وَالثُّعْبَانُ: الْحَيَّةُ الضَّخْمَةُ الطَّوِيلَةُ.
Su'bân (الثُّعْبَانُ): İri ve uzun yılandır.
وَوَصْفُ ثُعْبانٌ بِأَنَّهُ مُبِينٌ الَّذِي هُوَ اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ أَبَانَ الْقَاصِرِ الَّذِي بِمَعْنَى بَانَ بِمَعْنَى ظَهَرَ، فَ مُبِينٌ دَالٌّ عَلَى شِدَّةِ الظُّهُورِ مِنْ أَجْلِ أَنْ زِيَادَةَ الْمَبْنَى تَدُلُّ عَلَى زِيَادَةِ الْمَعْنَى، أَيْ ثُعْبَانٌ ظَاهِرٌ أَنَّهُ ثُعْبَانٌ لَا لَبْسَ فِيهِ وَلَا تَخْيِيلَ.
{ ثُعْبانٌ } kelimesinin { مُبِينٌ } ile nitelenmesi, zahir oldu anlamına gelen ve lazım olan bâne (بَانَ) fiilinden türemiş ebâne (أَبَانَ) fiilinin ismi failidir. Dolayısıyla mübîn, yapının artmasının anlamın artmasına delalet etmesi kuralı gereğince aşırı bir belirginliği ifade eder; yani yılan olduğu açıkça belli olan, içinde hiçbir şüphe ve hayal olmayan bir yılan demektir.
وَبِالِاخْتِلَافِ بَيْنَ مُبِينٌ الْأَوَّلِ ومُبِينٌ الثَّانِي اخْتَلَفَتِ الْفَاصِلَتَانِ مَعْنًى فَكَانَتَا مِنْ قَبِيلِ الْجِنَاسِ وَلَمْ تَكُونَا مِمَّا يُسَمَّى مِثْلُهُ إِيطَاءً.
Birinci { مُبِينٍ } ile ikinci { مُبِينٌ } arasındaki fark sebebiyle iki fasılanın manası farklı olmuş, böylece bunlar cinas kabilinden sayılmış ve benzerine îtâ' (aynı kelimenin aynı anlamda kafiyede tekrarı) denilen türden olmamıştır.
وَالْإِلْقَاءُ: الرَّمْيُ مِنَ الْيَدِ إِلَى الْأَرْضِ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ.
İlkâ' (الْإِلْقَاءُ): Elden yere atmaktır; A'râf Suresi'nde geçmişti.
وَالنَّزْعُ: سَلُّ شَيْءٍ مِمَّا يُحِيطُ بِهِ، وَمِنْهُ نَزْعُ اللِّبَاسِ، وَنَزْعُ الدَّلْوِ مِنَ الْبِئْرِ. وَنَزْعُ الْيَدِ:
Nez' (النَّزْعُ): Bir şeyi kendisini çevreleyen şeyden çekip çıkarmaktır; elbisenin çıkarılması ve kovanın kuyudan çekilmesi bu köktendir. Elin çekilip çıkarılması ise,
إِخْرَاجُهَا مِنَ الْقَمِيصِ، فَلِذَلِكَ اسْتَغْنَى عَنْ ذِكْرِ الْمَنْزُوعِ مِنْهُ لِظُهُورِهِ، أَيْ أَخْرَجَ يَدَهُ مِنْ جَيْبِ قَمِيصِهِ.
onun gömlekten çıkarılmasıdır. Bu sebeple, açıkça belli olduğu için kendisinden çıkarılan şeyin zikredilmesine ihtiyaç duyulmamıştır; yani elini gömleğinin yakasından çıkardı.
وَدَلَّتْ (إِذَا) الْمُفَاجِئَةُ عَلَى سُرْعَةِ انْقِلَابِ لَوْنِ يَدِهِ بَيَاضًا.
Sürpriz ifade eden (izâ / إِذَا) edatı, elinin renginin beyazlığa dönüşmesindeki hıza delalet etmiştir.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِلنَّاظِرِينَ. يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ اللَّامَ الَّتِي يُسَمِّيهَا ابْنُ مَالِكٍ وَابْنُ هِشَامٍ لَامَ التَّعْدِيَةِ، أَيِ اتِّصَالِ مُتَعَلِّقِهَا بِمَجْرُورِهَا. وَالْأَظْهَرُ أَنْ تَكُونَ اللَّامُ بِمَعْنَى (عِنْدَ) وَيَكُونَ الْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ حَالًا. وَقَدْ مَضَى بَيَانُ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٠٨] وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ.
{ لِلنَّاظِرِينَ } sözündeki lâm (لِـ) harfinin, İbn Mâlik ve İbn Hişâm'ın tadiye lâmı olarak adlandırdığı, yani müteallakının mecruruna bağlanmasını sağlayan lâm olması caizdir. En zahir olanı ise lâmın “nezdinde / yanında” (عِنْدَ) anlamında olması ve car-mecrurun hâl olmasıdır. Bunun açıklaması A'râf Suresi'nde [108] yer alan { وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ } ayetinde geçmişti.
وَمَعْنَى: لِلنَّاظِرِينَ أَنَّ بَيَاضَهَا مِمَّا يَقْصِدُهُ النَّاظِرُونَ لِأُعْجُوبَتِهِ، وَكَانَ لَوْنُ جِلْدِ مُوسَى السُّمْرَةَ. وَالتَّعْرِيفُ فِي لِلنَّاظِرِينَ لِلِاسْتِغْرَاقِ الْعُرْفِيِّ، أَيْ لِجَمِيعِ النَّاظِرِينَ فِي ذَلِكَ الْمَجْلِسِ. وَهَذَا يُفِيدُ أَنَّ بَيَاضَهَا كَانَ وَاضِحًا بَيِّنًا مُخَالِفًا لَوْنَ جِلْدِهِ بِصُورَةٍ بَعِيدَةٍ عَنْ لون البرص.
{ لِلنَّاظِرِينَ } ifadesinin anlamı, onun beyazlığının harikuladeliği sebebiyle bakanların dikkatle yöneldiği bir şey olmasıdır; Mûsâ'nın ten rengi ise esmerdi. { لِلنَّاظِرِينَ } kelimesindeki belirlilik takısı örfî istiğrak (o mekândaki herkesi kapsama) içindir; yani o mecliste bulunan bütün bakanlar için demektir. Bu da onun beyazlığının, cüzzam/alaca renginden tamamen uzak bir biçimde, ten renginden bütünüyle farklı, apaçık ve göz alıcı olduğunu ifade eder.
[٣٤، ٣٥]
[34, 35]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ٣٤ إِلَى ٣٥]
[Şuarâ Suresi (26), Ayet 34-35]
قالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ عَلِيمٌ (٣٤) يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ فَماذا تَأْمُرُونَ (٣٥)
{ قالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ عَلِيمٌ (٣٤) يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ فَماذا تَأْمُرُونَ } “[Firavun] etrafındaki ileri gelenlere: 'Şüphesiz bu, çok bilgili bir büyücüdür' dedi. (34) 'Büyüsüyle sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor. Şimdi ne buyurursunuz?'” (35)
تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى نَظِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ، سِوَى أَنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ زِيَادَةً بِسِحْرِهِ وَهُوَ وَاضِحٌ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ هَذَا قَوْلُ فِرْعَوْنَ لِلْمَلَأِ، وَفِي آيَةِ الْأَعْرَافِ [١٠٩] قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ وَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا أَنَّ فِرْعَوْنَ قَالَهُ لِمَنْ حَوْلَهُ فَأَعَادُوهُ بِلَفْظِهِ لِلْمُوَافَقَةِ التَّامَّةِ بِحَيْثُ لَمْ يَكْتَفُوا بِقَوْلِ: نَعَمْ، بَلْ أَعَادُوا كَلَامَ فِرْعَوْنَ لِيَكَونَ قَوْلُهُمْ عَلَى تَمَامِ قَوْلِهِ.
Bu ayetin benzerine dair açıklama A'râf Suresi'nde geçmişti; şu kadar var ki bu ayette açıkça anlaşılan { بِسِحْرِهِ } fazlalığı vardır. Ayrıca bu ayette söz konusu ifadenin Firavun'un ileri gelenlere sözü olduğu belirtilirken, A'râf Suresi'ndeki ayette [109] { قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ } “Firavun kavminden ileri gelenler dediler ki” şeklindedir. İkisinin arası şöyle telif edilir: Firavun bunu etrafındakilere söylemiş, onlar da tam bir mutabakat içinde olmak amacıyla “evet” demekle yetinmeyip Firavun'un sözünü aynen tekrar etmişlerdir; böylece onların sözü onun sözüyle tastamam örtüşmüştür.
وَانْتَصَبَ حَوْلَهُ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ. وَالظَّرْفُ هُنَا مُسْتَقِرٌّ لِأَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِكَوْنٍ مَحْذُوفٍ هُوَ حَالٌ مِنَ الْمَلَأِ. وَتَقَدَّمَ وَجْهُ التَّعْبِيرِ عَنْ إِشَارَتِهِمْ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: تَأْمُرُونَ فِي سُورَة الْأَعْرَاف [١١٠] .
