وَخَرَجَ مُوسَى مِنْ مِصْرَ بَعْدَ أَنْ قَتَلَ الْقِبْطِيَّ وَعُمُرُهُ أَرْبَعُونَ سَنَةً لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَمَّا بَلَغَ
Mûsâ Kıptî'yi öldürdükten sonra kırk yaşındayken Mısır'dan çıktı; nitekim Yüce Allah'ın şöyle buyurması buna işaret eder: { وَلَمَّا بَلَغَ
أَشُدَّهُ وَاسْتَوى
أَشُدَّهُ وَاسْتَوى [erginlik çağına ulaşıp olgunlaşınca]
آتَيْنَاهُ حُكْمًا إِلَى قَوْلِهِ: وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ [الْقَصَص: ١٤، ١٥] الْآيَةَ وَبُعِثَ وَعُمُرُهُ ثَمَانُونَ سَنَةً حَسْبَمَا فِي التَّوْرَاةِ . وَكَانَ فِرْعَوْنُ الَّذِي بُعِثَ إِلَيْهِ مُوسَى هُوَ (مِنْفِتَاحُ الثَّانِي ابْن رَعْمَسِيسَ الثَّانِي) وَهُوَ الَّذِي خَلَفَهُ فِي الْمُلْكِ بَعْدَ وَفَاتِهِ أَوَاسِطَ الْقَرْنِ الْخَامِسَ عَشَرَ قَبْلَ الْمَسِيحِ، فَلَا جَرَمَ كَانَ مُوسَى مُرَبَّى وَالِدِهِ، فَلِذَلِكَ قَالَ لَهُ: أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينَا وَلِيدًا، وَلَعَلَّهُ رُبِّيَ مَعَ فِرْعَوْنَ هَذَا كالأخ.
آتَيْنَاهُ حُكْمًا } “(Mûsâ) erginlik çağına ulaşıp olgunlaşınca ona hikmet verdik...” ayetinden { وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ } “Şehre girdi...” [Kasas: 14, 15] ayetine kadar olan kısım. Tevrat'ta geçtiğine göre seksen yaşındayken peygamber olarak gönderildi. Mûsâ'nın kendisine gönderildiği firavun ise (II. Ramses'in oğlu II. Merneptah) idi; o, milattan önce on beşinci yüzyılın ortalarında babasının vefatından sonra hükümdarlıkta onun yerini almıştı. Dolayısıyla Mûsâ şüphesiz onun babasının büyüttüğü kişiydi. Bu sebeple ona: { أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينَا وَلِيدًا } “Biz seni aramızda bir çocuk olarak büyütmedik mi?” demiştir. Belki de bu Firavun ile kardeş gibi birlikte büyütülmüştü.
والسنين الَّتِي لَبِثَهَا مُوسَى فِيهِمْ هِيَ نَحْوُ أَرْبَعِينَ سَنَةً.
Mûsâ'nın onların arasında kaldığı yıllar ise yaklaşık kırk yıldır.
وَالْفَعْلَةُ: الْمَرَّةُ الْوَاحِدَةُ مِنَ الْفِعْلِ، وَأَرَادَ بِهَا الْحَاصِلَ بِالْمَصْدَرِ كَمَا اقْتَضَتْهُ إِضَافَتُهَا إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِ، وَأَرَادَ بِالْفَعْلَةِ قَتْلَهُ الْقِبْطِيَّ، قِيلَ هُوَ خَبَّازُ فِرْعَوْنَ. وَعُبِّرَ عَنْهَا بِالْمَوْصُولِ لِعِلْمِ مُوسَى بِهَا، وَفِي ذَلِكَ تَهْوِيلٌ لِلْفَعْلَةِ يُكَنَّى بِهِ عَنْ تَذْكِيرِهِ بِمَا يُوجِبُ تَوْبِيخَهُ.
Fa'leh (فَعْلَة): Fiilin bir defa yapılmasıdır (ism-i merre). Muhatap zamirine izafe edilmesinin gerektirdiği üzere bununla masdardan hâsıl olan fiil kastedilmiştir. Fa'leh ile onun Kıptî'yi öldürmesi kastedilmiştir; bunun Firavun'un fırıncısı olduğu söylenmiştir. Mûsâ'nın bunu bilmesi sebebiyle mevsur ismiyle ifade edilmiştir; bunda yapılan işi büyütme (tehvîl) vardır ki bununla onu azarlanmasını gerektiren şeyin hatırlatılması kinaye edilmektedir.
وَفِي الْعُدُولِ عَنْ ذِكْرِ فَعْلَةٍ مُعَيَّنَةٍ إِلَى ذِكْرِهَا مُبْهَمَةً مُضَافَةً إِلَى ضَمِيرِهِ ثُمَّ وَصْفِهَا بِمَا لَا يَزِيدُ عَلَى مَعْنَى الْمَوْصُوفِ تَهْوِيلٌ مُرَادٌ بِهِ التَّفْظِيعُ وَأَنَّهَا مُشْتَهِرَةٌ مَعْلُومَةٌ مَعَ تَحْقِيقِ إِلْصَاقِ تَبِعَتِهَا بِهِ حَتَّى لَا يَجِدَ تَنَصُّلًا مِنْهَا.
Belirli bir fiili açıkça zikretmekten vazgeçip onu zamirine izafe ederek müphem biçimde zikretmekte, sonra da nitelenenin anlamına bir şey eklemeyen bir sıfatla nitelemekte bir tehvîl (büyütme/korkutma) vardır; bununla işin korkunçluğu, meşhur ve bilinir olduğu kastedilmekte, aynı zamanda Mûsâ'nın bundan sıyrılamayacağı şekilde sorumluluğunun ona ait olduğu perçinlenmektedir.
وَجُمْلَةُ: وَأَنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ فَعَلْتَ. وَالْمُرَادُ بِهِ كُفْرُ نِعْمَةِ فِرْعَوْنَ مِنْ حَيْثُ اعْتَدَى عَلَى أَحَدِ خَاصَّتِهِ وَمَوَالِي آلِهِ، وَكَانَ ذَلِكَ انْتِصَارًا لِرَجُلٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ الَّذِينَ يَعُدُّونَهُمْ عَبِيدَ فِرْعَوْنَ وَعَبِيدَ قَوْمِهِ، فَجَعَلَ فِرْعَوْنُ انْتِصَارَ مُوسَى لِرَجُلٍ مِنْ عَشِيرَتِهِ كُفْرَانًا لِنِعْمَةِ فِرْعَوْنَ لِأَنَّهُ يَرَى وَاجِبَ مُوسَى أَنْ يَعُدَّ نَفْسَهُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ فَلَا ينتصر لإسرائيلي، وَفِي هَذَا إِعْمَالُ أَحْكَامِ التَّبَنِّي وَإِهْمَالُ أَحْكَامِ النَّسَبِ وَهُوَ قَلْبُ حَقَائِقَ وَفَسَادُ وَضْعٍ. قَالَ تَعَالَى: وَما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ ذلِكُمْ قَوْلُكُمْ بِأَفْواهِكُمْ وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ [الْأَحْزَاب: ٤] . وَلَيْسَ الْمُرَادُ الْكُفْرَ بِدِيَانَةِ فِرْعَوْنَ لِأَنَّ مُوسَى لَمْ يَكُنْ يَوْمَ قَتَلَ الْقِبْطِيَّ مُتَظَاهِرًا بِأَنَّهُ عَلَى خِلَافِ دِينِهِمْ وَإِنْ كَانَ فِي بَاطِنِهِ كَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَنْبِيَاءَ مَعْصُومُونَ مِنَ الْكُفْرِ قَبْلَ النُّبُوءَةِ وَبَعْدَهَا.
{ وَأَنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ } “ve sen nankörlerdensin / kâfirlerdensin” cümlesi, { فَعَلْتَ } fiilinin zamirinden hâldir. Bununla kastedilen Firavun'un nimetine nankörlüktür; zira onun yakın adamlarından ve hanedanına bağlı kimselerden birine saldırmıştır. Bu ise, Firavun'un ve kavminin köleleri saydıkları İsrâiloğullarından bir adama arka çıkmaktı. Firavun, Mûsâ'nın kendi aşiretinden bir adama arka çıkmasını Firavun'un nimetine nankörlük saymıştır; çünkü Firavun, Mûsâ'nın vazifesinin kendisini Firavun'un kavminden saymak ve bir İsrâilliye arka çıkmamak olduğunu düşünüyordu. Bunda evlatlık edinme hükümlerini işletmek, soy/nesep hükümlerini ise ihmal etmek vardır ki bu hakikatleri tersyüz etmek ve fâsit bir kabulleniştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ ذلِكُمْ قَوْلُكُمْ بِأَفْواهِكُمْ وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ } “Evlatlıklarınızı da öz oğullarınız kılmamıştır. Bu, sizin ağızlarınızla söylediğiniz sözünüzdür. Allah ise hakkı söyler ve O doğru yola eriştirir.” [Ahzâb: 4]. Kastedilen Firavun'un dinine küfretmek (inkâr etmek) değildir; çünkü Mûsâ Kıptî'yi öldürdüğü gün, batınında öyle olsa bile onların dinine muhalif olduğunu açıkça göstermiyordu; zira peygamberler peygamberlikten önce de sonra da küfürden masumdurlar.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ: وَأَنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ عَطْفًا عَلَى الْجُمَلِ الَّتِي قَبْلَهَا الَّتِي هِيَ تَوْبِيخٌ وَلَوْمٌ، فَوَبَّخَهُ عَلَى تَقَدُّمِ رَعْيِهِ تَرْبِيَتَهُمْ إِيَّاهُ فِيمَا مَضَى، ثُمَّ وَبَّخَهُ عَلَى كَوْنِهِ كَافِرًا بِدِينِهِمْ فِي الْحَالِ، لِأَن قَوْلَهُ: مِنَ الْكافِرِينَ حَقِيقَةٌ فِي الْحَالِ إِذْ هُوَ اسْمُ فَاعِلٍ وَاسْمُ الْفَاعِلِ حَقِيقَةٌ فِي الْحَالِ.
{ وَأَنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ } cümlesinin, kendisinden önceki azarlama ve kınama cümlelerine matuf olması da caizdir. Böylece geçmişte onların terbiyesini gözetmesini kınamış, sonra da şimdiki zamanda onların dinini inkâr eden (kâfir) biri olmasını kınamıştır; çünkü { مِنَ الْكافِرِينَ } sözü şimdiki zamanda (hâl) hakikattir, zira ism-i fâildir ve ism-i fâil şimdiki zaman için hakikattir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَأَنْتَ حِينَئِذٍ مِنَ الْكَافِرِينَ بِدِينِنَا، اسْتِنَادًا مِنْهُ إِلَى مَا بَدَا مِنْ قَرَائِنَ دَلَّتْهُ عَلَى اسْتِخْفَافِ مُوسَى بِدِينِهِمْ فِيمَا مَضَى لِأَنَّ دِينَهُمْ يَقْتَضِي الْإِخْلَاصَ لِفِرْعَوْنَ وَإِهَانَةَ مَنْ يُهِينُهُمْ فِرْعَوْنُ. وَلَعَلَّ هَذَا هُوَ السَّبَبُ فِي عَزْمِ فِرْعَوْنَ عَلَى أَنْ يَقْتَصَّ مِنْ مُوسَى لِلْقِبْطِيِّ لِأَنَّ الِاعْتِدَاءَ عَلَيْهِ كَانَ مَصْحُوبًا بِاسْتِخْفَافٍ بِفِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ.
Anlamın şöyle olması da caizdir: 'O vakit de bizim dinimizi inkâr edenlerdendin.' Bu, geçmişte Mûsâ'nın onların dinini hafife aldığına delalet eden zahir karinelere dayanmaktadır; çünkü onların dini Firavun'a samimiyetle bağlanmayı ve Firavun'un hor gördüğü kimseleri hor görmeyi gerektiriyordu. Belki de Firavun'un Kıptî için Mûsâ'dan kısas almaya azmetmesinin sebebi buydu; çünkü ona saldırmak, Firavun'u ve kavmini hafife almayı da beraberinde getiriyordu.
وَيُفِيدُ الْكَلَامُ بِحَذَافِرِهِ تَعَجُّبًا مِنِ انْتِصَابِ مُوسَى مَنْصِبَ الْمُرْشِدِ مَعَ مَا اقْتَرَفَهُ مِنَ النَّقَائِصِ فِي نَظَرِ فِرْعَوْنَ الْمُنَافِيَةِ لِدَعْوَى كَوْنِهِ رَسُولًا من الربّ.
Sözün tamamı, Firavun'un nazarında Rabbin elçisi olma iddiasına aykırı olan işlediği kusurlara rağmen Mûsâ'nın mürşitlik makamına oturmasına duyulan şaşkınlığı ifade eder.
