Binûn

26- Şuarâ Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لَمَّا كَانَ آخِرُ مَقَالِهِ فِي الدَّعْوَةِ إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ مُتَضَمِّنًا دُعَاءً بِطَلَبِ الْمَغْفِرَةِ تَخَلَّصَ مِنْهُ إِلَى الدُّعَاءِ بِمَا فِيهِ جَمْعُ الْكَمَالِ النَّفْسَانِيِّ بِالرِّسَالَةِ وَتَبْلِيغِ دَعْوَةِ الْخَلْقِ إِلَى اللَّهِ فَإِنَّ الْحُجَّةَ الَّتِي قَامَ بِهَا فِي قَوْمِهِ بِوَحْيٍ مِنَ اللَّهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ [الْأَنْعَام: ٨٣] فَكَانَ حِينَئِذٍ فِي حَالِ قُرْبٍ مِنَ اللَّهِ. وَجَهَرَ بِذَلِكَ فِي ذَلِكَ الْجَمْعِ لِأَنَّهُ عَقِبَ الِانْتِهَاءِ مِنْ أَقْدَسِ وَاجِبٍ وَهُوَ الدَّعْوَةُ إِلَى الدِّينِ، فَهُوَ

Hak dine davet hususundaki sözlerinin sonu mağfiret talebini içeren bir dua olunca, buradan risaletle ruhî kemali bir araya getirmeyi ve yaratılmışlara Allah'ın davetini tebliğ etmeyi içeren duaya intikal etti. Çünkü kavmine karşı ortaya koyduğu delil, Yüce Allah'ın: { وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ } [En'âm 83] “İşte bu, kavmine karşı İbrahim'e verdiğimiz delilimizdir” buyurduğu üzere Allah'tan gelen bir vahiyle idi. Dolayısıyla o sırada Allah'a yakınlık hâlindeydi. Bunu o topluluk içinde açıktan yapması, en kutsal vazife olan dine daveti bitirmesinin hemen ardından gerçekleştiği içindir. Zira o,

ابْتِهَالٌ أَرْجَى لِلْقَبُولِ كَالدُّعَاءِ عَقِبَ الصَّلَوَاتِ وَعِنْدَ إِفْطَارِ الصَّائِمِ وَدُعَاءِ يَوْمِ عَرَفَةَ وَالدُّعَاءِ عِنْدَ الزَّحْفِ، وَكُلُّهَا فَرَاغٌ مِنْ عِبَادَاتٍ. وَنَظِيرُ ذَلِكَ دُعَاؤُهُ عِنْدَ الِانْتِهَاءِ مِنْ بِنَاءِ أَسَاسِ الْكَعْبَةِ الْمَحْكِيِّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ إِلَى قَوْلِهِ: رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ إِلَى إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ [الْبَقَرَة: ١٢٧- ١٢٩] وَابْتَدَأَ بِنَفْسِهِ فِي أَعْمَالِ هَذَا الدِّينِ كَمَا قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ مُوسَى ﵇: وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ [الْأَعْرَاف: ١٤٣] ، وَكَمَا أُمِرَ رَسُولُهُ مُحَمَّدٌ ﷺ إِذْ قَالَ: وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ [الزمر: ١٢] .

namazların ardından, oruçlunun iftar vaktinde, Arefe günü ve orduların karşılaştığı anda yapılan dualar gibi kabule en lâyık bir niyazdır; bunların tümü de ibadetlerin tamamlanması akabindedir. Bunun bir benzeri, Kâbe'nin temellerini bitirdiğinde yaptığı ve Yüce Allah'ın şu buyruğunda nakledilen duasıdır: { وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ } [âyetinden] { رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ } ve { إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } [âyetine kadar] [Bakara 127-129]. Bu dinin amellerinde bizzat kendisinden başlamıştır; nitekim Yüce Allah Musa aleyhisselâm'dan naklen: { وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ } [A'râf 143] “Ve ben inananların ilkiyim” buyurmuş ve Resulü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e de şöyle buyurması emredilmiştir: { وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ } [Zümer 12] “Ve bana müslümanların ilki olmam emredildi.”

وَلِلْأَوَّلِيَّاتِ فِي الْفَضَائِلِ مَرْتَبَةٌ مَرْغُوبَةٌ، قَالَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ «أَنَا أَوَّلُ مَنْ رَمَى بِسَهْمٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ» . وَبِضِدِّ ذَلِك أوليات المساويء

Faziletlerde ilk olmanın rağbet edilen bir mertebesi vardır; Sa'd b. Ebî Vakkas: «Ben Allah yolunda ilk ok atan kişiyim» demiştir. Kötülüklerde ilk olmak ise bunun tam zıddıdır;

فَفِي الْحَدِيثِ: «مَا مِنْ نَفْسٍ تُقْتَلُ ظُلْمًا إِلَّا كَانَ عَلَى ابْنِ آدَمَ الْأَوَّلِ كِفْلٌ مِنْ دَمِهَا ذَلِكَ لِأَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ سَنَّ الْقَتْلَ»

nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «Zulümle öldürülen hiçbir can yoktur ki, onun kanından Âdem'in ilk oğluna bir pay ayrılmasın. Çünkü o, öldürme çığırını ilk açandır.»

. وَقَدْ قَابَلَ إِبْرَاهِيمُ فِي دُعَائِهِ النِّعَمَ الْخَمْسَ الَّتِي أَنْعَمَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْهِ الْمَذْكُورَةَ فِي قَوْلِهِ:

İbrahim duasında, Allah'ın kendisine bahşettiği ve şu buyruğunda zikredilen beş nimete:

الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ إِلَى قَوْلِهِ: يَوْمَ الدِّينِ [الشُّعَرَاء: ٧٨- ٨٢] الرَّاجِعَةَ إِلَى مَوَاهِبَ حِسِّيَّةٍ بِسُؤَالِ خَمْسِ نِعَمٍ رَاجِعَةٍ إِلَى الْكَمَالِ النَّفْسَانِيِّ كَمَا أَوْمَأَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ: إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ وَأَقْحَمَ بَيْنَ طَلَبَاتِهِ سُؤَالَهُ الْمَغْفِرَةَ لِأَبِيهِ لِأَنَّ ذَلِكَ دَاخِلٌ فِي قَوْلِهِ: وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ.

{ الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ } [ayetinden] { يَوْمَ الدِّينِ } [ayetine kadar] [Şuarâ 78-82] -ki bunlar hissî ihsanlara racidir- { إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } buyruğunun işaret ettiği üzere ruhî kemale raci olan beş nimet talep ederek mukabelede bulunmuştur. İsteklerinin arasına babası için mağfiret dileğini de sıkıştırmıştır; zira bu, { وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ } buyruğunun kapsamına girmektedir.

فَابْتِدَاءُ دُعَائِهِ بِأَنْ يعْطى حكما. وَالْحكم: هُوَ الْحِكْمَةُ وَالنُّبُوءَةُ، قَالَ تَعَالَى عَنْ يُوسُفَ: آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً [الْقَصَص: ١٤] أَيِ النُّبُوءَةَ، وَقَدْ كَانَ إِبْرَاهِيمُ حِينَ دَعَا نَبِيئًا فَلِذَلِكَ كَانَ السُّؤَالُ طَلَبًا لِلِازْدِيَادِ لِأَنَّ مَرَاتِبَ الْكَمَالِ لَا حَدَّ لَهَا بِأَنْ يُعْطَى الرِّسَالَةَ مَعَ

Duasının başlangıcı kendisine bir "hüküm" verilmesi talebiyledir. Hüküm: hikmet ve nübüvvettir. Yüce Allah Yusuf hakkında: { آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً } [Kasas 14] “Ona hüküm ve ilim verdik” yani nübüvvet verdik buyurmuştur. İbrahim dua ettiği sırada zaten peygamber idi; bu yüzden bu talep bir ziyadeleşme isteğidir, zira kemal mertebelerinin sonu yoktur. Bu da nübüvvetle birlikte

النُّبُوءَةِ أَوْ يُعْطَى شَرِيعَةً مَعَ الرِّسَالَةِ، أَوْ سَأَلَ الدَّوَامَ عَلَى ذَلِكَ.

kendisine risalet verilmesi veya risaletle birlikte bir şeriat bahşedilmesi yahut da bu hâl üzere devamlılığın istenmesidir.

