dair hususi bir ilim kastedilmiştir ki bu, inayet ve lütfun eşlik ettiği bir ilimdir.
وَالْجَمْعُ بَيْنَ قَوْلِهِ: بِآياتِنا وَقَوْلِهِ: إِنَّا مَعَكُمْ مُسْتَمِعُونَ تَأْكِيدٌ لِلطَّمْأَنَةِ وَرِبَاطَةٌ لِجَأْشِهِمَا.
{ بِآياتِنا } “Ayetlerimizle” kavli ile { إِنَّا مَعَكُمْ مُسْتَمِعُونَ } “Şüphesiz biz sizinle beraberiz, işitmekteyiz” kavlinin bir arada zikredilmesi, güvenceyi pekiştirmek ve yüreklerine kuvvet vermek içindir.
وَالرَّسُولُ: فَعُولٌ بِمَعْنَى مُفْعَلٍ، أَيْ مُرْسَلٍ. وَالْأَصْلُ فِيهِ مُطَابَقَةُ مَوْصُوفِهِ، بِخِلَافِ فَعُولٍ بِمَعْنَى فَاعِلٍ فَحَقُّهُ عَدَمُ الْمُطَابَقَةِ سَمَاعًا، وَفَعُولٌ بِمَعْنَى اسْمِ الْمَفْعُولِ قَلِيلٌ فِي كَلَامِهِمْ وَمِنْهُ: بَقَرَةٌ ذَلُولٌ، وَقَوْلُهُمْ: صَبُوحٌ، لِمَا يُشْرَبُ فِي الصَّبَاحِ، وَغَبُوقٌ، لِمَا يُشْرَبُ فِي الْعَشِيِّ، وَالنَّشُوقُ، لِمَا يُنَشَّقُ مِنْ دَوَاءٍ وَنَحْوِهِ. وَلَكِنْ رَسُولٌ يَجُوزُ فِيهِ أَنْ يُجْرَى مَجْرَى الْمَصْدَرِ فَلَا يُطَابِقُ مَا يَجْرِي عَلَيْهِ فِي تَأْنِيثٍ وَمَا عَدَا الْإِفْرَادَ، وَوَرَدَ فِي كَلَامِهِمْ بِالْوَجْهَيْنِ تَارَةً مُلَازِمًا الْإِفْرَادَ وَالتَّذْكِيرَ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَوَرَدَ مُطَابِقًا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ فِي سُورَةِ طه [٤٧] ، فَذَهَبَ الْجَوْهَرِيُّ إِلَى أَنَّهُ مُشْتَرِكٌ بَيْنَ كَوْنِهِ اسْمًا بِمَعْنَى مَفْعُولٍ وَبَيْنَ كَوْنِهِ اسْمَ مَصْدَرٍ وَلَمْ يَجْعَلْهُ مَصْدَرًا إِذْ لَا يُعْرَفُ فَعُولٌ مَصْدَرًا لِغَيْرِ الثُّلَاثِيِّ، وَاحْتَجَّ بِقَوْلِ الْأَشْعَرِ الْجُعْفِيِّ:
Rasûl (رَسُول), 'müf'al' anlamında 'faûl' veznindedir; yani mürsel (gönderilmiş elçi) demektir. Asıl olan, mevsûfuna (nitelenene) uyum sağlamasıdır; zira fâil anlamındaki 'faûl' vezninin aksine -ki onun semâen uyumsuz gelmesi esastır- ism-i mef'ûl anlamındaki 'faûl' vezni Arapların kelamında azdır; 'bakaratün zelûl' (uysal inek) ve sabahleyin içilen şey için 'sabûh', akşamleyin içilen şey için 'gabûk', buruna çekilen ilaç vb. için 'neşûk' demeleri bu kabildendir. Ancak 'rasûl' kelimesinin mastar yerine kullanılması da caizdir; bu durumda müenneslikte ve müfred dışındaki hallerde nitelenen kelimeye uyum sağlamaz. Arapların kelamında her iki şekilde de gelmiştir: Bazen bu ayette olduğu gibi müfred ve müzekker olarak sabit kalmış, bazen de Tâhâ suresindeki: { فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ } “Deyin ki: 'Biz Rabbinin iki elçisiyiz'” [47] kavlinde olduğu gibi müennes ve tesniyeye uyumlu gelmiştir. Bu sebeple Cevherî, bu kelimenin mef'ûl anlamında bir isim olmak ile ism-i mastar olmak arasında müşterek olduğu görüşüne varmış, ancak sülâsî dışındaki fiillerden 'faûl' vezninde mastar bilinmediği için onu mastar saymamıştır. O, Eş'ar el-Cu'fî'nin şu sözünü delil getirmiştir:
أَلَا أَبْلِغْ بَنِي عَمْرٍو رَسُولًا ... بِأَنِّي عَنْ فُتَاحَتِكُمْ غَنِيٌّ
Haber ver Amr oğullarına bir elçiyle / Şüphesiz ben sizin hükmünüze muhtaç değilim!