{ حَوْلَهُ } zarf olarak mansub olmuştur. Buradaki zarf müstakardır; zira ileri gelenlerden hâl olan mahzuf bir kevne (varlık fiiline) taalluk etmektedir. Onların görüş bildirmelerinin { تَأْمُرُونَ } lafzıyla ifade edilmesinin sebebi A'râf Suresi'nde [110] geçmişti.
[٣٦، ٣٧]
[36, 37]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ٣٦ إِلَى ٣٧]
[Şuarâ Suresi (26), Ayet 36-37]
قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ وَابْعَثْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ (٣٦) يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَحَّارٍ عَلِيمٍ (٣٧)
{ قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ وَابْعَثْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ (٣٦) يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَحَّارٍ عَلِيمٍ } “Dediler ki: 'Onu ve kardeşini alıkoy; şehirlere toplayıcılar gönder.' (36) 'Sana bütün bilgili, usta büyücüleri getirsinler.'” (37)
تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى نَظِيرِهَا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ سِوَى أَنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَابْعَثْ بدل وَأَرْسِلْ [الْأَعْرَاف: ١١١] وَهُمَا مُتَرَادِفَانِ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ سَحَّارٍ وهنالك ساحِرٍ
Benzerine dair açıklama A'râf Suresi'nde geçmişti; ancak bu ayette { وَأَرْسِلْ } [A'râf: 111] yerine { وَابْعَثْ } gelmiştir ki ikisi eş anlamlıdır. Yine bu ayette { سَحَّارٍ } gelmişken orada { ساحِرٍ }
[الْأَعْرَاف: ١١٢]
[A'râf: 112] gelmiştir.
وَالسَّحَّارُ مُرَادِفٌ لِلسَّاحِرِ فِي الِاسْتِعْمَالِ لِأَنَّ صِيغَةَ فَعَّالٍ هُنَا لِلنَّسَبِ دَلَالَةً عَلَى الصِّنَاعَةِ مثل النجّار والقصّار وَلِذَلِكَ أُتْبِعَ هُنَا وَهُنَاكَ بِوَصْفِ عَلِيمٍ، أَيْ قَوِيِّ الْعلم بِالسحرِ.
Sehhâr (السَّحَّارُ), kullanımda sâhir (السَّاحِرِ) ile eş anlamlıdır; çünkü buradaki fa''âl vezni neccâr (marangoz) ve kassâr (çamaşırcı) kelimelerinde olduğu gibi mesleğe delalet eden nisbet içindir. Bu sebeple hem burada hem orada { عَلِيمٍ } vasfıyla, yani büyü ilminde mahir sıfatıyla peşinden getirilmiştir.
[٣٨- ٤٠]
[38-40]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ٣٨ إِلَى ٤٠]
[Şuarâ Suresi (26), Ayet 38-40]
فَجُمِعَ السَّحَرَةُ لِمِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (٣٨) وَقِيلَ لِلنَّاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ (٣٩) لَعَلَّنا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ إِنْ كانُوا هُمُ الْغالِبِينَ (٤٠)
{ فَجُمِعَ السَّحَرَةُ لِمِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (٣٨) وَقِيلَ لِلنَّاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ (٣٩) لَعَلَّنا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ إِنْ كانُوا هُمُ الْغالِبِينَ } “Böylece büyücüler, bilinen bir günün belirlenen vaktinde toplandı. (38) İnsanlara da: 'Siz de toplanır mısınız?' dendi; (39) 'Umarız ki, üstün gelirlerse büyücülere uyarız.'” (40)
دَلَّتِ الْفَاءُ عَلَى أَنَّ جَمْعَ السَّحَرَةِ وَقَعَ فِي أَسْرَعِ وَقْتٍ عَقِبَ بَعْثِ الْحَاشِرِينَ حِرْصًا مِنَ الْحَاشِرِينَ وَالْمَحْشُورِينَ عَلَى تَنْفِيذِ أَمْرِ فِرْعَوْنَ.
Fa (فَـ) harfi, toplayıcıların ve toplananların Firavun'un emrini yerine getirme konusundaki hırsları sebebiyle, büyücülerin toplanmasının toplayıcılar gönderildikten hemen sonra en kısa sürede gerçekleştiğine delalet etmiştir.
وَبُنِيَ «جُمِعَ- وَقِيلَ» لِلنَّائِبِ لِعَدَمِ تَعَيُّنِ جَامِعِينَ وَقَائِلِينَ، أَيْ جَمَعَ مَنْ يَجْمَعُ، وَقَالَ الْقَائِلُونَ.
{ جُمِعَ } ve { قِيلَ } fiilleri, toplayanların ve söyleyenlerin muayyen olmaması sebebiyle meçhul sîgada bina edilmiştir; yani toplayanlar topladı, söyleyenler söyledi demektir.
وَاللَّامُ فِي لِمِيقاتِ بِمَعْنَى (عِنْدَ) كَاللَّامِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ [الْإِسْرَاء: ٧٨] . وَالْيَوْمُ: هُوَ يَوْمُ الزِّينَةِ وَهُوَ يَوْمُ وَفَاءِ النِّيلِ. وَالْوَقْتُ هُوَ الضُّحَى كَمَا فِي سُورَةِ طه.
{ لِمِيقاتِ } ifadesindeki lâm, Allah Teâlâ'nın { أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ } “Güneşin batıya kayması anında namaz kıl” [İsrâ: 78] ayetindeki lâm gibi “anında / vaktinde” (عِنْدَ) anlamındadır. Gün, ziynet (bayram) günüdür ki o da Nil'in taştığı gündür. Vakit ise Tâhâ Suresi'nde belirtildiği üzere kuşluk vaktidir.
وَالْمِيقَاتُ: الْوَقْتُ، وَأَصْلُهُ اسْمُ آلَةِ التَّوْقِيتِ. سُمِّيَ بِهِ الْوَقْتُ الْمُعَيَّنُ تَشْبِيهًا لَهُ بِالْآلَةِ.
Mîkāt (الْمِيقَاتُ): Vakit demektir; aslı vakit tayin etme aletinin adıdır. Belirli vakit, alete benzetilerek bu isimle adlandırılmıştır.
وَالتَّعْرِيفُ فِي لِلنَّاسِ لِلِاسْتِغْرَاقِ الْعُرْفِيِّ، وَهُمْ نَاسُ بَلْدَةِ فِرْعَوْنَ (مَنْفِيسَ) أَوْ (طِيبَةَ) .
{ لِلنَّاسِ } kelimesindeki belirlilik takısı örfî istiğrak içindir; onlar da Firavun'un şehrinin (Memfis veya Tîbe) halkıdır.
وهَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ اسْتِحْثَاثٌ لِلنَّاسِ عَلَى الِاجْتِمَاعِ، فَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي طَلَبِ الْإِسْرَاعِ بِالِاجْتِمَاعِ بِحَيْثُ نَزَلُوا مْنِزِلَةَ مَنْ يَسْأَلُ سُؤَالَ تَحْقِيقٍ عَنْ عَزْمِهِ عَلَى الِاجْتِمَاعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٩١] ، وَقَوْلِ تَأَبَّطَ شَرًّا:
{ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ } ifadesi insanları toplanmaya teşviktir. Soru, toplanmayı acele ettirmeyi talep etme anlamında kullanılmıştır; öyle ki onlar, Mâide Suresi'ndeki [91] { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Artık vazgeçtiniz mi?” ayetinde ve Teabbata Şerran'ın şu beytinde olduğu gibi, toplanma kararlılığı hakkında tahkik sorusu sorulan kimse konumuna indirilmişlerdir:
هَلْ أَنْتَ بَاعِثُ دِينَارٍ لِحَاجَتِنَا ... أَوْ عبد ربّ أخاعون بْنِ مِخْرَاقِ
İhtiyacımız için Dînâr'ı mı göndereceksin, ... Yoksa Avn b. Mihrâk'ın kardeşi Abdürrabb'ı mı?
يُرِيدُ ابْعَثْ إِلَيْنَا دِينَارًا أَوْ عَبْدَ رَبٍّ سَرِيعًا لِأَجْلِ حَاجَتِنَا بِأَحَدِهِمَا. وَرَجَوُا اتِّبَاعَ السَّحَرَةِ، أَيِ اتِّبَاعَ مَا يُؤَيِّدُهُ سِحْرُ السَّحَرَةِ وَهُوَ إِبْطَالُ دِينِ مَا جَاءَ بِهِ مُوسَى، فَكَانَ قَوْلُهُمْ
Yani: İhtiyacımız sebebiyle ikisinden birini, Dinar'ı yahut Abdürrabb'ı bize acele gönder, demek istemektedir. Büyücülere uymayı umdular; yani büyücülerin sihrinin desteklediği şeye, o da Mûsâ'nın getirdiği dini iptal etmeye uymayı umdular. Dolayısıyla onların sözü,
لَعَلَّنا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ كِنَايَةً عَنْ رَجَاءِ تَأْيِيدِهِمْ فِي إِنْكَارِ رِسَالَةِ مُوسَى فَلَا يَتَّبِعُونَهُ. وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ أَنْ يَصِيرَ السَّحَرَةُ أَيِمَّةً لَهُمْ لِأَنَّ فِرْعَوْنَ هُوَ الْمُتَّبَعُ. وَقَدْ جِيءَ فِي شَرْطِ إِنْ كانُوا هُمُ الْغالِبِينَ بِحَرْفِ إِنْ لِأَنَّهَا أَصْلُ أَدَوَاتِ الشَّرْطِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شَكٌّ فِي أَنَّ السَّحَرَةَ غَالِبُونَ. وَهَذَا شَأْنُ الْمَغْرُورِينَ بِهَوَاهُمُ، الْعُمْيِ عَنِ النَّظَرِ فِي تَقَلُّبَاتِ الْأَحْوَالِ أَنَّهُمْ لَا يَفْرِضُونَ مِنَ الِاحْتِمَالَاتِ إِلَّا مَا يُوَافِقُ هَوَاهُمْ وَلَا يَأْخُذُونَ الْعُدَّةَ لاحْتِمَال نقيضه.