ثُمَّ ارْتَقَى فَطَلَبَ إِلْحَاقَهُ بِالصَّالِحِينَ. وَلَفْظُ الصَّالِحِينَ يَعُمُّ جَمِيعَ الصَّالِحِينَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَالْمُرْسَلِينَ، فَيَكُونُ قَدْ سَأَلَ بُلُوغَ دَرَجَاتِ الرُّسُلِ أُولِي الْعَزْمِ نُوحٍ وَهُودٍ وَصَالِحٍ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ فَجَعَلَ الصَّالِحِينَ آخِرًا لِأَنَّهُ يَعُمُّ، فَكَانَ تَذْيِيلًا.

Sonra daha da yükselerek kendisini salihlere katmasını istedi. "Salihler" lafzı, peygamberler ve elçilerden olan bütün salihleri kapsar. Dolayısıyla o, ulü'l-azm resuller olan Nuh, Hud ve Salih'in, şehitlerin ve salihlerin derecelerine ulaşmayı istemiş olmaktadır. Salihleri en sona bırakmıştır çünkü bu genel bir ifadedir, dolayısıyla bir fezleke (tezyîl) olmuştur.

ثُمَّ سَأَلَ بَقَاءَ ذِكْرٍ لَهُ حَسَنٍ فِي الْأُمَمِ وَالْأَجْيَالِ الْآتِيَةِ مِنْ بَعْدِهِ. وَهَذَا يَتَضَمَّنُ سُؤَالَ الدَّوَامِ وَالْخِتَامِ عَلَى الْكَمَالِ وَطَلَبَ نَشْرِ الثَّنَاءِ عَلَيْهِ وَهَذَا مَا تَتَغَذَّى بِهِ الرُّوحُ

Ardından, kendisinden sonra gelecek ümmetler ve nesiller arasında güzel bir yâdının kalmasını istedi. Bu istek, kemal üzere devamlılığı ve hüsn-i hâtimeyi istemeyi, hakkında övgünün yayılmasını talep etmeyi içerir. Bu da ruhun

مِنْ بَعْدِ مَوْتِهِ لِأَنَّ الثَّنَاءَ عَلَيْهِ يَسْتَعْدِي دُعَاءَ النَّاسِ لَهُ وَالصَّلَاةَ عَلَيْهِ وَالتَّسْلِيمَ جَزَاءً عَلَى مَا عَرَفُوهُ مِنْ زَكَاءِ نَفْسِهِ.

ölümünden sonra beslendiği şeydir; zira ona yönelik övgü, nefsindeki temizliği bildiklerinin bir karşılığı olarak insanların ona dua etmesini, salât ve selâm getirmesini celbeder.

وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ فِي ذُرِّيَّتِهِ أَنْبِيَاءَ وَرُسُلًا يَذْكُرُونَهُ وَتَذْكُرُهُ الْأُمَمُ التَّابِعَةُ لَهُمْ وَيَخْلُدُ ذِكْرُهُ فِي الْكُتُبِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: «قَالَ مَالِكٌ: لَا بَأْسَ أَنْ يُحِبَّ الرَّجُلُ أَنْ يُثْنَى عَلَيْهِ صَالِحًا وَيُرَى فِي عَمَلِ الصَّالِحِينَ إِذَا قَصَدَ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ وَهُوَ الثَّنَاءُ الصَّالِحُ» ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:

Nitekim Allah onun zürriyetinden kendisini anan peygamberler ve elçiler kılmış, onlara tâbi olan ümmetler de onu anmış ve onun yâdı kitaplarda ebedîleşmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: «İmam Mâlik: 'Kişinin, Allah rızasını kastettiği takdirde hayırla yâd edilmeyi ve salihlerin ameli içinde görülmeyi arzu etmesinde bir beis yoktur; işte bu salih bir övgüdür' demiştir.» Yüce Allah da şöyle buyurmuştur:

وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي [طه: ٣٩] ، وَهِيَ رِوَايَةُ أَشْهَبَ عَنْ مَالِكٍ ﵀. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى هَذَا مُشْبَعًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ [٧٤] .

{ وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي } [Tâhâ 39] “Sana kendimden bir sevgi bıraktım.” Bu, Eşheb'in Mâlik rahimehullâh'tan rivayetidir. Buna dair etraflı açıklama, Furkan Suresi'ndeki { وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً } [74] âyetinde geçmişti.

وَاللِّسَانُ مُرَادٌ بِهِ الْكَلَامُ مِنْ إِطْلَاقِ اسْمِ الْآلَةِ عَلَى مَا يَتَقَوَّمُ بِهَا. وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ:

Lisan (لسان) ile kastedilen sözdür; bu, aletin isminin onunla gerçekleşen şeye ıtlak edilmesi kabîlindendir. Şuradaki lâm harfi:

لِي تَقْتَضِي أَنَّ الذِّكْرَ الْحَسَنَ لِأَجْلِهِ فَهُوَ ذِكْرُهُ بِخَيْرٍ. وَإِضَافَةُ لِسانَ إِلَى صِدْقٍ مِنْ إِضَافَةِ الْمَوْصُوفِ إِلَى الصِّفَةِ، فَفِيهِ مُبَالَغَةُ الْوَصْفِ بِالْمَصْدَرِ، أَيْ لِسَانًا صَادِقًا.

{ لِي } “benim için” ifadesindeki [lâm], güzel yâdın onun lehine olmasını gerektirir; dolayısıyla bu, onun hayırla anılmasıdır. { لِسانَ } kelimesinin { صِدْقٍ } kelimesine izafeti, mevsûfun sıfata izafetindendir; bunda mastarla nitelemede mübalağa vardır, yani "dosdoğru/sadık bir lisan" demektir.

وَالصِّدْقُ هُنَا كِنَايَةٌ عَنِ الْمَحْبُوبِ الْمَرْغُوبِ فِيهِ لِأَنَّهُ يُرْغَبُ فِي تَحَقُّقِهِ وَوُقُوعِهِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ. وَسَأَلَ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُسْتَحِقِّينَ الْجَنَّةَ خَالِدًا فَاسْتُعِيرَ اسْمُ الْوَرَثَةِ إِلَى أَهْلِ الِاسْتِحْقَاقِ لِأَنَّ الْوَارِثَ يَنْتَقِلُ إِلَيْهِ مِلْكُ الشَّيْءِ الْمَوْرُوثِ بِمُجَرَّدِ مَوْتِ الْمَالِكِ السَّابِقِ. وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ لِلْجَنَّةِ مَالِكُونَ تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْوَارِثُونَ الْمُسْتَحِقِّينَ من وَقت تبوّؤ أَهْلِ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ، قَالَ تَعَالَى: أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيها خالِدُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠، ١١] .

Buradaki sıdk (doğruluk), sevilen ve rağbet edilen şeyden kinayedir; zira onun tahakkuk etmesine ve hakikatte vuku bulmasına rağbet edilir. O, ebedî olarak cenneti hak edenlerden olmayı istemiştir. "Varisler" (verese) ismi hak sahiplerine istiare yoluyla verilmiştir; çünkü vâris, önceki malikin ölümüyle miras bırakılan şeyin mülkiyetine doğrudan sahip olur. Cennetin [önceden] mülk sahipleri olmadığına göre, vârislerin, cennet ehlinin cennete yerleştiği andan itibaren hak sahipleri olması gerekir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيها خالِدُونَ } [Mü'minûn 10, 11] “İşte Firdevs'e vâris olan ve orada ebedî kalacak olan asıl vârisler onlardır.”