(الْفُتَاحَةُ: الْحُكْمُ) . وَتَبِعَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِذْ قَالَ: الرَّسُولُ يَكُونُ بِمَعْنَى الْمُرْسَلِ وَبِمَعْنَى الرِّسَالَةِ فَجُعَلَ ثَمَّ (أَيْ فِي قَوْلِهِ: إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ فِي سُورَةِ طَه [٤٧] ) بِمَعْنَى الْمُرْسَلِ، وَجُعَلَ هُنَا بِمَعْنَى الرِّسَالَةِ. وَقَدْ قَالَ أَبُو ذُؤَيْبِ الْهُذَلِيُّ:
(Fütâha [فُتَاحَة], hüküm demektir). Zemahşerî de bu ayette ona tabi olarak şöyle demiştir: 'Rasûl kelimesi hem mürsel (gönderilen kişi) hem de risalet (mesaj/elçilik) anlamında olur; orada (yani Tâhâ suresindeki [47] { إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ } kavlinde) mürsel anlamında, burada ise risalet anlamında kılınmıştır.' Nitekim Ebû Züeyb el-Hüzelî şöyle demiştir:
أَلِكْنِي إِلَيْهَا وَخَيْرُ الرَّسُو ... لِ أَعْلَمُهُمْ بِنَوَاحِي الْخَبَرِ
Ulaştır beni ona, elçilerin en hayırlısı / Haberin her tarafını en iyi bilendir.
فَهَلْ مِنْ رِيبَةٍ فِي أَنَّ ضَمِيرَ الرَّسُولِ فِي الْبَيْتِ مُرَادٌ بِهِ الْمُرْسَلُونَ. وَتَصْرِيحُ النُّحَاةِ بِأَنَّ فَعُولًا الَّذِي بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ يَجُوزُ إِجْرَاؤُهُ عَلَى حَالَةِ الْمُتَّصِفِ بِهِ مِنَ التَّذْكِيرِ وَالتَّأْنِيثِ فَيَجُوزُ أَنْ تَقُولَ: نَاقَةٌ رَكُوبَةٌ وَرُكُوبٌ، يَقْتَضِي أَنَّ التَّثْنِيَةَ وَالْجَمْعَ فِيهِِِِِِِ
Beyitte geçen 'rasûl' kelimesinin zamiriyle mürsellerin (elçilerin) kastedildiğinde hiç şüphe var mıdır? Nahivcilerin, mef'ûl anlamındaki 'faûl' vezninin müzekkerlik ve müenneslik bakımından nitelenenin durumuna uyarlanmasının caiz olduğunu açıkça belirtmeleri -ki hem 'nâkatün rekûbetün' hem de 'nâkatün rekûb' denebilir- tesniye ve ceminin de onda
مِثْلُ التَّأْنِيثِ. وَقَدْ تَقَدَّمَتِ الْإِشَارَةُ إِلَى هَذَا فِي سُورَةِ طه وَأَحَلْنَا تَحْقِيقَهُ عَلَى مَا هُنَا.
müenneslik gibi olduğunu iktiza eder. Buna Tâhâ suresinde işaret edilmiş ve tahkiki buraya havale edilmişti.