{ لَعَلَّنا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ } Mûsâ'nın risaletini inkâr etme konusunda onların kendilerine destek olacağı ve böylece ona uymayacakları ümidinden kinayedir. Yoksa maksat büyücülerin kendilerine önder olması değildir; zira asıl uyulan Firavun'dur. { إِنْ كانُوا هُمُ الْغالِبِينَ } şartında in (إِنْ) edatı getirilmiştir; çünkü o, şart edatlarının aslıdır ve büyücülerin galip geleceğinden şüpheleri yoktu. Hevalarına aldananların, durumların değişip dönüşünü tefekkür etmekten körleşen kimselerin âdeti şudur: İhtimallerden ancak kendi hevalarına uygun olanı varsayarlar ve zıddının ihtimaline karşı hazırlık yapmazlar.
[٤١، ٤٢]
[41, 42]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ٤١ إِلَى ٤٢]
[Şuarâ Suresi (26), Ayet 41-42]
فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالُوا لِفِرْعَوْنَ أَإِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ (٤١) قالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ إِذاً لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٤٢)
{ فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالُوا لِفِرْعَوْنَ أَإِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ (٤١) قالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ إِذاً لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ } “Büyücüler gelince Firavun'a: 'Eğer biz üstün gelirsek bize mutlaka bir mükâfat var mı?' dediler. (41) [Firavun:] 'Evet' dedi, 'üstelik o takdirde siz mutlaka yakınlarımdan olacaksınız.'” (42)
تَقَدَّمَ نَظِيرُهَا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ بِقَوْلِهِ: وَجاءَ السَّحَرَةُ [الْأَعْرَاف: ١١٣] وَبِطَرْحِ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ إِذْ قَالَ هُنَاكَ إِنَّ لَنا لَأَجْراً [الْأَعْرَاف: ١١٣] ، وَهُوَ تَفَنُّنٌ فِي حِكَايَةِ مَقَالَتِهِمْ عِنْدَ إِعَادَتِهَا لِئَلَّا تُعَادَ كَمَا هِيَ، وَبِدُونِ كَلِمَةِ إِذاً، فَحَكَى هُنَا مَا فِي كَلَامِ فِرْعَوْنَ مِنْ دَلَالَةٍ عَلَى جَزَاءِ مَضْمُونِ قَوْلِهِمْ: إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ [الْأَعْرَاف: ١١٣] زِيَادَةً عَلَى مَا اقْتَضَاهُ حَرْفُ (نَعَمْ) مِنْ تَقْرِيرِ اسْتِفْهَامِهِمْ عَنِ الْأَجْرِ. فَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ: إِنْ كُنْتُمْ غَالِبِينَ إِذًا إِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ. وَهَذَا وَقَعَ الِاسْتِغْنَاءُ عَنْهُ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ فَهُوَ زِيَادَةٌ فِي حِكَايَةِ الْقِصَّةِ هُنَا. وَكَذَلِكَ شَأْنُ الْقُرْآنِ فِي قَصَصِهِ أَنْ لَا يَخْلُوَ الْمَعَادُ مِنْهَا عَنْ فَائِدَةٍ غَيْرِ مَذْكُورَةٍ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ مِنْهُ تَجْدِيدًا لِنَشَاطِ السَّامِعِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْمُقَدِّمَةِ السَّابِعَةِ مِنْ مُقَدِّمَاتِ هَذَا التَّفْسِيرِ. وَسُؤَالُهُمْ عَنِ اسْتِحْقَاقِ الْأَجْرِ إِدْلَالٌ بِخِبْرَتِهِمْ وَبِالْحَاجَةِ إِلَيْهِمْ إِذْ عَلِمُوا أَنَّ فِرْعَوْنَ شَدِيدُ الْحِرْصِ عَلَى أَنْ يَكُونُوا غَالِبِينَ وَخَافُوا أَنْ يُسَخِّرَهُمْ فِرْعَوْنُ بِدُونِ أَجْرٍ فَشَرَطُوا أَجْرَهُمْ مِنْ قَبْلِ الشُّرُوعِ فِي الْعَمَلِ ليقيدوه بوعده.
A'râf Suresi'nde bunun benzeri { وَجاءَ السَّحَرَةُ } [A'râf: 113] şeklinde ve orada { إِنَّ لَنا لَأَجْراً } [A'râf: 113] denilerek istifham hemzesi bırakılarak geçmişti; bu, sözlerinin tekrarında aynıyla tekrar edilmemesi için yapılan bir üslup çeşitliliğidir; ayrıca “o takdirde” (izâ / إِذاً) kelimesi olmaksızın geçmiştir. Burada ise Firavun'un sözünde, “evet” (نَعَمْ) edatının mükâfat hakkındaki sorularını teyit etmesinden öte, onların { إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ } [A'râf: 113] sözünün içeriğinin karşılığına delalet eden kısım aktarılmıştır. Sözün takdiri şöyledir: “Eğer galip gelirseniz, o takdirde siz mutlaka yakınlarımdan olacaksınız.” Bu durum A'râf Suresi'nde zikredilmeye ihtiyaç duyulmayan bir şeydi; dolayısıyla burada kıssanın anlatımına bir ziyadedir. Kur'an'ın kıssalarındaki adeti de böyledir; bu tefsirin yedinci mukaddimesinde geçtiği üzere, dinleyicinin dikkat ve şevkini tazelemek amacıyla tekrarlanan kıssalar başka bir yerde zikredilmeyen bir faydadan hali kalmaz. Onların mükâfatı hak edip etmeyeceklerini sormaları, uzmanlıklarına ve kendilerine olan ihtiyaca güvenmelerinden kaynaklanmaktadır; zira Firavun'un onların galip gelmesini şiddetle arzuladığını biliyorlardı ve Firavun'un kendilerini mükâfatsız çalıştırmasından korktular. Bu sebeple onu vaadiyle bağlamak için işe başlamadan önce mükâfatlarını şart koştular.
[٤٣، ٤٤]
[43, 44]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ٤٣ إِلَى ٤٤]
[Şuarâ Suresi (26), Ayet 43-44]
قالَ لَهُمْ مُوسى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ (٤٣) فَأَلْقَوْا حِبالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ وَقالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغالِبُونَ (٤٤)
{ قالَ لَهُمْ مُوسى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ (٤٣) فَأَلْقَوْا حِبالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ وَقالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغالِبُونَ } “Mûsâ onlara: 'Atacağınızı atın!' dedi. (43) Bunun üzerine iplerini ve değneklerini attılar ve: 'Firavun'un izzetine andolsun ki, galip gelecek olanlar kesinlikle biziz' dediler.” (44)
حُكِيَ كَلَامُ مُوسَى فِي ذَلِكَ الْجَمْعِ بِإِعَادَةِ فِعْلِ قالَ مَفْصُولًا بِطَرِيقَةِ حِكَايَةِ
Mûsâ'nın o topluluktaki sözü, [diyalogları] nakletme üslubu gereği { قالَ } fiili atıfsız olarak tekrarlanarak aktarılmıştır
الْمُحَاوَرَاتِ لِأَنَّهُ كَانَ الْمَقْصُودَ بِالْمُحَاوَرَةِ إِذْ هُمْ حَضَرُوا لِأَجْلِهِ.
Çünkü onlar onun için toplanmış olduklarından, kendisiyle konuşulması amaçlanan kişi o idi.
وَوَقَعَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١١٥] قالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ قالَ أَلْقُوا، وَاخْتُصِرَ هُنَا تَخْيِيرُهُمْ مُوسَى فِي الِابْتِدَاءِ بِالْأَعْمَالِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ هُنَاكَ، فَقَوْلُ مُوسَى لَهُمْ أَلْقُوا الْمَحْكِيُّ هُنَا هُوَ أَمْرٌ لِمُجَرَّدِ كَوْنِهِمُ الْمُبْتَدِئِينَ بِالْإِلْقَاءِ لِتَعَقُّبِهِ إِبْطَالَ سِحْرِهِمْ بِمَا سَيُلْقِيهِ مُوسَى، كَمَا يَقُولُ صَاحِبُ الْجَدَلِ فِي عِلْمِ الْكَلَامِ
A'râf Suresi'nde [115] { قالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ قالَ أَلْقُوا } [şeklinde] geçmişti. Burada ise onların Mûsâ'yı işe başlamada serbest bırakmaları kısaltılmıştır; bunun açıklaması orada geçmişti. Mûsâ'nın onlara burada nakledilen { أَلْقُوا } sözü, Mûsâ'nın atacağı şeyle onların sihrini iptal etmesinin hemen ardından gelmesi için sadece onların önce atıcılar olmalarına yönelik bir emirdir; nitekim kelam ilmindeki münazara ehlinin
لِلْمُلْحِدِ: قَرِّرْ شُبْهَتَكَ، وَهُوَ يُرِيدُ أَنْ يَدْحَضَهَا لَهُ. وَهَذَا عَضُدُ الدِّينِ فِي كِتَابِ «الْمَوَاقِفِ» يَذْكُرُ شُبَهَ أَهْلِ الزَّيْغِ وَالضَّلَالِ قَبْلَ ذِكْرِ الْأَدِلَّةِ النَّاقِضَةِ لَهَا. وَتَقَدَّمَ الْإِلْقَاءُ آنِفًا. وَذُكِرَ هُنَا مَفْعُولُ أَلْقُوا وَاخْتُصِرَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ.
mülhide: “Şüpheni ortaya koy” demesi ve onun bu şüphesini çürütmek istemesi gibidir. İşte Adudüddin de el-Mevâkıf adlı kitabında, onları çürüten delilleri zikretmeden önce sapkınlık ve dalalet ehlinin şüphelerini zikretmektedir. İlkâ (atma) kelimesi az önce geçmişti. Burada { أَلْقُوا } fiilinin mef'ûlü (tümleci) zikredilmiş, A'râf Suresi'nde ise kısaltılmıştır.
وَفِي كَلَامِ مُوسَى ﵇ اسْتِخْفَافٌ بِمَا سَيُلْقُونَهُ لِأَنَّهُ عَبَّرَ عَنْهُ بِصِيغَة الْعُمُومِ، أَيْ مَا تَسْتَطِيعُونَ إِلْقَاءَهُ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الْحِبَالِ وَالْعِصِيِّ فِي السِّحْرِ عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى مِثْلِ هَذِهِ الْقِصَّةِ فِي سُورَةِ طه.
Mûsâ aleyhisselâm'ın sözünde, onların atacakları şeyi küçümseme vardır; çünkü onu umum (genellik) lafzıyla ifade etmiştir, yani “atmaya güç yetireceğiniz şeyi [atın]” [demiştir]. Sihirde ipler ve değnekler hakkındaki açıklama, Tâhâ Suresi'nde bu kıssanın benzeri anlatılırken geçmişti.
وَقُرِنَتْ حِكَايَة قَول السَّحَرَة بِالْوَاوِ خِلَافًا لِلْحِكَايَاتِ الَّتِي سَبَقَتْهَا لِأَنَّ هَذَا قَوْلٌ لَمْ يُقْصَدْ بِهِ الْمُحَاوَرَةُ وَإِنَّمَا هُوَ قَوْلٌ ابْتَدَءُوا بِهِ عِنْدَ الشُّرُوعِ فِي السِّحْرِ اسْتِعَانَةً وَتَيَمُّنًا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ. فَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِمْ بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ كَالْبَاءِ فِي «بِسْمِ اللَّهِ» أَرَادُوا التَّيَمُّنَ بِقُدْرَةِ فِرْعَوْنَ، قَالَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ.
Sihirbazların sözünün nakli, kendisinden önceki nakillerin aksine vâv ile bağlanmıştır; çünkü bu söz ile karşılıklı konuşma kastedilmemiş, bilakis bu, sihre başlarken Firavun'un izzetinden yardım dilemek ve onunla teberrük etmek amacıyla söyledikleri bir sözdür. İbn Atiyye'nin belirttiği üzere, onların { بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ } sözündeki bâ (بِ) harfi, “Bismillâh”taki bâ gibidir; Firavun'un kudretiyle teberrük etmek istemişlerdir.
وَقِيلَ الْبَاءُ لِلْقَسَمِ: أَقْسَمُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ عَلَى أَنَّهُمْ يَغْلِبُونَ ثِقَةً مِنْهُمْ بِاعْتِقَادِ ضَلَالِهِمْ أَنَّ إِرَادَةَ فِرْعَوْنَ لَا يَغْلِبُهَا أَحَدٌ لِأَنَّهَا إِرَادَةُ آلِهَتِهِمْ. وَهَذَا الَّذِي نَحَّاهُ الْمُفَسِّرُونَ، وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ أَحْسَنُ لِأَنَّ الْجُمْلَتَيْنِ عَلَى مُقْتَضَاهُ تُفِيدَانِ فَائِدَتَيْنِ.
Bâ harfinin kasem (yemin) için olduğu da söylenmiştir: Firavun'un iradesinin tanrılarının iradesi olması sebebiyle ona kimsenin galip gelemeyeceği yönündeki sapkın inançlarına güvenerek, galip geleceklerine dair Firavun'un izzetine yemin etmişlerdir. Müfessirlerin yöneldiği görüş budur; ancak birinci vecih daha güzeldir, çünkü buna göre iki cümle iki ayrı fayda ifade eder.
وَالْعِزَّةُ: الْقُدْرَةُ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فِي سُورَة الْبَقَرَةِ [٢٠٦] .
İzzet (عِزَّة), kudret demektir; Bakara Suresi'nde [206] { أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ } buyruğunda geçmişti.
وَجُمْلَةُ: إِنَّا لَنَحْنُ الْغالِبُونَ اسْتِئْنَافُ إِنْشَاءٍ عَنْ قَوْلِهِمْ: بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ: كَأَنَّ السَّامِعَ وَهُوَ مُوسَى أَوْ غَيْرُهُ يَقُولُ فِي نَفْسِهِ: مَاذَا يُؤَثِّرُ قَوْلُهُمْ بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ؟ فَيَقُولُونَ:
{ إِنَّا لَنَحْنُ الْغالِبُونَ } cümlesi, { بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ } sözünden kaynaklanan bir istînâf-ı inşâîdir; sanki dinleyen kişi —ki o Mûsâ veya başkasıdır— kendi kendine: “Onların 'Firavun'un izzetine' demeleri neye yarar?” demekte, onlar da şöyle demektedirler:
إِنَّا لَنَحْنُ الْغالِبُونَ، وَأَرَادُوا بِذَلِكَ إِلْقَاءَ الْخَوْفِ فِي نَفْسِ مُوسَى لِيَكُونَ مَا سَيُلْقِيهِ فِي نَوْبَتِهِ عَنْ خَوَرِ نَفْسٍ لِأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ الْعَزِيمَةَ مِنْ أَكْبَرِ أَسْبَابِ نَجَاحِ السِّحْرِ وَتَأْثِيرِهِ عَلَى النَّاظِرِينَ. وَقَدْ أَفَادَتْ جُمْلَةُ: إِنَّا لَنَحْنُ الْغالِبُونَ بِمَا فِيهَا مِنَ الْمُؤَكِّدَاتِ مُفَادَ الْقسم.
“Şüphesiz galip gelecek olanlar kesinlikle biziz.” Bununla Mûsâ'nın içine korku salmayı amaçladılar ki kendi sırası geldiğinde atacağı şeyi bir çekingenlik ve gevşeklik içinde atsın; zira onlar azmin, sihrin başarısının ve izleyenler üzerindeki etkisinin en büyük sebeplerinden olduğunu biliyorlardı. { إِنَّا لَنَحْنُ الْغالِبُونَ } cümlesi, içerdiği pekiştirmelerle kasem (yemin) anlamı ifade etmiştir.
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : آيَة ٤٥]
[Şuarâ Suresi (26), Ayet 45]
فَأَلْقى مُوسى عَصاهُ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ (٤٥)
{ فَأَلْقى مُوسى عَصاهُ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ } “Bunun üzerine Mûsâ asasını attı; bir de baktılar ki o, onların uydurdukları şeyleri yutuyor!” (45)
تَقَدَّمَ قَرِيبٌ مِنْهُ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ وَفِي سُورَة طه.
Bunun bir benzeri A'râf Suresi'nde ve Tâhâ Suresi'nde geçmişti.
[٤٦- ٤٩]
[46-49]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ٤٦ إِلَى ٤٩]
[Şuarâ Suresi (26), Ayet 46-49]
فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ (٤٦) قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٤٧) رَبِّ مُوسى وَهارُونَ (٤٨) قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (٤٩)
{ فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ (٤٦) قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٤٧) رَبِّ مُوسى وَهارُونَ (٤٨) قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ } “Bunun üzerine sihirbazlar secdeye kapandılar. (46) 'Âlemlerin Rabbine iman ettik' dediler; (47) 'Mûsâ'nın ve Hârûn'un Rabbine.' (48) [Firavun] dedi ki: 'Ben size izin vermeden önce ona iman ettiniz ha! Şüphesiz o, size sihri öğreten büyüğünüzdür. Pek yakında bileceksiniz! Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim ve hepinizi asacağım!'” (49)
قَصَدَ فِرْعَوْنُ إِرْهَابَهُمْ بِهَذَا الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ عَنِ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ. وَنَظِيرُ أَوَّلِ هَذِهِ الْآيَةِ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ، وَنَظِيرُ آخِرِهَا تَقَدَّمَ فِيهَا وَفِي سُورَةِ طه. وَهُنَالِكَ ذَكَرْنَا عَدَدَ السَّحَرَةِ وَكَيْفَ آمَنُوا. وَاللَّامُ فِي فَلَسَوْفَ لَام الْقسم.