وَسَأَلَ الْمَغْفِرَةَ لِأَبِيهِ قَبْلَ سُؤَالِ أَنْ لَا يُخْزِيَهَ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِأَنَّهُ أَرَادَ أَنْ لَا يَلْحَقَهُ يَوْمَئِذٍ شَيْءٌ يَنْكَسِرُ مِنْهُ خَاطِرُهُ وَقَدِ اجْتَهَدَ فِي الْعَمَلِ الْمُبَلِّغِ لِذَلِكَ وَاسْتَعَانَ اللَّهَ عَلَى ذَلِكَ وَمَا بَقِيَتْ لَهُ حَزَازَةُ إِلَّا حَزَازَةَ كُفْرِ أَبِيهِ فَسَأَلَ الْمَغْفِرَةَ لَهُ لِأَنَّهُ إِذَا جِيءَ بِأَبِيهِ مَعَ الضَّالِّينَ لَحِقَهُ انْكِسَارٌ وَلَوْ كَانَ قَدِ اسْتُجِيبَ لَهُ بَقِيَّةُ دَعَوَاتِهِ، فَكَانَ هَذَا آخَرَ شَيْءٍ تَخَوَّفَ مِنْهُ لَحَاقَ

Allah'ın kıyamet günü kendisini utandırmaması talebinden önce babası için mağfiret istemiştir; zira o, o gün kalbini kıracak hiçbir şeyin kendisine isabet etmemesini arzulamıştı. O, buna ulaştıracak amelde tüm gayretini göstermiş, bu hususta Allah'tan yardım dilemişti ve babasının küfründen doğan sıkıntıdan başka içinde hiçbir tasa kalmamıştı. İşte bu yüzden onun için mağfiret diledi; çünkü diğer duaları kabul edilmiş olsa bile, babası sapıklardan olanlarla birlikte getirildiğinde kalbi kırılacaktı. Bu sebeple bu husus, kendi şahsı cihetinden değil de

مَهَانَةٍ نَفْسِيَّةٍ مِنْ جِهَةِ أَصْلِهِ لَا مِنْ جِهَةِ ذَاتِهِ. وَفِي الْحَدِيثِ أَنَّهُ يُؤْتَى بِأَبِي إِبْرَاهِيمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي صُورَةٍ ذِيحٍ (أَيْ ضَبْعٍ ذَكَرٍ) فَيُلْقَى فِي النَّارِ فَلَا يَشْعُرُ بِهِ أَهْلُ الْمَوْقِفِ فَذَلِكَ إِجَابَةُ قَوْلِهِ:

aslı (babası) cihetinden ruhen bir zilletin ilişmesinden endişe ettiği en son şeydi. Hadiste belirtildiğine göre kıyamet günü İbrahim'in babası kirlenmiş bir sırtlan (zîh) suretinde getirilir ve ateşe atılır, mahşer yeri halkı ise onun farkına varmaz. İşte bu,

وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ أَيْ قَطْعًا لِمَا فِيهِ شَائِبَةُ الْخِزْيِ.

{ وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ } “(İnsanların) diriltilecekleri gün beni utandırma!” duasının icabetidir; yani içinde zillet şaibesi bulunan şeyi bütünüyle kesip atmaktır.

وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى مَعْنَى الْخِزْيِ عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٨٥] . وَقَوْلِهِ: إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ فِي آلِ عِمْرَانَ [١٩٢] .

Hizy (haysiyet kırıcı rüsvalık/utanç) kelimesinin anlamına dair açıklama, Bakara Suresi'ndeki { إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } [85] ve Âl-i İmrân'daki { إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ } [192] ayetlerinin tefsirinde geçmişti.

وَضَمِيرُ يُبْعَثُونَ رَاجِعٌ إِلَى الْعِبَادِ الْمَعْلُومِ مِنَ الْمَقَامِ.

{ يُبْعَثُونَ } fiilindeki zamir, makamdan anlaşılan kullara racidir.

وَجُمْلَةُ: إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ تَعْلِيلٌ لِطَلَبِ الْمَغْفِرَةِ لِأَبِيهِ فِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُ سَأَلَ لَهُ مَغْفِرَةً خَاصَّةً وَهِيَ مَغْفِرَةُ أَكْبَرِ الذُّنُوبِ أَعْنِي الْإِشْرَاكَ بِاللَّهِ، وَهُوَ سُؤَالٌ اقْتَضَاهُ مَقَامُ الْخُلَّةِ وَقَدْ كَانَ أَبُوهُ حَيًّا حِينَئِذٍ لِقَوْلِهِ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى: قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا [مَرْيَم: ٤٧] . وَلَعَلَّ إِبْرَاهِيمَ عَلِمَ مِنْ حَالِ أَبِيهِ أَنَّهُ لَا يُرْجَى إِيمَانُهُ بِمَا جَاءَ بِهِ ابْنُهُ أَوْ أَنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَيْهِ بِذَلِكَ مَا تُرْشِدُ إِلَيْهِ آيَةُ وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ [التَّوْبَة: ١١٤] . وَيَجُوزُ أَنَّهُ لَمْ يَتَقَرَّرْ فِي شَرْعِ إِبْرَاهِيمَ حِينَئِذٍ حِرْمَانُ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْمَغْفِرَةِ فَيَكُونُ ذَلِكَ مِنْ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ [التَّوْبَة: ١١٤] . وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ طَلَبُ الْغُفْرَانِ لَهُ كِنَايَةً عَنْ سَبَبِ الْغُفْرَانِ وَهُوَ هِدَايَتُهُ إِلَى الْإِيمَانِ.

{ إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ } cümlesi babası için mağfiret talebinin gerekçesidir; bunda onun babası için hususi bir mağfiret istediğine, yani en büyük günah olan Allah'a şirk koşmanın bağışlanmasını dilediğine işaret vardır. Bu, dostluk (hulle) makamının gerektirdiği bir talepti. O sırada babası henüz hayattaydı; nitekim diğer ayette şöyle buyrulmaktadır: { قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا } [Meryem 47] “(İbrahim) dedi ki: Selâm sana olsun! Rabbimden senin için bağışlanma dileyeceğim; çünkü O, bana karşı çok lütufkârdır.” Muhtemelen İbrahim, babasının durumundan onun oğlunun getirdiği dine iman etmesinin umulmayacağını anlamış veya Allah ona bunu vahyetmiştir; nitekim şu ayet de buna delalet etmektedir: { وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ } [Tevbe 114] “İbrahim'in babası için bağışlanma dilemesi, sadece ona verdiği bir sözden dolayı idi. Fakat onun Allah'ın bir düşmanı olduğu kendisine apaçık belli olunca ondan uzaklaştı.” Şirk koşanların mağfiretten mahrum kalacağı hükmünün o sırada İbrahim'in şeriatında henüz yerleşmemiş olması da mümkündür; bu durum da Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ } [Tevbe 114] buyruğunun anlamına dâhil olur. Onun için mağfiret talep etmesinin, mağfiretin sebebi olan imana hidayet edilmesinden kinaye olması da caizdir.

ويَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ إِلَخْ يَظْهَرُ أَنَّهُ مِنْ كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فَيَكُونُ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ بَدَلًا مِنْ يَوْمَ يُبْعَثُونَ قَصَدَ بِهِ إِظْهَارَ أَنَّ الِالْتِجَاءَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ إِلَى اللَّهِ وَحْدَهُ وَلَا عَوْنَ فِيهِ بِمَا اعْتَادَهُ النَّاسُ فِي الدُّنْيَا مِنْ أَسْبَابِ الدَّفْعِ عَنْ أَنْفُسِهِمْ.

{ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ } ve devamının İbrahim aleyhisselâm'ın sözlerinden olduğu zahirdir; bu durumda { يَوْمَ لَا يَنْفَعُ } ifadesi { يَوْمَ يُبْعَثُونَ } lafzından bedel olur. Bununla, o gün sığınılacak merciin yalnızca Allah olduğunu, insanların dünyada alıştıkları kendini savunma vasıtalarının orada hiçbir fayda sağlamayacağını ortaya koymayı kastetmiştir.

وَاسْتَظْهَرَ ابْنُ عَطِيَّةَ: أَنَّ الْآيَاتِ الَّتِي أَوَّلُهَا يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ يُرِيدُ إِلَى قَوْلِهِ: فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [الشُّعَرَاء: ١٠٢] مُنْقَطِعَةٌ عَنْ كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَهِيَ إِخْبَارٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى صِفَةً لِلْيَوْمِ الَّذِي وَقَفَ إِبْرَاهِيمُ عِنْدَهُ فِي دُعَائِهِ أَنْ لَا يُخْزَى فِيهِ اه.