وَمُبَادَأَةُ خِطَابِهِمَا فِرْعَوْنَ بِأَنْ وَصَفَا اللَّهَ بِصِفَةِ رَبِّ الْعَالَمِينَ مُجَابَهَةٌ لِفِرْعَوْنَ بِأَنَّهُ مَرْبُوبٌ وَلَيْسَ بِرَبٍّ، وَإِثْبَاتُ رُبُوبِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى لِلْعَالَمِينَ. وَالنَّفْيُ يَقْتَضِي وَحْدَانِيَّةَ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ الْعَالَمِينَ شَامِلٌ جَمِيعَ الْكَائِنَاتِ فَيَشْمَلُ مَعْبُودَاتِ الْقِبْطِ كَالشَّمْسِ وَغَيْرِهَا، فَهَذِهِ كَلِمَةٌ جَامِعَةٌ لِمَا يَجِبُ اعْتِقَادُهُ يَوْمَئِذٍ.
İkisinin Firavun'a hitaba Allah'ı âlemlerin Rabbi sıfatıyla niteleyerek başlaması, Firavun'un bir rab değil terbiye edilen bir kul (merbûb) olduğunu yüzüne vurmak ve Yüce Allah'ın âlemlerin Rabbi olduğunu ispat etmektir. Bu olumsuzlama Yüce Allah'ın birliğini (vahdâniyyet) iktiza eder; çünkü 'âlemler' bütün varlıkları kapsar ve dolayısıyla Kıptîlerin güneş ve benzeri tapındıkları şeyleri de içine alır; binaenaleyh bu, o gün inanılması gereken şeyleri toplayıcı kapsamlı bir ifadedir.
وَجُمْلَةُ: أَنْ أَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ تَفْسِيرِيَّةٌ لما تضمنه سُولُ
{ أَنْ أَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrâiloğullarını bizimle beraber gönder!” cümlesi, { رَسُولُ } lafzının içerdiği
مِنَ الرِّسَالَةِ الَّتِي هِيَ فِي مَعْنَى الْقَوْلِ، أَيْ هَذَا قَوْلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ لَكَ. وأَرْسِلْ مَعَنا أَطْلِقْ وَلَا تَحْبِسْهُمْ، فَالْإِرْسَالُ هُنَا لَيْسَ بِمَعْنَى التَّوْجِيهِ. وَهَذَا الْكَلَامُ يَتَضَمَّنُ أَنَّ مُوسَى أَمَرَ بِإِخْرَاجِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بِلَادِ الْفَرَاعِنَةِ لِقَصْدِ تَحْرِيرِهِمْ مِنِ اسْتِعْبَادِ الْمِصْرِيِّينَ كَمَا سَيَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْ عَبَّدْتَ بَنِي إِسْرائِيلَ [الشُّعَرَاء: ٢٢] ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ بَيَانُ أَسْبَابِ سُكْنَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِأَرْضِ مِصْرَ وَمَوَاطِنِهِمْ بِهَا وعملهم لفرعون.
ve söz anlamında olan risaletin tefsiridir; yani 'bu, âlemlerin Rabbinin sana sözüdür' demektir. { أَرْسِلْ مَعَنا } ise 'onları salıver ve alıkoyma' demektir; buradaki irsâl bir yere yönlendirmek/göndermek anlamında değildir. Bu söz, Şuarâ suresindeki { أَنْ عَبَّدْتَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrâiloğullarını köleleştirmen” [22] kavlinde geleceği üzere, Mısırlıların köleleştirmesinden onları kurtarmak maksadıyla Mûsâ'ya İsrâiloğullarını Firavunlar diyarından çıkarma görevinin verildiğini içerir. İsrâiloğullarının Mısır topraklarında ikamet etme sebeplerinin, oradaki yerleşim yerlerinin ve Firavun için çalışmalarının açıklaması Bakara suresinde geçmişti.