[٢٠- ٢٢]
[20- 22]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ٢٠ إِلَى ٢٢]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 20 ila 22]
قالَ فَعَلْتُها إِذاً وَأَنَا مِنَ الضَّالِّينَ (٢٠) فَفَرَرْتُ مِنْكُمْ لَمَّا خِفْتُكُمْ فَوَهَبَ لِي رَبِّي حُكْماً وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُرْسَلِينَ (٢١) وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَيَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِي إِسْرائِيلَ (٢٢)
{ قالَ فَعَلْتُها إِذاً وَأَنَا مِنَ الضَّالِّينَ (٢٠) فَفَرَرْتُ مِنْكُمْ لَمَّا خِفْتُكُمْ فَوَهَبَ لِي رَبِّي حُكْماً وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُرْسَلِينَ (٢١) وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَيَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِي إِسْرائِيلَ (٢٢) } “[Mûsâ] dedi ki: 'Ben onu o zaman yaptım ve ben şaşıranlardan/cahillerden idim. Sizden korkunca da hemen sizden kaçtım. Derken Rabbim bana bir hikmet bağışladı ve beni elçilerden kıldı. Başıma kaktığın o nimet ise İsrâiloğullarını köleleştirmiş olmandan ibarettir.'”
كَانَتْ رِبَاطَةُ جَأْشِ مُوسَى وَتَوَكُّلُهُ عَلَى رَبِّهِ بَاعِثَةً لَهُ عَلَى الِاعْتِرَافِ بِالْفَعْلَةِ وَذِكْرِ مَا نَشَأَ عَنْهَا مِنْ خَيْرٍ لَهُ، لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّهُ حَمِدَ أَثَرَهَا وَإِنْ كَانَ قَدِ اقْتَرَفَهَا غَيْرَ مُقَدِّرٍ مَا جَرَّتْهُ إِلَيْهِ مِنْ خَيْرٍ فَابْتَدَأَ بِالْإِقْرَارِ بِفَعْلَتِهِ لِيَعْلَمَ فِرْعَوْنُ أَنَّهُ لَمْ يَجِدْ لِكَلَامِهِ مَدْخَلَ تَأْثِيرٍ فِي نَفْسِ مُوسَى. وَأَخَّرَ مُوسَى الْجَوَابَ عَنْ قَوْلِ فِرْعَوْنَ أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَلِيداً وَلَبِثْتَ فِينا مِنْ عُمُرِكَ سِنِينَ [الشُّعَرَاء: ١٨] لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ الْقَصْدَ مِنْهُ الْإِقْصَارُ مِنْ مُوَاجَهَتِهِ بِأَنَّ رَبًّا أَعْلَى مِنْ فِرْعَوْنَ أَرْسَلَ مُوسَى إِلَيْهِ. وَابْتَدَأَ بِالْجَوَابِ عَنِ الْأَهَمِّ مِنْ كَلَامِ فِرْعَوْنَ وَهُوَ وَفَعَلْتَ فَعْلَتَكَ [الشُّعَرَاء: ١٩] لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّهُ أَدْخَلُ فِي قَصْدِ الْإِفْحَامِ، وَلِيُظْهِرَ لِفِرْعَوْنَ أَنَّهُ لَا يَوْجَلُ مِنْ أَنْ يُطَالِبُوهُ بِذَحْلِ ذَلِكَ الْقَتِيلِ ثِقَةً بِأَنَّ اللَّهَ يُنْجِيهِ مِنْ عُدْوَانِهِمْ.
Mûsâ'nın yürek sebatı ve Rabbine tevekkülü, onu fiili itiraf etmeye ve o fiilden kendisi için hâsıl olan hayrı zikretmeye sevk etmiştir; ta ki o fiilin sonucunu övdüğünü göstersin -her ne kadar o fiili işlerken kendisine sağlayacağı hayrı takdir etmemiş olsa da-. Böylece Firavun'un, sözünün Mûsâ'nın nefsinde tesir edecek bir yol bulamadığını anlaması için fiilini ikrar ile başladı. Mûsâ, Firavun'un { أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَلِيداً وَلَبِثْتَ فِينا مِنْ عُمُرِكَ سِنِينَ } “Biz seni aramızda bir çocuk olarak büyütmedik mi ve ömründen nice yılları aramızda geçirmedin mi?” [Şuarâ: 18] sözünün cevabını erteledi; çünkü bundan maksadın, Firavun'dan daha yüce bir Rabbin Mûsâ'yı ona gönderdiğini yüzüne vurmaktan vazgeçirmek olduğunu anladı. Firavun'un sözünün daha önemli olan kısmına, yani { وَفَعَلْتَ فَعْلَتَكَ } “yapacağını yaptın” [Şuarâ: 19] sözüne cevapla başladı; çünkü susturma kastına daha elverişli olduğunu bildi ve Allah'ın kendisini onların düşmanlığından kurtaracağına güvenerek o maktulün kanını talep etmelerinden korkmadığını Firavun'a göstermek istedi.
وَكَلِمَةُ إِذاً هُنَا حَرْفُ جَوَابٍ وَجَزَاءٍ، فَنُونُهُ السَّاكِنَةُ لَيْسَتْ تَنْوِينًا بَلْ حَرْفًا أَصْلِيًّا لِلْكَلِمَةِ، وَقَدَّمَ فَعَلْتُها عَلَى (إِذَنْ) مُبَادَرَةً بِالْإِقْرَارِ لِيَكُونَ كِنَايَةً عَنْ عَدَمِ خَشْيَتِهِ مِنْ هَذَا الْإِقْرَارِ. وَمَعْنَى الْمُجَازَاةِ هُنَا مَا بَيَّنَهُ فِي «الْكَشَّافِ» : أَنَّ قَوْلَ فِرْعَوْنَ فَعَلْتَ فَعْلَتَكَ [الشُّعَرَاء: ١٩] يَتَضَمَّنُ مَعْنَى جَازَيْتَ نِعْمَتَنَا بِمَا فَعَلْتَ فَقَالَ لَهُ مُوسَى: نَعَمْ فَعَلْتُهَا مُجَازِيًا لَكَ، تَسْلِيمًا لِقَوْلِهِ، لِأَنَّ نِعْمَتَهُ كَانَتْ جَدِيرَةً بِأَنْ تُجَازَى بِمِثْلِ ذَلِكَ الْجَزَاءِ. وَهَذَا أَظْهَرُ مَا قِيلَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ. وَقَالَ الْقَزْوِينِيُّ فِي «حَاشِيَةِ الْكَشَّافِ» قَالَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ:
Buradaki { إِذاً } kelimesi cevap ve ceza harfidir; sakin nûnu tenvin değil, kelimenin asıl harfidir. Bu ikrardan korkmadığını kinaye yoluyla göstermek için { فَعَلْتُها } ifadesini { إِذَنْ }'den öne geçirerek hemen ikrarda bulunmuştur. Buradaki mükâfatlandırma (mücâzât) anlamı el-Keşşâf'ta açıklandığı gibidir: Firavun'un { فَعَلْتَ فَعْلَتَكَ } [Şuarâ: 19] sözü, 'Nimetimize bu yaptığınla karşılık verdin' anlamını içermektedir; bunun üzerine Mûsâ ona, sözünü teslim ederek: 'Evet, sana karşılık vererek onu yaptım; çünkü senin nimetin ancak böyle bir karşılıkla karşılanmaya layıktı' demiştir. Bu ayetin tefsirinde söylenenlerin en açığı budur. Kazvînî el-Keşşâf Hâşiyesi'nde şöyle demiştir: Bazı muhakkikler şöyle dedi:
إِذاً ظَرْفٌ مَقْطُوعٌ عَنِ الْإِضَافَةِ مُؤْثَرًا فِيهِ الْفَتْحُ عَلَى الْكَسْرِ لِخِفَّتِهِ وَكَثْرَةِ الدَّوَرَانِ، وَلَعَلَّهُ يَعْنِي بِبَعْضِ الْمُحَقِّقِينَ رَضِيَّ الدِّينِ الْإِسْتِرَابَادِيَّ فِي «شَرْحِ الْكَافِيَةِ الْحَاجِبِيَّةِ» فَإِنَّهُ قَالَ فِي بَابِ الظُّرُوفِ: وَالْحَقُّ أَنَّ (إِذْ) إِذَا حُذِفَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مِنْهُ وَأُبَدِلَ مِنْهُ التَّنْوِينُ فِي غَيْرِ نَحْوِ يَوْمِئِذٍ، جَازَ فَتْحُهُ أَيْضًا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَعَلْتُها إِذاً وَأَنَا مِنَ الضَّالِّينَ أَيْ فَعَلْتُهَا إِذْ
«{ إِذاً }, hafifliği ve çok kullanımı sebebiyle kesre yerine fetha tercih edilmiş, izafetten kesilmiş bir zarftır.» Bazı muhakkiklerle muhtemelen Radıyyüddin el-İsterâbâdî'nin Şerhu'l-Kâfiye li'l-Hâcibiyye'sini kastetmektedir; zira o Zarflar bâbında şöyle demiştir: «Doğrusu şudur ki: { إِذْ }, yevmeizin gibi durumlar dışında muzâfun ileyhi hazfedilip yerine tenvin getirildiğinde fethalı okunması da caizdir. Yüce Allah'ın şu kavli de bundandır: { فَعَلْتُها إِذاً وَأَنَا مِنَ الضَّالِّينَ } yani { إِذْ
رَبَّيْتَنِي،
رَبَّيْتَنِي، } “Sen beni yetiştirdiğin vakit”
إِذْ لَا مَعْنَى لِلْجَزَاءِ هَاهُنَا اه. فَيَكُونُ مُتَعَلِّقًا بِ فَعَلْتُها مَقْطُوعًا عَنِ الْإِضَافَةِ لَفْظًا لِدَلَالَةِ الْعَامِلِ عَلَى الْمُضَافِ إِلَيْهِ. وَالْمَعْنَى: فَعَلْتُهَا زَمَنًا فَعَلْتُهَا، فَتَذْكِيرِي بِهَا بَعْدَ زَمَنٍ طَوِيلٍ لَا جَدْوَى لَهُ. وَهَذَا الْوَجْهُ فِي إِذاً فِي الْآيَةِ هُوَ مُخْتَارُ ابْنِ عَطِيَّةَ وَالرَّضِيِّ فِي «شَرْحِ الْحَاجِبِيَّةِ» وَالدَّمَامِينِيِّ فِي «الْمَزْجِ عَلَى الْمُغْنِي» ، وَظَاهِرُ كَلَامِ الْقَزْوِينِيِّ فِي «الْكَشْفِ عَلَى الْكَشَّافِ» أَنَّهُ يَخْتَارُهُ.
zira burada ceza anlamı yoktur.» [İktibas sonu]. Bu durumda { فَعَلْتُها } fiiline müteallik olur ve âmilin muzâfun ileyhe delalet etmesi sebebiyle lafzen izafetten kesilmiş olur. Anlamı şudur: 'Ben onu yaptığım zamanda yaptım; uzun zaman sonra onu bana hatırlatmanın bir faydası yoktur.' Ayetteki { إِذاً } hakkındaki bu vecih İbn Atiyye, Şerhu'l-Hâcibiyye'de er-Radî ve el-Memzûc ale'l-Muğnî'de ed-Demâmînî tarafından tercih edilmiştir. Kazvînî'nin el-Keşf ale'l-Keşşâf'taki sözünün zahiri de bunu tercih ettiğini göstermektedir.
وَمَعْنَى الْجَزَاءِ فِي قَوْلِهِ: فَعَلْتُها إِذاً أَنَّ قَوْلَ فِرْعَوْنَ وَفَعَلْتَ فَعْلَتَكَ الَّتِي فَعَلْتَ [الشُّعَرَاء: ١٩] قصد بِهِ إِفْحَامُ مُوسَى وَتَهْدِيدُهُ، فَجَعَلَ مُوسَى الِاعْتِرَافَ بِالْفَعْلَةِ جَزَاءً لِذَلِكَ التَّهْدِيدِ عَلَى طَرِيقَةِ الْقَوْلِ بِالْمُوجَبِ، أَيْ لَا أَتَهَيَّبُ مَا أَرَدْتَ.
{ فَعَلْتُها إِذاً } kavlindeki ceza anlamı ise şöyledir: Firavun'un { وَفَعَلْتَ فَعْلَتَكَ الَّتِي فَعَلْتَ } “Sonunda yapacağını yaptın” [Şuarâ: 19] sözüyle Mûsâ'yı susturmak ve tehdit etmek kastedilmişti; Mûsâ da bu fiili itiraf etmeyi, kavl bi'l-mûceb yoluyla o tehdidin bir cezası/cevabı kıldı; yani 'Senin amaçladığın şeyden çekinmiyorum' demektir.
