وَضمير: فَأَخْرَجْناهُمْ عَلَى كُلِّ تَقْدِيرٍ عَائِدٌ إِلَى مَا يُفْهَمُ مِنَ الْمَقَامِ، أَيْ أَخْرَجْنَا
Her iki takdire göre de { فَأَخْرَجْناهُمْ } ifadesindeki zamir, sözün gelişinden (makamdan) anlaşılan merciye dönmektedir; yani çıkardık
فِرْعَوْنَ وَجُنْدَهُ. وَالْجَنَّاتُ: جَنَّاتُ النَّخِيلِ الَّتِي كَانَتْ عَلَى ضِفَافِ النِّيلِ. وَالْعُيُونُ: مَنَابِعُ تُحْفَرُ عَلَى خِلْجَانِ النِّيلِ. وَالْكُنُوزُ: الْأَمْوَالُ الْمُدَّخَرَةُ.
Firavun ve ordusunu. Cennât (جَنَّات): Nil kıyılarında bulunan hurma bahçeleridir. Uyûn (عُيُون): Nil kollarında kazılan su kaynaklarıdır. Künûz (كُنُوز): Biriktirilmiş mallardır (hazinelerdir).
وَالْمَقَامُ: أَصْلُهُ مَحَلُّ الْقِيَامِ أَوْ مَصْدَرُ قَامَ. وَالْمَعْنَى عَلَى الْأَوَّلِ: مَسَاكِنُ كَرِيمَةٌ، وَعَلَى الثَّانِي: قِيَامُهُمْ فِي مُجْتَمَعِهِمْ، وَالْكَرِيمُ: النَّفِيسُ فِي نَوْعِهِ. وَذَلِكَ مَا
Makam (مَقَام) kelimesinin aslı ise ikamet edilen yer (mekân ismi) yahut “kāme” fiilinin masdarıdır. Birinciye göre anlamı: Değerli/seçkin meskenler; ikinciye göre ise: Toplumları içindeki saygın konumlarıdır. Kerîm (كَرِيم): Kendi türünde değerli/kıymetli olandır. İşte bu,
كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ الْأَمْنِ وَالثَّرْوَةِ وَالرَّفَاهِيَةِ، كُلُّ ذَلِكَ تَرَكَهُ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْهُ لِمُطَارَدَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ لِأَنَّهُمْ هَلَكُوا فَلَمْ يَرْجِعُوا إِلَى شَيْءٍ مِمَّا تَرَكُوا.
sahip oldukları güvenlik, zenginlik ve refahtır. Bütün bunları, İsrâiloğulları'nı takip etmek üzere oradan çıkan Firavun ve askerleri geride bıraktılar; zira helak oldular ve geride bıraktıkları şeylerden hiçbirine geri dönemediler.
كَذلِكَ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى نَظِيرِهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: كَذلِكَ وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً فِي سُورَةِ الْكَهْفِ [٩١] . فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الِاعْتِرَاضِ.
{ كَذلِكَ } lafzının bir benzerine dair açıklama Kehf Suresi'nde [91] Yüce Allah'ın: { كَذلِكَ وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً } buyruğunda geçmişti. Dolayısıyla o, itirâziyye (ara cümle) konumundadır.
وَجُمْلَةُ: وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ مُعْتَرِضَةٌ أَيْضًا وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ وَلَيْسَتْ عَطْفًا لِأَجْزَاءِ الْقِصَّةِ لِمَا سَتَعْلَمُهُ. وَالْإِيرَاثُ: جَعْلُ أَحَدٍ وَارِثًا. وَأَصْلُهُ إِعْطَاءُ مَالِ الْمَيِّتِ وَيُطْلَقُ عَلَى إِعْطَاءِ مَا كَانَ مِلْكًا لِغَيْرِ الْمُعْطَى (بِفَتْحِ الطَّاءِ) كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها [الْأَعْرَاف: ١٣٧] ، أَيْ أَوْرَثْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ أَرْضَ الشَّامِ، وَقَالَ: ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا [فاطر: ٣٢] .
{ وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ } cümlesi de itirâziyyedir (ara cümledir); vâv harfi de itirâz içindir, öğreneceğin üzere kıssanın parçalarını birbirine bağlayan atıf değildir. Îrâs (إِيرَاث): Birini mirasçı kılmaktır. Aslı, ölenin malını vermektir; ayrıca -kendisine verilen kimsenin dışındaki- bir başkasının mülkü olan şeyin verilmesi anlamında da kullanılır. Nitekim Yüce Allah: { وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها } “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de bereketli kıldığımız yeryüzünün doğularına ve batılarına mirasçı kıldık” [A'râf: 137] buyurmuştur, yani İsrâiloğulları'nı Şam toprağına mirasçı kıldık [demektir]; yine şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا } “Sonra Kitab'ı, kullarımız arasından seçtiklerimize miras bıraktık” [Fâtır: 32].
وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ أَرْزَأَ أَعْدَاءَ مُوسَى مَا كَانَ لَهُمْ مِنْ نَعِيمٍ إِذْ أَهْلَكَهُمْ وَأَعْطَى بَنِي إِسْرَائِيلَ خَيْرَاتٍ مِثْلَهَا لَمْ تَكُنْ لَهُمْ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُ أَعْطَى بَنِي إِسْرَائِيلَ مَا كَانَ بِيَدِ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ مِنَ الْجَنَّاتِ وَالْعُيُونِ وَالْكُنُوزِ، لِأَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَارَقُوا أَرْضَ مِصْرَ حِينَئِذٍ وَمَا رَجَعُوا إِلَيْهَا كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الدُّخَانِ [٢٨] كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِينَ. وَلَا صِحَّةَ لِمَا يَقُولُهُ بَعْضُ أَهْلِ قِصَصِ الْقُرْآنِ مِنْ أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ رَجَعُوا فَمَلَكُوا مِصْرَ بَعْدَ ذَلِكَ، فَإِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمْ يَمْلِكُوا مِصْرَ بَعْدَ خُرُوجِهِمْ مِنْهَا سَائِرَ الدَّهْرِ فَلَا مَحِيصَ مِنْ صَرْفِ الْآيَةِ عَنْ ظَاهِرِهَا إِلَى تَأْوِيلٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ التَّارِيخُ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ مَا فِي سُورَةِ الدُّخَانِ.
Anlamı şudur: Allah, Mûsâ'nın düşmanlarını helak ederek sahip oldukları nimetlerden mahrum bıraktı ve İsrâiloğulları'na daha önce sahip olmadıkları benzer nimetler bahşetti. Yoksa kastedilen, Firavun ve kavminin elinde bulunan bahçeleri, pınarları ve hazineleri bizzat İsrâiloğulları'na verdiği değildir; çünkü İsrâiloğulları o sırada Mısır toprağından ayrıldılar ve bir daha oraya dönmediler. Nitekim Duhan Suresi'ndeki [28] { كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِينَ } “İşte böylece onları başka bir topluma miras bıraktık” buyruğu da buna delalet eder. Kuran kıssalarıyla ilgilenen bazı kimselerin, İsrâiloğulları'nın sonradan dönüp Mısır'a hâkim oldukları yönündeki sözlerinin aslı yoktur; zira İsrâiloğulları oradan çıktıktan sonra hiçbir zaman Mısır'a hâkim olmamışlardır. Dolayısıyla ayeti zahirinden çevirip tarihin ve Duhan Suresi'ndeki ayetin gösterdiği bir tefsire/tevele yöneltmekten başka yol yoktur.
فَضَمِيرُ أَوْرَثْناها هُنَا عَائِدٌ لِلْأَشْيَاءِ الْمَعْدُودَةِ بِاعْتِبَارِ أَنَّهَا أَسْمَاءُ أَجْنَاسٍ، أَيْ أَوْرَثْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ جَنَّاتٍ وَعُيُونًا وَكُنُوزًا، فَعَوْدُ الضَّمِيرِ هُنَا إِلَى لَفْظٍ مُسْتَعْمَلٍ فِي الْجِنْسِ وَهُوَ قَرِيبٌ مِنَ الِاسْتِخْدَامِ وَأَقْوَى مِنْهُ، أَيْ أَعْطَيْنَاهُمْ أَشْيَاءَ مَا كَانَتْ لَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَكَانَتْ لِلْكَنْعَانِيِّينَ فَسَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَغَلَبُوهُمْ عَلَى أَرْضِ فِلَسْطِينَ وَالشَّامِ. وَقَدْ يَعُودُ الضَّمِيرُ عَلَى اللَّفْظِ دُونَ الْمَعْنَى كَمَا فِي قَوْلِهِمْ: عِنْدِي دِرْهَمٌ وَنِصْفُهُ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُها إِنْ لَمْ يَكُنْ لَها وَلَدٌ [النِّسَاء: ١٧٦] ، إِذْ لَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ الْمَرْءَ الَّذِي هَلَكَ يَرِثُ أُخْتَهُ الَّتِي لَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ بَلِ
Buradaki { أَوْرَثْناها } ifadesindeki zamir, cins isim olmaları itibarıyla sayılan şeylere dönmektedir; yani “İsrâiloğulları'na bahçeler, pınarlar ve hazineler miras kıldık” demektir. Dolayısıyla zamirin buradaki dönüşü cins için kullanılan bir lafza yöneliktir; bu kullanım istihdam sanatına yakındır ve ondan daha güçlüdür; yani “onlara daha önce sahip olmadıkları ve Kenanlılara ait olan şeyleri verdik; nitekim Allah İsrâiloğulları'nı onlara musallat etti de Filistin ve Şam topraklarında onlara üstün geldiler” demektir. Bazen zamir manaya değil, yalnızca lafza dönebilir; nitekim Arapların: “Yanımda bir dirhem ve onun yarısı var” sözünde ve Yüce Allah'ın: { إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُها إِنْ لَمْ يَكُنْ لَها وَلَدٌ } [Nisâ: 176] buyruğunda olduğu gibi. Zira burada kastedilen, vefat eden kişinin geride bıraktığının yarısını alan kız kardeşine mirasçı olması değil,
الْمُرَادُ: وَالْمَرْءُ يَرِثُ أُخْتًا لَهُ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ، وَيَجُوزُ أَنْ
kastedilen: “Erkek bir kimse, çocuğu yoksa kız kardeşine mirasçı olur” anlamıdır. Şöyle olması da caizdir:
يَكُونَ نَصْبُ الضَّمِيرِ لِفِعْلِ «أَوْرَثْنَا» عَلَى مَعْنَى التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ، أَيْ أَوْرَثْنَا أَمْثَالَهَا. وَقِيلَ ضَمِيرُ: أَوْرَثْناها عَائِدٌ إِلَى خُصُوصِ الْكُنُوزِ لِأَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ اسْتَعَارُوا لَيْلَةَ خُرُوجِهِمْ مِنْ جِيرَانِهِمُ الْمِصْرِيِّينَ مَصُوغَهُمْ مِنْ ذَهَبٍ وَفِضَّةٍ وَخَرَجُوا بِهِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ طه.
“Evresnâ” (أَوْرَثْنَا) fiilinin nesne zamirinin mansub oluşu beliğ teşbih anlamında olabilir; yani “onların benzerlerini miras bıraktık” [demektir]. Bir görüşe göre de { أَوْرَثْناها } ifadesindeki zamir bilhassa hazinelere (künûz) dönmektedir; çünkü İsrâiloğulları çıktıkları gece Mısırlı komşularından altın ve gümüşten takılarını ödünç almışlar ve Tâhâ Suresi'nde geçtiği üzere bunlarla birlikte çıkıp gitmişlerdi.
وَيَجُوزُ عِنْدِي وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ فَأَخْرَجْناهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ إِلَى قَوْلِهِ:
Bana göre diğer bir vecih de caizdir; o da { فَأَخْرَجْناهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ } cümlesinden şu buyruğa kadar olan kısmın:
وَأَوْرَثْناها حِكَايَةً لِكَلَامٍ مِنَ اللَّهِ مُعْتَرِضٍ بَيْنَ كَلَامِ فِرْعَوْنَ. وَضَمِيرُ فَأَخْرَجْناهُمْ عَائِدٌ إِلَى قَوْمِ فِرْعَوْنَ الْمَفْهُومِ مِنْ قَوْلِهِ: فِي الْمَدائِنِ [الشُّعَرَاء: ٥٣] ، أَيْ فَأَخْرَجْنَا أَهْلَ الْمَدَائِنِ.