İbn Atiyye ise şu görüşü tercih etmiştir: Başı { يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ } olan ayetler - { فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } [Şuarâ 102]'ye kadar olan kısmı kastediyor- İbrahim aleyhisselâm'ın sözünden kopuktur ve Yüce Allah'ın, İbrahim'in duasında kendisinde utandırılmamayı dilediği günün niteliğine dair bir haberidir (İbn Atiyye'nin sözü bitti).

وَهُوَ اسْتِظْهَارٌ رَشِيقٌ فَيَكُونُ: يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ اسْتِئْنَافًا خَبَرًا لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: هُوَ يَوْمٌ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ. وَفَتْحَةُ يَوْمَ فَتْحَةُ بِنَاءٍ لِأَنَّ (يَوْمَ) ظَرْفٌ أُضِيفَ إِلَى فِعْلٍ مُعَرَّبٍ فَيَجُوزُ إِعْرَابُهُ وَيَجُوزُ بِنَاؤُهُ عَلَى الْفَتْحِ، فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ [الْمَائِدَة: ١١٩] . وَيَظْهَرُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ الْإِشَارَةُ إِلَى إِبْرَاهِيمَ ﵇ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَهُ

Bu gayet zarif bir tespittir. Bu takdirde { يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ } ifadesi, takdiri "O, malın ve oğulların fayda vermeyeceği bir gündür" şeklinde olan mahzuf bir mübtedanın haberi olarak istînâfiyye olur. { يَوْمَ } kelimesinin fethası bina fethasıdır; çünkü (يَوْمَ) zarfı mu'rab bir fiile izafe edilmiştir, bu durumda hem mu'rab kılınması hem de fetha üzere mebni olması caizdir. Nitekim bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ } [Mâide 119] “Bu, doğrulara doğruluklarının fayda vereceği gündür.” Bu yaklaşıma göre { مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } ifadesiyle İbrahim aleyhisselâm'a işaret edilmiş olması zahir olur; çünkü Yüce Allah onu

بِمِثْلِ هَذَا فِي آيَة سُورَةِ

Sâffât Suresi'ndeki ayette bunun bir benzeriyle nitelendirmiş,

الصَّافَّاتِ [٨٣، ٨٤] فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ (أَيْ شِيعَةِ نُوحٍ) لَإِبْراهِيمَ إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ.

[83, 84]'te şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ } (yani Nuh'un fırkasından) { لَإِبْراهِيمَ إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “Şüphesiz İbrahim de onun taraftarlarındandı; hani o, Rabbine selim bir kalp ile gelmişti.”

وَفِيهِ أَيْضًا تَذْكِيرُ قَوْمِهِ بِأَنَّ أَصْنَامَهُمْ لَا تُغْنِي عَنْهُمْ شَيْئًا، وَنَفْيُ نَفْعِ الْمَالِ صَادِقٌ بِنَفْيِ وُجُودِ الْمَالِ يَوْمَئِذٍ مِنْ بَابِ «على لَا حب لَا يُهْتَدَى بِمَنَارِهِ» ، أَيْ لَا مَنَارَ لَهُ فَيُهْتَدَى بِهِ، وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ عَرَبِيٌّ إِذَا قَامَتْ عَلَيْهِ الْقَرِينَةُ. وَمِنْ عِبَارَاتِ عِلْمِ الْمَنْطِقِ «السَّالِبَةُ تَصْدُقُ بِنَفْيِ الْمَوْضُوعِ» .

Bunda ayrıca kavmine, putlarının kendilerine hiçbir yarar sağlamayacağını hatırlatma da vardır. Malın faydasının nefyedilmesi, o gün malın bulunmayışının nefyedilmesiyle de sadıktır; bu, «İşaret taşları bulunmayan açık yolda hidayet bulunmaz» sözü kabilindendir, yani yolu gösterecek hiçbir işaret taşı yoktur ki onunla doğru yol bulunsun demektir. Karine mevcut olduğunda bu bir Arapça kullanımdır. Mantık ilminin ifadelerinden biri de şudur: «Olumsuz önerme konunun yokluğu ile doğru olur (sâdıka olur).»

وَالِاقْتِصَارُ عَلَى الْمَالِ وَالْبَنِينَ فِي نَفْيِ النَّافِعِينَ جَرَى عَلَى غَالِبِ أَحْوَالِ الْقَبَائِلِ فِي دِفَاعِ أَحَدٍ عَنْ نَفْسِهِ بِأَنْ يُدَافِعَ إِمَّا بِفِدْيَةٍ وَإِمَّا بِنَجْدَةٍ (وَهِيَ النَّصْرُ) ، فَالْمَالُ وَسِيلَةُ الْفِدْيَةِ، وَالْبَنُونَ أَحَقُّ مَنْ يُنْصَرُونَ أَبَاهُمْ، وَيُعْتَبَرُ ذَلِكَ النَّصْرُ عِنْدَهُمْ عَهْدًا يَجِبُ الْوَفَاءُ بِهِ. قَالَ قَيْسُ ابْن الْخَطِيمِ:

Fayda verenlerin nefyinde sadece mal ve oğullarla yetinilmesi, kabilelerin bir kimsenin kendisini savunması hususundaki galip durumlarına göre cereyan etmiştir; zira insan kendini ya bir fidye ile ya da bir yardımla (yani nusret ile) savunur. Mal fidyenin vasıtasıdır, oğullar ise babalarına yardım etmeye en lâyık olanlardır ve bu yardım onların nezdinde yerine getirilmesi gereken bir ahit sayılır. Kays b. el-Hatîm şöyle demiştir:

ثَأَرْتُ عَدِيًّا وَالْخَطِيمَ وَلَمْ أُضِعْ ... وِلَايَةَ أَشْيَاخٍ جُعِلَتْ إِزَاءَهَا

«Adiy ve el-Hatîm'in intikamını aldım ve karşılıklarına tayin edilen büyüklerin vekâletini zayi etmedim.»

وَاقْتَضَى ذَلِكَ أَنَّ انْتِفَاءَ نَفْعِ مَا عَدَا الْمَالَ وَالْبَنِينَ مِنْ وَسَائِلِ الدِّفَاعِ حَاصِلٌ بِالْأَوْلَى بِحُكْمِ دَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ الْمُسْتَنِدَةِ إِلَى الْعُرْفِ. فَالْكَلَامُ مِنْ قَبِيلِ الِاكْتِفَاءِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ وَلَا شَيْءٌ آخَرُ. وَقَوْلُهُ: إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ مَفْعُولِ يَنْفَعُ، أَيْ إِلَّا مَنْفُوعًا أَتَى اللَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ.

Bu durum, örfe dayanan delâlet-i iktizâ hükmüyle, mal ve oğulların dışındaki savunma vasıtalarının faydasının bulunmayışının evleviyetle geçerli olmasını gerektirmiştir. Dolayısıyla bu söz "iktifâ" türündendir; sanki "Ne malın, ne oğulların ne de başka bir şeyin fayda vermediği gün" denilmiş gibidir. { إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “Meğer ki Allah'a selim bir kalp ile gelen kimse ola” buyruğu ise { يَنْفَعُ } fiilinin mefulünden istisnadır; yani "Ancak Allah'a selim bir kalple gelen faydalanmış kimse müstesna" demektir.

هَذَا مَعْنَى الْآيَةِ وَهُوَ مَفْهُومٌ لِلسَّامِعِينَ فَلِذَلِكَ لَمْ يُؤْثَرُ عَنْ أَحَدٍ مِنْ سَلَفِ الْمُفَسِّرِينَ عَدُّ هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ مُتَشَابِهِ الْمَعْنَى وَإِنَّمَا أَعْضَلَ عَلَى خَلَفِهِمْ طَرِيقُ اسْتِخْلَاصِ هَذَا الْمَعْنَى الْمُجْمَلِ مِنْ تَفَاصِيلِ أَجْزَاءِ تَرْكِيبِ الْكَلَامِ. وَذَكَرَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» احْتِمَالَاتٍ لَا يَسْلَمُ شَيْءٌ مِنْهَا مِنْ تَقْدِيرِ حَذْفٍ، فَبِنَا أَنَّ نُفَصِّلَ وَجْهَ اسْتِفَادَةِ هَذَا الْمَعْنَى مِنْ نَظْمِ الْآيَةِ بِوَجْهٍ يَكُونُ أَلْيَقَ بِتَرْكِيبِهَا دُونَ تَكَلُّفٍ.