وَجَعَلَ مُوسَى نَفْسَهُ مِنَ الضَّالِّينَ إِنْ كَانَ مُرَادُ كَلَامِهِ الَّذِي حَكَتِ الْآيَةُ مَعْنَاهُ إِلَى الْعَرَبِيَّةِ الْمَعْنَى الْمَشْهُورَ لِلضَّلَالِ فِي الْعَرَبِيَّةِ وَهُوَ ضَلَالُ الْفَسَادِ فَيَكُونُ مُرَادُهُ: أَنَّ سَوْرَةَ الْغَضَبِ أَغْفَلَتْهُ عَنْ مُرَاعَاةِ حُرْمَةِ النَّفْسِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ شَرِيعَةٌ (فَإِنَّ حِفْظَ النُّفُوسِ مِمَّا اتَّفَقَ عَلَيْهِ شَرَائِعُ الْبَشَرِ وَتَوَارَثُوهُ فِي الْفِتَرِ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا قَوْلُهُ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى قالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَهُ [الْقَصَص: ١٦] ) وَإِنْ كَانَ مُرَادُهُ مَعْنَى ضَلَالِ الطَّرِيقِ، أَيْ كُنْتُ يَوْمَئِذٍ عَلَى غَيْرِ مَعْرِفَةٍ بِالْحَقِّ لِعَدَمِ وُجُودِ شَرِيعَةٍ، وَهُوَ مَعْنَى الْجَهَالَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Mûsâ'nın kendisini sapkınlardan/şaşıranlardan ({ الضَّالِّينَ }) saymasına gelince: Eğer ayetin anlamını Arapçaya aktardığı sözünün muradı, Arapçada dalâletin meşhur anlamı olan fesat sapkınlığı ise, muradı şudur: O gün bir şeriat bulunmasa da öfke nöbeti onu can dokunulmazlığını gözetmekten gafil kılmıştır (çünkü canların korunması insanlığın şeriatlerinin üzerinde ittifak ettiği ve fetret dönemlerinde birbirlerinden devraldıkları bir esastır; diğer ayetteki { قالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَهُ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Doğrusu ben nefsime zulmettim, beni bağışla.' O da onu bağışladı” [Kasas: 16] kavli de bunu destekler). Şayet muradı yolunu şaşırma anlamı ise, yani 'O gün bir şeriat bulunmaması sebebiyle hakkı bilmiyordum' demek olup bu cehalet anlamındadır; nitekim Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi:
وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى [الضُّحَى: ٧] فَالْأَمْرُ ظَاهِرٌ.
{ وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى } “Seni yolunu şaşırmış bulup doğru yola iletmedi mi?” [Duhâ: 7], mesele açıktır.
وَعَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ فَجَوَابُ مُوسَى فِيهِ اعْتِرَافٌ بِظَاهِرِ التَّقْرِيرِ وَإِبْطَالٌ لِمَا يَسْتَتْبِعُهُ مِنْ جَعْلِهِ حُجَّةً لِتَكْذِيبِهِ بِرِسَالَتِهِ عَنِ اللَّهِ، وَلِذَلِكَ قَابَلَ قَوْلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ [الشُّعَرَاء: ١٩] بِقَوْلِهِ: وَأَنَا مِنَ الضَّالِّينَ إِبْطَالًا لِأَنْ يَكُونَ يَوْمَئِذٍ كَافِرًا، وَلِذَلِكَ كَانَ هَذَا أَهَمَّ بِالْإِبْطَالِ.
Her iki veche göre de Mûsâ'nın cevabında takrîrin zahirini itiraf etmek ve bunun Allah katından gelen elçiliğini yalanlamak için bir delil kılınması neticesini iptal etmek vardır. Bu yüzden Firavun'un { وَأَنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ } “ve sen kâfirlerdensin / nankörlerdensin” [Şuarâ: 19] sözüne karşılık { وَأَنَا مِنَ الضَّالِّينَ } “ve ben şaşıranlardan idim” diyerek o gün kâfir/nankör olduğunu iptal etmiştir; bu sebeple bunun iptali daha önemliydi.
وَبِهَذَا يَظْهَرُ وَجْهُ الِاسْتِرْسَالِ فِي الْجَوَابِ بِقَوْلِهِ: فَوَهَبَ لِي رَبِّي حُكْماً وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُرْسَلِينَ، أَيْ فَكَانَ فِرَارِي قَدْ عَقِبَهُ أَنَّ اللَّهَ أَنْعَمَ عَلَيَّ فَأَصْلَحَ حَالِي وَعَلَّمَنِي وَهَدَانِي وَأَرْسَلَنِي. فَلَيْسَ ذَلِكَ مِنْ مُوسَى مُجَرَّدَ إِطْنَابٍ بَلْ لِأَنَّهُ يُفِيدُ مَعْنَى أَنَّ الْإِنْسَانَ ابْنُ يَوْمِهِ لَا ابْنُ أَمْسِهِ، وَالْأَحْوَالُ بِأَوَاخِرِهَا فَلَا عَجَبَ فِيمَا قَصَدْتُ فَإِنَّ اللَّهَ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَاتِهِ.
Bununla, [Mûsâ'nın] { فَوَهَبَ لِي رَبِّي حُكْماً وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Rabbim bana bir hüküm (hikmet ve ilim) bahşetti ve beni elçilerden kıldı” sözüyle cevabında sözü sürdürmesinin gerekçesi ortaya çıkmaktadır; yani: 'Benim kaçışımın ardından Allah bana lütufta bulunmuş, durumumu düzeltmiş, bana [ilim] öğretmiş, beni doğru yola eriştirmiş ve elçi olarak göndermiştir.' Dolayısıyla bu [açıklama], Mûsâ'dan sadır olan kuru bir itnâb (sözü uzatma) değildir; aksine insanın dününün değil bugününün çocuğu olduğu ve durumların neticelerine göre değerlendirileceği anlamını ifade etmektedir. Şu hâlde kastettiğim şeyde şaşılacak bir taraf yoktur; zira Allah, elçiliğini nereye vereceğini en iyi bilendir.
وَقَوْلُهُ: فَفَرَرْتُ مِنْكُمْ أَيْ فِرَارًا مُبْتَدِئًا مِنْكُمْ، لِأَنَّهُمْ سَبَبُ فِرَارِهِ، وَهُوَ بِتَقْدِيرِ
{ فَفَرَرْتُ مِنْكُمْ } kavli, yani 'kaçışım sizden başladı', çünkü onlar kaçışının sebebiydi; bu takdiri bir
مُضَافٍ، أَيْ مِنْ خَوْفِكُمْ. وَالضَّمِيرُ لِفِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ الَّذِينَ ائْتَمَرُوا عَلَى قَتْلِ مُوسَى، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَجاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ يَسْعى قالَ يَا مُوسى إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ [الْقَصَص: ٢٠] . وَالْحُكْمُ: الْحِكْمَةُ وَالْعِلْمُ، وَأَرَادَ بِهَا النُّبُوءَةَ وَهِيَ الدَّرَجَةُ الْأُولَى حِينَ كَلَّمَهُ رَبُّهُ. ثُمَّ قَالَ: وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُرْسَلِينَ أَيْ بَعْدَ أَنْ أَظْهَرَ لَهُ الْمُعْجِزَةَ وَقَالَ لَهُ: إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ [الْأَعْرَاف: ١٤٤] أَرْسَلَهُ بِقَوْلِهِ: اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى [طه:
muzâf iledir, yani 'korkunuzdan' demektir. Zamir, Mûsâ'yı öldürmek için gizlice anlaşan Firavun ve kavmine aittir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَجاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ يَسْعى قالَ يَا مُوسى إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ } “Şehrin öbür ucundan bir adam koşarak geldi ve dedi ki: 'Ey Mûsâ! İleri gelenler seni öldürmek için hakkında görüşüyorlar.'” [Kasas: 20]. Hüküm (الْحُكْمُ): Hikmet ve ilimdir; bununla peygamberliği kastetmiştir ki o da Rabbi onunla konuştuğundaki ilk mertebedir. Sonra şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُرْسَلِينَ } “ve beni elçilerden kıldı”, yani ona mucizeyi gösterdikten ve ona { إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ } “Seni insanlar arasından seçtim” [A'râf: 144] dedikten sonra { اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى } “Firavun'a git, çünkü o azdı” [Tâhâ:
٢٤] .
24] kavliyle onu elçi göndermiştir.
ثُمَّ عَادَ إِلَى أَوَّلِ الْكَلَامِ فَكَّرَ عَلَى امْتِنَانِهِ عَلَيْهِ بِالتَّرْبِيَةِ فَأَبْطَلَهُ وَأَبَى أَنْ يُسَمِّيَهُ نِعْمَةً، فَقَوْلُهُ: وَتِلْكَ نِعْمَةٌ إِشَارَةٌ إِلَى النِّعْمَةِ الَّتِي اقْتَضَاهَا الِامْتِنَانُ فِي كَلَامِ فِرْعَوْنَ إِذِ الِامْتِنَانُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِنِعْمَةٍ.
Sonra sözün başına dönüp onun terbiye ile başına kaktığı minneti çürüttü, onu nimet olarak adlandırmaktan kaçındı. Dolayısıyla { وَتِلْكَ نِعْمَةٌ } “o bir nimettir” sözü, Firavun'un sözündeki minnetin gerektirdiği nimete işarettir; zira minnet ancak bir nimetle olur.
ثُمَّ إِنْ جُعِلَتْ جُمْلَةُ أَنْ عَبَّدْتَ بَيَانًا لِاسْمِ الْإِشَارَةِ كَانَ ذَلِكَ لِزِيَادَةِ تَقْرِيرِ الْمَعْنَى مَعَ مَا فِيهِ مِنْ قَلْبِ مَقْصُودِ فِرْعَوْنَ وَهُوَ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ [الْحجر: ٦٦] إِذْ قَوْلُهُ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ بَيَانٌ لِقَوْلِهِ: ذلِكَ الْأَمْرَ.
Sonra şayet { أَنْ عَبَّدْتَ } cümlesi işaret isminin beyanı (açıklaması) kılınırsa bu, Firavun'un maksadını tersyüz etmeyi içermekle birlikte anlamı daha da pekiştirmek için olur. Bu da Yüce Allah'ın şu kavli kabilindendir: { وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ } “Biz ona şu hükmü bildirdik: Sabah vaktinde onların arkası kesilmiş olacaktır.” [Hicr: 66]; zira { أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ } kavli, { ذلِكَ الْأَمْرَ } kavlinin beyanıdır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَنْ عَبَّدْتَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ وَهُوَ لَامُ التَّعْلِيلِ وَالتَّقْدِيرِ: لِأَنَّ عَبَّدْتَ بَنِي إِسْرَائِيلَ.
{ أَنْ عَبَّدْتَ } ifadesinin, cerr harfi olan ta'lîl lâmının hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız) nasb mahallinde olması da caizdir; takdiri 'İsrâiloğullarını köleleştirdiğin için' (li-en 'abbedte) şeklindedir.
وَقِيلَ الْكَلَامُ اسْتِفْهَامٌ بِحَذْفِ الْهَمْزَةِ وَهُوَ اسْتِفْهَامُ إِنْكَارٍ. وَمَعْنَى عَبَّدْتَ ذَلَّلْتَ، يُقَالُ: عَبَّدَ كَمَا يُقَالُ: أَعْبَدَ بِهَمْزَةِ التَّعْدِيَةِ. أَنْشَدَ أَيِمَّةُ اللُّغَةِ:
Sözün hemzenin hazfiyle bir istifham olduğu ve bunun inkârî bir istifham olduğu da söylenmiştir. Abbedte (عَبَّدْتَ) kelimesinin anlamı 'boyun eğdirdin, zelil kıldın' demektir; ta'diye hemzesiyle 'a'bede' (أَعْبَدَ) dendiği gibi 'abbede' (عَبَّدَ) de denir. Dil imamları şu beyti inşad etmiştir:
حَتَّامَ يُعْبِدْنِي قَوْمِي وَقَدْ كَثُرَتْ ... فِيهِمْ آبَاعِرُ مَا شَاءُوا وَعُبْدَانُ
«Kavmim beni ne zamana kadar köleleştirecek, oysa aralarında / Diledikleri kadar develer ve köleler çoğalmışken!»
وَكَلَامُ مُوسَى عَلَى التَّقَادِيرِ الثَّلَاثَةِ نَقْضٌ لِامْتِنَانِ فِرْعَوْنَ بِقَلْبِ النِّعْمَةِ نِقْمَةً بِتَذْكِيرِهِ أَنَّ نِعْمَةَ تَرْبِيَتِهِ مَا كَانَتْ إِلَّا بِسَبَبِ إِذْلَالِ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذْ أَمَرَ فِرْعَوْنُ بِاسْتِئْصَالِ أَطْفَالِ بَنِي إِسْرَائِيلَ الَّذِي تَسَبَّبَ عَلَيْهِ إِلْقَاءُ أُمِّ مُوسَى بِطِفْلِهَا فِي الْيَمِّ حَيْثُ عَثَرَتْ عَلَيْهِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ وَمَنْ مَعَهَا مِنْ حَاشِيَتِهَا وَكَانُوا قَدْ عَلِمُوا أَنَّهُ مِنْ أَطْفَالِ إِسْرَائِيلَ بِسِمَاتِ وَجْهِهِ وَلَوْنِ جِلْدِهِ، وَلِذَلِكَ قَالَتِ امْرَأَة فِرْعَوْن قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ لَا تَقْتُلُوهُ عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً [الْقَصَص: ٩] . وَفِيهِ أَنَّ الْإِحْسَانَ إِلَيْهِ مَعَ الْإِسَاءَةِ إِلَى قَوْمِهِ لَا يَزِيدُ إِحْسَانًا وَلَا منَّة.