Firavun, Allah'a imandan dönerler ümidiyle bu tehditle onları korkutmayı amaçlamıştır. Bu ayetin başının benzeri A'râf Suresi'nde, sonunun benzeri ise hem orada hem de Tâhâ Suresi'nde geçmişti. Orada sihirbazların sayısını ve nasıl iman ettiklerini zikretmiştik. { فَلَسَوْفَ } ifadesindeki lâm (لَ), kasem lâmıdır.
[٥٠، ٥١]
[50, 51]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ٥٠ إِلَى ٥١]
[Şuarâ Suresi (26), Ayet 50-51]
قالُوا لَا ضَيْرَ إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ (٥٠) إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنا رَبُّنا خَطايانا أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ (٥١)
{ قالُوا لَا ضَيْرَ إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ (٥٠) إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنا رَبُّنا خَطايانا أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ } “Dediler ki: 'Zararı yok! Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz. (50) Müminlerin ilki olduğumuz için Rabbimizin günahlarımızı bağışlayacağını umarız.'” (51)
الضَّيْرُ: مُرَادِفُ الضُّرِّ، يُقَالُ: ضَارَهُ بِتَخْفِيفِ الرَّاءِ يَضِيرُهُ، وَمَعْنَى لَا ضَيْرَ لَا يَضُرُّنَا وَعِيدُكَ. وَمَعْنَى نَفْيِ ضُرِّهِ هُنَا: أَنَّهُ ضُرُّ لَحْظَةٍ يَحْصُلُ عَقِبَهُ النَّعِيمُ الدَّائِمُ فَهُوَ بِالنِّسْبَةِ لِمَا تَعَقَّبَهُ بِمَنْزِلَةِ الْعَدَمِ. وَهَذِهِ طَرِيقَةٌ فِي النَّفْيِ إِذَا قَامَتْ عَلَيْهَا قرينَة. وَمِنْهَا قَوْلُهُمْ: هَذَا لَيْسَ بِشَيْءٍ، أَيْ لَيْسَ بِمَوْجُودٍ، وَإِنَّمَا الْمَقْصُودُ أَنَّ وُجُودَهُ كَالْعَدَمِ.
Dayr (ضَيْر), durr (ضُرّ / zarar) kelimesinin eş anlamlısıdır; râ harfinin şeddesiz haliyle dârahu yedîruhu (ضَارَهُ يَضِيرُهُ) denir. { لَا ضَيْرَ } ifadesinin anlamı: “Senin tehdidin bize zarar vermez” demektir. Burada zararın nefyedilmesinin anlamı şudur: Bu, ardından ebedî nimetin geleceği anlık bir zarardır; dolayısıyla ardından gelen şeye kıyasla yok hükmündedir. Bir karine bulunduğunda nefiyde (olumsuzlamada) izlenen bir üslup da budur. Nitekim “Bu hiçbir şey değildir” yani “mevcut değildir” sözleri de bu kabildendir; buradaki asıl maksat, onun varlığının yok gibi olmasıdır.
وَجُمْلَةُ: إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ تَعْلِيلٌ لِنَفْيِ الضَّيْرِ، وَهِيَ الْقَرِينَةُ عَلَى الْمُرَادِ مِنَ النَّفْيِ.
{ إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ } cümlesi, zararın nefyedilmesinin gerekçesidir ve nefiyden kastedilen anlama delalet eden karinedir.
وَالِانْقِلَابُ: الرُّجُوعُ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ.
İnkılâb (انْقِلَاب), dönmek (rücû) demektir; A'râf Suresi'nde geçmişti.
وَجُمْلَةُ: إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنا رَبُّنا خَطايانا بَيَانٌ لِلْمَقْصُودِ مِنْ جُمْلَةِ: إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ. وَالطَّمَعُ: يُطْلَقُ عَلَى الظَّنِّ الضَّعِيفِ، وَعُرِفَ بِطَلَبِ مَا فِيهِ
{ إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنا رَبُّنا خَطايانا } cümlesi, { إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ } cümlesinden kastedilen maksadın beyanıdır. Tama' (طَمَع), zayıf zan hakkında kullanılır ve elde edilmesinde
عُسْرٌ. وَيُطْلَقُ وَيُرَادُ بِهِ الظَّنُّ كَمَا فِي قَوْلِ إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ [الشُّعَرَاء: ٨٢] ، فَهَذَا الْإِطْلَاقُ تَأَدُّبٌ مَعَ اللَّهِ لِأَنَّهُ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ. وَعَلَّلُوا ذَلِكَ الطَّمَعَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ بِاللَّهِ بِتَصْدِيقِ مُوسَى ﵇، وَفِي هَذَا دَلَالَةٌ عَلَى رُسُوخِ إِيمَانِهِمْ بِاللَّه ووعده.
zorluk bulunan şeyin talep edilmesi olarak tanımlanmıştır. Ayrıca İbrâhim'in { وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ } [Şuarâ: 82] sözünde olduğu gibi doğrudan zan anlamında da kullanılır; bu kullanım Allah'a karşı bir edeptir, zira O dilediğini yapar. Onlar bu umutlarını, Mûsâ aleyhisselâm'ı tasdik ederek Allah'a iman edenlerin ilki olmalarıyla gerekçelendirmişlerdir; bunda da onların Allah'a ve vaadine olan imanlarının köklülüğüne bir delalet vardır.
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : آيَة ٥٢]
[Şuarâ Suresi (26), Ayet 52]
وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ (٥٢)
{ وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ } “Mûsâ'ya: 'Kullarımı geceleyin yola çıkar; muhakkak ki siz takip edileceksiniz' diye vahyettik.” (52)
هَذِهِ قَصَّةٌ أُخْرَى مِنْ أَحْوَالِ مُوسَى فِي دَعْوَةِ فِرْعَوْنَ، فَالْوَاوُ لِعَطْفِ الْقِصَّةِ وَلَا تُفِيدُ قُرْبَ الْقِصَّةِ مِنَ الْقِصَّةِ، فَقَدْ لَبِثَ مُوسَى زَمَنًا يُطَالِبُ فِرْعَوْنَ بِإِطْلَاقِ بَنِي إِسْرَائِيلَ لِيَخْرُجُوا مِنْ مِصْرَ، وَفِرْعَوْنُ يُمَاطِلُ فِي ذَلِكَ حَتَّى رَأَى الْآيَاتِ التِّسْعَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ.
Bu, Mûsâ'nın Firavun'u davetindeki durumlarından başka bir kıssadır. Başındaki vâv kıssayı [kıssaya] atfetmek içindir ve kıssanın kıssaya [zaman bakımından] yakınlığını ifade etmez; zira Mûsâ, İsrailoğullarının Mısır'dan çıkmaları için serbest bırakılmalarını Firavun'dan talep ederek bir süre kalmış, Firavun ise A'râf Suresi'nde geçtiği üzere dokuz mucizeyi görünceye kadar bu konuda oyalamıştır.
وَنَظِيرُ بَعْضِ هَذِهِ الْآيَةِ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ طه. وَزَادَتْ هَذِهِ بِقَوْلِهِ: إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ، أَيْ أَعْلَمَ اللَّهُ مُوسَى أَنَّ فِرْعَوْنَ سَيَتْبَعُهُمْ بِجُنْدِهِ كَمَا فِي آيَةِ سُورَةِ طَه. وَالْقَصْدُ مِنْ إِعْلَامِهِ بِذَلِكَ تَشْجِيعُهُ.
Bu ayetin bir kısmının benzeri Tâhâ Suresi'nde geçmişti. Bu ayet { إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ } buyruğu ile fazlalık taşımaktadır; yani Tâhâ Suresi'ndeki ayette olduğu gibi Allah, Mûsâ'ya Firavun'un ordusuyla onları takip edeceğini bildirmiştir. Bunu ona bildirmekten maksat ise onu cesaretlendirmektir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ أَسْرِ بِهَمْزَةِ وَصْلٍ فِعْلَ أَمْرٍ مِنْ (سَرَى) وَبِكَسْرِ نُونِ
Nâfi‘, İbn Kesîr ve Ebû Ca‘fer { أَسْرِ } kelimesini (serâ / سَرَى) fiilinden bir emir fiili olarak vasıl hemzesiyle ve
أَنْ. لِأَجْلِ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِهَمْزَةِ قَطْعٍ وَسُكُونِ نُونِ (أَنْ) وَفِعْلَا سَرَى وَأَسْرَى مُتَّحِدَانِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى [الْإِسْرَاء: ١] .
iki sakinin karşılaşması sebebiyle { أَنْ } kelimesinin nûn'unun kesresiyle okumuşlardır. Diğerleri ise kat' hemzesiyle ve { أَنْ } kelimesinin nûn'unun sükûnuyla okumuşlardır. { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى } [İsrâ: 1] ayetinde geçtiği üzere serâ (سَرَى) ve esrâ (أَسْرَى) fiilleri aynı anlamdadır.