{ وَأَوْرَثْناها } Firavun'un sözleri arasına girmiş, Allah'a ait itirâzî bir kelamın hikâye edilmesi olmasıdır. { فَأَخْرَجْناهُمْ } ifadesindeki zamir ise { فِي الْمَدائِنِ } [Şuarâ: 53] buyruğundan anlaşılan Firavun'un kavmine döner; yani “şehirler halkını çıkardık” [demektir].
وَحُذِفَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي لِفِعْلِ أَوْرَثْناها. وَالتَّقْدِيرُ: وَأَوْرَثْنَاهَا غَيْرَهُمْ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ:
{ أَوْرَثْناها } fiilinin ikinci mef'ûlü hazfedilmiştir. Takdiri: “Onları başkalarına miras bıraktık” şeklindedir ve
بَنِي إِسْرائِيلَ بَيَانًا لِاسْمِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ هؤُلاءِ [الشُّعَرَاء: ٥٤] سَلَكَ بِهِ طَرِيقَ الْإِجْمَالِ ثُمَّ الْبَيَانِ لِيَقَعَ فِي أَنْفُسِ السَّامِعِينَ أَمْكَنَ وَقْعٍ.
{ بَنِي إِسْرائِيلَ } ifadesi, { إِنَّ هؤُلاءِ } [Şuarâ: 54] buyruğundaki işaret isminin beyânı (açıklaması) olur; dinleyenlerin zihninde en güçlü şekilde yer etmesi için önce mücmel bırakma sonra açıklama yolu izlenmiştir.
وَجُمْلَةُ: فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ مُفَرَّعَةٌ عَلَى جُمْلَةِ: فَأَخْرَجْناهُمْ وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ. وَالتَّقْدِيرُ: فَأَخْرَجْنَاهُمْ فَأَتْبَعُوهُمْ. وَالضَّمِيرُ الْمَرْفُوعُ عَائِدٌ إِلَى مَا عَادَ عَلَيْهِ ضَمِيرُ النَّصْبِ مِنْ قَوْلِهِ: فَأَخْرَجْناهُمْ، وَضَمِيرُ النَّصْبِ عَائِدٌ إِلَى بِعِبادِي [الشُّعَرَاء: ٥٢] مِنْ قَوْلِهِ: أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي [الشُّعَرَاء: ٥٢] .
{ فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ } cümlesi { فَأَخْرَجْناهُمْ } cümlesine bağlanmıştır (tefrî' edilmiştir), ikisinin arası ise itirâzdır (ara cümledir). Takdiri: “Onları çıkardık, onlar da peşlerine düştüler” şeklindedir. [Fiildeki] merfû zamir { فَأَخْرَجْناهُمْ } ifadesindeki mansub zamirin döndüğü yere döner; [fiildeki] mansub zamir ise { أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي } [Şuarâ: 52] buyruğundaki { بِعِبادِي } ifadesine döner.
وفَأَتْبَعُوهُمْ بِهَمْزَةِ قَطْعٍ وَسُكُونِ التَّاءِ بِمَعْنَى تَبِعَ، أَيْ فَلَحِقُوهُمْ.
{ فَأَتْبَعُوهُمْ } lafzı, katı hemzesi ve tâ'nın sükûnu ile [if'âl babında] “tebia” (ardından gitti/yetişti) anlamındadır; yani “onlara yetiştiler” demektir.
ومُشْرِقِينَ حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَرْفُوعِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ قَاصِدِينَ جِهَةَ الشَّرْقِ يُقَالُ: أَشْرَقَ، إِذَا دَخَلَ فِي أَرْضِ الشَّرْقِ، كَمَا يُقَالُ: أَنْجَدَ وَأَتْهَمَ وَأَعْرَقَ وَأَشْأَمَ، وَيُعْلَمُ مِنْ هَذَا أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ تَوَجَّهُوا صَوْبَ الشَّرْقِ وَهُوَ صَوْبُ بَحْرِ (الْقُلْزُمِ) وَهُوَ الْبَحْرُ الْأَحْمَرُ وَسُمِّيَ يَوْمَئِذٍ بَحْرُ سُوفٍ وَهُوَ شَرْقِيُّ مِصْرَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى دَاخِلِينَ فِي وَقْتِ الشُّرُوقِ، أَيْ أَدْرَكُوهُمْ عِنْدَ شُرُوقٍ بَعْدَ أَنْ قَضَوْا لَيْلَةً أَوْ لَيَالِيَ مَشْيًا فَمَا بَصُرَ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ إِلَّا عِنْدَ شُرُوقِ الشَّمْسِ بَعْدَ لَيَالِي السَّفَرِ
{ مُشْرِقِينَ } kelimesi merfû zamirin hâlidir. Anlamının doğu tarafına yönelenler olması caizdir; nitekim Necid'e, Tihâme'ye, Irak'a ve Şam'a yönelindiğinde encada, ethama, a'raka ve eş'eme denildiği gibi, doğu topraklarına girildiğinde de eşraka (أَشْرَقَ) denir. Buradan anlaşılmaktadır ki İsrâiloğulları doğu istikametine, yani Mısır'ın doğusunda yer alan ve o gün Sûf Denizi olarak adlandırılan Kızıldeniz (Kulzüm Denizi) tarafına yönelmişlerdi. Anlamının gün doğumu vaktine girenler olması da caizdir; yani geceyi veya geceleri yürüyerek geçirdikten sonra gün doğumunda onlara yetiştiler ve yolculuk gecelerinin ardından ancak güneşin doğuşu esnasında birbirlerini gördüler [demektir].
[٦١- ٦٦]
[61-66]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ٦١ الى ٦٦]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 61-66]
فَلَمَّا تَراءَا الْجَمْعانِ قالَ أَصْحابُ مُوسى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ (٦١) قالَ كَلاَّ إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ (٦٢) فَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ (٦٣) وَأَزْلَفْنا ثَمَّ الْآخَرِينَ (٦٤) وَأَنْجَيْنا مُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ (٦٥)
{ فَلَمَّا تَراءَا الْجَمْعانِ قالَ أَصْحابُ مُوسى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ (٦١) قالَ كَلاَّ إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ (٦٢) فَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ (٦٣) وَأَزْلَفْنا ثَمَّ الْآخَرِينَ (٦٤) وَأَنْجَيْنا مُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ (٦٥) } “İki topluluk birbirini görünce Mûsâ'nın arkadaşları: 'Şüphesiz yakalandık!' dediler. [Mûsâ]: 'Hayır, asla! Rabbim şüphesiz benimledir, bana yol gösterecektir' dedi. Bunun üzerine Mûsâ'ya: 'Âsânla denize vur!' diye vahyettik. Deniz derhal yarıldı ve her parça koca bir dağ gibi oldu. Diğerlerini de oraya yaklaştırdık. Mûsâ'yı ve beraberindekilerin hepsini kurtardık.”
ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٦٦)
{ ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٦٦) } “Sonra ötekileri boğduk.”
أَيْ لَمَّا بَلَغَ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ قَرِيبًا مِنْ مَكَانِ جُمُوعِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِحَيْثُ يَرَى كُلُّ فَرِيقٍ
Yani Firavun ve ordusu, iki gruptan her biri
مِنْهُمَا الْفَرِيقَ الْآخَرَ. فَالتَّرَائِي تَفَاعُلٌ لِأَنَّهُ حُصُولُ الْفِعْلِ مِنَ الْجَانِبَيْنِ.
diğerini görecek şekilde İsrâiloğulları topluluğunun bulunduğu yere yaklaştığında [demektir]. Terâî (تَرَاءِي) tefâul babındandır; çünkü fiilin iki taraftan karşılıklı meydana gelmesini ifade eder.
وَقَوْلُهُمْ: إِنَّا لَمُدْرَكُونَ بِالتَّأْكِيدِ لِشِدَّةِ الِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْخَبَرِ وَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى الْجَزَعِ. وكَلَّا رَدْعٌ. وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ [٧٩] كَلَّا سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ رَدَعَ بِهِ مُوسَى ظَنَّهُمْ أَنَّهُمْ يُدْرِكُهُمْ فِرْعَوْنُ، وَعَلَّلَ رَدْعَهُمْ عَنْ ذَلِكَ بِجُمْلَةِ: إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ.
Onların { إِنَّا لَمُدْرَكُونَ } “Şüphesiz yakalandık” sözü, bu habere verilen büyük önemden dolayı pekiştirmeli (tekitli) gelmiştir ve feryat/endişe anlamında kullanılmıştır. { كَلَّا } lafzı bir azarlama ve men etmedir (red'dir). Meryem Suresi'nde [79] { كَلَّا سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ } “Hayır! Söylediğini yazacağız” buyruğunda geçmişti; Mûsâ bununla, Firavun'un kendilerine yetişip yakalayacağı yönündeki zanlarını reddetmiş ve onları bundan men etmesini { إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ } “Rabbim şüphesiz benimledir, bana yol gösterecektir” cümlesiyle gerekçelendirmiştir.
وَإِسْنَادُ الْمَعِيَّةِ إِلَى الرَّبِّ فِي إِنَّ مَعِي رَبِّي عَلَى مَعْنَى مُصَاحَبَةِ لُطْفِ اللَّهِ بِهِ وَعِنَايَتِهِ بِتَقْدِيرِ أَسْبَابِ نَجَاتِهِ مِنْ عَدُوِّهِ. وَذَلِكَ أَنَّ مُوسَى وَاثِقٌ بِأَنَّ اللَّهَ مُنْجِيهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا مَعَكُمْ مُسْتَمِعُونَ [الشُّعَرَاء: ١٥] ، وَقَوْلِهِ: أَسْرِ بِعِبادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ [الشُّعَرَاء: ٥٢] كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا أَنَّهُ وَعْدٌ بِضَمَانِ النَّجَاةِ.
{ إِنَّ مَعِي رَبِّي } buyruğunda beraberliğin (maiyyetin) Rabbe isnat edilmesi, Allah'ın lütfunun ve inayetinin düşmanından kurtuluş sebeplerini takdir ederek onunla birlikte olması anlamındadır. Çünkü Mûsâ, Yüce Allah'ın: { إِنَّا مَعَكُمْ مُسْتَمِعُونَ } [Şuarâ: 15] ve { أَسْرِ بِعِبادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ } [Şuarâ: 52] buyrukları gereğince Allah'ın kendisini kurtaracağından emindir; nitekim az önce geçtiği üzere bu, kurtuluş güvencesi içeren bir vaattir.
وَجُمْلَةُ: سَيَهْدِينِ مُسْتَأْنَفَةٌ أَوْ حَالٌ مِنْ رَبِّي. وَلَا يَضُرُّ وُجُودُ حَرْفِ الِاسْتِقْبَالِ لِأَنَّ الْحَالَ مُقَدَّرَةٌ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ إِبْرَاهِيمَ قالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ [الصافات: ٩٩] . وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ سَيُبَيِّنُ لِي سَبِيلَ سَلَامَتِنَا مِنْ فِرْعَوْنَ وَجُنْدِهِ. وَاقْتَصَرَ مُوسَى عَلَى نَفْسِهِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا عَالِمِينَ بِمَا ضَمِنَ اللَّهُ لَهُ مِنْ مَعِيَّةِ الْعِنَايَةِ فَإِذَا عَلِمُوا ذَلِكَ عَلِمُوا أَنَّ هِدَايَتَهُ تَنْفَعُهُمْ لِأَنَّهُ قَائِدُهُمْ وَالْمُرْسَلُ لِفَائِدَتِهِمْ.