Mûsâ'nın sözü bu üç takdire göre de Firavun'un minnetini, onu büyütme nimetinin ancak İsrâiloğullarının zelil kılınması sebebiyle gerçekleştiğini hatırlatarak nimeti nikmete (azaba/belaya) çevirmek suretiyle iptal etmektir. Zira Firavun İsrâiloğullarının erkek çocuklarının öldürülmesini emretmiş, bu da Mûsâ'nın annesinin bebeğini nehre bırakmasına sebep olmuş, orada Firavun'un karısı ve yanındaki maiyeti onu bulmuştu. Yüzünün hatlarından ve teninin renginden onun İsrâiloğullarının çocuklarından olduğunu anlamışlardı; bu yüzden Firavun'un karısı { قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ لَا تَقْتُلُوهُ عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً } “Bana da sana da bir göz aydınlığıdır. Onu öldürmeyin, belki bize faydası dokunur ya da onu evlat ediniriz” [Kasas: 9] demişti. Bunda, kavmine kötülük edilirken bir kimseye yapılan iyiliğin ne bir ihsan ne de bir minnet sayılmayacağı gerçeği vardır.
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ٢٣ إِلَى ٢٤]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 23 ila 24]
قالَ فِرْعَوْنُ وَما رَبُّ الْعالَمِينَ (٢٣) قالَ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ (٢٤)
{ قالَ فِرْعَوْنُ وَما رَبُّ الْعالَمِينَ (٢٣) قالَ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ (٢٤) } “Firavun dedi ki: 'Âlemlerin Rabbi de nedir?' [Mûsâ] dedi ki: 'Eğer kesin bir bilgiyle inanıyorsanız, göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir.'”
لَمَّا لَمْ يَرُجْ تَهْوِيلُهُ عَلَى مُوسَى ﵇ وَعَلِمَ أَنَّهُ غَيْرُ مُقْلِعٍ عَنْ دَعْوَتِهِ- تَنْفِيذًا لِمَا أَمَرَهُ اللَّهُ- ثَنَى عَنَانَ جِدَالِهِ إِلَى تِلْكَ الدَّعْوَةِ فَاسْتَفْهَمَ عَنْ حَقِيقَةِ رَبِّ الْعَالَمِينَ الَّذِي ذَكَرَ مُوسَى وَهَارُونُ أَنَّهُمَا مُرْسَلَانِ مِنْهُ إِذْ قَالَا: نَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ
Gözdağı vermesi Mûsâ aleyhisselâm üzerinde etkili olmayınca ve onun -Allah'ın emrini yerine getirmek üzere- davasından vazgeçmeyeceğini anlayınca, tartışmanın yönünü o davaya çevirdi; böylece Mûsâ ve Hârûn'un { إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ
[الشُّعَرَاء: ١٦] وَإِظْهَارُ اسْمِ فِرْعَوْنَ مَعَ أَنَّ طَرِيقَةَ حِكَايَةِ الْمُقَاوَلَاتِ وَالْمُحَاوَرَةِ يُكْتَفَى فِيهَا بِضَمِيرِ الْقَائِلِينَ بِطَرِيقَةِ قَالَ قَالَ، أَوْ قَالَ فَقَالَ، فَعَدَلَ عَنْ تِلْكَ الطَّرِيقَةِ إِلَى إِظْهَارِ اسْمِهِ لِإِيضَاحِ صَاحِبِ هَذِهِ الْمَقَالَةِ لِبُعْدِ مَا بَيْنَ قَوْلِهِ هَذَا وَقَوْلِهِ الْآخَرِ.
[الشُّعَرَاء: ١٦] } “Şüphesiz biz âlemlerin Rabbinin elçisiyiz” dediklerinde kendisinden gönderildiklerini söyledikleri âlemlerin Rabbinin mahiyetini sordu. Karşılıklı konuşmaların ve diyalogların aktarılmasında konuşanların 'dedi dedi' veya 'dedi bunun üzerine dedi' tarzında zamirle yetinilmesi usul iken burada Firavun'un isminin açıkça zikredilmesi, bu sözü söyleyenin kim olduğunu açıklığa kavuşturmak içindir; zira onun bu sözü ile diğer sözü arasında büyük bir mesafe vardır.
وَالْوَاوُ عَاطِفَةٌ هَذَا الِاسْتِفْهَامَ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ الْأَوَّلِ الَّذِي وَقَعَ كَلَامُ مُوسَى فَاصِلًا بَيْنَهُ وَبَيْنَ مَا عُطِفَ عَلَيْهِ.
Vav harfi, bu istifhamı Mûsâ'nın sözünün kendisiyle matufun aleyh arasına fasıla olarak girdiği ilk istifhama atfetmektedir.
وَحَرْفُ مَا الْغَالِبُ فِيهِ أَنْ يَكُونَ لِلسُّؤَالِ عَنْ حَقِيقَةِ الِاسْمِ بَعْدَهُ الَّتِي تُمَيِّزُهُ عَنْ غَيْرِهِ، وَلِذَلِكَ يُسْأَلُ بِهَا عَنْ تَعْيِينِ الْقَبِيلَةِ،
Mâ (ما) edatı çoğunlukla, kendisinden sonraki ismin onu başkasından ayıran mahiyetini sormak için kullanılır; bu yüzden kabilenin kim olduğunu tayin etmek için de onunla soru sorulur.
فَفِي حَدِيثِ الْوُفُودِ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ لَهُمْ: «مَا أَنْتُمْ»
Nitekim heyetler hadisinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara: «مَا أَنْتُمْ» (Siz kimlerdensiniz?) buyurduğu rivayet edilmiştir.
، فَفِرْعَوْنُ سَأَلَ مُوسَى ﵇ تَبْيِينَ حَقِيقَةِ هَذَا الَّذِي وَصفه بِأَنَّهُ بِّ الْعالَمِينَ
Firavun, Mûsâ aleyhisselâm'dan { رَبِّ الْعالَمِينَ
[الشُّعَرَاء: ١٦] ، فَقَدْ كَانَتْ عَقَائِدُ الْقِبْطِ تُثْبِتُ آلِهَةً مُتَفَرِّقَةً قَدِ اقْتَسَمَتِ التَّصَرُّفَ فِي عَنَاصِرِ هَذَا الْعَالَمِ وَأَجْنَاسِ الْمَوْجُودَاتِ، وَتِلْكَ الْعَنَاصِرُ هِيَ الْعَالَمُونَ وَلَا يَدِينُونَ بِإِلَهٍ وَاحِدٍ، فَإِنَّ تَعَدُّدَ الْآلِهَةِ الْمُتَصَرِّفَةِ يُنَافِي وَحْدَانِيَّةَ التَّصَرُّفِ، فَلَمَّا سَمِعَ فِرْعَوْنُ مِنْ كَلَامِ مُوسَى إِثْبَاتَ رَبِّ الْعَالَمِينَ قُرِعَ سَمْعُهُ بِمَا لَمْ يَأْلَفْهُ مِنْ قَبْلُ لِاقْتِضَائِهِ إِثْبَاتَ إِلَهٍ وَاحِدٍ وَانْتِفَاءَ الْإِلَهِيَّةِ عَنِ الْآلِهَةِ الْمَعْرُوفَةِ عِنْدَهُمْ، عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ فِرْعَوْنَ هُوَ الْمُجْتَبَى مِنَ الْآلِهَةِ لِيَكُونَ مَلِكَ مِصْرَ. فَهُوَ مُظْهِرُ الْآلِهَةِ الْأُخْرَى فِي تَدْبِيرِ الْمَمْلَكَةِ قالَ يَا قَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي [الزخرف: ٥١] . وَبِهَذَا الِانْتِسَابِ إِلَى الْآلِهَةِ وَتَمْثِيلِهِ إِرَادَتِهِمْ فِي الْأَرْضِ كَانَ فِرْعَوْنُ يُدْعَى إِلَهًا.
[الشُّعَرَاء: ١٦] } “Âlemlerin Rabbi” olarak nitelediği bu varlığın mahiyetini açıklamasını istemiştir. Zira Kıptîlerin inançları, bu âlemin unsurlarında ve varlıkların cinslerinde tasarrufu aralarında paylaşmış olan muhtelif ilahların varlığını kabul ediyordu. O unsurlar ise âlemlerdir ve onlar tek bir ilaha inanmıyorlardı; nitekim tasarrufta bulunan ilahların birden fazla olması tasarrufun tekliğini ortadan kaldırır. Firavun, Mûsâ'nın sözünden âlemlerin Rabbinin ispatını işitince, tek bir ilahın ispatını ve kendilerince bilinen ilahlardan ilahlığın nefiy edilmesini iktiza ettiği için daha önce alışık olmadığı bir şey kulaklarına çarptı. Üstelik onlar, Mısır kralı olması için ilahlar tarafından seçilen kimsenin Firavun olduğunu iddia ediyorlardı. O, krallığın yönetiminde diğer ilahların tezahürüydü: { قالَ يَا قَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي } “[Firavun] dedi ki: 'Ey kavmim! Mısır mülkü ve altımdan akan şu nehirler benim değil mi?'” [Zuhruf: 51]. İlahlarla olan bu irtibatı ve onların yeryüzündeki iradelerini temsil etmesi sebebiyle Firavun'a 'ilah' deniyordu.
وَقَدْ كَانَتِ الْأُمَمُ يَوْمَئِذٍ فِي غَفْلَةٍ عَمَّا عَدَا أَنْفُسَهَا فَكَانُوا لَا يُفَكِّرُونَ فِي مُخْتَلِفِ أَحْوَالِ الْأُمَمِ وَعَوَائِدِ الْبَشَرِ. وَلَا تَشْعُرُ كُلُّ أُمَّةٍ إِلَّا بِنَفْسِهَا وَخَصَائِصِهَا مِنْ آلِهَتِهَا وَمُلُوكِهَا فَكَانَ الْمَلِكُ لَا يُشِيعُ فِي أُمَّتِهِ غَيْرَ قُوَّتِهِ وَانْتِصَارِهِ عَلَى الثَّائِرِينَ، وَيُخَيِّلُ لِلنَّاسِ أَنَّ الْعَالَمَ مُنْحَصِرٌ فِي تِلْكَ الرُّقْعَةِ مِنَ الْأَرْضِ. فَلَا تَجِدُ فِي آثَارِ الْقِبْطِ
O günkü milletler kendileri dışındakilerden gaflet içindeydiler; milletlerin farklı durumlarını ve insanların geleneklerini düşünmüyorlardı. Her millet ancak kendisini, ilahlarından ve krallarından ibaret hususiyetlerini bilirdi. Kral da milletine kendi gücünden ve isyancılara karşı kazandığı zaferden başkasını yaymaz, insanlara âlemin yeryüzünün o parçasından ibaret olduğunu vehmettirirdi. Bu yüzden Kıptîlerin kalıntılarında
صُوَرًا لِلْأُمَمِ غَيْرَ صُوَرِ الْقَبَائِلِ الَّذِينَ يَغْزُوهُمْ فِرْعَوْنُ وَيَأْتِي بِأَسْرَاهُمْ فِي الْأَغْلَالِ وَالسَّلَاسِلِ خَاضِعِينَ عَابِدِينَ حَتَّى يُخَيِّلَ لِقَوْمِهِ أَنَّهُ لَمَّا غَلَبَ أُولَئِكَ فَقَدْ كَانَ قَهَّارَ الْبَشَرِ كُلِّهِمْ، وَيُخْفِي أَخْبَارَ انْكِسَارِهِ إِلَّا إِذَا لَحِقَهُ غَلَبٌ عَظِيمٌ مِنْ أُمَّةٍ كُبْرَى بِحَيْثُ لَا يَسْتَطِيعُ إِخْفَاءَهُ، فَحِينَئِذٍ يَنْتَقِلُ أُسْلُوبُ التَّارِيخِ عِنْدَهُمْ وَتَنْتَحِلُ الدَّوْلَةُ الْجَدِيدَةُ أَسَالِيبَ الدَّوْلَةِ الْمَاضِيَةِ وَتَنْسَى حَوَادِثَ الْمَاضِي وَتَغْلِبُ عَلَى
Firavun'un savaştığı ve kavmine onları yenilgiye uğrattığında bütün insanların kahredicisi olduğunu vehmettirmek için esirlerini prangalar ve zincirler içinde boyun eğmiş, tapınır vaziyette getirdiği kabilelerin tasvirlerinden başka milletlerin tasvirlerini bulamazsın. Gizleyemeyeceği şekilde büyük bir milletten ağır bir yenilgi almadıkça yenilgi haberlerini gizlerdi; ancak böyle bir durumda onlardaki tarih üslubu değişir, yeni devlet geçmiş devletin yöntemlerini benimser, geçmişin hadiselerini unutur ve
مُخَيَّلَاتِهِمُ الْحَالَةُ الْحَاضِرَةُ، وَلِلدُّعَاةِ وَالْمُرَوِّجِينَ أَثَرٌ كَبِيرٌ فِي ذَلِكَ. وَبِهَذَا يَتَّضِحُ بَاعِثُ فِرْعَوْنَ عَلَى هَذَا السُّؤَالِ الَّذِي أَلْقَاهُ عَلَى مُوسَى، وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ مَشُوبٌ بِتَعَجُّبٍ وَإِنْكَارٍ عَلَى طَرِيقِ الْكِنَايَةِ.
onların muhayyilelerine o anki durum hâkim olurdu; propagandacıların ve dalkavukların da bunda büyük bir etkisi vardı. İşte bununla Firavun'un Mûsâ'ya yönelttiği bu sorunun saiki açıklığa kavuşur; bu, kinaye yoluyla şaşkınlık ve inkârla karışık bir soru sormaktır.