[٥٣- ٥٦]
[53-56]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ٥٣ إِلَى ٥٦]
[Şuarâ Suresi (26), Ayet 53-56]
فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ (٥٣) إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ (٥٤) وَإِنَّهُمْ لَنا لَغائِظُونَ (٥٥) وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ (٥٦)
{ فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ (٥٣) إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ (٥٤) وَإِنَّهُمْ لَنا لَغائِظُونَ (٥٥) وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ } “Firavun şehirlere toplayıcılar gönderdi: (53) 'Şüphesiz bunlar az bir topluluktur; (54) ve onlar gerçekten bize öfke saçmaktadırlar. (55) Biz ise elbette uyanık ve tedbirli bir topluluğuz' [dedi].” (56)
ظَاهِرُ تَرْتِيبِ الْجُمَلِ يَقْتَضِي أَنَّ الْفَاءَ لِلتَّعْقِيبِ عَلَى جُمْلَةِ: وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى [الشُّعَرَاء: ٥٢] وَأَنَّ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ مَحْذُوفًا تَقْدِيرُهُ: فَأَسْرَى مُوسَى وَخَرَجَ بِهِمْ فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ حَاشِرِينَ، أَيْ لَمَّا خَرَجَ بَنُو إِسْرَائِيلَ خَشِيَ فِرْعَوْنُ أَنْ يَنْتَشِرُوا فِي مَدَائِنِ مِصْرَ فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدَائِنِ شُرَطًا يَحْشُرُونَ النَّاسَ لِيَلْحَقُوا بَنِي إِسْرَائِيلَ فَيَرُدُّوهُمْ إِلَى الْمَدِينَةِ قَاعِدَةِ الْمُلْكِ.
Cümlelerin zahiri sıralanışı, fâ (فَ) harfinin { وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى } [Şuarâ: 52] cümlesinin ardından gelen ta'kîb için olduğunu ve iki cümle arasında: “Mûsâ geceleyin yola çıktı ve onları çıkardı; bunun üzerine Firavun toplayıcılar gönderdi” şeklinde takdir edilen bir mahzûf bulunduğunu gerektirir. Yani İsrailoğulları çıktığında Firavun Mısır şehirlerine dağılmalarından korktu; bu sebeple İsrailoğullarına yetişip onları krallığın başkenti olan şehre geri döndürmeleri için insanları toplayacak muhafızları şehirlere gönderdi.
والْمَدائِنِ: جَمْعُ مَدِينَةٍ، أَيِ الْبَلَدُ الْعَظِيمُ. وَمَدَائِنُ الْقُطْرِ الْمِصْرِيِّ يَوْمَئِذٍ كَثِيرَةٌ.
Medâin (الْمَدائِن), medîne (مَدِينَة / büyük şehir) kelimesinin çoğuludur. O gün Mısır ülkesinin şehirleri çok sayıdaydı.
مِنْهَا (مَانُوفِرَى أَوْ مَنْفِيسُ) هِيَ الْيَوْمَ مَيِتْ رَهِينَةٍ بِالْجِيزَةِ وَ (تِيبَةُ أَوْ طِيبَةُ) هِيَ
Bunlardan (Manofra veya Memphis) bugün Gize'deki Mît Rahîne'dir; (Tîbe veya Thebai)
بِالْأُقْصُرِ وَ (أَبُودُو) وَتُسَمَّى الْيَوْمَ الْعَرَابَةَ الْمَدْفُونَةَ، وَ (أَبُو) وَهِيَ (بُو) وَهِيَ إِدْنُو، وَ (أَوْنُ رَمِيسَي) ، وَ (أَرْمِنْتُ) وَ (سَنَى) وَهِيَ أَسَنَاءُ وَ (سَاوَرَتْ) وَهِيَ السِّيُوطُ، وَ (خَمُونُو) وَهِيَ الْأَشْمُونِيِّينَ، وَ (بَامَازِيتُ) وَهِيَ الْبَهْنَسَا، وَ (خِسْوُو) وَهِيَ سَخَا، وَ (كَارِيَينَا) وَهِيَ سَدُّ أَبِي قَيْرَةَ، وَ (سُودُو) وَهِيَ الْفَيُّومُ، وَ (كُويتي) وَهِيَ قِفْطُ.
Luksor'dadır; (Abudu) bugün el-Arâbetü'l-Medfûne olarak adlandırılır; (Abu) ki o (Bu) ve İdnu'dur; (On-Rameses); (Erment); (Sena) ki İsnâ'dır; (Savaret) ki Asyût'tur; (Hemunu) ki Eşmûnîn'dir; (Bamazit) ki el-Behnesâ'dır; (Hısvu) ki Sahâ'dır; (Karyina) ki Seddü Ebî Kayra'dır; (Sudu) ki Feyyûm'dur; (Koyti) ki Kıft'tır.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْمَدائِنِ لِلِاسْتِغْرَاقِ، أَيْ فِي مَدَائِنِ الْقُطْرِ الْمِصْرِيِّ، وَهُوَ اسْتِغْرَاقٌ عُرْفِيٌّ، أَيِ الْمَدَائِنُ الَّتِي لِحُكْمِ فِرْعَوْنَ أَوِ الْمَظْنُونُ وُقُوعُهَا قُرْبَ طَرِيقِهِمْ. وَكَانَ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ لَا يَعْلَمُونَ أَيْنَ اتَّجَهَ بَنُو إِسْرَائِيلَ فَأَرَادَ أَنْ يَتَعَرَّضَ لَهُمْ فِي كُلِّ طَرِيقٍ يَظُنُّ مُرُورَهُمْ بِهِ. وَكَانَ لَا يَدْرِي لَعَلَّهُمْ تَوَجَّهُوا صَوْبَ الشَّامِ، أَوْ صَوْبَ الصَّحْرَاءِ الْغَرْبِيَّةِ، وَمَا كَانَ يَظُنُّ أَنهم يقصدون شاطىء الْبَحْرِ الْأَحْمَرِ بَحْرِ «الْقُلْزُمِ» وَكَانَ يَوْمَئِذٍ يُسَمَّى بَحْرَ «سُوفَ» .
{ الْمَدائِنِ } kelimesindeki belirlilik takısı istiğrâk (kapsayıcılık) içindir, yani “Mısır ülkesinin şehirlerinde” demektir; bu örfî bir istiğrâktır, yani Firavun'un hâkimiyetindeki veya onların yolu üzerinde bulunduğu tahmin edilen şehirlerdir. Firavun ve kavmi İsrailoğullarının nereye yöneldiğini bilmiyorlardı; bu yüzden geçebileceklerini düşündüğü her yolda onların önünü kesmek istedi. Şam tarafına mı yoksa Batı Çölü tarafına mı yöneldiklerini bilmiyordu; onların o günlerde “Sûf Denizi” olarak adlandırılan Kızıldeniz (Kulzüm Denizi) sahiline yöneleceklerini hiç tahmin etmiyordu.
وَجُمْلَةُ إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ مَقُولٌ لِقَوْلٍ مَحْذُوفٍ لِأَنَّ حاشِرِينَ يَتَضَمَّنُ مَعْنَى النِّدَاءِ، أَيْ يَقُولُونَ إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ.
{ إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ } cümlesi, mahzûf bir sözün mekûlüdür (söylenen sözdür); zira { حاشِرِينَ } çağrı anlamını içerir, yani: “'Şüphesiz bunlar az bir topluluktur' diyorlardı” demektir.
وَالْإِشَارَةُ بِ هؤُلاءِ إِلَى حَاضِرٍ فِي أَذْهَانِ النَّاسِ لِأَنَّ أَمْرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ شَاعَ فِي أَقْطَارِ مِصْرَ فِي تِلْكَ الْمُدَّةِ الَّتِي بَيْنَ جَمْعِ السَّحَرَةِ وَبَيْنَ خُرُوجِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَلَيْسَتِ الْإِشَارَةُ لِلسَّحَرَةِ خَاصَّةً إِذْ لَا يَلْتَئِمُ ذَلِكَ مَعَ الْقِصَّةِ.
{ هؤُلاءِ } ile yapılan işaret, insanların zihinlerinde hazır olan kimseleredir; çünkü sihirbazların toplanması ile İsrailoğullarının çıkışı arasındaki o sürede İsrailoğullarının durumu Mısır'ın dört bir yanına yayılmıştı. Bu işaret sadece sihirbazlara yönelik değildir; zira bu, kıssa akışıyla bağdaşmaz.
وَفِي اسْمِ الْإِشَارَةِ إِيمَاءٌ إِلَى تَحْقِيرٍ لِشَأْنِهِمْ أَكَّدَهُ التَّصْرِيحُ بِأَنَّهُمْ شِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ.