{ سَيَهْدِينِ } cümlesi müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır) yahut { رَبِّي } kelimesinden hâldir. Gelecek zaman harfinin (sîn) bulunması [hâl olmasına] engel değildir; çünkü hâl takdirîdir (mukadderedir), nitekim Yüce Allah'ın İbrâhim'den naklen buyurduğu şu ayette olduğu gibi: { قالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ } [Sâffât: 99]. Anlamı: “O, Firavun ve ordusundan kurtuluş yolumuzu bana açıklayacaktır” demektir. Mûsâ { إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ } sözünde [hidayeti] yalnızca kendi nefsine has kılmıştır; çünkü onlar Allah'ın ona vadettiği inayet beraberliğini bilmiyorlardı. Bunu bildiklerinde, Mûsâ'nın hidayet bulmasının kendilerine de fayda sağlayacağını anlarlar; zira o, onların önderi ve onların menfaati için gönderilmiş bir elçidir.
وَوَجْهُ اقْتِصَارِهِ عَلَى نَفْسِهِ أَيْضًا أَنَّ طَرِيقَ نَجَاتِهِمْ بَعْدَ أَنْ أَدْرَكَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنْدُهُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِفِعْلٍ يَقْطَعُ دَابِرَ الْعَدُوِّ، وَهَذَا الْفِعْلُ خَارِقٌ لِلْعَادَةِ فَلَا يَقَعُ إِلَّا عَلَى يَدِ الرَّسُولِ. وَهَذَا وَجْهُ اخْتِلَافِ الْمَعِيَّةِ بَيْنَ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيْنَ مَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي قِصَّةِ الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا [التَّوْبَة: ٤٠] لِأَنَّ تِلْكَ مَعِيَّةُ حِفْظِهِمَا كِلَيْهِمَا بِصَرْفِ أَعْيُنِ الْأَعْدَاءِ عَنْهُمَا، وَقَدْ أَمَرَهُ اللَّهُ
Yalnızca kendi nefsini zikretmesinin diğer bir sebebi de şudur: Firavun ve ordusu onlara yetiştikten sonra kurtuluş yolu, ancak düşmanın kökünü kazıyacak bir fiille mümkün olabilirdi; bu fiil ise harikulade (mucizevi) bir durumdur ve ancak peygamberin eliyle gerçekleşir. İşte bu ayetteki maiyyet (beraberlik) ile Yüce Allah'ın mağara kıssasındaki: { إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } [Tevbe: 40] buyruğu arasındaki maiyyet farkının sebebi de budur; zira oradaki, düşmanların gözlerini her ikisinden de çevirmek suretiyle ikisini birden koruma beraberliğidir. Nitekim Allah ona
أَنْ يَضْرِبَ بِعَصَاهُ الْبَحْرَ وَانْفَلَقَ الْبَحْرُ طُرُقًا مَرَّتْ مِنْهَا أَسْبَاطُ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَاقْتَحَمَ فِرْعَوْنُ الْبَحْرَ فَمُدَّ الْبَحْرُ عَلَيْهِمْ حِينَ تَوَسَّطُوهُ فَغَرِقَ جَمِيعُهُمْ.
âsâsıyla denize vurmasını emretmiş; deniz, İsrâiloğulları'nın oymaklarının (esbât) içinden geçtiği yollara yarılmıştır. Firavun da denize dalmış, tam ortasına geldiklerinde deniz üzerlerine kapanmış ve hepsi boğulmuştur.
وَالْفِرْقُ بِكَسْرِ الْفَاءِ وَسُكُونِ الرَّاءِ: الْجُزْءُ الْمَفْرُوقُ مِنْهُ، وَهُوَ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ مِثْلُ الْفَلَقِ. وَالطَّوْدُ: الْجَبَلُ.
Firk (فِرْق): Fâ harfinin kesresi ve râ'nın sükûnu ile, ayrılan parçadır; felek (فَلَق) gibi mef'ûl anlamındadır. Tavd (طَوْد): Dağ demektir.
وأَزْلَفْنا قَرَّبْنَا وَأَدْنَيْنَا، مُشْتَقٌّ مِنَ الزَّلَفِ بِالتَّحْرِيكِ وَهُوَ الْقُرْبُ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ فِعْلَهُ كَفَرِحَ. وَيُقَالُ: ازْدَلَفْ: اقْتَرَبَ، وَتَزَلَّفَ: تَقَرَّبَ، فَهَمْزَةُ أَزْلَفْنا لِلتَّعْدِيَةِ.
{ أَزْلَفْنا } yaklaştırdık [demektir]; harekeli olarak ze-le-f (زَلَف) kökünden türemiştir ve yakınlık demektir. Zahir olan, fiilinin feriha (فَرِحَ) kalıbında olmasıdır. İzdelefe (ازْدَلَفَ): Yaklaştı, tezeffele (تَزَلَّفَ): Yakınlaştı anlamında kullanılır. Dolayısıyla { أَزْلَفْنا } kelimesindeki hemze geçişlilik (ta'diye) içindir.
وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ جَرَّأَهُمْ حَتَّى أَرَادُوا اقْتِحَامَ طُرُقِ الْبَحْرِ كَمَا رَأَوْا فِعْلَ بَنِي إِسْرَائِيلَ يَظُنُّونَ أَنَّهُ مَاءٌ غَيْرُ عَمِيقٍ.
Anlamı şudur: İsrâiloğulları'nın yaptığını görüp suyun derin olmadığını zannederek denizin yollarına dalmak istemeleri için Allah onları cesaretlendirmiştir.
وَالْآخَرُونَ: هُمْ قَوْمُ فِرْعَوْنَ لِوُقُوعِهِ فِي مُقَابَلَةِ فَرِيقِ بني إِسْرَائِيل.
Âharûn (الْآخَرُونَ): İsrâiloğulları topluluğunun karşısında yer alması sebebiyle Firavun'un kavmidir.
[٦٧، ٦٨]
[67, 68]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ٦٧ إِلَى ٦٨]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 67-68]
إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (٦٧) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (٦٨)
{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (٦٧) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (٦٨) } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi. Şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”
تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِهِ آنِفًا قَبْلَ قِصَّةِ مُوسَى. وَكَانَتْ هَذِهِ الْقِصَّةُ آيَةً لِأَنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الِانْقِلَابَ الْعَظِيمَ فِي أَحْوَالِ الْفَرِيقَيْنِ الْخَارِجَ عَنْ مُعْتَادِ تَقَلُّبَاتِ الدُّوَلِ وَالْأُمَمِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ تَصَرُّفٌ إِلَهِيٌّ خَاصٌّ أَيَّدَ بِهِ رَسُولَهُ وَأُمَّتَهُ وَخَضَّدَ بِهِ شَوْكَةَ أَعْدَائِهِمْ وَمَنْ كَفَرُوا بِهِ، فَهُوَ آيَةٌ عَلَى عَوَاقِبِ تَكْذِيبِ رُسُلِ اللَّهِ مَعَ مَا تَتَضَمَّنُهُ الْقِصَّةُ مِنْ دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ.
Benzerine dair açıklama az önce Mûsâ kıssasından önce geçmişti. Bu kıssa bir ibret (ayet) olmuştur; zira iki topluluğun hallerinde meydana gelen ve devletlerin ve milletlerin alışılagelmiş dönüşümlerinin dışındaki bu muazzam inkılap, bunun Allah'ın resûlünü ve onun ümmetini desteklediği, düşmanlarının ve O'nu inkâr edenlerin gücünü kırdığı özel bir ilahî tasarruf olduğuna delildir. Dolayısıyla kıssanın tevhid delillerini içermesinin yanı sıra, bu durum Allah'ın resullerini yalanlamanın doğuracağı sonuçlara dair de bir ibrettir.
وَوَجْهُ تَذْيِيلِ كُلِّ اسْتِدْلَالٍ مِنْ دَلَائِلِ الْوَحْدَانِيَّةِ وَصِدْقِ الرُّسُلِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ بِجُمْلَةِ:
Bu surede tevhîd ve resullerin doğruluğuna dair her istidlalin sonunun şu cümleyle bitirilmesinin gerekçesi:
إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً إِلَى آخِرِهَا تَقَدَّمَ فِي طَالِعَةِ هَذِه السُّورَة.
sonuna kadar { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır...”, bu surenin başında geçmişti.
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ٦٩ إِلَى ٧٧]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 69-77]
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْراهِيمَ (٦٩) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا تَعْبُدُونَ (٧٠) قالُوا نَعْبُدُ أَصْناماً فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ (٧١) قالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ (٧٢) أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ (٧٣)
{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْراهِيمَ (٦٩) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا تَعْبُدُونَ (٧٠) قالُوا نَعْبُدُ أَصْناماً فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ (٧١) قالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ (٧٢) أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ (٧٣) } “Onlara İbrahim’in haberini de oku: Hani o, babasına ve kavmine: 'Neye tapıyorsunuz?' demişti. Onlar: 'Putlara tapıyoruz ve onlara tapınmaya devam edeceğiz' dediler. [İbrahim] dedi ki: 'Dua ettiğinizde sizi işitiyorlar mı? Yahut size bir fayda veya zarar veriyorlar mı?'”
قالُوا بَلْ وَجَدْنا آباءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ (٧٤) قالَ أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٧٥) أَنْتُمْ وَآباؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ (٧٦) فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلاَّ رَبَّ الْعالَمِينَ (٧٧)
{ قالُوا بَلْ وَجَدْنا آباءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ (٧٤) قالَ أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٧٥) أَنْتُمْ وَآباؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ (٧٦) فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلاَّ رَبَّ الْعالَمِينَ (٧٧) } “Dediler ki: 'Hayır, biz babalarımızı böyle yaparken bulduk.' [İbrahim] dedi ki: 'Gördünüz mü şu taptıklarınızı; hem siz, hem de önceki atalarınız? Âlemlerin Rabbi hariç, şüphesiz onlar benim düşmanımdır.'”
عُقِّبَتْ قِصَّةُ مُوسَى مَعَ فِرْعَوْنَ وَقَومه بِقصَّة رِسَالَة إِبْرَاهِيمَ. وَقُدِّمَتْ هُنَا عَلَى قِصَّةِ نُوحٍ عَلَى خِلَافِ الْمُعْتَادِ فِي تَرْتِيبِ قِصَصِهِمْ فِي الْقُرْآنِ لِشِدَّةِ الشَّبَهِ بَيْنَ قَوْمِ إِبْرَاهِيمَ وَبَيْنَ مُشْرِكِي الْعَرَبِ فِي عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ الَّتِي لَا تَسْمَعُ وَلَا تُبْصِرُ. وَفِي تَمَسُّكِهِمْ بِضَلَالِ آبَائِهِمْ وَأَنَّ إِبْرَاهِيمَ دَعَاهُمْ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ عَلَى انْحِطَاطِ الْأَصْنَامِ عَنْ مَرْتَبَةِ اسْتِحْقَاقِ الْعِبَادَةِ لِيَكُونَ إِيمَانُ النَّاسِ مُسْتَنِدًا لِدَلِيلِ الْفِطْرَةِ، وَفِي أَنَّ قَوْمَ إِبْرَاهِيمَ لَمْ يُسَلَّطْ عَلَيْهِمْ مِنْ عَذَابِ الدُّنْيَا مِثْلُ مَا سُلِّطَ عَلَى قَوْمِ نُوحٍ وَعَلَى عَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ لُوطٍ وَأَهْلِ مَدْيَنَ فَأَشْبَهُوا قُرَيْشًا فِي إِمْهَالِهِمْ.
Mûsâ'nın Firavun ve kavmiyle olan kıssasının ardından İbrâhim'in elçilik kıssasına yer verilmiştir. Kur'an'daki peygamber kıssalarının alışılagelmiş sıralamasının aksine burada Nûh kıssasının önüne geçirilmiştir; zira İbrâhim'in kavmi ile Arap müşrikleri arasında, işitmeyen ve görmeyen putlara tapma konusunda büyük bir benzerlik bulunmaktadır. Keza atalarının sapıklığına sarılmaları, İbrâhim'in insanların imanının fıtrat deliline dayanması için onları putların ibadete layık olma mertebesinden düşüklüğünü delillendirmeye çağırması ve İbrâhim'in kavmine, Nûh kavmine, Âd'a, Semûd'a, Lût kavmine ve Medyen halkına musallat kılınan dünyevî azap gibi bir azabın musallat edilmemesi hususunda da benzerlik vardır; dolayısıyla kendilerine mühlet verilmesi bakımından Kureyş'e benzemişlerdir.