[١٨، ١٩]
[18, 19]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ١٨ إِلَى ١٩]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 18 ila 19]
قالَ أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَلِيداً وَلَبِثْتَ فِينا مِنْ عُمُرِكَ سِنِينَ (١٨) وَفَعَلْتَ فَعْلَتَكَ الَّتِي فَعَلْتَ وَأَنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ (١٩)
{ قالَ أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَلِيداً وَلَبِثْتَ فِينا مِنْ عُمُرِكَ سِنِينَ (١٨) وَفَعَلْتَ فَعْلَتَكَ الَّتِي فَعَلْتَ وَأَنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ (١٩) } “[Firavun] dedi ki: 'Biz seni aramızda bir çocuk olarak büyütmedik mi ve ömründen nice yılları aramızda geçirmedin mi? Sonunda yapacağını yaptın ve sen nankörlerden / kâfirlerden oldun.'”
طُوِيَ مِنَ الْكَلَامِ ذَهَابُ مُوسَى وَهَارُونَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَاسْتِئْذَانُهُمَا عَلَيْهِ وَإِبْلَاغُهُمَا مَا أَمَرَهُمَا اللَّهُ أَنْ يَقُولَا لِفِرْعَوْنَ إِيجَازًا لِلْكَلَامِ. وَوَجَّهَ فِرْعَوْنُ خِطَابَهُ إِلَى مُوسَى وَحْدَهُ لِأَنَّهُ عَلِمَ مِنْ تَفْصِيلِ كَلَامِ مُوسَى وَهَارُونَ أَنَّ مُوسَى هُوَ الرَّسُولُ بِالْأَصَالَةِ وَأَنَّ هَارُونَ كَانَ عَوْنًا لَهُ عَلَى التَّبْلِيغِ فَلَمْ يَشْتَغِلْ بِالْكَلَامِ مَعَ هَارُونَ. وَأَعْرَضَ فِرْعَوْنُ عَنِ الِاعْتِنَاءِ بِإِبْطَالِ دَعْوَةِ مُوسَى فَعَدَلَ إِلَى تَذْكِيرِهِ بِنِعْمَةِ الْفَرَاعِنَةِ أَسْلَافِهِ عَلَى مُوسَى وَتَخْوِيفِهِ مِنْ جِنَايَتِهِ حُسْبَانَا بِأَنَّ ذَلِكَ يَقْتَلِعُ الدَّعْوَةَ مِنْ جَذْمِهَا وَيَكُفُّ مُوسَى عَنْهَا، وَقَصْدُهُ مِنْ هَذَا الْخِطَابِ إِفْحَامُ مُوسَى كَيْ يَتَلَعْثَمَ مِنْ خَشْيَةِ فِرْعَوْنَ حَيْثُ أَوْجَدَ لَهُ سَبَبًا يَتَذَرَّعُ بِهِ إِلَى قَتْلِهِ وَيَكُونُ مَعْذُورًا فِيهِ حَيْثُ كَفَرَ نِعْمَةَ الْوِلَايَةِ بِالتَّرْبِيَةِ، وَاقْتَرَفَ جُرْمَ الْجِنَايَةِ عَلَى الْأَنْفُسِ.