İşaret isminde onların durumunu küçümsemeye bir ima vardır; bu da onların az bir topluluk { شِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ } olduklarının açıkça ifade edilmesiyle pekiştirilmiştir.
وَالشِّرْذِمَةُ: الطَّائِفَةُ الْقَلِيلَةُ مِنَ النَّاسِ، هَكَذَا فَسَّرَهُ الْمُحَقِّقُونَ مِنْ أَئِمَّةِ اللُّغَةِ، فَإِتْبَاعُهُ بِوَصْفِ قَلِيلُونَ لِلتَّأْكِيدِ لِدَفْعِ احْتِمَالِ اسْتِعْمَالِهَا فِي تَحْقِيرِ الشَّأْنِ أَوْ بِالنِّسْبَةِ إِلَى جُنُودِ فِرْعَوْنَ، فَقَدْ كَانَ عَدَدُ بَنِي إِسْرَائِيلَ الَّذِينَ خَرَجُوا سِتَّمِائَةَ أَلْفٍ، هَكَذَا قَالَ الْمُفَسِّرُونَ، وَهُوَ مُوَافِقٌ لِمَا فِي سِفْرِ الْعَدَدِ مِنَ التَّوْرَاةِ فِي الْإِصْحَاحِ السَّادِسِ وَالْعِشْرِينَ.
Şirzime (شِرْذِمَة), insanlardan az bir topluluk demektir; dil âlimlerinden muhakkik olanlar bunu böyle açıklamışlardır. Bunun peşinden { قَلِيلُونَ } sıfatının getirilmesi, kelimenin sadece şanı küçümseme anlamında veya Firavun'un ordusuna nispetle kullanılmış olma ihtimalini ortadan kaldırmak için tekit (pekiştirme) gayesiyledir. Nitekim çıkan İsrailoğullarının sayısı altı yüz bin idi; müfessirler böyle demiştir ve bu, Tevrat'ın Sayılar Kitabı'nın yirmi altıncı bâbındaki bilgiyle de uyumludur.
وقَلِيلُونَ خَبَرٌ ثَانٍ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ، فَهُوَ وَصْفٌ فِي الْمَعْنَى لِمَدْلُولِ هؤُلاءِ وَلَيْسَ وَصْفًا لِشِرْذِمَةٍ وَلَكِنَّهُ مُؤَكِّدٌ لِمَعْنَاهَا، وَلِهَذَا جِيءَ بِهِ بِصِيغَةِ جَمْعِ السَّلَامَةِ الَّذِي هُوَ لَيْسَ مِنْ جُمُوعِ الْكَثْرَةِ.
{ قَلِيلُونَ }, işaret isminin ikinci haberidir; dolayısıyla anlam bakımından { هؤُلاءِ } lafzının delalet ettiği şeyin bir vasfıdır, { شِرْذِمَة } kelimesinin sıfatı değildir; fakat onun anlamını pekiştirmektedir. Bu sebeple çokluk çoğullarından (cümû-i kesre) olmayan kurallı eril çoğul (cem-i müzekker sâlim) kalıbında getirilmiştir.
وَ (قَلِيلٌ) إِذَا وُصِفَ بِهِ يَجُوزُ مُطَابَقَتُهُ لِمَوْصُوفِهِ كَمَا هُنَا، وَيَجُوزُ مُلَازَمَتُهُ الْإِفْرَادَ وَالتَّذْكِيرَ كَمَا قَالَ السموأل أَوِ الْحَارِثِيُّ:
(Kalîl / قَلِيلٌ) kelimesi sıfat olarak kullanıldığında, burada olduğu gibi mevsubuna (nitelenene) uyması da caizdir, Semev'el veya Hârisî'nin şu beytinde olduğu gibi müfret ve müzekker kalması da caizdir:
وَمَا ضَرَّنَا أَنَّا قَلِيلٌ ... الْبَيْتَ وَنَظِيرُهُ فِي ذَلِكَ لَفْظُ (كَثِيرٌ) وَقَدْ جَمَعَهُمَا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلًا وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ [الْأَنْفَال: ٤٣] .
“Az oluşumuz bize zarar vermez...” (beyit). Bu hususta onun benzeri (kesîr / كَثِيرٌ) lafzıdır. Yüce Allah'ın şu buyruğu ise ikisini bir arada toplamıştır: { إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلًا وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ } [Enfâl: 43].
وَ «غَائِظُونَ» اسْمُ فَاعِلٍ مَنْ غَاظَهُ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى أَغَاظَهُ، أَيْ جَعَلَهُ ذَا غَيْظٍ. وَالْغَيْظُ:
“Gâizûn” (غَائِظُونَ), “ona öfkelendi” anlamına gelen ve “onu öfkelendirdi/kızdırdı” (yani öfke sahibi kıldı) demek olan gâzahu (غَاظَهُ) fiilinin ism-i fâilidir. Gayz (غَيْظ):
أَشَدُّ الْغَضَبِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ فِي آلِ عِمْرَانَ [١١٩] ، وَقَوْلِهِ: وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ فِي سُورَةِ بَرَاءَةٌ [١٥] ، أَيْ وَأَنَّهُمْ فَاعِلُونَ مَا يُغْضِبُنَا.
öfkenin en şiddetlisidir. Âl-i İmrân Suresi'nde [119] Yüce Allah'ın: { عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ } buyruğunda ve Berâe (Tevbe) Suresi'nde [15]: { وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ } buyruğunda geçmişti. Yani “onlar bizi öfkelendirecek şeyler yapmaktadırlar” demektir.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لَنا لَامُ التَّقْوِيَةِ وَاللَّامُ فِي لَغائِظُونَ لَامُ الِابْتِدَاءِ، وَتَقْدِيمُ لَنا عَلَى لَغائِظُونَ لِلرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ.
{ لَنا } ifadesindeki lâm takviye lâmı, { لَغائِظُونَ } kelimesindeki lâm ise ibtidâ lâmıdır; { لَنا } kelimesinin { لَغائِظُونَ } kelimesinin önüne geçirilmesi ise fasılaya (ayet sonu uyumuna) riayet içindir.
وَقَوْلُهُ: وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ حَثٌّ لِأَهْلِ الْمَدَائِنِ عَلَى أَنْ يَكُونُوا حَذِرِينَ عَلَى أَبْلَغِ وَجْهٍ إِذْ جَعَلَ نَفْسَهُ مَعَهُمْ فِي ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: لَجَمِيعٌ وَذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنْ وُجُوبِ الِاقْتِدَاءِ بِهِ فِي سِيَاسَةِ الْمَمْلَكَةِ، أَيْ إِنَّا كلّنا حذرون، فَجَمِيع وَقَعَ مُبْتَدأ وَخَبره حاذِرُونَ، وَالْجُمْلَةُ خَبَرُ إِنَّ، وَ (جَمِيعٌ) بِمَعْنَى: (كُلٍّ) كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فِي سُورَة يُونُس [٤] .
{ وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ } buyruğu, şehirler halkını en beliğ şekilde teyakkuzda/tedbirli olmaya teşviktir; zira { لَجَمِيعٌ } diyerek kendisini de bu konuda onlarla bir kılmıştır ve bu da krallık idaresinde kendisine uyulmasının zorunluluğuna bir kinayedir; yani “şüphesiz hepimiz teyakkuzdayız/tedbirliyiz” [demektir]. { جَمِيع } mübteda, haberi ise { حاذِرُونَ } olarak yer almıştır; bu cümle { إِنَّ }’nin haberidir. (Cemî' / جَمِيعٌ) kelimesi Yûnus Suresi'nde [4] Yüce Allah'ın { إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً } buyruğunda olduğu gibi “küll” (hepsi / bütünü) anlamındadır.
وحاذِرُونَ قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِدُونِ أَلِفٍ بَعْدَ الْحَاءِ فَهُوَ جَمْعُ حَذِرٍ وَهُوَ مِنْ أَمْثِلَةِ الْمُبَالَغَةِ عِنْدَ سِيبَوَيْهٍ والمحققين. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَعَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ وَابْنُ ذَكْوَانَ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ وَخَلَفٍ بِأَلِفٍ بَعْدَ الْحَاءِ جَمْعُ (حَاذِرٍ) بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْحَذَرَ مِنْ شِيمَتِهِ
{ وحاذِرُونَ } kelimesini cumhur (çoğunluk), ha harfinden sonra elif olmaksızın [hazerûn şeklinde] okumuştur; bu durumda o, Sîbeveyh ve muhakkik âlimlere göre mübalağa kalıplarından olan “hazir” (حَذِر) kelimesinin çoğuludur. Hamza, Âsım, Kisâî, İbn Âmir'den rivayetle İbn Zekvân ve Halef ise ha harfinden sonra elif ile ism-i fâil kalıbındaki (hâzir / حَاذِرٍ) kelimesinin çoğulu olarak [hâzirûn şeklinde] okumuşlardır. Anlamı ise: Sakınmak/tedbirli olmak onun şiarından
وَعَادَتِهِ فَكَذَلِكَ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ الْأُمَّةُ مَعَهُ فِي ذَلِكَ، أَيْ إِنَّا مِنْ عَادَتِنَا التَّيَقُّظُ لِلْحَوَادِثِ وَالْحَذَرُ مِمَّا عَسَى أَنْ يَكُونَ لَهَا من سيّىء الْعَوَاقِبِ.
ve âdetindendir; dolayısıyla milletin de bu hususta onunla birlikte öyle olması gerekir; yani “olaylara karşı uyanık olmak ve kötü sonuçlar doğurabilecek şeylerden sakınmak bizim âdetimizdendir” [demektir].