فَرِسَالَةُ مُحَمَّدٍ وَإِبْرَاهِيمَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِمَا قَائِمَتَانِ عَلَى دِعَامَةِ الْفِطْرَةِ فِي الْعَقْلِ وَالْعَمَلِ، أَيْ فِي الِاعْتِقَادِ وَالتَّشْرِيعِ، فَإِنَّ اللَّهَ مَا جَعَلَ فِي خَلْقِ الْإِنْسَانِ هَذِهِ الْفِطْرَةَ لِيُضَيِّعَهَا وَيُهْمِلَهَا بَلْ لِيُقِيمَهَا وَيُعْمِلَهَا. فَلَمَّا ضَرَبَ اللَّهُ الْمَثَلَ لِلْمُشْرِكِينَ لِإِبْطَالِ زَعْمِهِمْ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْآيَاتُ كَمَا أُوتِيَ مُوسَى، فَإِنَّ آيَاتِ مُوسَى وَهِيَ أَكْثَرُ آيَاتِ الرُّسُلِ السَّابِقِينَ لَمْ تَقْضِ شَيْئًا فِي إِيمَانِ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ لَمَّا كَانَ خُلُقُهُمُ الْمُكَابَرَةَ وَالْعِنَادَ أَعْقَبَ ذَلِكَ بِضَرْبِ الْمَثَلِ بِدَعْوَةِ إِبْرَاهِيمَ الْمُمَاثِلَةِ لِدَعْوَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي النِّدَاءِ عَلَى إِعْمَالِ دَلِيلِ النَّظَرِ.
Muhammed ve İbrâhim'in -sallallâhu aleyhimâ- elçiliği, akıl ve amelde, yani itikad ve teşri konusunda fıtrat temeline dayanmaktadır. Çünkü Allah, insanın yaratılışına bu fıtratı onu zayi etsin ve ihmal etsin diye değil, ayakta tutsun ve işletsin diye koymuştur. Allah, Mûsâ'ya verildiği gibi kendilerine de mucizeler gelmedikçe inanmayacakları yönündeki iddialarını çürütmek için müşriklere misal getirdiğinde; önceki resullerin en çok mucizesine sahip olan Mûsâ'nın mucizeleri, karakterleri kibir ve inat olduğu için Firavun ve kavminin iman etmesinde hiçbir fayda sağlamayınca, bunun hemen ardından akıl yürütme delilini işletme çağrısında Hz. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) davetine benzeyen İbrâhim'in davetini misal olarak getirmiştir.
وَضَمِيرُ عَلَيْهِمْ عَائِدٌ إِلَى مَعْلُومٍ مِنَ السِّيَاقِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ أَوَّلَ السُّورَةِ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ [الشُّعَرَاء: ٣] .
{ عَلَيْهِمْ } zamiri, surenin başında geçen { أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } [Şuarâ: 3] ayetinde olduğu gibi, bağlamdan bilinen kimselere dönmektedir.
وَالتِّلَاوَةُ: الْقِرَاءَةُ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْله: مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ فِي الْبَقَرَةِ [١٠٢] .
Tilavet (التِّلَاوَةُ): Okumak demektir. Bakara [Suresi 102. ayetinde] geçen { مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ } ifadesinde daha önce geçmişti.
ونَبَأَ إِبْراهِيمَ: قِصَّتُهُ الْمَذْكُورَةُ هُنَا، أَيِ اقْرَأْ عَلَيْهِمْ مَا يَنْزِلُ عَلَيْكَ الْآنَ مِنْ نَبَأِ إِبْرَاهِيمَ. وَإِنَّمَا أُمِرَ الرَّسُولُ ﷺ بِتِلَاوَتِهِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الْكَلَامَ الْمُتَضَمِّنَ نَبَأَ إِبْرَاهِيمَ هُوَ آيَةٌ مُعْجِزَةٌ، وَمَا تَضَمَّنَتْهُ مِنْ دَلِيلِ الْعَقْلِ عَلَى انْتِفَاءِ إِلَهِيَّةِ الْأَصْنَامِ الَّتِي هِيَ
{ نَبَأَ إِبْراهِيمَ } ise onun burada zikredilen kıssasıdır; yani "İbrâhim'in haberinden sana şimdi indirilenleri onlara oku" demektir. Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu okumasının emredilmesi, İbrâhim'in haberini içeren bu sözün mucizevî bir ayet olduğuna ve içerdiği aklî delilin, tıpkı
كَأَصْنَامِ الْعَرَبِ آيَةٌ أَيْضًا. فَحَصَلَ مِنْ مَجْمُوعِ ذَلِكَ آيَتَانِ دَالَّتَانِ عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ. وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ إِبْرَاهِيمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ فِي الْبَقَرَةِ [١٢٤] .
Arap putları gibi olan putların ilahlığını nefyetmesi bakımından da bir ayet olduğuna işaret etmek içindir. Böylece bunların toplamından Resûl'ün doğruluğuna delalet eden iki ayet ortaya çıkmış olmaktadır. İbrâhim'in zikri, Yüce Allah'ın Bakara [Suresi 124. ayetindeki] { وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ } ayetinde geçmişti.
وإِذْ قالَ ظَرْفٌ، أَيْ حِينَ قَالَ. وَالْجُمْلَةُ بَيَانٌ لِلنَّبَأِ، لِأَنَّ الْخَبَرَ عَنْ قِصَّةٍ مَضَتْ فَنَاسَبَ أَنْ تُبَيَّنَ بِاسْمِ زَمَانٍ مُضَافٍ إِلَى مَا يُفِيدُ الْقِصَّةَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ إِذْ قالَ } zarftır, yani "dediği vakit" demektir. Bu cümle haberin beyanıdır; zira haber geçmiş bir kıssaya dairdir, dolayısıyla kıssayı ifade eden bir cümleye tamlanan bir zaman ismiyle açıklanması uygun düşmüştür. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçmişti:
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ الْآيَةَ فِي سُورَةِ يُونُسَ [٧١] .
Yûnus Suresi'ndeki [71] { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ } ayeti.
وَمَا اسْمُ اسْتِفْهَامٍ يُسْأَلُ بِهِ عَنْ تَعْيِينِ الْجِنْسِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَما رَبُّ الْعالَمِينَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٢٣] . وَالِاسْتِفْهَامُ صُورِيٌّ فَإِنَّ إِبْرَاهِيمَ يَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَعْبُدُونَ أَصْنَامًا وَلَكِنَّهُ أَرَادَ بِالِاسْتِفْهَامِ افْتِتَاحَ الْمُجَادَلَةِ مَعَهُمْ فَأَلْقَى عَلَيْهِمْ هَذَا السُّؤَالَ لِيَكُونُوا هُمُ الْمُبْتَدِئِينَ بِشَرْحِ حَقِيقَةِ عِبَادَتِهِمْ وَمَعْبُودَاتِهِمْ، فَتَلُوحُ لَهُمْ مِنْ خِلَالِ شَرْحِ ذَلِكَ لَوَائِحُ مَا فِيهِ مِنْ فَسَادٍ، لِأَنَّ الَّذِي يَتَصَدَّى لِشَرْحِ الْبَاطِلِ يُشْعِرُ بِمَا فِيهِ مِنْ بُطْلَانٍ عِنْدَ نَظْمِ مَعَانِيهِ أَكْثَرَ مِمَّا يُشْعِرُ بِذَلِكَ مَنْ يَسْمَعُهُ، وَلِأَنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ جَوَابَهُمْ يَنْشَأُ عَنْهُ مَا يُرِيدُهُ مِنَ الِاحْتِجَاجِ عَلَى فَسَادِ دِينِهِمْ وَقَدْ أَجَابُوا اسْتِفْهَامَهُ بِتَعْيِينِ نَوْعِ مَعْبُودَاتِهِمْ.
{ مَا } bu surede [23] geçen { وَما رَبُّ الْعالَمِينَ } ifadesinde olduğu gibi cinsin tayinini sormak için kullanılan bir soru ismidir. Bu soru şeklîdir; zira İbrâhim onların putlara taptığını bilmektedir. Ancak bu soruyla onlarla münazarayı başlatmak istemiş ve ibadetlerinin ve ilahlarının mahiyetini ilk açıklayanların kendileri olması için bu soruyu onlara yöneltmiştir. Böylece bunu açıklarken içindeki bozukluğun emareleri kendilerine belirecektir; zira bâtılı açıklamaya girişen kimse, onun anlamlarını zihninde kurgularken içindeki tutarsızlığı, onu dinleyen kimseden daha çok hisseder. Ayrıca İbrâhim, verecekleri cevaptan onların dininin bozukluğuna dair getirmek istediği delilin doğacağını biliyordu; nitekim onlar da bu soruya taptıkları şeylerin türünü belirterek cevap vermişlerdir.
وَأَدْخَلَ أَبَاهُ فِي إِلْقَاءِ السُّؤَالِ عَلَيْهِمْ: إِمَّا لِأَنَّهُ كَانَ حَاضِرًا فِي مَجْلِسِ قَوْمِهِ إِذْ كَانَ سَادِنَ بَيْتِ الْأَصْنَامِ كَمَا رُوِيَ، وَإِمَّا لِأَنَّهُ سَأَلَهُ عَلَى انْفِرَادٍ وَسَأَلَ قَوْمَهُ مَرَّةً أُخْرَى فَجَمَعَتِ الْآيَةُ حِكَايَةَ ذَلِكَ.
Soruyu yöneltirken babasını da dahil etmesi; ya rivayet edildiği üzere puthanenin bakıcısı olduğu için kavminin meclisinde hazır bulunmasından, ya da ona tek başına, kavmine de başka bir vakit sormuş olup ayetin bu anlatımı bir araya getirmesindendir.
وَالْأَظْهَرُ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ابْتَدَأَ بِمُحَاجَّةِ أَبِيه فِي خاصتهما ثُمَّ انْتَقَلَ إِلَى مُحَاجَّةِ قَوْمِهِ، وَأَنَّ هَذِهِ هِيَ الْمُحَاجَّةُ الْأُولَى فِي مَلَأِ أَبِيهِ وَقَوْمِهِ أَلْقَى فِيهَا دَعْوَتَهُ فِي صُورَةِ سُؤَالِ اسْتِفْسَارٍ غَيْرِ إِنْكَارٍ اسْتِنْزَالًا لِطَائِرِ نُفُورِهِمْ، وَأَمَّا قَوْلُهُ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ [الصافات ٨٥، ٨٦] فَذَلِكَ مَقَامٌ آخَرُ لَهُ فِي قومه كَانَ بعد الدعْوَة الأولى المحكية فِي سُورَة الصافات. وَلأَجل ذَلِك كَانَ الِاسْتِفْهَام مُقْتَرِنًا بِمَا يَقْتَضِي
Zahir olan şudur ki İbrâhim, önce baş başa iken babasıyla tartışmaya başlamış, ardından kavmiyle tartışmaya geçmiştir. Bu da babasının ve kavminin ileri gelenleri topluluğunda yaptığı ilk tartışmadır; nefretlerini yatıştırmak amacıyla davetini inkârî değil, bilgi alma amaçlı bir soru şeklinde yöneltmiştir. Diğer ayetteki { إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ } [Sâffât: 85-86] buyruğuna gelince, bu onun Sâffât Suresi'nde anlatılan ilk davetten sonra kavmiyle olan başka bir makamıdır. Bu sebeple soru,
التَّعَجُّبَ مِنْ حَالِهِمْ بِزِيَادَةِ كَلِمَةِ (ذَا) بَعْدَ (مَا) الِاسْتِفْهَامِيَّةِ فِي سُورَة الْأَنْبِيَاء. وَكَلِمَةُ (ذَا) إِذَا وَقَعَتْ بعد (مَا) تؤول إِلَى مَعْنَى اسْمِ الْمَوْصُولِ فَصَارَ الْمَعْنَى فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ: مَا هَذَا الَّذِي تَعْبُدُونَهُ، فَصَارَ الْإِنْكَارُ مُسَلَّطًا إِلَى كَوْنِ تِلْكَ الْأَصْنَامِ تُعْبَدُ.