Mûsâ ve Hârûn'un Firavun'a gidişi, huzuruna çıkmak için izin istemeleri ve Allah'ın kendilerine Firavun'a söylemelerini emrettiği hususları tebliğ etmeleri, sözü kısa tutmak (îcâz) amacıyla atlanmıştır. Firavun hitabını sadece Mûsâ'ya yöneltti; çünkü Mûsâ ve Hârûn'un sözlerinin ayrıntısından asıl elçinin Mûsâ olduğunu, Hârûn'un ise tebliğde ona bir yardımcı olduğunu anlamıştı. Bu yüzden Hârûn ile konuşmakla meşgul olmadı. Firavun, Mûsâ'nın davasını çürütmeye özen göstermekten yüz çevirip geçmiş ataları olan firavunların Mûsâ üzerindeki nimetini ona hatırlatmaya ve işlediği cinayetle onu korkutmaya yöneldi; çünkü bunun davayı kökünden söküp atacağını ve Mûsâ'yı bundan vazgeçireceğini sandı. Bu hitaptan kastı, Mûsâ'yı susturup köşeye sıkıştırmaktı (ifhâm); ta ki terbiye edilip büyütülme velâyetinin nimetine nankörlük ettiği ve cana kıyma cürmünü işlediği için Firavun'un onu öldürmeye dayanak kılacağı ve bunda mazur görüleceği bir sebep ortaya koyması sebebiyle Firavun korkusundan dili tutulsun.
وَالِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرِيٌّ، وَجُعِلَ التَّقْرِيرُ عَلَى نَفْيِ التَّرْبِيَةِ مَعَ أَنَّ الْمَقْصُودَ الْإِقْرَارُ بِوُقُوعِ التَّرْبِيَةِ مُجَارَاةً لِحَالِ مُوسَى فِي نَظَرِ فِرْعَوْنَ إِذْ رَأَى فِي هَذَا الْكَلَامِ جُرْأَةً عَلَيْهِ لَا تُنَاسِبُ حَالَ مَنْ هُوَ مَمْنُونٌ لِأُسْرَتِهِ بِالتَّرْبِيَةِ لِأَنَّهَا تَقْتَضِي الْمَحَبَّةَ وَالْبِرَّ، فَكَأَنَّهُ يُرْخِي لَهُ الْعِنَان بِتَلْقِينِ أَنْ يَجْحَدَ أَنَّهُ مُرَبًّى فِيهِمْ حَتَّى إِذَا أَقَرَّ وَلَمْ يُنْكِرْ كَانَ الْإِقْرَارُ سَالِمًا مِنَ التَّعَلُّلِ بِخَوْفٍ أَوْ ضَغْطٍ، فَهَذَا وَجْهُ تَسْلِيطِ الِاسْتِفْهَامِ التَّقْرِيرِيِّ عَلَى النَّفْيِ فِي حِينِ أَنَّ الْمُقَرَّرَ بِهِ ثَابِتٌ. وَهَذَا كَمَا تَقُولُ لِلرَّجُلِ الَّذِي طَالَ عَهْدُكَ بِرُؤْيَتِهِ: أَلَسْتَ فُلَانًا، وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ. وَمِنْهُ قَوْلُ الْحَجَّاجِ فِي خُطْبَتِهِ يَوْمَ دَيْرِ الْجَمَاجِمِ يُهَدِّدُ الْخَوَارِجَ «أَلَسْتُمْ أَصْحَابِي بِالْأَهْوَازِ» .
İstifham takrîrîdir (ikrar ettirme amaçlıdır). Kastın terbiyenin gerçekleştiğini itiraf ettirmek olmasına rağmen takrîr terbiyenin nefyi (olumsuzlanması) üzerine kurulmuştur; bu, Firavun'un nazarındaki Mûsâ'nın durumuna uymak içindir. Zira Firavun bu sözde kendisine karşı, ailesinin terbiyesi altında bulunup minnettar olan kimsenin durumuna yakışmayan bir cüret görmüştür; çünkü terbiye sevgiyi ve itaati gerektirir. Firavun sanki, onların arasında büyütüldüğünü inkâr etmesini telkin ederek ona dizginleri gevşetmekte, böylece ikrar edip inkâr etmediğinde bu ikrar korku veya baskı mazeretinden uzak olmaktadır. İşte takrîrî istifhamın, ikrar ettirilen şey sabit iken nefyin üzerine yöneltilmesinin veçhi budur. Bu, uzun süredir görmediğin bir adama 'Sen falan değil misin?' demen gibidir ve bunun benzeri çoktur. Haccâc'ın Deyrülcemâcim günü Hâricîleri tehdit ederken hutbesinde söylediği «أَلَسْتُمْ أَصْحَابِي بِالْأَهْوَازِ» (Siz benim Ehvaz'daki adamlarım değil misiniz?) sözü de bundandır.
وَالتَّقْرِيرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي لَازِمِهِ وَهُوَ أَنْ يُقَابِلَ الْمُقَرَّرَ عَلَيْهِ بِالْبِرِّ وَالطَّاعَةِ لَا بِالْجَفَاءِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَجْعَلَ الِاسْتِفْهَام إِنْكَارِيًّا عَلَيْهِ لِأَنَّ لِسَانَ حَالِ مُوسَى فِي نَظَرِ فِرْعَوْنَ حَالُ مَنْ يَجْحَدُ أَنَّهُ مُرَبًّى فِيهِمْ وَمَنْ يُظَنُّ نِسْيَانُهُمْ لِفَعْلَتِهِ فَأَنْكَرَ فِرْعَوْنُ عَلَيْهِ ذَلِكَ، وَكِلَّا الْوَجْهَيْنِ لَا يَخْلُو مِنْ تَنْزِيلِ مُوسَى مَنْزِلَةَ مَنْ يَجْحَدُ ذَلِكَ.
Takrîr, gereğinde (lâzımında) kullanılmıştır ki o da ikrar ettirilen şeye vefasızlıkla değil, iyilik ve itaatle karşılık vermektir. İstifhamın ona karşı inkârî (kınayıcı) kılınması da caizdir; zira Mûsâ'nın hâl dili Firavun'un nazarında onların arasında büyütüldüğünü inkâr eden ve işlediği fiili onların unuttuğunu zanneden kimsenin durumu gibidir, bu yüzden Firavun bunu ona inkâr/kınama konusu yapmıştır. Her iki vecih de Mûsâ'yı bunu inkâr eden kimse konumuna indirmekten hâli değildir.
وَالتَّرْبِيَةُ: كَفَالَةُ الصَّبِي وتدبير شؤونه. وَمَعْنَى فِينا فِي عَائِلَتِنَا، أَيْ عَائِلَةِ مَلِكِ مِصْرَ. وَالْوَلِيدُ: الطِّفْلُ مِنْ وَقْتِ وِلَادَتِهِ وَمَا يُقَارِبُهَا فَإِذَا نَمَى لَمْ يُسَمَّ وَلِيدًا وَسُمِّي طِفْلًا، وَيَعْنِي بِذَلِكَ الْتِقَاطَهُ مِنْ نَهْرِ النِّيلِ. وَذَلِكَ أَنَّ مُوسَى رُبِّيَ عِنْدَ (رَعَمْسِيسَ الثَّانِي) مِنْ مُلُوكِ الْعَائِلَةِ التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ مِنْ عَائِلَاتِ فَرَاعِنَةِ مِصْرَ حَسَبَ تَرْتِيبِ الْمُحَقِّقِينَ مِنَ الْمُؤَرِّخِينَ.
Terbiye (تَرْبِيَة): Çocuğun bakımını üstlenmek ve işlerini çekip çevirmektir. { فِينا } ifadesinin anlamı 'bizim ailemizde', yani Mısır kralının ailesinde demektir. Velîd (وَلِيد): Doğduğu andan ona yakın vakte kadar olan çocuktur; büyüdüğünde artık velîd denmez, tıfl (çocuk) denir. Bununla Nil nehrinden çıkarılıp alınmasını kastetmektedir. Bu da muhakkik tarihçilerin tertibine göre Mûsâ'nın, Mısır firavunlarının on dokuzuncu hanedan krallarından II. Ramses'in yanında büyütülmüş olması sebebiyledir.