وَمِنْ دَقَائِقِ هَذِهِ الْمُجَادَلَةِ أَنَّ الِاسْتِفْسَارَ مُقَدَّمٌ فِي الْمُنَاظَرَاتِ، وَلِذَلِكَ ابْتَدَأَ فِرْعَوْنُ بِالسُّؤَالِ عَنْ حَقِيقَةِ الَّذِي أَرْسَلَ مُوسَى ﵇.
Bu tartışmanın inceliklerinden biri de şudur: Münazaralarda istifsâr (mahiyeti sorup açıklama istemek) önde gelir; bu sebeple Firavun söze, Mûsâ aleyhisselâm'ı gönderenin mahiyetini sormakla başlamıştır.
وَكَانَ جَوَابُ مُوسَى ﵇ بَيَانًا لِحَقِيقَةِ رَبِّ الْعَالَمِينَ بِمَا يَصِيرُ وَصْفُهُ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ نَصًّا لَا يَحْتَمِلُ غَيْرَ مَا أَرَادَهُ مِنْ ظَاهِرِهِ، فَأَتَى بِشَرْحِ اللَّفْظِ بِمَا هُوَ تَفْصِيلٌ لِمَعْنَاهُ، إِذْ قَالَ: رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا، فبذكر السَّمَوَات وَالْأَرْضِ وَبِعُمُومِ مَا بَيْنَهُمَا حَصَلَ بَيَانُ حَقِيقَةِ الْمَسْئُولِ عَنْهُ بِ مَا وَمَرْجِعُ هَذَا الْبَيَانِ إِلَى أَنَّهُ تَعْرِيفٌ لِحَقِيقَةِ الرَّبِّ بِخَصَائِصِهَا لِأَنَّ ذَلِكَ غَايَةُ مَا تَصِلُ إِلَيْهِ الْعُقُولُ فِي مَعْرِفَةِ اللَّهِ أَنْ يُعْرَفَ بِآثَارِ خَلْقِهِ، فَهُوَ تَعْرِيفٌ رَسْمِيٌّ فِي الِاصْطِلَاحِ الْمَنْطِقِيِّ.
Mûsâ aleyhisselâm'ın cevabı, O'nun “Âlemlerin Rabbi” olarak nitelenmesini, zâhirinden kastedilen mânadan başkasına ihtimal bırakmayacak derecede açık (nass) kılan bir tarzda, Âlemlerin Rabbi'nin hakikatini açıklamak oldu. Nitekim “Göklerin, yerin ve bu ikisi arasındakilerin Rabbi” diyerek lafzı, mânasının tafsilatı olan bir ifadeyle açıkladı. Göklerin, yerin ve bu ikisi arasındakilerin umumunun zikredilmesiyle, “mâ” (nedir) ile sorulan şeyin mahiyeti açıklanmış oldu. Bu açıklamanın esası, Rabb'in hakikatinin O'na mahsus vasıflarla tarif edilmesine dayanır; zira akılların Allah'ı bilme konusunda ulaşabileceği nihai nokta, O'nun yarattıklarının eserleriyle bilinmesidir; bu da mantık ıstılahında “resmî tarif” (resmî tanım) olarak adlandırılır.
وَانْتَظَمَ السُّؤَالُ وَالْجَوَابُ عَلَى طَرِيقَةِ السُّؤَالِ بِكَلِمَةِ مَا عَنِ الْجِنْسِ. وَهُوَ جَارٍ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ مِنْ وُجُوهٍ ثَلَاثَةٍ فِي تَقْرِيرِ السُّؤَالِ وَالْجَوَابُ مِنْ كَلَامِ «الْكَشَّافِ» ، وَهُوَ أَيْضًا مُخْتَارُ السَّكَّاكِيِّ فِي قَانُونِ الطَّلَبِ مِنْ كِتَابِ «الْمِفْتَاحِ» ، وَطَابَقَ الْجَوَابُ السُّؤَالَ تَمَامَ الْمُطَابَقَةِ.
Soru ve cevap, “mâ” kelimesiyle cinsin sorulması yöntemi üzerine intizam bulmuştur. Bu, el-Keşşâf'ın kelamında soru ve cevabın takriri hakkındaki üç vecihten ilkine uygun olup Miftâh kitabında kânûnu't-taleb (talep kuralı) bahsinde Sekkâkî'nin de tercihidir; böylece cevap soruya tamı tamına mutabık olmuştur.
وَأَشَارَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَصَرَّحَ صَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» بِأَنَّ جَوَابَ مُوسَى بِمَا يُبَيِّنُ حَقِيقَةَ رَبُّ الْعالَمِينَ تَضَمَّنَ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الِاسْتِدْلَالَ عَلَى ثَبَاتِ الْخَالِقِ الْوَاحِدِ يَحْصُلُ بِالنَّظَرِ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا نَظَرًا يُؤَدِّي إِلَى الْعِلْمِ بِحَقِيقَةِ الرَّبِّ الْوَاحِدِ الْمُمْتَازَةِ عَنْ حَقَائِقِ الْمَخْلُوقَاتِ.
el-Keşşâf sahibi işaret etmiş, el-Miftâh sahibi de açıkça belirtmiştir ki Mûsâ'nın Âlemlerin Rabbi'nin hakikatini beyan eden cevabı, bir olan Yaratıcı'nın varlığına delil getirmenin göklere, yere ve ikisi arasındakilere bakmakla; bir olan Rabb'in mahlûkatın hakikatlerinden ayrılan hakikatini bilmeye ulaştıracak bir tefekkürle gerçekleşeceğine dair bir uyarı içermektedir.
وَلِهَذَا أَتْبَعَ بَيَانَهُ بِقَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ، أَي إِن كُنْتُمْ مُسْتَعِدِّينَ لِلْإِيقَانِ طَالِبِينَ لِمَعْرِفَةِ الْحَقَائِقِ غَيْرَ مُكَابِرِينَ. وَسُمِّيَ الْعِلْمُ بِذَلِكَ إِيقَانًا لِأَنَّ شَأْنَ الْيَقِينِ
Bundan dolayı açıklamasını “İn küntüm mûkınîn” (şayet kesin olarak inanıyorsanız) sözüyle devam ettirmiştir; yani “Eğer kesin bilgiye (îkân) hazır iseniz, inatlaşmaksızın hakikatleri bilmeyi talep ediyorsanız” [demektir]. Bunu bilmek îkân (kesin bilgi) olarak adlandırılmıştır; çünkü yakînin gereği,
بِأَنَّ خَالِقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا هُوَ الْإِلَهُ لَا يُشَارِكُهُ غَيْرُهُ.
göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin yaratıcısının başka hiçbir ortağı olmayan ilah olduğuna [inanmaktır].
وَضَمِيرُ الْجَمْعِ فِي كُنْتُمْ مُوقِنِينَ مُرَادٌ بِهِ جَمِيعُ حَاضِرِي مَجْلِسِ فِرْعَوْنَ، أَرَادَ مُوسَى تَشْرِيكَهُمْ فِي الدَّعْوَةِ تَقَصِّيًا لِكَمَالِ الدَّعْوَةِ وَأَنَّ مُؤَاخَذَةَ الْقَائِلِ لَا تَقَعُ إِلَّا بَعْدَ اتِّضَاحِ مُرَادِهِ مِنْ مَقَالِهِ إِذْ لَا يُؤَاخذ بالمجملات. وَمِنْ هَذَا قَالَ سَحْنُونٌ فِيمَنْ صَدَرَ مِنْهُ قَوْلٌ أَوْ فِعْلٌ يَسْتَلْزِمُ كُفْرًا: إِنَّهُ يُحْضَرُ وَيُوقَفُ عَلَى لَازِمِ قَوْلِهِ فَإِنْ فَهِمَهُ وَالْتَزَمَ مَا يَلْزَمُهُ حِينَئِذٍ يُعْتَبَرُ
{ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ } ifadesindeki çoğul zamiriyle Firavun meclisinde hazır bulunanların tamamı kastedilmiştir. Mûsâ, davetin kemale ermesi gayesiyle ve söz sahibinin ancak sözünden kastettiği şey açıklığa kavuştuktan sonra muaheze edileceği, mücmel (kapalı) sözlerle hesaba çekilemeyeceği esasına dayanarak onları da davete ortak etmek istemiştir. Nitekim Sahnûn, kendisinden küfrü gerektiren bir söz veya fiil sâdır olan kimse hakkında şöyle demiştir: “O kimse huzura getirilir ve sözünün gerektirdiği mana kendisine açıklanır; şayet bunu anlar ve gereğini benimserse, işte o zaman
مُرْتَدًّا وَيُسْتَتَابُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ بعد ذَلِك.
mürted sayılır ve bundan sonra üç gün tövbeye davet edilir.”
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : آيَة ٢٥]
[Şuarâ Suresi (26), Ayet 25]
قالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَلا تَسْتَمِعُونَ (٢٥)
{ قالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَلا تَسْتَمِعُونَ } “[Firavun] etrafındakilere: 'Dinlemiyor musunuz?' dedi.” (25)
أَعْرَضَ فِرْعَوْنُ عَنْ خِطَابِ مُوسَى وَاسْتَثَارَ نُفُوسَ الْمَلَأِ مِنْ حَوْلِهِ وَهُمْ أَهْلُ مَجْلِسِهِ فَاسْتَفْهَمَهُمُ اسْتِفْهَامَ تَعَجُّبٍ مِنْ حَالِهِمْ كَيْفَ لَمْ يَسْتَمِعُوا مَا قَالَهُ مُوسَى فَنَزَّلَهُمْ مَنْزِلَةَ مَنْ لَمْ يَسْتَمِعْهُ تَهْيِيجًا لِنُفُوسِهِمْ كَيْ لَا تَتَمَكَّنَ مِنْهُمْ حُجَّةُ مُوسَى، فَسَلَّطَ الِاسْتِفْهَامَ عَلَى نَفْيِ اسْتِمَاعِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ. وَهَذَا التَّعَجُّبُ مِنْ حَالِ اسْتِمَاعِهِمْ وَسُكُوتِهِمْ يَقْتَضِي التَّعَجُّبَ مِنْ كَلَامِ مُوسَى بِطَرِيقِ فَحْوَى الْخِطَابِ فَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ تَعَجُّبٍ آخَرَ. وَمَرْجِعُ التعَجُّبَيْنِ أَنَّ إِثْبَاتَ رَبٍّ وَاحِدٍ لِجَمِيعِ الْمَخْلُوقَاتِ مُنْكَرٌ عِنْدَ فِرْعَوْنَ لِأَنَّهُ كَانَ مُشْرِكًا فَيَرَى تَوْحِيدَ الْإِلَهِ لَا يَصِحُّ السُّكُوتُ عَلَيْهِ، وَلِكَوْنِ خِطَابِ فِرْعَوْنَ لِمَنْ حَوْلُهُ يَتَضَمَّنُ جَوَابًا عَنْ كَلَامِ مُوسَى حُكِيَ كَلَامُ فِرْعَوْنَ بِالصِّيغَةِ الَّتِي اعْتِيدَتْ فِي الْقُرْآنِ حِكَايَةُ الْمُقَاوَلَاتِ بِهَا، كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ، كَأَنَّهُ يُجِيبُ مُوسَى عَن كَلَامه.
Firavun, Mûsâ'ya hitap etmekten yüz çevirdi ve etrafındaki ileri gelenlerin -ki onlar meclisindekilerdi- duygularını kışkırttı. Mûsâ'nın söylediklerini nasıl olup da dinlemediklerine şaşırarak onlara soru sordu; Mûsâ'nın delili üzerlerinde etkili olmasın diye onları kışkırtmak maksadıyla sanki onu dinlememişler gibi bir konuma koydu ve daha önce geçtiği üzere soruyu onların dinlememesinin nefyine yöneltti. Onların dinleme ve susma hallerine yönelik bu şaşkınlık, fahve'l-hitâb (sözün delaleti) yoluyla Mûsâ'nın sözüne şaşırmayı gerektirir; dolayısıyla bu, başka bir şaşkınlıktan kinayedir. Her iki şaşkınlığın esası şudur: Bütün yaratılmışlar için tek bir Rabb'in varlığını kabul etmek Firavun'a göre münker (kabul edilemez) idi; çünkü o bir müşrikti ve ilahın birliğine sessiz kalınamayacağı görüşündeydi. Firavun'un etrafındakilere hitabı Mûsâ'nın sözüne bir cevap niteliği taşıdığı için, Kur'an'da karşılıklı konuşmaların nakledilmesinde alışılagelen sîga ile -daha önce defalarca geçtiği üzere- sanki Mûsâ'ya sözünden dolayı cevap veriyormuş gibi hikâye edilmiştir.