Saffat Suresi'nde soru edatı olan (مَا) kelimesinden sonra gelen (ذَا) kelimesinin ilavesiyle durumlarına hayret etmeyi gerektirecek bir şekilde gelmiştir. (ذَا) kelimesi (مَا) edatından sonra geldiğinde ilgi zamiri (ism-i mevsûl) anlamına dönüşür; böylece oradaki mana "Bu taptığınız şey de nedir?" şeklini almış ve inkâr doğrudan o putlara tapılması fiiline yönelmiştir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ أَلْقَى عَلَيْهِمُ السُّؤَالَ حِينَ تَلَبُّسِهِمْ بِعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ كَمَا هُوَ مُنَاسِبُ الْإِتْيَانِ بِالْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: تَعْبُدُونَ وَمَا فَهِمَ قَوْمُهُ مِنْ كَلَامِهِ إِلَّا الِاسْتِفْسَارَ فَأَجَابُوا: بِأَنَّهُمْ يَعْبُدُونَ أَصْنَامًا يَعْكُفُونَ عَلَى عِبَادَتِهَا.
Zahir olan, { تَعْبُدُونَ } ifadesinde muzâri (geniş/şimdiki zaman) fiilinin getirilmesine uygun olarak bu soruyu onlara bizzat putlara ibadet etmekte oldukları sırada yöneltmiş olmasıdır. Kavmi de onun sözünden sadece bir bilgi talebi anlamış ve kendilerinin, ibadetine devamlı bağlandıkları putlara taptıklarını söyleyerek cevap vermişlerdir.
وَالتَّنْوِينُ فِي أَصْناماً لِلتَّعْظِيمِ، وَلذَا عَدَلَ عَنْ تَعْرِيفِهَا وَهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ يَعْرِفُهَا وَيَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَعْبُدُونَهَا. وَاسْمُ الْأَصْنَامِ عِنْدَهُمُ اسْمٌ عَظِيمٌ فَهُمْ يَفْتَخِرُونَ بِهِ عَلَى عَكْسِ أَهْلِ التَّوْحِيدِ. وَلِهَذَا قَالَ إِبْرَاهِيمُ لَهُمْ فِي مَقَامٍ آخَرَ إِنَّما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً [العنكبوت: ١٧] عَلَى وَجْهِ التَّحْقِيرِ لِمَعْبُودَاتِهِمْ وَالتَّحْمِيقِ لَهُمْ. وَأَتَوْا فِي جَوَابِهِمْ بِفِعْلِ نَعْبُدُ
{ أَصْناماً } kelimesindeki tenvin tazim (yüceltme) içindir; bu yüzden İbrâhim'in onları tanıdığını ve kendilerinin onlara taptığını bildiğini bilmelerine rağmen kelimeyi marife (belirli) yapmaktan kaçınmışlardır. Zira putlar (esnâm) ismi onlara göre yüce bir isimdir ve tevhid ehlinin aksine onunla övünürler. Bu sebeple İbrâhim başka bir makamda onlara, ilahlarını küçümsemek ve onları ahmak yerine koymak için { إِنَّما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً } [Ankebût: 17] demiştir. Cevaplarında { نَعْبُدُ } fiilini getirmişlerdir;
مَعَ أَنَّ الشَّأْنَ الِاسْتِغْنَاءُ عَنِ التَّصْرِيحِ إِذْ كَانَ جَوَابُهُمْ عَنْ سُؤَالٍ فِيهِ تَعْبُدُونَ. فَلَا حَاجَةَ إِلَى تَعْيِينِ جِنْسِ الْمَعْبُودَاتِ فَيَقُولُوا أَصْنَامًا كَمَا فِي قَوْله تَعَالَى: وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ [الْبَقَرَة: ٢١٩] ، مَاذَا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ [سبأ: ٢٣] مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً [النَّحْل: ٣٠] فَعَدَلُوا عَنْ سُنَّةِ الْجَوَابِ إِلَى تَكْرِيرِ الْفِعْلِ الْوَاقِعِ فِي السُّؤَالِ ابْتِهَاجًا بِهَذَا الْفِعْلِ وَافْتِخَارًا بِهِ، وَلِذَلِكَ عَطَفُوا عَلَى قَوْلِهِمْ: نَعْبُدُ مَا يَزِيدُ فِعْلَ الْعِبَادَةِ تَأْكِيدًا بِقَوْلِهِمْ: فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ. وَفِي فِعْلِ «نَظَلُّ» دَلَالَةُ الِاسْتِمْرَارِ جَمِيعَ النَّهَارِ. وَأَيْضًا فَهُمْ كَانُوا صَابِئَةً يَعْبُدُونَ الْكَوَاكِبَ وَجَعَلُوا الْأَصْنَامَ رُمُوزًا عَلَى الْكَوَاكِبِ تَكُونُ خَلَفًا عَنْهَا فِي النَّهَارِ، فَإِذَا جَاءَ اللَّيْلُ عَبَدُوا الْكَوَاكِبَ الطَّالِعَةَ.
oysa soru { تَعْبُدُونَ } ifadesini içerdiği için cevapta bunu açıkça belirtmeye ihtiyaç duyulmaması kuraldır. Dolayısıyla Yüce Allah'ın { وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ } [Bakara: 219], { مَاذَا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ } [Sebe': 23] ve { مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً } [Nahl: 30] buyruklarında olduğu gibi sadece mabutların cinsini belirterek "putlara" demeleri yeterliydi. Fakat bu fiilden duydukları sevinç ve övünç sebebiyle mutat cevap üslubunu bırakıp sorudaki fiili tekrar etme yoluna gitmişlerdir. Bu yüzden { نَعْبُدُ } sözlerine, { فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ } diyerek ibadet fiilini daha da pekiştiren bir ifadeyi atfetmişlerdir. { نَظَلُّ } fiilinde bütün gün boyunca devam etme anlamı vardır. Ayrıca onlar yıldızlara tapan Sâbiîler idi ve gündüzleri yıldızların yerine geçmesi için putları yıldızların sembolleri yapmışlardı; gece olunca da doğan yıldızlara taparlardı.
وَضُمِّنَ عاكِفِينَ مَعْنَى (عَابِدِينَ) فَعُدِّيَ إِلَيْهِ الْفِعْلُ بِاللَّامِ دُونَ (عَلَى) . وَلَمَّا كَانَ شَأْنُ الرَّبِّ أَنْ يُلْجَأَ إِلَيْهِ فِي الْحَاجَةِ وَأَنْ يَنْفَعَ أَوْ يَضُرَّ أَلْقَى إِبْرَاهِيمُ عَلَيْهِمُ اسْتِفْهَامًا عَنْ حَالِ هَذِهِ الْأَصْنَامِ هَلْ تَسْمَعُ دُعَاءَ الدَّاعِينَ وَهَلْ تَنْفَعُ أَوْ تَضُرَّ تَنْبِيهًا عَلَى دَلِيلِ انْتِفَاءِ الْإِلَهِيَّةِ عَنْهَا.
{ عاكِفِينَ } kelimesine "ibadet edenler" (عَابِدِينَ) manası yüklenmiş, bu sebeple fiil (عَلَى) yerine lâm harf-i ceri ile geçişli kılınmıştır. Rabbin şanı, ihtiyaç anında kendisine sığınılması, fayda veya zarar vermesi olduğuna göre; İbrâhim, putların ilahlığının bulunmadığına dair delile dikkat çekmek üzere bu putların dua edenlerin duasını işitip işitmediği, fayda veya zarar verip vermediği konusunda onlara bir soru yöneltmiştir.
وَكَانَتِ الْأُمَمُ الْوَثَنِيَّةُ تَعْبُدُ الْوَثَنَ لِرَجَاءِ نَفْعِهِ أَوْ لِدَفْعِ ضُرِّهِ وَلِذَلِكَ عَبَدَ بَعْضُهُمُ الشَّيَاطِينَ.
Putperest milletler puta ya faydasını umarak yahut zararını savmak için taparlardı; nitekim bazılarının şeytanlara tapması da bu yüzdendir.
وَجُعِلَ مَفْعُولُ يَسْمَعُونَكُمْ ضَمِيرَ الْمُخَاطَبِينَ تَوَسُّعًا بِحَذْفِ مُضَافٍ تَقْدِيرُهُ: هَلْ يسمعُونَ دعاءكم كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ الظَّرْفُ فِي قَوْلِهِ: إِذْ تَدْعُونَ. وَأَرَادَ إِبْرَاهِيمُ فَتْحَ المجادلة ليعجزوا عَن إِثْبَاتِ أَنَّهَا تَسْمَعُ وَتَنْفَعُ.
{ يَسْمَعُونَكُمْ } fiilinin mef'ûlü, { إِذْ تَدْعُونَ } ifadesindeki zarfın da gösterdiği gibi, takdiri "duanızı işitiyorlar mı?" şeklinde olan bir muzafın hazfiyle genişletilerek (tevessu yoluyla) muhatap zamiri kılınmıştır. İbrâhim, putların işittiğini ve fayda verdiğini ispat etmekten aciz kalsınlar diye münazarayı başlatmak istemiştir.
وَ (بَلْ) فِي حِكَايَةِ جَوَابِ الْقَوْمِ لِإِضْرَابِ الِانْتِقَالِ مِنْ مَقَامِ إِثْبَاتِ صِفَاتِهِمْ إِلَى مَقَامٍ قَاطِعٍ لِلْمُجَادَلَةِ فِي نَظَرِهِمْ وَهُوَ أَنَّهُمْ وَرِثُوا عِبَادَةَ هَذِهِ الْأَصْنَامِ، فَلَمَّا طَوَوْا بِسَاطَ الْمُجَادَلَةِ فِي صِفَاتِ آلِهَتِهِمْ وَانْتَقَلُوا إِلَى دَلِيلِ التَّقْلِيدِ تَفَادِيًا مِنْ كُلْفَةِ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ بِالْمَصِيرِ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ بِالِاقْتِدَاءِ بِالسَّلَفِ.
Kavmin cevabının aktarılmasındaki { بَلْ } (hayır/bilakis) edatı, ilahlarının sıfatlarını ispat makamından kendilerince tartışmayı sonlandıran bir makama, yani bu putlara ibadeti miras aldıkları makamına geçişi belirten idrab (vazgeçip başka söze geçme) içindir. İlahlarının sıfatları konusundaki münazara zeminini kapatıp geçmişe uyma yoluyla delil getirmeye yönelerek, aklî düşünme ve delillendirme zahmetinden kaçınmak için taklit deliline geçmişlerdir.
وَقَوْلُهُ: كَذلِكَ يَفْعَلُونَ تَشْبِيهُ فِعْلِ الْآبَاءِ بِفِعْلِهِمْ وَهُوَ نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: يَفْعَلُونَ فِعْلًا كَذَلِكَ الْفِعْلِ. وَقُدِّمَ الْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ عَلَى يَفْعَلُونَ لِلِاهْتِمَامِ بِمَدْلُولِ اسْمِ الْإِشَارَةِ.
{ كَذلِكَ يَفْعَلُونَ } sözü, babaların fiilini kendi fiillerine benzetmedir ve mahzuf bir masdarın sıfatıdır; takdiri "böyle bir fiil gibi fiil işliyorlardı" şeklindedir. Câr ve mecrûr, işaret isminin medlûlüne verilen önemden ötürü { يَفْعَلُونَ } fiilinin önüne geçirilmiştir.
وَاقْتَصَرَ إِبْرَاهِيمُ فِي هَذَا الْمَقَامِ (الَّذِي رَجَّحْنَا أَنَّهُ أَوَّلُ مَقَامٍ قَامَ فِيهِ لِلدَّعْوَةِ) عَلَى أَنْ أَظْهَرَ قِلَّةَ اكْتِرَاثِهِ بِهَذِهِ الْأَصْنَامِ فَقَالَ: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي لِأَنَّهُ أَيْقَنَ بِأَنَّ سَلَامَتَهُ بَعْدَ ذَلِكَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَصْنَامَ لَا تَضُرُّ وَإِلَّا لَضَرَّتْهُ لِأَنَّهُ عَدُوُّهَا.
İbrâhim (davet için kıyam ettiği ilk makam olduğunu tercih ettiğimiz) bu makamda, sadece bu putlara aldırış etmediğini göstermekle yetinmiş ve { فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي } demiştir. Çünkü bundan sonraki esenliğinin, putların zarar veremeyeceğine delalet edeceğini kesin olarak biliyordu; aksi takdirde onların düşmanı olduğu için putlar ona zarar verirdi.