Ayetin manası budur ve dinleyenler için anlaşılır niteliktedir; bu sebeple selef müfessirlerinden hiçbirinden bu ayetin manası müteşabih olanlardan sayıldığı nakledilmemiştir. Ancak halef müfessirlerine bu mücmel manayı söz diziminin parçalarının ayrıntılarından çıkarmak zor gelmiştir. «el-Keşşâf» sahibi bir takım ihtimaller zikretmiştir ki bunların hiçbiri bir hazif takdirinden hâlî değildir. Bize düşen, bu mananın ayetin nazmından nasıl çıkarıldığını, zorlamaya girmeksizin terkibine en uygun bir şekilde açıklamaktır.

فَاعْلَمْ أَنَّ فِعْلَ يَنْفَعُ رَافِعٌ لِفَاعِلٍ وَمُتَعَدٍّ إِلَى مَفْعُولٍ، فَهُوَ بِحَقِّ تَعَدِّيهِ إِلَى الْمَفْعُولِ يَقْتَضِي مَفْعُولًا، كَمَا يَصْلُحُ لِأَنْ تُعَلَّقَ بِهِ مُتَعَلَّقَاتٌ بِحُرُوفِ تَعْدِيَةٍ، أَيْ حُرُوفِ جَرٍّ، وَإِنَّ أَوَّلَ مُتَعَلَّقَاتِهِ خُطُورًا بِالذِّهْنِ مُتَعَلَّقُ سَبَبِ الْفِعْلِ، فَيُعْلَمُ أَنَّ قَوْلَهُ: يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ يُشِيرُ إِلَى فَاعِلِ

Bil ki { يَنْفَعُ } fiili bir faili merfu kılan ve bir mefule müteaddi olan (geçişli) bir fiildir; dolayısıyla mefule geçişli olması hasebiyle bir meful iktiza eder. Tıpkı geçişlilik harfleriyle, yani harf-i cerlerle kendisine müteallakların (tümleçlerin) bağlanmasına elverişli olduğu gibi. Zihne ilk gelen müteallak ise fiilin sebebiyle ilgili olan müteallaktır. Buradan anlaşılır ki { يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } buyruğu, { يَنْفَعُ } fiilinin failine,

يَنْفَعُ وَمَفْعُولِهِ وَسَبَبِهِ الَّذِي يَحْصُلُ بِهِ، فَقَوْلُهُ: بِقَلْبٍ سَلِيمٍ هُوَ الْمُتَعَلِّقُ بِفِعْلِ أَتَى اللَّهَ لِأَنَّ فَاعِلَ الْإِتْيَانِ إِلَى اللَّهِ هُوَ الْمَنْفُوعُ فَهُوَ فِي الْمَعْنَى مَفْعُولُ فِعْلِ يَنْفَعُ وَالْمُتَعَلِّقُ بِأَحَدِ فِعْلَيْهِ وَهُوَ فِعْلُ أَتَى الَّذِي

mefulüne ve faydanın kendisiyle gerçekleştiği sebebine işaret etmektedir. { بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } ifadesi { أَتَى اللَّهَ } fiiline taalluk etmektedir; çünkü Allah'a gelme eyleminin faili, faydayı görecek olan kimsedir. Dolayısıyla o, mana bakımından { يَنْفَعُ } fiilinin mefulüdür. İki fiilinden birine -ki o da kendisinin faili olduğu

هُوَ فَاعِلُهُ مُتَعَلِّقٌ فِي الْمَعْنَى بِفِعْلِهِ الْآخَرِ وَهُوَ يَنْفَعُ الَّذِي مَنْ أَتَى اللَّهَ مَفْعُولُهُ. فَعُلِمَ أَنَّ تَقْدِيرَ الْكَلَامِ: يَوْمَ لَا يَنْفَعُ نَافِعٌ أَوْ شَيْءٌ، أَوْ نَحْوُ ذَلِكَ مِمَّا يُفِيدُ عُمُومَ نَفْيِ النَّافِعِ، حَسْبَمَا دَلَّ عَلَيْهِ مالٌ- وبَنُونَ مِنْ عُمُومِ الْأَشْيَاءِ كَمَا قَرَّرْنَا. وَحُذِفَ مَفْعُولُ يَنْفَعُ لِقَصْدِ الْعُمُومِ كَحَذْفِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ [يُونُس: ٢٥] أَيْ يَدْعُو كُلَّ أَحَدٍ، فَتَحَصَّلَ أَنَّ التَّقْدِيرَ: يَوْمَ لَا يَنْفَعُ أَحَدًا شَيْءٌ يَأْتِي بِهِ لِلدَّفْعِ عَنْ نَفْسِهِ.

{ أَتَى } fiilidir- taalluk eden şey, mana bakımından diğer fiiline, yani { مَنْ أَتَى اللَّهَ } ifadesinin mefulü olduğu { يَنْفَعُ } fiiline taalluk etmektedir. Böylece cümlenin takdirinin şöyle olduğu anlaşılır: "Fayda veren hiçbir şeyin veya hiçbir kimsenin yahut benzeri umum ifade eden şeylerin fayda vermeyeceği gün"; tıpkı daha önce açıkladığımız üzere { مالٌ } ve { بَنُونَ } kelimelerinin bütün şeylerin umumuna delalet ettiği gibi. { يَنْفَعُ } fiilinin mefulü umum kastıyla hazfedilmiştir; tıpkı Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ } [Yûnus 25] “Allah esenlik yurduna çağırır” buyruğunda [mefulün] hazfedilmesi gibi, yani herkesi çağırır demektir. Neticede takdir şu şekli alır: "Kişinin kendini savunmak için getirdiği hiçbir şeyin kimseye fayda vermeyeceği gün."

وَالْمُسْتَثْنَى وَهُوَ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ مُتَعَيِّنٌ لِأَنْ يَكُونَ اسْتِثْنَاءً مِنْ مَفْعُولِ يَنْفَعُ وَلَيْسَ مُسْتَثْنًى مِنْ فَاعِلِ يَنْفَعُ لِأَنَّ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ يَوْمَئِذٍ هُوَ مَنْفُوعٌ لَا نَافِعٌ فَلَيْسَ مُسْتَثْنًى مِنْ صَرِيحِ أَحَدِ الِاسْمَيْنِ السَّابِقَيْنِ قَبْلَهُ، وَلَا مِمَّا دلّ عَلَيْهِ الاسمان مِنَ الْمَعْنَى الْأَعَمِّ الَّذِي قَدَّرْنَاهُ بِمَعْنَى: «وَلَا غَيْرُهُمَا» ، فَتَمَحَّضَ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْمُسْتَثْنَى مُخْرَجًا مِنْ عُمُومِ مَفْعُولِ يَنْفَعُ. وَتَقْدِيره: إِلَّا أحدا أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ، أَيْ فَهُوَ مَنْفُوعٌ، وَاسْتِثْنَاؤُهُ مِنْ مَفْعُولِ فِعْلِ يَنْفَعُ يَضْطَرُّنَا إِلَى وُجُوبِ تَقْدِيرِ نَافِعِهِ فَاعِلَ فِعْلِ يَنْفَعُ، أَي فَإِنَّهُ نَفَعَهُ شَيْءٌ نَافِعٌ. وَيُبَيِّنُ إِجْمَالَهُ مُتَعَلَّقُ فِعْلِ يَنْفَعُ وَهُوَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ إِذْ كَانَ الْقَلْبُ السَّلِيمُ سَبَبَ النَّفْعِ فَهُوَ أَحَدُ أَفْرَادِ الْفَاعِلِ الْعَامِّ الْمُقَدَّرِ بِلَفْظِ «شَيْءٌ» كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا.