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : آيَة ٢٦]
[Şuarâ Suresi (26), Ayet 26]
قالَ رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ (٢٦)
{ قالَ رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ } “[Mûsâ] dedi ki: 'O, sizin de Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbidir.'” (26)
كَلَامُ مُوسَى هَذَا فِي مَعْرِضِ الْجَواب عَن تعجب فِرْعَوْنَ مِنْ سُكُوتِ مَنْ حَوْلَهُ فَلِذَلِكَ كَانَتْ حِكَايَتُهُ قَوْلَهُ عَلَى الطَّرِيقَةِ الَّتِي تُحْكَى بِهَا الْمُقَاوَلَاتُ. وَلَمَّا كَانَ فِي كَلَامِ فِرْعَوْنَ إِعْرَاضٌ عَنْ مُخَاطَبَةِ مُوسَى إِذْ تَجَاوَزَهُ إِلَى مُخَاطَبَةِ مَنْ حَوْلَهُ، وَجَّهَ مُوسَى خِطَابَهُ إِلَى جَمِيعِهِمْ، وَإِذْ رَأَى مُوسَى أَنَّهُمْ جَمِيعًا لَمْ يَهْتَدُوا إِلَى الِاقْتِنَاعِ بِالِاسْتِدْلَالِ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ الْعَوَالِمَ الَّذِي ابْتَدَأَ بِهِ هُوَ أَوْسَعُ دَلَالَةً عَلَى وُجُودِ اللَّهِ تَعَالَى وَوَحْدَانِيَّتِهِ إِذْ فِي كُلِّ شَيْءٍ مِمَّا فِي السَّمَوَات وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا آيَةٌ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ
Mûsâ'nın bu sözü, Firavun'un etrafındakilerin sessizliğine şaşırmasına bir cevap makamındadır; bu sebeple onun sözü de karşılıklı konuşmaların nakledildiği tarzda hikâye edilmiştir. Firavun'un sözünde Mûsâ'ya hitap etmekten yüz çevirme bulunup onu atlayarak etrafındakilere hitap edince, Mûsâ da hitabını onların hepsine yöneltti. Mûsâ, ilk olarak getirdiği ve Allah Teâlâ'nın varlığına ve birliğine en geniş delil olan âlemleri Allah'ın yaratmış olduğu deliliyle ikna olmaya hiçbirinin muvaffak olamadığını görünce -zira göklerde, yerde ve ikisi arasındakilerin her birinde O'nun
وَاحِدٌ، فَنَزَلَ بِهِمْ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ بِأَنْفُسِهِمْ وَبِآبَائِهِمْ إِذْ أَوْجَدَهُمُ اللَّهُ بَعْدَ الْعَدَمِ ثُمَّ أَعْدَمَ آبَاءَهُمْ بَعْدَ وُجُودِهِمْ لِأَنَّ أَحْوَالَ أَنْفُسِهِمْ وَآبَائِهِمْ أَقْرَبُ إِلَيْهِمْ وَأَيْسَرُ اسْتِدْلَالًا عَلَى خَالِقِهِمْ، فَالِاسْتِدْلَالُ الْأَوَّلُ يَمْتَازُ بِالْعُمُومِ، وَالِاسْتِدْلَالُ الثَّانِي يَمْتَازُ بِالْقُرْبِ مِنَ الضَّرُورَةِ، فَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْعُقَلَاء توهموا السَّمَوَات قَدِيمَةً وَاجِبَةَ الْوُجُودِ، فَأَمَّا آبَاؤُهُمْ فَكَثِيرٌ مِنَ السَّامِعِينَ شَهِدُوا انْعِدَامَ كَثِيرٍ مِنْ آبَائِهِمْ بِالْمَوْتِ، وَكَفَى بِهِ دَلِيلًا عَلَى انْتِفَاءِ الْقِدَمَ الدَّالِّ عَلَى انْتِفَاءِ الْإِلَهِيَّةِ.
bir olduğuna delalet eden bir delil vardır-, seviyeyi düşürerek bizzat kendileri ve ataları üzerinden delil getirmeye geçti. Zira Allah onları yokluktan sonra var etmiş, ardından atalarını varlıklarından sonra yok etmiştir. Çünkü kendilerinin ve atalarının durumları onlara daha yakın olup yaratıcılarına delil getirmek açısından daha kolaydır. İlk delil getirme umumî oluşuyla, ikinci delil getirme ise apaçık zorunlu bilgiye (zaruret) yakınlığıyla temayüz eder. Nitekim akıl sahiplerinden birçoğu göklerin kadîm ve vâcibü'l-vücûd olduğunu vehmetmişlerdir; atalarına gelince, dinleyenlerin birçoğu atalarından pek çoğunun ölümle yok oluşuna bizzat şahit olmuştur. Bu da ilahlığın nefiyine delalet eden kıdem (ezelilik) vasfının bulunmadığına yeterli bir delildir.
وَشَمِلَ عُمُومُ الْآبَاءَ بِإِضَافَتِهِ إِلَى الضَّمِيرِ وَبِوَصْفِهِ بِالْأَوَّلِينَ بَعْضَ مَنْ يَزْعُمُونَهُمْ فِي مَرْتَبَةِ الْآلِهَةِ مِثْلَ الْفَرَاعِنَةِ الْقُدَمَاءِ الْمُلَقَّبِينَ عِنْدَهُمْ بِأَبْنَاءِ الشَّمْسِ، وَالشَّمْسُ مَعْدُودَةٌ فِي الْآلِهَةِ وَيُمَثِّلُهَا الصَّنَمُ «آمُونُ رَعْ» .
Zamire izafe edilmesiyle ve “el-evvelîn” (öncekiler) vasfıyla nitelenmesiyle ataların umumiliği, kendilerince güneşin oğulları diye lakaplandırılan eski Firavunlar gibi ilahlar mertebesinde iddia ettikleri kimselerden bazılarını da içine almıştır. Güneş de ilahlardan sayılmakta olup onu “Âmûn Ra” putu temsil etmekteydi.
وَالرَّبُّ: الْخَالِقُ وَالسَّيِّدُ بِمُوجب الخالقية.
Rabb; yaratıcı ve yaratıcılık vasfı gereği efendi demektir.
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : آيَة ٢٧]
[Şuarâ Suresi (26), Ayet 27]
قالَ إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ (٢٧)
{ قالَ إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ } “[Firavun] dedi ki: 'Size gönderilen bu elçiniz mutlaka bir delidir!'” (27)
احْتَدَّ فِرْعَوْنُ لَمَّا ذَكَرَ مُوسَى مَا يَشْمَلُ آبَاءَهُ الْمُقَدَّسِينَ بِذِكْرٍ يُخْرِجُهُمْ مِنْ صِفَةِ الْإِلَهِيَّةِ زَاعِمًا أَنَّ هَذَا يُخَالِفُ الْعَقْلَ بِالضَّرُورَةِ فَلَا يَصْدُرُ إِلَّا مِنْ مختل الْإِدْرَاك، وَكَأَنَّهُ رَأَى أَنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِخَالِقِيَّتِهِمْ وَخَالِقِيَّةِ آبَائِهِمْ عَبَثٌ لِأَنَّ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ يَرَوْنَ تَكْوِينَ الْآدَمِيِّ بِالتَّوَلُّدِ وَهُمْ لَا يَحْسَبُونَ التَّكْوِينَ الدَّالَّ عَلَى الْخَالِقِيَّةِ إِلَّا التَّكْوِينَ بِالطَّفْرَةِ دُونَ التَّدْرِيجِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْأَشْيَاءَ الْمُعْتَادَةَ لَا تَتَفَطَّنُ إِلَى دَقَائِقِهَا الْعُقُولُ السَّاذَجَةُ، فَهُمْ يَحْسَبُونَ تَكْوِينَ الْفَرْخِ مِنَ الْبَيْضَةِ أَقَلَّ مِنْ تَكْوِينِ الرَّعْدِ، وَأَنَّ تَكْوِينَ دُودَةِ الْقَزِّ أَدَلُّ عَلَى الْخَالِقِ مِنْ تَكْوِينِ الْآدَمِيَّ مَعَ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ فَلِذَلِكَ زَعَمَ أَنَّ ادِّعَاءَ دَلَالَةِ تَكْوِينِ الْآبَاءِ وَالْأَبْنَاءِ وَدَلَالَةِ فَنَاءِ الْآبَاءِ عَلَى ثُبُوتِ الْإِلَهِ الْوَاحِدِ رَبِّ الْأَبَاءِ وَالْأَبْنَاءِ ضَرْبًا مِنَ الْجُنُونِ إِذْ هُوَ تَكْوِينٌ لَمْ يَشْهَدُوا دَقَائِقَهُ، وَالْمَعْرُوفُ الْمَأْلُوفُ وِلَادَةُ الْأَجِنَّةِ وَمَوْتُ الْأَمْوَاتِ.
Mûsâ, mukaddes atalarını ilahlık vasfından çıkaran bir anışla içine alan sözler söyleyince Firavun öfkelendi; bunun zorunlu olarak akla aykırı olduğunu, dolayısıyla ancak idraki bozuk bir kimseden sâdır olabileceğini iddia etti. Sanki kendilerinin ve atalarının yaratılmışlığıyla delil getirmeyi abes gördü; zira Firavun ve ileri gelenleri insanın var oluşunu üreme yoluyla (tevellüd) görmekteydiler ve yaratıcılığa delalet eden var etmeyi, alışılagelmiş şeylerin inceliklerini basit akılların kavrayamayacağı esasına dayanarak, tedricî değil ancak ânî (tafra yoluyla) var etmeden ibaret sanıyorlardı. Nitekim civcivin yumurtadan çıkışını gök gürültüsünün meydana gelmesinden daha önemsiz sayıyor, ipek böceğinin yaratılışının Yaratıcı'ya insanın yaratılışından daha çok delalet ettiğini sanıyorlardı; halbuki durum böyle değildir. Bu sebeple ataların ve çocukların yaratılışının ve ataların yok oluşunun, ataların ve çocukların Rabbi olan bir tek İlah'ın varlığına delalet ettiği iddiasını bir nevi delilik saydı; zira bu, inceliklerine bizzat şahit olmadıkları bir var oluştur; bilinen ve alışılan şey ise ceninlerin doğumu ve ölülerin ölümüdür.
وَأَكَّدَ كَلَامَهُ بِحَرْفَيِ التَّأْكِيدِ لِأَنَّ حَالَةَ مُوسَى لَا تُؤْذِنُ بِجُنُونِهِ فَكَانَ وَصْفُهُ بِالْمَجْنُونِ مُعَرَّضًا لِلشَّكِّ فَلِذَلِكَ أَكَّدَ فِرْعَوْنُ أَنَّهُ مَجْنُونٌ يَعْنِي أَنَّهُ عَلِمَ مِنْ حَالِ مُوسَى مَا عَسَى أَنْ لَا يَعْلَمَهُ السَّامِعُونَ.
Mûsâ'nın durumu deliliğine işaret etmediği ve dolayısıyla onun deli olarak nitelenmesi şüpheye açık olduğu için sözünü iki pekiştirme harfiyle (inne ve lâm) tekit etti; bu yüzden Firavun onun deli olduğunu pekiştirerek söyledi; yani Mûsâ'nın durumundan, dinleyenlerin bilmeyebileceği şeyleri bildiğini [ima etti].
وَقَصَدَ بِإِطْلَاقِ وَصْفِ الرَّسُولِ عَلَى مُوسَى التَّهَكُّمَ بِهِ بِقَرِينَةِ رَمْيِهِ بِالْجُنُونِ الْمُحَقَّقِ عِنْدَهُ.
Mûsâ'ya “elçi” vasfını vermekle, kendi nezdinde kesin gördüğü delilik isnadı karinesiyle onunla alay etmeyi kastetti.
وَأَضَافَ الرَّسُولَ إِلَى الْمُخَاطَبِينَ رَبْئًا بِنَفْسِهِ عَنْ أَنْ يَكُونَ مَقْصُودًا بِالْخِطَابِ، وَأَكَّدَ التَّهَكُّمَ وَالرَّبْءَ بِوَصْفِهِ بِالْمَوْصُولِ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ فَإِنَّ مَضْمُونَ الْمَوْصُولِ وَصِلَتَهُ هُوَ مَضْمُونُ رَسُولَكُمُ فَكَانَ ذِكْرُهُ كَالتَّأْكِيدِ، وَتَنْصِيصًا عَلَى الْمَقْصُودِ لِزِيَادَةِ تَهْيِيجِ السَّامِعِينَ كَيْلَا يَتَأَثَّرُوا أَوْ يَتَأَثَّرَ بَعْضُهُمْ بِصِدْقِ مُوسَى لِأَنَّ فِرْعَوْنَ يَتَهَيَّأُ لِإِعْدَادِ الْعُدَّةِ لِمُقَاوَمَةِ مُوسَى لِعِلْمِهِ بِأَنَّ لَهُ قَوْمًا فِي مِصْرَ رُبَّمَا يستنصر بهم.
Kendisinin hitabın muhatabı olmasından imtina ederek “elçi” kelimesini muhataplara izafe etti; bu alayı ve imtinayı { الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ } ismi mevsûlü ile niteleyerek pekiştirdi. Zira mevsûl ve sılasının muhtevası, { رَسُولَكُمُ } ifadesinin muhtevasıyla aynıdır; dolayısıyla zikredilmesi tekit mesabesindedir ve Mûsâ'nın doğruluğundan etkilenmesinler veya içlerinden bazıları etkilenmesin diye dinleyenleri daha da kışkırtmak maksadıyla muradı açıkça belirtmektir. Çünkü Firavun, Mûsâ'nın Mısır'da kendilerinden yardım isteyebileceği bir kavmi olduğunu bildiğinden ona karşı koymak için hazırlık yapmaya koyuluyordu.