وَضَمِيرُ فَإِنَّهُمْ عَائِدٌ إِلَى مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ. وَقَوْلُهُ: وَآباؤُكُمُ عَطْفٌ عَلَى اسْمِ كُنْتُمْ. وَالْعَدُوُّ: مُشْتَقٌّ مِنَ الْعُدْوَانِ، وَهُوَ الْإِضْرَارُ بِالْفِعْلِ أَوِ الْقَوْلِ. وَالْعَدُوُّ: الْمُبْغَضُ، فَعَدُوٌّ: فَعُولٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ يُلَازِمُ الْإِفْرَادَ وَالتَّذْكِيرَ فَلَا تَلْحَقُهُ عَلَامَاتُ التَّأْنِيثِ (إِلَّا نَادِرًا كَقَوْلِ عُمَرَ لِنِسَاءٍ مِنَ الْأَنْصَارِ: يَا عَدُوَّاتِ أَنْفُسِهِنَّ) . قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : حَمْلًا عَلَى الْمَصْدَرِ الَّذِي عَلَى وَزْنِ فُعُولٍ كَالْقُبُولِ وَالْوُلُوعِ.
{ فَإِنَّهُمْ } zamiri { مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ } ifadesine dönmektedir. { وَآباؤُكُمُ } sözü { كُنْتُمْ } kelimesinin ismine matuftur. Adüvv (الْعَدُوُّ), düşmanlık ve tecavüz anlamına gelen udvân (الْعُدْوَان) kökünden türemiştir ki bu da fiille veya sözle zarar vermektir. Adüvv (الْعَدُوُّ) aynı zamanda buğzedilen kimsedir. Dolayısıyla adüvv (عَدُوٌّ), fâil anlamında feûl (فَعُول) veznindedir; müfred (tekil) ve müzekker (eril) kalıbında sabit kalır, bu yüzden kendisine müenneslik ekleri bitişmez (Ömer'in Ensâr'dan kadınlara söylediği: "Ey nefislerinin düşmanları!" sözü gibi nadir durumlar müstesnadır). el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: "Kabûl (الْقُبُول) ve vulû' (الْوُلُوع) gibi fuûl (فُعُول) veznindeki masdara hamledilerek böyle yapılmıştır."
وَالْأَصْنَامُ لَا إِدْرَاكَ لَهَا فَلَا تُوصَفُ بِالْعَدَاوَةِ. وَلِذَلِكَ فَقَوْلُهُ فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي مِنْ قَبِيلِ التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ، أَيْ هُمْ كَالْعَدُوِّ لِي فِي أَنِّي أُبْغِضُهُمْ وَأَضُرُّهُمْ. وَهَذَا قَرِيبٌ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا [فاطر: ٦] أَيْ عَامِلُوهُ مُعَامَلَةَ الْعَدُوِّ عَدُوَّهُ.
Putların idraki yoktur, dolayısıyla düşmanlıkla nitelenemezler. Bu yüzden onun { فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي } sözü teşbih-i beliğ kabilindendir; yani onlara buğzetmem ve onlara zarar vermem bakımından onlar benim için düşman gibidirler. Bu, Yüce Allah'ın { إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا } [Fâtır: 6] buyruğuna yakındır; yani ona bir düşmanın düşmanına davrandığı gibi davranın demektir.
وَبِهَذَا الِاعْتِبَار جمع بني قَوْلِهِ لَكُمْ عَدُوٌّ [فاطر: ٦] وَقَوْلِهِ: فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا [فاطر: ٦] .
Bu mülahazayla [Fâtır: 6]'daki { لَكُمْ عَدُوٌّ } ile { فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا } ifadeleri bir araya getirilmiştir.
وَالتَّعْبِيرُ عَنِ الْأَصْنَامِ بِضَمِيرِ جَمْعِ الْعُقَلَاءِ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّهُمْ دُونَ (فَإِنَّهَا) جَرْيٌ عَلَى غَالِبِ الْعِبَارَاتِ الْجَارِيَةِ بَيْنَهُمْ عَنِ الْأَصْنَامِ لِأَنَّهُمْ يَعْتَقِدُونَهَا مُدْرِكَةً.
{ فَإِنَّهُمْ } buyruğunda (فَإِنَّهَا) yerine putlar için akıl sahipleri çoğul zamirinin kullanılması, putların idrak sahibi olduğuna inandıkları için aralarında putlar hakkında cari olan yaygın ifadeler uyarıncadır.
وَجُمْلَةُ: أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مُفَرَّعَةٌ عَلَى جُمَلِ كَلَامِ الْقَوْمِ الْمُتَضَمِّنَةِ عِبَادَتَهُمُ الْأَصْنَامَ وَأَنَّهُمْ مُقْتَدُونَ فِي ذَلِكَ بِآبَائِهِمْ. فَالْفَاءُ فِي أَفَرَأَيْتُمْ لِلتَّفْرِيعِ
{ أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ } cümlesi, kavmin putlara taptıklarını ve bu hususta atalarına uyduklarını içeren sözlerinin cümlelerine dallandırılmıştır (tefri' edilmiştir). Dolayısıyla { أَفَرَأَيْتُمْ } kelimesindeki fâ tefri' içindir,
وَقَدَّمَ عَلَيْهَا هَمْزَةَ الِاسْتِفْهَامِ اتِّبَاعًا لِلِاسْتِعْمَالِ الْمَعْرُوفِ وَهُوَ صَدَارَةُ أَدَوَاتِ الِاسْتِفْهَامِ. وَفِعْلُ الرُّؤْيَةِ قَلْبِيٌّ.
ve soru edatlarının başta gelmesi kuralı olan bilinen kullanıma uyularak soru hemzesi onun önüne geçirilmiştir. Buradaki rü'yet (görme) fiili kalbîdir (bilme/düşünme anlamındadır).
وَمِثْلُ هَذَا التَّرْكِيبِ يُسْتَعْمَلُ فِي التَّنْبِيهِ عَلَى مَا يَجِبُ أَنْ يُعْلَمَ عَلَى إِرَادَةِ التَّعْجِيبِ مِمَّا يُعْلَمُ مِنْ شَأْنِهِ. وَلِذَلِكَ كَثُرَ إِرْدَافُهُ بِكَلَامٍ يُشِيرُ إِلَى شَيْءٍ مِنْ عَجَائِبِ أَحْوَالِ مَفْعُولِ الرُّؤْيَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى وَأَعْطى قَلِيلًا [النَّجْم: ٣٣، ٣٤] الْآيَةَ، وَمِنْهُ تَعْقِيبُ قَوْلِهِ
Bu tür bir terkip, bilinmesi gereken bir duruma, onun durumundan hayrete düşürülmesi maksadıyla dikkat çekmek için kullanılır. Bu sebeple, Yüce Allah'ın { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى وَأَعْطى قَلِيلًا } [Necm: 33-34] ayetinde olduğu gibi, rü'yet fiilinin mef'ûlünün şaşırtıcı hallerinden bir şeye işaret eden bir sözün bunun peşinden getirilmesi çokça görülür. Nitekim buradaki
هُنَا أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ بِقَوْلِهِ: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي.
{ أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ } ifadesinin hemen ardından { فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي } buyruğunun getirilmesi de bu kabildendir.
وَعُطِفَ آباؤُكُمُ عَلَى أَنْتُمْ لِزِيَادَةِ إِظْهَارِ قِلَّةِ اكْتِرَاثِهِ بِتِلْكَ الْأَصْنَامِ مَعَ الْعِلْمِ بِأَنَّ الْأَقْدَمِينَ عَبَدُوهَا فَتَضَمَّنَ ذَلِكَ إِبْطَالَ شُبْهَتِهِمْ فِي اسْتِحْقَاقِهَا الْعِبَادَةَ.
{ آباؤُكُمُ } kelimesi, önceki ataların da onlara taptığı bilinmesine rağmen bu putlara aldırış etmediğini daha da açıkça göstermek üzere { أَنْتُمْ } zamirine atfedilmiştir; böylece bu, onların putların ibadete layık olduğuna dair şüphelerini iptal etmeyi içermiştir.
وَوَصْفُ الْآبَاءِ بِالْأَقْدَمِيَّةِ إِيغَالٌ فِي قِلَّةِ الِاكْتِرَاثِ بِتَقْلِيدِهِمْ لِأَنَّ عُرْفَ الْأُمَمِ أَنَّ الْآبَاءَ كُلَّمَا تَقَادَمَ عَهْدُهُمْ كَانَ تَقْلِيدُهُمْ آكَدَ.
Babaların "daha önceki/eski" (akdemiyyet) sıfatıyla nitelenmesi, onları taklit etmeye aldırış etmemede ileri gitmektir; zira milletlerin örfünde, ataların devri ne kadar eskiye giderse onları taklit etmek o kadar pekişmiş olur.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي لِلتَّفْرِيعِ عَلَى مَا اقْتَضَتْهُ جُمْلَةُ: أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مِنَ التَّعْجِيبِ مِنْ شَأْنِ عِبَادَتِهِمْ إِيَّاهَا. وَيَجُوزُ جَعْلُ الرُّؤْيَةِ بَصَرِيَّةً لَهَا مَفْعُولٌ وَاحِدٌ وَجَعْلُ الِاسْتِفْهَامِ تَقْرِيرِيًّا وَالْكَلَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّنْبِيهِ لِشَيْءٍ يُرِيدُ الْمُتَكَلِّمُ الْحَدِيثَ عَنْهُ لِيَعِيَهُ السَّامِعُ حَقَّ الْوَعْيِ، أَوْ فَاءٌ فَصِيحَةٌ بِتَقْدِيرِ: إِنْ رَأَيْتُمُوهُمْ فَاعْلِمُوا أَنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي. وَهَذَا الْوَجْهُ أَظْهَرُ.
{ فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي } sözündeki fâ, { أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ } cümlesinin onların bu putlara tapma durumlarına hayret etmeyi gerektirmesi üzerine bir tefri' içindir. Görmenin tek mef'ûl alan gözle görme (basarî) olması, istifhamın takrîrî kılınması ve sözün, muhatabın hakkıyla kavraması için konuşanın hakkında konuşmak istediği bir şeye dikkat çekmek üzere kullanılmış olması veya fâ harfinin "Eğer onları gördüyseniz/biliyorsanız bilin ki onlar benim düşmanımdır" takdirinde fasîha olması da caizdir. Bu son vecih daha zahirdir.
وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ مُنْقَطِعٌ. وإِلَّا بِمَعْنى (لَكِن) إِذا كَانَ رَبُّ الْعَالَمِينَ غَيْرَ مَشْمُولٍ لِعِبَادَتِهِمْ إِذِ الظَّاهِرُ أَنَّهُمْ مَا كَانُوا يَعْتَرِفُونَ بِالْخَالِقِ وَلَمْ يَكُونُوا يَجْعَلُونَ آلِهَتَهُمْ شُرَكَاءَ لِلَّهِ كَمَا هُوَ حَالُ مُشْرِكِي الْعَرَبِ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا [الْأَنْبِيَاء: ٦٣] فَهُوَ الصَّنَمُ الْأَعْظَمُ عِنْدَهُمْ، وَإِلَى قَوْلِهِ: قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ [الْأَنْعَام: ٨٠] . وَيَظْهَرُ أَنَّ الْكَلْدَانِيِّينَ (قَوْمَ إِبْرَاهِيمَ) لَمْ يَكُونُوا يُؤْمِنُونَ بِالْخَالِقِ الَّذِي لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ. وَكَانَ أَعْظَمُ الْآلِهَةِ عِنْدَهُمْ هُوَ كَوْكَبَ الشَّمْسِ وَالصَّنَمُ الَّذِي يُمَثِّلُ الشَّمْسَ هُوَ (بَعْلُ) ، فَوَظِيفَةُ الْأَصْنَامِ عِنْدهم تَدْبِير شؤون النَّاسِ فِي حَيَاتِهِمْ. وَأَمَّا الْإِيجَادُ وَالْإِعْدَامُ فَكَانُوا مِنَ الَّذِينَ يَقُولُونَ وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ [الجاثية: ٢٤] وَأَنَّ الْإِيجَادَ مِنْ أَعْمَالِ التَّنَاسُلِ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ عَنْ سِرِّ تَكْوِينِ تِلْكَ النُّظُمِ الْحَيَوَانِيَّةِ وَإِيدَاعِهَا فِيهَا. وَقَدْ يَكُونُونَ مُعْتَرِفِينَ بِرَبّ عَظِيم خَالق لِلْأَكْوَانِ وَإِنَّمَا جَعَلُوا الْأَصْنَامَ شُرَكَاءَ لَهُ فِي التَّصَرُّفِ فِي
{ إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ } sözündeki istisna munkatı'dır. Âlemlerin Rabbi onların ibadetine dahil değilse { إِلَّا }, "lakin/fakat" anlamındadır; zira zahir olan, onların Yaratıcı'yı kabul etmedikleri ve Arap müşriklerinin durumunda olduğu gibi putlarını Allah'a ortaklar kılmadıklarıdır. Nitekim Yüce Allah'ın { قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا } [Enbiyâ: 63] buyruğuna bakmaz mısın? O, onların katındaki en büyük put idi; keza { قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ } [En'âm: 80] buyruğuna da bakılmaz mı? Anlaşılan o ki Keldânîler (İbrâhim'in kavmi), gözlerin idrak edemediği bir Yaratıcı'ya inanmıyorlardı. Onların katındaki en büyük ilah güneş gezegeniydi ve güneşi temsil eden put da "Baal" idi. Onlara göre putların görevi insanların hayatlarındaki işlerini idare etmekti. Var etme ve yok etmeye gelince; onlar { وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ } [Câsiye: 24] diyenlerdendi ve var oluşun üreme işlerinden kaynaklandığını düşünüyor, o canlılık nizamlarının yaratılış ve onların içine yerleştiriliş sırrından gafil bulunuyorlardı. Belki de kâinatı yaratan yüce bir Rabbi kabul ediyorlar ve sadece putları
نِظَامِ تِلْكَ الْمَخْلُوقَاتِ كَمَا كَانَ حَالُ الْإِشْرَاكِ فِي الْعَرَبِ فَيَكُونُ الِاسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلًا لِأَنَّ اللَّهَ مِنْ جُمْلَةِ مَعْبُودِيهِمْ، أَيْ إِلَّا الرَّبَّ الَّذِي خَلَقَ الْعَوَالِمَ. وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ أَصْنَامِ قَوْمِ إِبْرَاهِيمَ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ. وَانْظُرْ مَا يَأْتِي فِي سُورَة العنكبوت.
bu mahlukatın nizamındaki tasarrufta O'na ortaklar kılıyorlardı ki bu da Araplardaki şirk durumuna benzer. Bu durumda istisna muttasıl olur; zira Allah onların ibadet ettikleri varlıklar arasındadır, yani "âlemleri yaratan Rab müstesna" demek olur. İbrâhim kavminin putlarının zikri Enbiyâ Suresi'nde geçmişti. Ankebût Suresi'nde gelecek olanlara da bakınız.
[٧٨- ٨٢]
[78-82]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ٧٨ إِلَى ٨٢]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 78-82]
الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ (٧٨) وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ (٧٩) وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ (٨٠) وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ (٨١) وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ (٨٢)
{ الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ (٧٨) وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ (٧٩) وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ (٨٠) وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ (٨١) وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ (٨٢) } “Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O’dur. Beni yediren ve içiren O’dur. Hastalandığım zaman bana şifa veren O’dur. Beni öldürecek, sonra diriltecek olan O’dur. Hesap gününde hatalarımı bağışlayacağını umduğum da O’dur.”
الْأَظْهَرُ أَنَّ الْمَوْصُولَ فِي مَوْضِعِ نَعْتٍ لِ رَبَّ الْعالَمِينَ [الشُّعَرَاء: ٧٧] وَأَنَّ فَهُوَ يَهْدِينِ عَطْفٌ عَلَى الصِّلَةِ مُفَرَّعٌ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ هُوَ الْخَالِقُ فَهُوَ الْأَوْلَى بِتَدْبِيرِ مَخْلُوقَاتِهِ دُونَ أَنْ يَتَوَلَّاهَا غَيْرُهُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَوْصُولُ مُبْتَدَأً مُسْتَأْنَفًا بِهِ وَيَكُونَ فَهُوَ يَهْدِينِ خَبَرًا عَنْ الَّذِي. وَزِيدَتِ الْفَاءُ فِي الْخَبَرِ لِمُشَابَهَةِ الْمَوْصُولِ لِلشَّرْطِ. وَعَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ فَفِي الْمَوْصُولِيَّةِ إِيمَاءٌ إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْخَبَرِ وَهُوَ الِاسْتِدْرَاكُ بِالِاسْتِثْنَاءِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ [الشُّعَرَاء: ٧٧] ، أَيْ ذَلِكَ هُوَ الَّذِي أُخْلِصُ لَهُ لِأَنَّهُ خَلَقَنِي كَقَوْلِهِ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى: إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الْأَنْعَام: ٧٩] .
Zahir olan, mevsûlün { رَبَّ الْعالَمِينَ } [Şuarâ: 77] lafzının sıfatı konumunda olması ve { فَهُوَ يَهْدِينِ } cümlesinin sıla cümlesine matuf ve ondan dallandırılmış olmasıdır; zira yaratan O olduğuna göre, başkası değil, yarattıklarını idare etmeye en layık olan da O'dur. Mevsûlün yeni bir başlangıçla (müste'nefe) mübteda olması, { فَهُوَ يَهْدِينِ } ifadesinin de { الَّذِي } mevsûlünün haberi olması caizdir. Habere fâ harfi, mevsûlün şarta benzemesinden ötürü fazladan getirilmiştir. Her iki ihtimale göre de mevsûliyette haberin bina edilme yönüne, yani { إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ } [Şuarâ: 77] buyruğundaki istisna ile yapılan istidrake bir ima vardır; yani "Beni yarattığı için yalnızca O'na ihlasla yönelirim" demektir; nitekim diğer ayetteki { إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } [En'âm: 79] ifadesinde olduğu gibidir.
وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ فِي قَوْلِهِ: فَهُوَ يَهْدِينِ دُونَ أَنْ يَقُولَ:
{ فَيَهْدِينِ } demek yerine { فَهُوَ يَهْدِينِ } buyruğunda müsnedün ileyhin fiilî haberin önüne geçirilmesi;
فَيَهْدِينِ، لِتَخْصِيصِهِ بِأَنَّهُ مُتَوَلِّي الْهِدَايَةِ دُونَ غَيْرِهِ لِأَنَّ الْمَقَامَ لِإِبْطَالِ اعْتِقَادِهِمْ تَصَرُّفَ أَصْنَامَهُمْ بِالْقَصْرِ الْإِضَافِيِّ، وَهُوَ قَصْرُ قَلْبٍ. وَلَيْسَ الضَّمِيرُ ضَمِيرَ فَصْلٍ لِأَنَّ ضَمِيرَ الْفَصْلِ لَا يَقَعُ بَعْدَ الْعَاطِفِ.
başkasının değil sadece O'nun hidayeti üstlenen olduğunu tahsis etmek içindir; zira buradaki makam, putlarının tasarruf sahibi olduğuna dair inançlarını izâfî hasr (kasr-ı kalb) yoluyla iptal etme makamıdır. Buradaki zamir zamir-i fasl değildir; çünkü zamir-i fasl atıf edatından sonra gelmez.
وَالتَّعْبِيرُ بِالْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: يَهْدِينِ لِأَنَّ الْهِدَايَةَ مُتَجَدِّدَةٌ لَهُ. وَجُعِلَ فِعْلُ الْهِدَايَةِ مُفَرَّعًا بِالْفَاءِ عَلَى فِعْلِ الْخَلْقِ لِأَنَّهُ مُعَاقِبٌ لَهُ لِأَنَّ الْهِدَايَةَ بِهَذَا الْمَعْنَى مِنْ مُقْتَضَى الْخَلْقِ لِأَنَّهَا نَاشِئَةٌ عَنْ خَلْقِ الْعَقْلِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى [طه:
{ يَهْدِينِ } ifadesinde muzâri (şimdiki/geniş zaman) fiiliyle ifade edilmesi, hidayetin onun için sürekli yenilenmesinden dolayıdır. Hidayet fiilinin yaratma fiiline fâ ile dallandırılması, onun hemen peşinden gelmesi sebebiyledir; zira bu anlamdaki hidayet yaratmanın bir gereğidir, çünkü aklın yaratılmasından neşet etmektedir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى } [Tâhâ:
٥٠] . وَالْمُرَادُ بِالْهِدَايَةِ الدَّلَالَةُ عَلَى طُرُقِ الْعِلْمِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ [الْبَلَد: ١٠] فَيَكُونُ الْمَعْنَى: الَّذِي خَلَقَنِي جَسَدًا وَعَقْلًا. وَمِنَ الْهِدَايَةِ الْمَذْكُورَةِ دَفْعُ وَسَاوِسِ الْبَاطِلِ عَنِ الْعَقْلِ حَتَّى يَكُونَ إِعْمَالُ النَّظَرِ مَعْصُومًا مِنَ الْخَطَأِ.
50]. Hidayetten kasıt, Yüce Allah'ın { وَهَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ } [Beled: 10] buyruğunda olduğu gibi ilim yollarına kılavuzluk etmektir; böylece mana "Beni beden ve akıl olarak yaratan" şeklinde olur. Zikredilen hidayetten biri de akıl yürütmenin hatadan korunmuş olması için bâtıl vesveselerin akıldan defedilmesidir.
وَالْقَوْلُ فِي تَقْدِيمِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ، وَقَوْلِهِ: فَهُوَ يَشْفِينِ كَالْقَوْلِ فِي سَابِقِهِمَا لِلرَّدِّ عَلَى زَعْمِهِمْ أَنَّ الْأَصْنَامَ تُقَدِّرُ لَهُمْ تَيْسِيرَ مَا يَأْكُلُونَ وَمَا يَشْرَبُونَ وَبِهَا بُرْؤُهُمْ إِذَا مَرِضُوا، وَلَيْسَا بِضَمِيرَيْ فَصْلٍ أَيْضًا.
{ وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ } ve { فَهُوَ يَشْفِينِ } buyruklarında müsnedün ileyhin fiilî haberin önüne geçirilmesine dair açıklama, putların yiyip içtikleri şeyleri kolaylaştırmayı takdir ettiği ve hastalandıklarında şifalarının putlar sayesinde olduğu yönündeki iddialarını reddetmek üzere, kendilerinden önceki ifadeye dair açıklama gibidir; ayrıca bu zamirler de zamir-i fasl değildir.
وَعُطِفَ إِذا مَرِضْتُ عَلَى يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ حِينَ قَالَ ذَلِكَ مَرِيضًا فَإِنَّ إِذا تُخَلِّصُ الْفِعْلَ بَعْدَهَا لِلْمُسْتَقْبَلِ، أَيْ إِذَا طَرَأَ عَلَيَّ مَرَضٌ.
{ إِذا مَرِضْتُ } ifadesi { يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ } fiillerine atfedilmiştir; zira o, bunu söylediği sırada hasta değildi, çünkü { إِذا } edatı kendisinden sonraki fiili geleceğe has kılar; yani "Bana bir hastalık arız olduğunda" demektir.