Müstesna olan { مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } ifadesinin ise { يَنْفَعُ } fiilinin failinden değil, mefulünden istisna olması tayin etmiştir; çünkü o gün Allah'a selim bir kalple gelen kimse fayda veren değil, fayda görendir. Dolayısıyla o, kendisinden önce geçen iki açık isimden birinden müstesna olmadığı gibi, bu iki ismin delalet ettiği ve "onların gayrısı da fayda vermez" anlamında takdir ettiğimiz daha genel manadan da müstesna değildir. Böylece bu müstesnanın, { يَنْفَعُ } fiilinin genel mefulünden çıkarılmış olduğu kesinleşir. Takdiri şöyledir: "Ancak Allah'a selim bir kalple gelen kimse müstesna, yani o fayda görür." Onun { يَنْفَعُ } fiilinin mefulünden istisna edilmesi, bizi zorunlu olarak ona fayda vereni { يَنْفَعُ } fiilinin faili olarak takdir etmeye sevk eder; yani "muhakkak ona fayda veren bir şey fayda sağlamıştır." Bunun kapalılığını ise { يَنْفَعُ } fiilinin müteallakı olan { بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } açıklar; çünkü selim kalp faydanın sebebidir, dolayısıyla az önce geçtiği üzere "şey" lafzıyla takdir edilen genel failin fertlerinden biridir.

فَالْخُلَاصَةُ أَنَّ الَّذِي يَأْتِي اللَّهَ يَوْمَئِذٍ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ هُوَ مَنْفُوعٌ بِدَلَالَةِ الِاسْتِثْنَاءِ وَهُوَ نَافِعٌ (أَيْ نَافِعٌ نَفْسَهُ) بِدَلَالَةِ الْمَجْرُورِ الْمُتَعَلِّقِ بِفِعْلِ أَتَى، فَإِنَّ الْقَلْبَ السَّلِيمَ قَلْبُ ذَلِكَ الشَّخْصِ الْمَنْفُوعِ فَصَارَ ذَلِكَ الشَّخْصُ نَافِعًا وَمَنْفُوعًا بِاخْتِلَافِ الِاعْتِبَارِ، وَهُوَ ضَرْبٌ مِنَ التَّجْرِيدِ. وَقَرِيبٌ مِنْ وُقُوعِ الْفَاعِلِ مَفْعُولًا فِي بَابِ ظَنَّ فِي قَوْلِهِمْ: خِلْتُنِي وَرَأَيْتُنِي، فَجُعِلَ الْقَلْبُ السَّلِيمُ سَبَبًا يَحْصُلُ بِهِ النَّفْعُ، وَلِهَذَا فَالِاسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلٌ مُفَرَّغٌ عَنِ الْمَفْعُولِ. وَقَدْ حَصَلَ مِنْ نَسْجِ الْكَلَامِ عَلَى هَذَا الْمِنْوَالِ إيجاز مغن أَضْعَاف من الْجمل المطوية. وَجَعْلُ الِاسْتِثْنَاءِ مُنْقَطِعًا لَا يَدْفَعُ الْإِشْكَالَ.

Hülasa, o gün Allah'a selim bir kalple gelen kimse, istisnanın delaletiyle "fayda gören"dir; { أَتَى } fiiline taalluk eden mecrurun ({ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ }) delaletiyle de "fayda veren"dir (yani nefsine fayda verendir). Zira selim kalp, o fayda gören şahsın bizzat kendi kalbidir; böylece o şahıs farklı açılardan hem fayda veren hem de fayda gören olmuştur ki bu bir nevi tecrîddir (soyutlama). Bu durum, 'zanne' grubunda failin meful konumuna düşmesi babındaki "hıltünî" (kendimi zannettim) ve "re'eytünî" (kendimi gördüm) kullanımlarına yakındır; böylece selim kalp, kendisiyle faydanın hâsıl olduğu bir sebep kılınmıştır. İşte bu yüzden istisna, mefulden müferrağ olan muttasıl bir istisnadır. Sözün bu minval üzere örülmesinden, katlanmış pek çok cümlenin yerini tutan veciz bir anlatım meydana gelmiştir. İstisnayı munkatı' kılmak ise bu müşkülatı gidermez.

وَالْقَلْبُ: الْإِدْرَاكُ الْبَاطِنِيُّ.

Kalp: bâtınî idraktir.

وَالسَّلِيمُ: الْمَوْصُوفُ بِقُوَّةِ السَّلَامَةِ، وَالْمُرَادُ بِهَا هُنَا السَّلَامَةُ الْمَعْنَوِيَّةُ الْمَجَازِيَّةُ، أَيِ الْخُلُوصُ مِنْ عَقَائِدِ الشِّرْكِ مِمَّا يَرْجِعُ إِلَى مَعْنَى الزُّكَاءِ النَّفْسِيِّ. وَضِدُّهُ الْمَرِيضُ مَرَضًا مَجَازِيًّا قَالَ تَعَالَى: فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ [الْبَقَرَة: ١٠] . وَالِاقْتِصَارُ عَلَى السَّلِيمِ هُنَا لِأَنَّ السَّلَامَةَ بَاعِثُ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ الظَّاهِرِيَّة وَإِنَّمَا تَثْبُتُ لِلْقُلُوبِ هَذِهِ السَّلَامَةُ فِي الدُّنْيَا بِاعْتِبَارِ الْخَاتِمَةِ فَيَأْتُونَ بِهَا سَالِمَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ بَيْنَ يَدي ربّهم.

Selîm ise: tam bir selametle nitelenendir; burada kastedilen manevî ve mecazî selamettir, yani ruhî arınmışlık manasına raci olarak şirk inançlarından arınmış olmaktır. Zıddı ise mecazen hasta olandır; nitekim Yüce Allah: { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } [Bakara 10] “Onların kalplerinde bir hastalık vardır” buyurmuştur. Burada sadece selîm ile yetinilmesi, selametin zahirî salih amellerin sevk edicisi olmasındandır. Kalpler için bu selamet dünyada son nefes (hâtime) itibarıyla sabit olur ve kıyamet günü Rablerinin huzuruna onu selim olarak getirirler.

[٩٠- ٩٥]

[90- 95]

[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ٩٠ إِلَى ٩٥]

[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 90-95]

وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ (٩٠) وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ (٩١) وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٩٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ (٩٣) فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَالْغاوُونَ (٩٤)

{ وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ (٩٠) وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ (٩١) وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٩٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ (٩٣) فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَالْغاوُونَ (٩٤) } “(90) Cennet takva sahiplerine yaklaştırılmıştır. (91) Cehennem de azgınlara apaçık gösterilmiştir. (92) Ve onlara denilmiştir ki: Nerede o taptıklarınız? (93) Allah'tan başka? Size yardım ediyorlar mı veya kendilerini kurtarabiliyorlar mı? (94) Artık onlar ve o azgınlar oraya tepetaklak atılmışlardır.”

وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ (٩٥)

{ وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ (٩٥) } “Ve İblis'in bütün orduları da.”

الظَّاهِرُ أَنَّ الْوَاوَ فِي قَوْلِهِ: وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ وَاوُ الْحَالِ، وَالْعَامِلُ فِيهَا لَا يَنْفَعُ مالٌ [الشُّعَرَاء: ٨٨] ، أَيْ يَوْمَ عَدَمِ نَفْعِ مَنْ عَدَا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ وَقَدْ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ. وَالْخُرُوجُ إِلَى تَصْوِيرِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ شَيْءٌ اقْتَضَاهُ مَقَامُ الدَّعْوَةِ إِلَى الْإِيمَانِ بِالرَّغْبَةِ وَالرَّهْبَةِ لِأَنَّهُ ابْتَدَأَ الدَّعْوَةَ بِإِلْقَاءِ السُّؤَالِ عَلَى قَوْمِهِ فِيمَا يَعْبُدُونَ إِيقَاظًا لِبَصَائِرِهِمْ، ثُمَّ أَعْقَبَ ذَلِكَ بِإِبْطَالِ إِلَهِيَّةِ أَصْنَامِهِمْ. وَالِاسْتِدْلَالِ عَلَى عَدَمِ اسْتِئْهَالِهَا الْإِلَهِيَّةَ بِدَلِيلِ التَّأَمُّلِ، وَهُوَ أَنَّهَا فَاقِدَةٌ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَعَاجِزَةٌ عَنِ النَّفْعِ وَالضُّرِّ، ثُمَّ طَالَ دَلِيلُ التَّقْلِيدِ الَّذِي نَحَا إِلَيْهِ قَوْمُهُ لَمَّا عَجَزُوا عَنْ تَأْيِيدِ دِينِهِمْ بِالنَّظَرِ.