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : آيَة ٢٨]
[Şuarâ Suresi (26), Ayet 28]
قالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَما بَيْنَهُما إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (٢٨)
{ قالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَما بَيْنَهُما إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Şayet aklınızı kullanıyorsanız O, doğunun, batının ve ikisi arasındakilerin Rabbidir.'” (28)
لَمَّا رَأَى مُوسَى سُوءَ فَهْمِهِمْ وَعَدَمَ اقْتِنَاعِهِمْ بِالِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ بِالتَّكْوِينِ الْمُعْتَادِ إِذِ الْتَبَسَ عَلَيْهِمُ الْأَمْرُ الْمُعْتَادُ بِالْأَمْرِ الَّذِي لَا صَانِعَ لَهُ انْتَقَلَ مُوسَى إِلَى مَا لَا قِبَلَ لَهُمْ بِجَحْدِهِ وَلَا الْتِبَاسِهِ وَهُوَ التَّصَرُّفُ الْعَجِيبُ الْمُشَاهَدُ كُلَّ يَوْمٍ مَرَّتَيْنِ، كَمَا انْتَقَلَ إِبْرَاهِيمُ
Mûsâ, onların yanlış anlayışlarını ve alışılagelmiş var oluşla birliğe delil getirilmesinden ikna olmadıklarını görünce -zira alışılagelmiş durum onlara yapıcısı olmayan bir şey gibi karışık gelmişti-, inkâr etmeye ve karıştırmaya güç yetiremeyecekleri bir şeye, yani her gün iki defa müşahede edilen hayret verici tasarrufa intikal etti; nitekim İbrâhim
﵇ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى وُجُودِ اللَّهِ بِالْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ لَمَّا تَمَوَّهَ عَلَى النَّمْرُودِ حَقِيقَةُ مَعْنَى الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ فَانْتَقَلَ إِبْرَاهِيمُ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ بِطُلُوعِ الشَّمْسِ فِيمَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى:
aleyhisselâm da diriltme ve öldürme mânasının hakikati Nemrud'a kapalı/karışık gelince Allah'ın varlığına diriltme ve öldürme ile delil getirmekten güneşin doğuşu ile delil getirmeye intikal etmişti; nitekim Allah Teâlâ şöyle hikâye buyurmuştur:
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ [الْبَقَرَة: ٢٥٨] فَكَانَتْ حُجَّةُ مُوسَى حُجَّةً خَلِيلِيَّةً.
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ } “Allah kendisine hükümdarlık verdi diye Rabbi hakkında İbrâhim ile tartışanı görmedin mi? Hani İbrâhim: 'Benim Rabbim dirilten ve öldürendir' deyince o: 'Ben de diriltir ve öldürürüm' demişti. İbrâhim: 'Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirir, haydi sen de onu batıdan getir!' dedi” [Bakara: 258]. Böylece Mûsâ'nın delili Halilî (İbrâhim'e yakışır) bir delil oldu.
وَالْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِمَا مَكَانُ شُرُوقِ الشَّمْسِ وَمَكَانُ غُرُوبِهَا فِي الْأُفُقِ، فَيَكُونُ تَحْرِيكًا لِلِاسْتِدْلَالِ بِمَا يَقَعُ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ مِنَ الْأُفُقِ مِنْ شُرُوقِ الشَّمْسِ وَغُرُوبِهَا، فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِرَبِّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ خَالِقَ ذَلِكَ النِّظَامِ الْيَوْمِيِّ عَلَى طَرِيقَةِ الْإِيجَازِ.
Meşrık ve mağrib ile ufundaki güneşin doğduğu yer ve battığı yer kastedilmiş olabilir. Bu durumda ufuktaki o mekânda meydana gelen güneşin doğuşu ve batışıyla delil getirmeyi harekete geçirmek olur ve icaz yoluyla “doğunun ve batının Rabbi” ifadesinden murat, o günlük nizamın yaratıcısı olur.
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ الْمَصْدَرُ الْمِيمِيُّ، أَيْ رَبُّ الشُّرُوقِ وَالْغُرُوبِ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالرَّبِّ الْخَالِقَ، أَيْ مُكَوِّنَ الشُّرُوقِ وَالْغُرُوبِ وَيَكُونُ الْمُرَادُ بِمَا بَيْنَهُمَا عَلَى
Meşrık ve mağrib ile mîmî masdar kastedilmiş olması da caizdir; yani doğuşun ve batışın Rabbi [demektir]. Bu takdirde Rabb ile Yaratıcı, yani doğuşu ve batışı var eden kastedilmiş olur. Bu
هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ مَا بَيْنَ الْحَالَيْنِ وَضَمِيرُ (بَيْنَهُمَا) لِلْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ وَمَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَمَا بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْمَشْرِقِ، أَيْ مَا يَقَعُ فِي خِلَالِ ذَلِكَ مِنَ الْأَحْوَالِ، فَأَمَّا مَا بَيْنَ الشُّرُوقِ وَالْغُرُوبِ فَالضُّحَى وَالزَّوَالُ وَالْعَصْرُ وَالِاصْفِرَارُ، وَأَمَّا مَا بَيْنَ الْغُرُوبِ وَالشُّرُوقِ فَالشَّفَقُ وَالْفَجْرُ وَالْإِسْفَارُ كُلُّهَا دَلَائِلُ عَلَى تَكْوِينِ ذَلِكَ النِّظَامِ الْعَجِيبِ الْمُتْقَنِ.
iki veche göre { بَيْنَهُمَا } (ikisi arasındakiler) ifadesinden murat iki hâl arasıdır; { بَيْنَهُمَا } zamiri meşrık ve mağribe aittir. Sanki “doğu ile batı arası ve batı ile doğu arası” denilmiştir; yani bu esnada meydana gelen durumlardır. Doğuş ile batış arası kuşluk, zeval, ikindi ve sararma vaktidir; batış ile doğuş arası ise şafak, fecir ve aydınlanma vaktidir ki bunların hepsi o hayret verici ve sapasağlam nizamın yaratılışına delillerdir.
وَقِيلَ الْمُرَادُ بِرَبِّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ مَالِكُ الْجِهَتَيْنِ. وَهَذَا التَّفْسِيرُ يُفِيتُ مُنَاسَبَةَ الْكَلَامِ لِمَقَامِ الِاسْتِدْلَالِ بِعَظِيمٍ وَلَا يُلَاقِي التَّذْيِيلَ الْوَاقِعَ بَعْدَهُ فِي قَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ.
“Doğunun ve batının Rabbi” ifadesiyle iki yönün mâliki kastedildiği de söylenmiştir. Fakat bu tefsir, sözün büyük bir şeyle delil getirme makamına olan münasebetini kaçırmakta ve ardından gelen { إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ } fezlekesine de uymamaktadır.
وَتَانِكَ الْجِهَتَانِ هُمَا مُنْتَهَى الْأَرْضِ الْمَعْرُوفَةِ لِلنَّاسِ يَوْمَئِذٍ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: رَبُّ طَرَفَيِ الْأَرْضِ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِ جَمِيعِ الْأَرْضِ مِلْكًا لِلَّهِ. وَهَذَا اسْتِدْلَالٌ عُرْفِيٌّ إِذْ لَمْ يَكُونُوا يَعْرِفُونَ يَوْمَئِذٍ مَلِكًا يَمْلِكُ مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ، وَمَا كَانَ مُلْكُ فِرْعَوْنَ الْمُؤَلَّهِ عِنْدَهُمْ إِلَّا لِبِلَادِ مِصْرَ وَالسُّودَانِ.
Bu iki yön, o günkü insanlarca bilinen yeryüzünün son sınırlarıydı; dolayısıyla sanki “yeryüzünün iki ucunun Rabbi” denilmiştir ki bu da bütün yeryüzünün mülkiyetinin Allah'a ait oluşundan kinayedir. Bu örfî bir delil getirmedir; zira o gün doğu ile batı arasındakilere sahip olan bir kral bilmiyorlardı ve katlarında ilahlaştırılan Firavun'un mülkü ise yalnızca Mısır ve Sudan topraklarından ibaretti.
وَالتَّذْيِيلُ بِجُمْلَةِ: إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ تَنْبِيهٌ لِنَظَرِهِمُ الْعَقْلِيِّ لِيُعَاوِدُوا النَّظَرَ فَيُدْرِكُوا وَجْهَ الِاسْتِدْلَالِ، أَيْ إِنْ كُنْتُمْ تُعْمِلُونَ عُقُولَكُمْ، وَمِنَ اللَّطَائِفِ جَعْلُ ذَلِكَ مُقَابِلَ قَوْلِ فِرْعَوْن: إِنْ رَسُولَكُمْ لَمَجْنُونٌ، لِأَنَّ الْجُنُونَ يُقَابِلُهُ الْعَقْلُ فَكَانَ مُوسَى يَقُولُ لَهُمْ قَوْلًا لَيِّنًا ابْتِدَاءً، فَلَمَّا رَأَى مِنْهُمُ الْمُكَابَرَةَ وَوَصَفُوهُ بِالْجُنُونِ خَاشَنَهُمْ فِي الْقَوْلِ وَعَارَضَ قَوْلَ فِرْعَوْنَ إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ [الشُّعَرَاء: ٢٧] فَقَالَ: إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ أَيْ إِنْ كُنْتُمْ أَنْتُمُ
{ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ } cümlesiyle yapılan fezleke, delil getirme yönünü idrak etmeleri için tekrar baksınlar diye aklî nazarlarını bir uyarmadır; yani “şayet aklınızı kullanıyorsanız” [demektir]. Bunun Firavun'un “şüphesiz elçiniz delidir” sözünün karşılığı kılınması lâtif nüktelerdendir; çünkü deliliğin karşılığı akıldır. Mûsâ başlangıçta onlara yumuşak bir söz söylüyordu; onlardan inatlaşma görüp kendisini delilikle nitelediklerinde sözde sertleşti ve Firavun'un { إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ } “Size gönderilen bu elçiniz mutlaka bir delidir!” [Şuarâ: 27] sözüne karşı çıkarak { إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ } dedi; yani “Şayet siz
الْعُقَلَاءَ، أَيْ فَلَا تَكُونُوا أَنْتُمُ الْمَجَانِينَ، وَهَذَا كَقَوْلِ أَبِي تَمَّامٍ لِلَّذَيْنِ قَالَا لَهُ: «لِمَ تَقُولُ مَا لَا يُفْهَمُ» قَالَ: «لِمَ لَا تَفْهَمَانِ مَا يُقَال» .
akıl sahibi kimselerseniz; yani siz deliler olmayın” [demek istedi]. Bu, kendisine: “Niçin anlaşılmayan şeyler söylüyorsun?” diyen iki kişiye Ebû Temmâm'ın: “Siz niçin söyleneni anlamıyorsunuz?” demesi gibidir.
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : آيَة ٢٩]
[Şuarâ Suresi (26), Ayet 29]
قالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلهَاً غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ (٢٩)
{ قالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلهَاً غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ } “[Firavun] dedi ki: 'Benden başka bir ilah edinirsen, andolsun seni zindana atılanlardan ederim!'” (29)
لَمَّا لَمْ يَجِدْ فِرْعَوْنُ لِحِجَاجِهِ نَجَاحًا وَرَأَى شِدَّةَ شَكِيمَةِ مُوسَى فِي الْحَقِّ عَدَلَ عَنِ الْحِجَاجِ إِلَى التَّخْوِيفِ لِيَقْطَعَ دَعْوَةَ مُوسَى مِنْ أَصْلِهَا. وَهَذَا شَأْنُ مَنْ قَهَرَتْهُ الْحُجَّةُ، وَفِيهِ كِبْرِيَاءُ أَنْ يَنْصَرِفَ عَنِ الْجَدَلِ إِلَى التَّهْدِيدِ.
Firavun delil getirmesinde bir başarı bulamayıp Mûsâ'nın da hak konusundaki tavizsiz kararlılığını görünce, Mûsâ'nın davetini kökünden kesmek için tartışmayı bırakıp korkutmaya yöneldi. Bu, delil karşısında mağlup olan kimsenin tavrıdır ve bunda tartışmayı bırakıp tehdide yönelmeye dair bir kibir vardır.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلهَاً مُوطِّئَةٌ لِلْقَسْمِ. وَالْمَعْنَى أَنَّ فِرْعَوْنَ أَكَّدَ وَعِيدَهُ بِمَا يُسَاوِي الْيَمِينَ الْمُجْمَلَةَ الَّتِي تُؤْذِنُ بِهَا اللَّامُ الْمُوَطِّئَةُ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ كَأَنْ
{ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلهَاً } sözündeki lâm harfi, yemin mukaddimesidir (lâm-ı mûvattıe). Anlamı şudur: Firavun tehdidini, Arap dilinde lâm-ı mûvattıenin bildirdiği mücmel yemine denk düşen bir ifadeyle tekit etmiştir; sanki
يَكُونَ فِرْعَوْنُ قَالَ: عَلَيَّ يَمِينٌ، أَوْ بِالْأَيْمَانِ، أَوْ أُقْسِمُ. وَفِعْلُ اتَّخَذْتَ لِلِاسْتِمْرَارِ، أَيْ أَصْرَرْتَ عَلَى أَنَّ لَكَ إِلَهًا أَرْسَلَكَ وَأَنْ تَبْقَى جَاحِدًا لِلْإِلَهِ فِرْعَوْنَ، وَكَانَ فِرْعَوْنُ مَعْدُودًا إِلَهًا لِلْأُمَّةِ لِأَنَّهُ يُمَثِّلُ الْآلِهَةَ وَهُوَ الْقَائِمُ بِإِبْلَاغِ مُرَادِهَا فِي الْأُمَّةِ، فَهُوَ الْوَاسِطَةُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْأُمَّةِ.