وَهَذَا أَصْلٌ عَظِيمٌ مِنْ أُصُولِ السِّيَاسَةِ وَهُوَ سَدُّ ذَرَائِعِ الْفَسَادِ وَلَوْ كَانَ احْتِمَالُ إِفْضَائِهَا إِلَى الْفَسَادِ ضَعِيفًا، فَالذَّرَائِعُ الْمُلْغَاةُ فِي التَّشْرِيعِ فِي حُقُوقِ الْخُصُوصِ غَيْرُ مُلْغَاةٍ فِي سِيَاسَةِ الْعُمُومِ، وَلِذَلِكَ يَقُولُ عُلَمَاءُ الشَّرِيعَةِ: إِنَّ نَظَرَ وُلَاةِ الْأُمُورِ فِي مَصَالِحِ الْأُمَّةِ أَوْسَعُ مِنْ نَظَرِ الْقُضَاةِ، فَالْحَذَرُ أَوْسَعُ مِنْ حِفْظِ الْحُقُوقِ وَهُوَ الْخَوْفُ
Bu, siyasetin temel ilkelerinden büyük bir asıldır; o da fesada yol açma ihtimali zayıf olsa bile fesat yollarını tıkamaktır (sedd-i zerâi'). Özel haklara dair teşriî hükümlerde dikkate alınmayan vesileler (zerâi'), kamu siyasetinde yok sayılmaz. Bundan dolayı şeriat âlimleri: “Yöneticilerin ümmetin maslahatlarına bakışı, hâkimlerin (kadıların) bakışından daha geniştir” derler. Dolayısıyla hazer (sakınma/tedbir), hakların korunmasından daha kapsamlıdır; o da
مِنْ وُقُوعِ شَيْءٍ ضَارٍّ يُمْكِنُ وُقُوعُهُ، وَالتَّرَصُّدُ لِمَنْعِ وُقُوعِهِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ فِي بَرَاءَةٌ [٦٤] . وَالْمَحْمُودُ مِنْهُ هُوَ الْخَوْفُ مِنَ الضَّارِّ عِنْدَ احْتِمَالِ حُدُوثِهِ دُونَ الْأَمْرِ الَّذِي لَا يُمْكِنُ حُدُوثُهُ فَالْحَذَرُ مِنْهُ ضَرْبٌ مِنَ الْهَوَسِ.
meydana gelmesi muhtemel zararlı bir şeyin gerçekleşmesinden korkmak ve gerçekleşmesini önlemek için teyakkuzda bulunmaktır. Berâe (Tevbe) Suresi'nde [64] { يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ } “Münafıklar çekinirler” buyruğunda geçmişti. Bunun övgüye değer olanı, vuku bulması imkânsız olan şeyden değil, gerçekleşme ihtimali bulunduğunda zararlı olandan korkmaktır; zira imkânsız olandan sakınmak bir tür vehim ve kuruntudur.
وَهَذَا يُرَجِّحُ أَنْ يَكُونَ الْمَحْذُورُ هُوَ الِاغْتِرَارَ بِإِيمَانِ السَّحَرَةِ بِاللَّهِ وَتَصْدِيقِ مُوسَى وَيَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ خُرُوجَ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ مِصْرَ لِأَنَّهُ حِينَئِذٍ قَدْ وَقَعَ فَلَا يُحْذَرُ مِنْهُ وَإِنَّمَا يَكُونُ السَّعْيُ فِي الانتقام مِنْهُم.
Bu durum, sakınılan şeyin büyücülerin Allah'a iman edip Mûsâ'yı tasdik etmelerine aldanılması olduğu ihtimalini güçlendirmektedir; kastedilenin İsrâiloğulları'nın Mısır'dan çıkışı olması ise uzak bir ihtimaldir, çünkü o durum artık gerçekleşmişti ve gerçekleşmiş olandan sakınılmaz, ancak onlardan intikam almaya çalışılır.
[٥٧- ٦٠]
[57-60]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ٥٧ إِلَى ٦٠]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 57-60]
فَأَخْرَجْناهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٧) وَكُنُوزٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ (٥٨) كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ (٥٩) فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ (٦٠)
{ فَأَخْرَجْناهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٧) وَكُنُوزٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ (٥٨) كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ (٥٩) فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ (٦٠) } “Böylece onları bahçelerden, pınarlardan, hazinelerden ve şerefli bir makamdan çıkardık. İşte böylece bunlara İsrâiloğulları'nı mirasçı kıldık. Derken [Firavun ve adamları] güneş doğarken onların peşine düştüler.”
إِنْ جَرَيْتَ عَلَى مَا فَسَّرَ بِهِ الْمُفَسِّرُونَ قَوْلَهُ: فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ [الشُّعَرَاء: ٥٣] لَزِمَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْفَاءَ فِي قَوْلِهِ: فَأَخْرَجْناهُمْ لِتَفْرِيعِ الْخُرُوجِ عَلَى إِرْسَالِ الْحَاشِرِينَ، أَيْ ابْتَدَأَ بِإِرْسَالِ الْحَاشِرِينَ وَأَعْقَبَ ذَلِكَ بِخُرُوجِهِ، فَالتَّعْقِيبُ الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ الْفَاءُ بِحَسَبِ مَا يُنَاسِبُ الْمُدَّةَ الَّتِي بَيْنَ إِرْسَالِ الْحَاشِرِينَ وَبَين وُصُول الأنباء مِنْ أَطْرَافِ الْمَمْلَكَةِ بِتَعْيِينِ طَرِيقِ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذْ لَا يَخْرُجُ فِرْعَوْنُ بِجُنْدِهِ عَلَى وَجْهِهِ، غَيْرَ عَالِمٍ بِطَرِيقِهِمْ. وَضَمِيرُ النَّصْبِ عَائِدٌ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَنْ مَعَهُ مَفْهُومًا مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ [الشُّعَرَاء: ٥٢] .
Eğer müfessirlerin { فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ } [Şuarâ: 53] buyruğuna yaptıkları yoruma uyarsan, { فَأَخْرَجْناهُمْ } buyruğundaki fâ (فَـ) harfini, çıkışın toplayıcıların gönderilmesine bağlanması (tefrî'ı) olarak kabul etmen gerekir; yani işe toplayıcıları göndermekle başladı ve hemen ardından bizzat kendisi çıktı [demektir]. Fâ harfinin delalet ettiği takip (ta'kîb) ise toplayıcıların gönderilmesi ile krallığın dört bir yanından İsrâiloğulları'nın tuttuğu yolu belirten haberlerin ulaşması arasındaki süreye uygundur; zira Firavun, ordusuyla birlikte onların yolunu bilmeksizin rastgele çıkmazdı. Bitişik nesne zamiri (mef'ûl zamiri) ise { إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ } [Şuarâ: 52] buyruğundan anlaşıldığı üzere Firavun ve beraberindekilere dönmektedir.
وَإِنْ جَرَيْتَ عَلَى مَا فَسَّرْنَا بِهِ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ [الشُّعَرَاء: ٥٣] وَلَا أَخَالُكَ إِلَّا مُنْشَرِحَ الصَّدْرِ لِاخْتِيَارِ ذَلِكَ، فَلْتَجْعَلِ الْفَاءَ فِي فَأَخْرَجْناهُمْ تَفْرِيعًا عَلَى جُمْلَةِ:
Eğer Yüce Allah'ın { فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ } [Şuarâ: 53] buyruğuna getirdiğimiz yoruma uyarsan -ki bu tercihe içinin ısınacağını umarım- bu takdirde { فَأَخْرَجْناهُمْ } ifadesindeki fâ harfini şu cümlenin bir tefrî'ı (bağlantılı sonucu) kılmalısın:
إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ [الشُّعَرَاء: ٥٢] . وَالتَّقْدِيرُ: فَأَسْرَى مُوسَى بِبَنِي إِسْرَائِيلَ فَأَخْرَجْنَا فِرْعَوْنَ وَجُنْدَهُ مِنْ بِلَادِهِمْ فِي طَلَبِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَاتَّبَعُوا بَنِي إِسْرَائِيل.
{ إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ } “Şüphesiz siz takip edileceksiniz” [Şuarâ: 52]. Takdiri şöyledir: “Mûsâ İsrâiloğulları'nı geceleyin yola çıkardı; Biz de İsrâiloğulları'nın peşine düşmeleri için Firavun ve ordusunu yurtlarından çıkardık, onlar da İsrâiloğulları'nı takip ettiler.”