Zahir olan şudur ki { وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ } sözündeki vav, hal vavıdır; bundaki âmil ise { لَا يَنْفَعُ مَالٌ } [Şuarâ 88] ifadesidir. Yani: Allah'a selim bir kalple gelen kimse müstesna, Cennet takva sahiplerine yaklaştırılmış iken başkasına [hiçbir şeyin] fayda vermediği gündür. Bu hallerin tasvirine geçilmesi, rağbet ve korku yoluyla imana davet makamının gerektirdiği bir durumdur. Çünkü [İbrahim], kavminin basiretlerini uyandırmak amacıyla neye taptıklarına dair onlara soru yönelterek davete başlamış, ardından putlarının ilahlığını iptal etmiştir. Düşünme deliliyle onların ilahlığa layık olmadığını temellendirmiştir ki bu da onların işitme ve görmeden yoksun, fayda ve zarar vermekten aciz olmalarıdır; ardından dinlerini tefekkür ile desteklemekten aciz kaldıklarında kavminin sarıldığı taklit delili uzunca ele alınmıştır.

فَلَمَّا نَهَضَتِ الْحُجَّةُ عَلَى بُطْلَانِ إِلَهِيَّةِ أَصْنَامِهِمُ انْتَصَبَ لِبَيَانِ الْإِلَهِ الْحَقِّ رَبِّ الْعَالَمِينَ، الَّذِي لَهُ صِفَاتُ التَّصَرُّفِ فِي الْأَجْسَامِ وَالْأَرْوَاحِ، تَصَرُّفَ الْمُنْعِمِ الْمُتَوَحِّدِ بِشَتَّى التَّصَرُّفِ إِلَى أَنْ يَأْتِيَ تَصَرُّفُهُ بِالْإِحْيَاءِ الْمُؤَبَّدِ وَأَنَّهُ الَّذِي نَطْمَعُ فِي تَجَاوُزِهِ عَنْهُ يَوْمَ الْبَعْثِ فَلْيَعْلَمُوا أَنَّهُمْ إِنِ اسْتَغْفَرُوا اللَّهَ عَمَّا سَلَفَ مِنْهُمْ مِنْ كُفْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ لَهُمْ، وَأَنَّهُمْ إِنْ لَمْ يُقْلِعُوا عَنِ الشِّرْكِ لَا يَنْفَعُهُمْ شَيْءٌ يَوْمَ الْبَعْثِ، ثُمَّ صَوَّرَ لَهُمْ عَاقِبَةَ حَالَيِ التَّقْوَى وَالْغَوَايَةِ بِذِكْرِ دَارِ إِجْزَاءِ الْخَيْرِ وَدَارِ إِجْزَاءِ الشَّرِّ.

Putlarının ilahlığının batıl olduğuna dair hüccet apaçık ortaya konunca, bedenler ve ruhlar üzerinde tasarruf sıfatlarına sahip olan, nimet veren ve ebedî diriliş tasarrufu gelinceye dek türlü tasarruflarında tek olan, diriliş gününde kendisinden affını umduğumuz âlemlerin Rabbi olan hak İlahı açıklamaya yönelmiştir. Bilsinler ki, eğer geçmiş küfürlerinden dolayı Allah'tan mağfiret dilerlerse şüphesiz Allah onları bağışlayacaktır; fakat şirkten vazgeçmezlerse diriliş gününde hiçbir şey onlara fayda sağlamayacaktır. Sonra hayır karşılığı yurdu ve şer karşılığı yurdunu zikrederek takva ve azgınlık hallerinin akıbetini onlar için tasvir etmiştir.

وَلَمَّا كَانَ قَوْمُهُ مُسْتَمِرِّينَ عَلَى الشِّرْكِ وَلَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ مُؤْمِنًا غَيْرُهُ وَغَيْرُ زَوْجِهِ

Kavmi şirk üzere devam ettiğinden ve o gün kendisi, eşi

وَغَيْرُ لُوطٍ ابْنِ أَخِيهِ كَانَ الْمَقَامُ بِذِكْرِ التَّرْهِيبِ أَجْدَرَ، فَلِذَلِكَ أَطْنَبَ فِي وَصْفِ حَالِ الضَّالِّينَ يَوْمَ الْبَعْثِ وَسُوءِ مَصِيرِهِمْ حَيْثُ يَنْدَمُونَ عَلَى مَا فَرَّطُوا فِي الدُّنْيَا مِنَ الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ وَيَتَمَنَّوْنَ أَنْ يَعُودُوا إِلَى الدُّنْيَا لِيَتَدَارَكُوا الْإِيمَانَ وَلَاتَ سَاعَةَ مَنْدَمٍ.

ve kardeşinin oğlu Lût dışında hiç kimse mümin olmadığından, makam korkutmayı (terhîb) zikretmeye daha uygundu. Bu sebeple diriliş gününde sapanların halini ve dünyada iman ve itaatten geri kalmalarına pişman olacakları, imanı telafi etmek için dünyaya dönmeyi temenni edecekleri kötü akıbetlerini uzun uzadıya anlatmıştır; [oysa] artık pişmanlık vakti geçmiş olacaktır.

وَالْإِزْلَافُ: التَّقْرِيبُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَأَزْلَفْنا ثَمَّ الْآخَرِينَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٦٤] . وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْمُتَّقِينَ يَجِدُونَ الْجَنَّةَ حَاضِرَةً فَلَا يَتَجَشَّمُونَ مَشَقَّةَ السَّوْقِ إِلَيْهَا.

İzlâf (إِزْلَاف): yaklaştırmak demektir. Bu surede geçen { وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْآخَرِينَ } [Şuarâ 64] “Diğerlerini de oraya yaklaştırdık” ayetinde daha önce geçmişti. Manası: Takva sahipleri cenneti hazır bulurlar, böylece oraya sevk edilmenin meşakkatine katlanmazlar.

وَاللَّامُ فِي لِلْمُتَّقِينَ لَامُ التَّعْدِيَةِ.

{ لِلْمُتَّقِينَ } ifadesindeki lâm, tâdiye (geçişlilik) lâmıdır.

وبُرِّزَتِ مُبَالَغَةٌ فِي أُبْرِزَتْ لِأَنَّ التَّضْعِيفَ فِيهِ مُبَالَغَةٌ لَيْسَتْ فِي التَّعْدِيَةِ بِالْهَمْزَةِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرى فِي سُورَةِ النَّازِعَاتِ [٣٦] . وَالْمُرَادُ ب لِلْغاوِينَ الْمَوْصُوفُونَ بِالْغِوَايَةِ، أَيْ ضَلَالُ الرَّأْيِ.

{ بُرِّزَتِ }, { أُبْرِزَتْ } lafzının mübalağalı şeklidir; çünkü şeddeleme (taz'îf), hemze ile tâdiyede bulunmayan bir mübalağa içerir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın Nâziât suresindeki { وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرى } [Nâziât 36] “Cehennem gören kimse için apaçık gösterilmiştir” ayetidir. { لِلْغاوِينَ } ile kastedilen ise azgınlıkla nitelenenlerdir; yani görüş sapkınlığıdır.

وَذِكْرُ مَا يُقَالُ لِلْغَاوِينَ لِلْإِنْحَاءِ عَلَيْهِمْ وَإِظْهَارِ حَقَارَةِ أَصْنَامِهِمْ، فَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ وَفِي الِاقْتِصَارِ عَلَى ذِكْرِ هَذَا دُونَ غَيْرِهِ مِمَّا يُخَاطَبُونَ بِهِ يَوْمَئِذٍ مُنَاسَبَةٌ لِمَقَامِ طَلَبِ الْإِقْلَاعِ عَنْ عِبَادَةِ تِلْكَ الْأَصْنَامِ.