Firavun: “Yemin olsun” veya “yeminler hakkı için” yahut “yemin ederim” demiş gibidir. { اتَّخَذْتَ } fiili devamlılık içindir; yani “seni gönderen bir ilahın olduğu ve ilah olan Firavun'u inkâr etmeyi sürdürme hususunda ısrar edersen” [demektir]. Firavun kavmi nezdinde ilah sayılmaktaydı; zira o ilahları temsil ediyor ve onların maksadını millete tebliğ etme işini yürütüyordu, dolayısıyla o ilahlar ile millet arasındaki vasıtaydı.
وَمَعْنَى: لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ لَأَسْجُنُنَّكَ، فَسَلَكَ فِيهِ طَرِيقَةَ الْإِطْنَابِ لِأَنَّهُ أَنْسَبُ بِمَقَامِ التَّهْدِيدِ لِأَنَّهُ يُفِيدُ مَعْنَى لَأَجْعَلَنَّكَ وَاحِدًا مِمَّنْ عَرَفْتَ أَنَّهُمْ فِي سِجْنِي، فَالْمَقْصُودُ تَذْكِيرُ مُوسَى بِهَوْلِ السَّجْنِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ مِثْلَ هَذَا التَّرْكِيبِ يُفِيدُ تَمَكُّنَ الْخَبَرِ مِنَ الْمُخْبَرِ عَنْهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٧] . وَقَدْ كَانَ السِّجْنُ عِنْدَهُمْ قَطْعًا لِلْمَسْجُونِ عَنِ التَّصَرُّفِ بِلَا نِهَايَةٍ، فَكَانَ لَا يَدْرِي مَتَى يَخْرُجُ مِنْهُ قَالَ تَعَالَى: فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ [يُوسُف:
{ لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ } ifadesinin anlamı “seni mutlaka hapsedeceğim” demektir. Burada ıtnab (uzatarak anlatım) yolunu tutmuştur; zira bu tehdit makamına daha uygundur, çünkü “seni zindanımdakilerden biri kılacağım” mânasını ifade eder; maksat Mûsâ'ya zindanın dehşetini hatırlatmaktır. Bakara Suresi'nde [67] yer alan { قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “[Mûsâ:] 'Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım' dedi” ayetinde bu tür bir terkibin haberin muhber anh'a (hakkında haber verilene) iyice yerleştiğini ifade ettiği daha önce geçmişti. Onların nezdinde hapis, mahkûmun tasarrufunu süresiz olarak kesmekten ibaretti; dolayısıyla oradan ne zaman çıkacağını bilemezdi. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ } “Fakat şeytan ona efendisine anmayı unutturdu, böylece o zindanda birkaç yıl kaldı” [Yûsuf:
٤٢] .
42].
[٣٠- ٣٣]
[30-33]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ٣٠ إِلَى ٣٣]
[Şuarâ Suresi (26), Ayet 30-33]
قالَ أَوَلَوْ جِئْتُكَ بِشَيْءٍ مُبِينٍ (٣٠) قالَ فَأْتِ بِهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٣١) فَأَلْقى عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ (٣٢) وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ (٣٣)
{ قالَ أَوَلَوْ جِئْتُكَ بِشَيْءٍ مُبِينٍ } “[Mûsâ:] 'Sana apaçık bir şey getirmiş olsam da mı?' dedi.” (30) { قالَ فَأْتِ بِهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “[Firavun:] 'Eğer doğrulardan isen haydi getir onu!' dedi.” (31) { فَأَلْقى عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ } “Bunun üzerine [Mûsâ] asasını attı, bir de baktılar ki o apaçık bir ejderha/yılan oluvermiş!” (32) { وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ } “Elini de [koynundan] çıkardı, bir de baktılar ki bakanlar için bembeyaz parıldıyor!” (33)
لَمَّا رَأَى مُوسَى مِنْ مُكَابَرَةِ فِرْعَوْنَ عَنِ الِاعْتِرَافِ بِدَلَالَةِ النَّظَرِ مَا لَا مَطْمَعَ مَعَهُ إِلَى الِاسْتِرْسَالِ فِي الِاسْتِدْلَالِ لِأَنَّهُ مُتَعَامٍ عَنِ الْحَقِّ عَدَلَ مُوسَى إِلَى إِظْهَارِ آيَةٍ مِنْ خَوَارِقِ الْعَادَةِ دَلَالَةً عَلَى صِدْقِهِ، وَعَرَضَ عَلَيْهِ ذَلِكَ قَبْلَ وُقُوعِهِ لِيَسُدَّ عَلَيْهِ مَنَافِذَ ادِّعَاءِ عَدَمِ الرِّضَى بِهَا.
Mûsâ, Firavun'un tefekkürün delaletini itiraf etmemekteki inatlaşmasının delil getirmeyi sürdürmeye imkân bırakmadığını görünce -zira o hakka karşı körleşmişti-, doğruluğuna bir delil olmak üzere harikulade (mucize kabilinden) bir ayet göstermeye yöneldi ve bunu kabul etmediğini iddia etme yollarını tıkamak için gerçekleşmeden önce ona teklif etti.
وَاسْتَفْهَمَهُ اسْتِفْهَامًا مَشُوبًا بِإِنْكَارٍ وَاسْتِغْرَابٍ عَلَى تَقْدِيرِ عَدَمِ اجْتِزَاءِ فِرْعَوْنَ بِالشَّيْءِ
Firavun'un apaçık bir şey ile yetinmeyeceği ve Firavun'un ilahlığını ikrar etmediği takdirde onu mutlaka zindana atacağı varsayımı üzerine, inkâr ve şaşkınlık karışımı bir soru sordu
الْمُبِينِ، وَأَنَّهُ سَاجِنُهُ لَا مَحَالَةَ إِنْ لَمْ يَعْتَرِفْ بِإِلَهِيَّةِ فِرْعَوْنَ، قَطْعًا لِمَعْذِرَتِهِ مِنْ قَبْلِ الْوُقُوعِ.
ki bu, [olay] gerçekleşmeden önce onun mazeretini kesmek içindi.
وَهَذَا التَّقْدِيرُ دَلَّتْ عَلَيْهِ لَوْ الْوَصْلِيَّةُ الَّتِي هِيَ لَفَرْضِ حَالَةٍ خَاصَّةٍ. فَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ:
Bu takdire, özel bir durumu varsaymak için kullanılan vasliyye (bağlantı) “lev” (لَوْ) edatı delalet etmiştir. Dolayısıyla ayetteki
أَوَلَوْ جِئْتُكَ وَاوُ الْحَالِ، وَالْمُسْتَفْهَمُ عَنْهُ بِالْهَمْزَةِ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ أَنَّ الْكَلَامَ جَوَابُ قَوْلِ فِرْعَوْنَ لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ [الشُّعَرَاء: ٢٩] والتَّقْدِيرُ: أَتَجْعَلُنِي مِنَ الْمَسْجُونِينَ وَالْحَالُ لَوْ جِئْتُكَ بِشَيْءٍ مُبِينٍ، إِذِ الْقَصْدُ الِاسْتِفْهَامُ عَنِ الْحَالَةِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا شَرْطُ لَوْ بِأَنَّهَا أَوْلَى الْحَالَاتِ بِأَنْ لَا يَثْبُتَ مَعَهَا
{ أَوَلَوْ جِئْتُكَ } ifadesinde yer alan vav (و) hâl vavıdır. İstifham hemzesi ile sorulan şey ise mahzuftur; zira bu sözün Firavun'un { لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ } [Şuarâ: 29] sözüne bir cevap olması buna delalet etmektedir. Takdiri şöyledir: “Sana apaçık bir şey getirmiş olsam dahi beni zindana atılanlardan mı kılacaksın?” Zira maksat, lev şartının içerdiği durumu sormaktır; çünkü bu durum, gerçekleştiği varsayıldığında hakkında soru sorulan amacın sabit olmamasına en layık durumdur; o amaç da yalanlamayı sürdürmektir. Bu ise hakiki bir istifhamdır.
الْغَرَضُ الْمُسْتَفْهَمُ عَنْهُ عَلَى فَرْضِ وُقُوعِهَا وَهُوَ غَرَضُ الِاسْتِمْرَارِ عَلَى التَّكْذِيبِ، وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ حَقِيقِيٌّ.
hakkında soru sorulan amacın [gerçekleşmeyeceğine dairdir] ki o da yalanlamayı sürdürme gayesidir; bu hakiki bir istifhamdır.
وَلَيْسَتِ الْوَاوُ مُؤَخَّرَةً عَنْ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ لِأَنَّ لِحَرْفِ الِاسْتِفْهَامِ الصَّدَارَةَ بَلْ هِيَ لِعَطْفِ الِاسْتِفْهَامِ.
Vav harfi, soru harfinin başta gelme hakkı olduğundan dolayı istifham hemzesinden sonraya tehir edilmiş değildir; bilakis istifhamı atfetmek içindir.
وَالْعَامِلُ فِي الْحَالِ وَصَاحِبُ الْحَالِ مُقَدَّرَانِ دَلَّ عَلَيْهِمَا قَوْله: لَأَجْعَلَنَّكَ [الشُّعَرَاء:
Hâlin amili ve zülhâl (hâl sahibi) takdiridir; bunlara { لَأَجْعَلَنَّكَ } [Şuarâ: 29] sözü delalet etmektedir.
٢٩] ، أَيْ أَتَجْعَلُنِي مِنَ الْمَسْجُونِينَ.
Yani: “Beni zindana atılanlardan mı kılacaksın?”
وَوَصْفُ «شَيْءٍ» بِ مُبِينٍ اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ أَبَانَ الْمُتَعَدِّي، أَيْ مُظْهِرٍ أَنِّي رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ.
“Şey” kelimesinin { مُبِينٍ } ile nitelenmesi, geçişli olan ebâne (أَبَانَ) fiilinin ismi failidir; yani Allah'tan bir elçi olduğumu apaçık ortaya koyan [bir şey] demektir.
وَأَعْرَضَ فِرْعَوْنُ عَنِ التَّصْرِيحِ بِالْتِزَامِ الِاعْتِرَاف بِمَا سيجيئ بِهِ مُوسَى فَجَاءَ بِكَلَامٍ مُحْتَمَلٍ إِذْ قَالَ فَأْتِ بِهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ. وَفِي قَوْلِهِ: إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ فِي كَلَامِ فِرْعَوْنَ مَا يَقْتَضِي أَنَّ فَرْضَ صِدْقِ مُوسَى فَرْضٌ ضَعِيفٌ كَمَا هُوَ الْغَالِبُ فِي شَرْطِ إِنْ مَعَ إِيهَامِ أَنَّهُ جَاءَ بِشَيْءٍ مُبِينٍ يُعْتَبَرُ صَادِقًا فِيمَا دَعَا إِلَيْهِ، فَبَقِيَ تَحْقِيقُ أَنَّ مَا سَيَجِيءُ بِهِ مُوسَى مُبِينٌ أَوْ غَيْرُ مُبِينٍ. وَهَذَا قَدِ اسْتَبْقَاهُ كَلَامُ فِرْعَوْنَ إِلَى مَا بَعْدِ الْوُقُوعِ وَالنُّزُولِ لِيَتَأَتَّى إِنْكَارُهُ إِنِ احْتَاجَ إِلَيْهِ.
Firavun, Mûsâ'nın getireceği şeyi kabullenmeyi açıkça taahhüt etmekten kaçındı ve { فَأْتِ بِهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “[Firavun:] 'Eğer doğrulardan isen haydi getir onu!' dedi” diyerek ihtimalli bir söz söyledi. Firavun'un { إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } sözünde, in (إِنْ) şart edatında çoğunlukla olduğu gibi Mûsâ'nın doğruluğu varsayımının zayıf bir varsayım olduğunu ima eden bir yön vardır; bununla birlikte apaçık bir şey getirmesi hâlinde davet ettiği şeyde doğru sayılacağı vehmini de hissettirmektedir. Geriye Mûsâ'nın getireceği şeyin apaçık olup olmadığının tespiti kalmıştı. Firavun'un sözü, ihtiyaç duyduğunda inkâr edebilmesini sağlamak için bunu [olayın] vukuundan ve gerçekleşmesinden sonrasına bırakmıştır.