وَفِي إِسْنَادِهِ فِعْلَ الْمَرَضِ إِلَى نَفْسِهِ تَأَدُّبٌ مَعَ اللَّهِ رَاعَى فِيهِ الْإِسْنَادَ إِلَى الْأَسْبَابِ الظَّاهِرَةِ فِي مَقَامِ الْأَدَبِ، فَأَسْنَدَ إِحْدَاثَ الْمَرَضِ إِلَى ذَاتِهِ وَلِأَنَّهُ الْمُتَسَبِّبُ فِيهِ، فَأَمَّا قَوْلُهُ:
Hastalık fiilini kendi nefsine isnad etmesinde Allah'a karşı bir edep vardır; burada edep makamında zahirî sebeplere isnad etmeyi gözetmiş, böylece hastalığın meydana gelmesini bizzat kendi nefsine ve hastalığa sebep olanın kendisi olmasına isnad etmiştir. Şu buyruğuna gelince:
وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ فَلَمْ يَأْتِ فِيهِ بِمَا يَقْتَضِي الْحَصْرَ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ الْأَصْنَامَ تُمِيتُ بَلْ عَمَلُ الْأَصْنَامِ قَاصِرٌ عَلَى الْإِعَانَةِ أَوِ الْإِعَاقَةِ فِي أَعْمَالِ النَّاسِ فِي حَيَاتِهِمْ. فَأَمَّا الْمَوْتُ فَهُوَ مِنْ فِعْلِ الدَّهْرِ وَالطَّبِيعَةِ إِنْ كَانُوا دَهْرِيِّينَ وَإِنْ كَانُوا يَعْلَمُونَ أَنَّ
{ وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ } ifadesinde ise hasr (kısıtlama) gerektiren bir lafız getirmemiştir; çünkü onlar putların öldürdüğünü iddia etmiyorlardı, bilakis putların işi insanların hayatlarındaki işlerinde yardım etmek veya engel olmaktan ibaretti. Ölüme gelince; şayet Dehrî (materyalist) iseler bu zamanın (dehr) ve tabiatın fiilidir; yok eğer
الْخَلْقَ وَالْإِحْيَاءَ وَالْإِمَاتَةَ لَيست من شؤون الْأَصْنَامِ وَأَنَّهَا مِنْ فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا يَعْتَقِدُ الْمُشْرِكُونَ مِنَ الْعَرَبِ فَظَاهِرٌ.
yaratmanın, diriltmenin ve öldürmenin putların işlerinden olmadığını ve Arap müşriklerinin inandığı gibi bunların Yüce Allah'ın fiili olduğunu biliyor idiyseler, [hasr getirilmemesinin sebebi] açıktır.
وَتَكْرِيرُ اسْمِ الْمَوْصُولِ فِي الْمَوَاضِعِ الثَّلَاثَةِ مَعَ أَنَّ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ تُعْطَفَ الصِّلَتَانِ عَلَى الصِّلَةِ الْأُولَى لِلِاهْتِمَامِ بِصَاحِبِ تِلْكَ الصِّلَاتِ الثَّلَاثِ لِأَنَّهَا نَعْتٌ عَظِيمٌ لِلَّهِ تَعَالَى فَحَقِيقٌ أَنْ يُجْعَلَ مُسْتَقِلًّا بِدَلَالَتِهِ.
Zahir olan kural iki sılanın ilk sılaya atfedilmesi iken, bu üç yerde ism-i mevsûlün tekrar edilmesi, bu üç sılanın sahibine verilen önemden ötürüdür; zira bunlar Yüce Allah için pek yüce birer sıfattır, dolayısıyla delaleti bakımından müstakil kılınmaya layıktır.
وَأَطْلَقَ عَلَى رَجَاءِ الْمَغْفِرَةِ لَفْظَ الطَّمَعِ تَوَاضُعًا لِلَّهِ تَعَالَى وَمُبَاعَدَةً لِنَفْسِهِ عَنْ هَاجِسِ اسْتِحْقَاقِهِ الْمَغْفِرَةَ وَإِنَّمَا طَمَعَ فِي ذَلِكَ لِوَعْدِ اللَّهِ بِذَلِكَ.
Yüce Allah'a karşı bir tevazu olarak ve mağfireti hak ettiği vehminden nefsini uzak tutmak için bağışlanma umudunu "tame'" (طمع / arzu, umut) lafzıyla ifade etmiştir. Oysa o, buna ancak Allah'ın bu yöndeki vaadinden dolayı ümit beslemiştir.
وَالْخَطِيئَةُ: الذَّنب. يُقَال: خطىء إِذَا أَذْنَبَ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ فِي الْبَقَرَةِ [٥٨] . وَالْمَقْصُودُ فِي لِسَانِ الشَّرَائِعِ: مُخَالَفَةُ مَا أَمَرَ بِهِ الشَّرْعُ. وَإِذْ قَدْ كَانَ إِبْرَاهِيمُ حِينَئِذٍ نَبِيئًا وَالْأَنْبِيَاءُ مَعْصُومُونَ مِنَ الذُّنُوبِ كَبِيرِهَا وَصَغِيرِهَا فَالْخَطِيئَةُ مِنْهُمْ هِيَ مُخَالَفَةُ مُقْتَضَى الْمَقَامِ النَّبَوِيِّ.
Hati'e (خَطِيئَةُ), günah demektir. Günah işlediğinde "ha-tı-e" (خطىء) denilir. Bu kelime daha önce Bakara [58]'deki { نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ } “sizin günahlarınızı bağışlayalım” buyruğunda geçmişti. Şeriatların lisanında kastedilen ise şeriatın emrettiği şeyin hilafına davranmaktır. İbrahim o sırada bir peygamber olduğuna ve peygamberler de büyük ve küçük günahlardan masum bulunduklarına göre, onların hatası peygamberlik makamının gereğine aykırı düşen [zelle] kabilinden durumlardır.
وَالْمَغْفِرَةُ: الْعَفْوُ عَنِ الْخَطَايَا، وَإِنَّمَا قَيَّدَهُ بِ يَوْمَ الدِّينِ لِأَنَّهُ الْيَوْمُ الَّذِي يَظْهَرُ فِيهِ أَثَرُ الْعَفْوِ، فَأَمَّا صُدُورُ الْعَفْوِ مِنَ اللَّهِ لِمِثْلِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فَفِي الدُّنْيَا، وَقَدْ يَغْفِرُ خَطَايَا بَعْضِ الْخَاطِئِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بَعْدَ الشَّفَاعَةِ.
Mağfiret, hataları affetmektir. Bunu { يَوْمَ الدِّينِ } “hesap günü” ile kayıtlamıştır; çünkü affın eserinin zahir olacağı gün odur. Yoksa İbrahim aleyhisselâm gibi zatlar için Allah'tan affın sâdır olması dünyadadır. Kimi günahkârların hatalarını ise [Allah] kıyamet günü şefaatten sonra bağışlayabilir.
وَيَوْمُ الدِّينِ: هُوَ يَوْمُ الْجَزَاءِ، وَهَذَا الْكَلَامُ خَبَرٌ يَتَضَمَّنُ تَعْرِيضًا بِالدُّعَاءِ. وَقَدْ أَشَارَ فِي هَذِهِ النُّعُوتِ إِلَى مَا هُوَ مِنْ تَصَرُّفَاتِ اللَّهِ فِي الْعَالَمِ الْحِسِّيِّ بِحَيْثُ لَا يَخْفَى عَنْ أَحَدٍ قَصْدًا لِاقْتِصَاصِ إِيمَانِ الْمُشْرِكِينَ إِنْ رَامُوا الِاهْتِدَاءَ.
Yevmü'd-dîn (يَوْمُ الدِّينِ), ceza [ve mükâfat] günüdür. Bu söz, zımnında dua barındıran bir haberdir. Müşriklerin -şayet doğru yolu bulmak isterlerse- iman etmelerini sağlamak maksadıyla, bu sıfatlarda Allah'ın hissî âlemdeki hiç kimseden gizli kalmayacak tasarruflarına işaret etmiştir.
وَفِي تِلْكَ النُّعُوتِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهَا مُهَيِّئَاتٌ لِلْكَمَالِ النَّفْسَانِيِّ فَقَدْ جَمَعَتْ كَلِمَاتِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ مَعَ دَلَالَتِهَا عَلَى انْفِرَادِ اللَّهِ بِالتَّصَرُّفِ فِي تِلْكَ الْأَفْعَالِ الَّتِي هِيَ أَصْلُ أَطْوَارِ الْخَلْقِ الْجُسْمَانِيِّ دَلَالَةً أُخْرَى عَلَى جَمِيعِ أُصُولِ النِّعَمِ مِنْ أَوَّلِ الْخَلْقِ إِلَى الْخَلْقِ الثَّانِي وَهُوَ الْبَعْثُ، فَذَكَرَ خَلْقَ الْجَسَدِ وَخَلْقَ الْعَقْلِ وَإِعْطَاءَ مَا بِهِ بَقَاءُ الْمَخْلُوقِ وَهُوَ الْغِذَاءُ وَالْمَاءُ، وَمَا يَعْتَرِي الْمَرْءَ مِنَ اخْتِلَالِ الْمِزَاجِ وَشِفَائِهِ، وَذَكَرَ الْمَوْتَ الَّذِي هُوَ خَاتِمَةُ الْحَيَاةِ الْأُولَى، وَأَعْقَبَهُ بِذِكْرِ الْحَيَاةِ الثَّانِيَةِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الْمَوْتَ حَالَةٌ لَا يَظْهَرُ كَوْنُهَا نِعْمَةً إِلَّا بِغَوْصِ فِكْرٍ وَلَكِنَّ وَرَاءَهُ حَيَاةٌ هِيَ نِعْمَةٌ لَا مَحَالَةَ لِمَنْ شَاءَ أَنْ تَكُونَ لَهُ نِعْمَةٌ.
Bu sıfatlarda, onların ruhî kemale hazırlayıcı olduğuna dair bir işaret vardır. İbrahim aleyhisselâm'ın sözleri, cismanî yaratılışın evrelerinin aslı olan fiillerde tasarrufun sadece Allah'a ait olduğuna delalet etmesinin yanı sıra, ilk yaratılıştan ikinci yaratılış olan dirilişe kadar tüm nimetlerin asıllarına da ayrı bir delalet içermiştir. Böylece bedenin yaratılmasını, aklın yaratılmasını, yaratılanın bekasını sağlayan gıda ve suyun verilmesini, insanın başına gelen mizaç bozulmasını ve şifasını zikretmiş; ilk hayatın sonu olan ölümü anmış ve ardından ikinci hayatı zikretmiştir. Bu da ölümün, ancak derin bir tefekkürle nimet olduğu anlaşılan bir durum olduğuna, fakat onun arkasında, nimet olmasını dileyen kimse için muhakkak bir nimet olan bir hayat bulunduğuna işaret etmek içindir.
وَحُذِفَتْ يَاءَاتُ الْمُتَكَلِّمِ مِنْ يَهْدِينِ، ويَسْقِينِ، ويَشْفِينِ، ويُحْيِينِ لِأَجْلِ التَّخْفِيفِ وَرِعَايَةِ الْفَاصِلَةِ لِأَنَّهَا يُوقَفُ عَلَيْهَا، وَفَوَاصِلُ هَذِهِ السُّورَةِ أَكْثَرُهَا بِالنُّونِ السَّاكِنَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ
{ يَهْدِينِ } , { ويَسْقِينِ } , { ويَشْفِينِ } ve { ويُحْيِينِ } lafızlarındaki mütekellim yâ'ları hafifletmek ve üzerlerinde vakıf yapıldığı için ayet sonu uyumunu (fasılayı) gözetmek amacıyla hazfedilmiştir; zira bu surenin fasılalarının çoğu sâkin nûn iledir. Nitekim
ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ [الشُّعَرَاء: ١٤] فِي قِصَّةِ مُوسَى الْمُتَقَدّمَة.
bu husus, Musa'nın geçen kıssasında yer alan [Şuarâ 14]'teki { فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ } “beni öldürmelerinden korkuyorum” buyruğunda geçmişti.
[٨٣- ٨٩]
[83-89]
[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ٨٣ إِلَى ٨٩]
[ŞUARÂ SURESİ (26): 83-89. AYETLER]
رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (٨٣) وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ (٨٤) وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ (٨٥) وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ (٨٦) وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ (٨٧)
{ رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (٨٣) وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ (٨٤) وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ (٨٥) وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ (٨٦) وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ (٨٧) } “Rabbim! Bana bir hikmet bahşet ve beni salihlere kat. Sonrakiler arasında benim için bir doğruluk lisanı (güzel bir yâd) kıl. Beni Naim cennetinin varislerinden eyle. Babamı da bağışla; çünkü o sapıklardandır. (İnsanların) diriltilecekleri gün beni utandırma!”
يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ (٨٨) إِلاَّ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٩)
{ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ (٨٨) إِلاَّ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٩) } “O gün ki ne mal fayda verir ne de oğullar! Meğer ki Allah'a selim bir kalp ile gelen kimse ola.”