Azgınlara söylenecek sözlerin zikredilmesi, onları kınamak ve putlarının değersizliğini ortaya koymak içindir; nitekim onlara { أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ } “Nerede o taptıklarınız?” denilmiştir. O gün kendilerine hitap edilecek diğer sözler yerine yalnızca bununla yetinilmesinde, o putlara ibadetten vazgeçmeyi talep etme makamına bir uygunluk vardır.

وَأُسْنِدَ فِعْلُ الْقَوْلِ إِلَى غَيْرِ مَعْلُومٍ لِأَنَّ الْغَرَضَ تَعَلَّقَ بِمَعْرِفَةِ الْقَوْلِ لَا بِمَعْرِفَةِ الْقَائِلِ، فَالْقَائِلُ الْمَلَائِكَةُ بِإِذْنٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ أَحْقَرُ مِنْ أَنْ يُوَجِّهَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ خِطَابَهُ مُبَاشَرَةً.

Söz fiili ({ قِيلَ }), faili meçhul olarak isnat edilmiştir; çünkü maksat söyleyeni değil, söylenen sözü bilmeye taalluk etmektedir. Söyleyenler ise Yüce Allah'ın izniyle meleklerdir; zira müşrikler, Allah'ın kendilerine doğrudan hitap etmesinden çok daha aşağılıktırlar.

وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ اسْتِفْهَامٌ عَنْ تَعْيِينِ مَكَانِ الْأَصْنَامِ إِنْ لَمْ تَكُنْ حَاضِرَةً، أَوْ عَنْ عَمَلِهَا إِنْ كَانَتْ حَاضِرَةً فِي ذَلِكَ الْمَوْقِفِ، تَنْزِيلًا لِعَدَمِ جَدْوَاهَا فِيمَا كَانُوا يَأْمُلُونَهُ مِنْهَا مَنْزِلَةَ الْعَدَمِ تَهَكُّمًا وَتَوْبِيخًا وَتَوْقِيفًا عَلَى الْخَطَأِ.

{ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ } ifadesindeki istifham (soru), eğer putlar hazır değilse yerlerinin belirlenmesine, yahut o durakta hazır iseler yapacakları işe dair bir istifhamdır; bu da alay etmek, azarlamak ve hatayı ikrar ettirmek amacıyla onlardan umdukları faydanın yokluğunu bizzat yokluk mesabesinde saymaktan ileri gelmektedir.

وَالِاسْتِفْهَامُ فِي هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ كَذَلِكَ مَعَ الْإِنْكَارِ أَنْ تَكُونَ الْأَصْنَامُ نُصَرَاءَ.

{ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ } ifadesindeki istifham da aynı şekilde olup putların yardımcı olabileceğini inkâr içindir.

وَالِانْتِصَارُ طَلَبُ النَّصِيرِ.

İntisar (اَلِانْتِصَار): yardımcı talep etmektir.

وَكُتِبَ أَيْنَ مَا فِي الْمَصَاحِف مَوْصُولَة نون (أَيْن) بِمِيمِ (مَا) وَالْمُتَعَارَفُ فِي الرَّسْمِ الْقِيَاسِيِّ أَنَّ مِثْلَهُ يُكْتَبُ مَفْصُولًا لِأَنَّ (مَا) هُنَا اسْمٌ مَوْصُولٌ وَلَيْسَتِ الْمَزِيدَةَ

Mushaflarda { أَيْنَ مَا } ifadesi, (أَيْنَ) lafzının nun harfi (مَا) lafzının mim harfine bitişik olarak yazılmıştır. Kıyasî imlada bilinen kural ise böylesinin ayrı yazılmasıdır; zira buradaki (مَا), ism-i mevsuldür,

بَعْدَ (أَيْنَ) الَّتِي تَصِيرُ (أَيْنَ) بِزِيَادَتِهَا اسْمَ شَرْطٍ لِعُمُومِ الْأَمْكِنَةِ، وَرَسْمُ الْمُصْحَفِ سُنَّةٌ مُتَّبَعَةٌ.

(أَيْنَ) lafzını ziyade kılınmasıyla bütün mekânları kapsayan bir şart ismi haline getiren, (أَيْنَ) lafzından sonraki zaid (مَا) değildir. Mushafın imlası ise uyulması gereken bir sünnettir.

وأَوْ لِلتَّخْيِيرِ فِي التَّوْبِيخِ وَالتَّخْطِئَةِ، أَيْ هَلْ أَخْطَأْتُمْ فِي رَجَاءِ نَصْرِهَا إِيَّاكُمْ، أَوْ فِي الْأَقَلِّ هَلْ تَسْتَطِيعُ نَصْرَ أَنْفُسِهَا وَذَلِكَ حِينَ يُلْقَى بِالْأَصْنَامِ فِي النَّارِ بِمَرْأًى مِنْ عَبَدَتِهَا وَلِذَلِكَ قَالَ: فَكُبْكِبُوا فِيها، أَيْ كُبْكِبَتِ الْأَصْنَامُ فِي جَهَنَّم.

{ أَوْ } [edatı], azarlama ve hatalı bulmada muhayyerlik içindir; yani onların size yardım etmesini ummakla mı hata ettiniz, yoksa en azından onlar kendilerine yardım edebiliyorlar mı? Bu durum, putlar tapanlarının gözleri önünde ateşe atıldığı vakit gerçekleşir; nitekim bu yüzden { فَكُبْكِبُوا فِيها } buyurmuştur, yani putlar cehenneme atılmışlardır.

وَمعنى فَكُبْكِبُوا كُبُّوا فِيهَا كَبًّا بَعْدَ كَبٍّ فَإِنَّ كُبْكِبُوا مُضَاعَفُ كُبُّوا بِالتَّكْرِيرِ وَتَكْرِيرُ اللَّفْظِ مُفِيدٌ تَكْرِيرَ الْمَعْنَى مِثْلُ: كَفْكَفَ الدَّمْعَ، وَنَظِيرُهُ فِي الْأَسْمَاءِ: جَيْشٌ لَمْلَمٌ، أَيْ كَثِيرٌ، مُبَالَغَةٌ فِي اللَّمِّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ لَهُ فِعْلًا مُرَادِفًا لَهُ مُشْتَمِلًا عَلَى حُرُوفِهِ وَلَا تَضْعِيف فِيهِ فَكَانَ التَّضْعِيفِ فِي مُرَادِفِهِ لِأَجْلِ الدَّلَالَةِ عَلَى الزِّيَادَةِ فِي مَعْنَى الْفِعْل.

{ فَكُبْكِبُوا } ifadesinin anlamı: art arda oraya fırlatılıp yuvarlandılar demektir; zira { كُبْكِبُوا } lafzı, tekrarlama yoluyla { كُبُّوا } fiilinin şeddeli/mübalağalı şeklidir. Lafzın tekrarlanması, "gözyaşını art arda sildi" anlamındaki kâfkefe'd-dem'a (كَفْكَفَ الدَّمْعَ) kullanımında olduğu gibi mananın da tekrarlanmasını ifade eder. Bunun isimlerdeki benzeri "büyük ve kalabalık ordu" anlamındaki ceyşün lemlüm (جَيْشٌ لَمْلَمٌ) terkibidir ki toplama (lemm) manasında mübalağadır. Bu da onun aynı harfleri içeren ve şeddesiz olan müradif bir fiilinin bulunmasından dolayıdır; dolayısıyla müradifindeki bu harf tekrarı, fiilin manasındaki artışa delalet etmek içindir.

وضمائر يَنْصُرُونَكُمْ- ويَنْتَصِرُونَ- وفَكُبْكِبُوا عَائِدَة إِلَى مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ بِتَنْزِيلِهَا مَنْزِلَةَ الْعُقَلَاءِ. وَجُنُودُ إِبْلِيسَ: هم أَوْلِيَاؤُهُ وَأَصْنَافُ أَهْلِ الضَّلَالَاتِ الَّتِي هِيَ مِنْ وَسْوَسَةِ إِبْلِيسَ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى إِبْلِيسَ فِي سُورَة الْبَقَرَة.

{ يَنْصُرُونَكُمْ }, { يَنْتَصِرُونَ } ve { فَكُبْكِبُوا } fiillerindeki zamirler, akıl sahipleri konumuna indirgenmeleri sebebiyle { مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ } ifadesine dönmektedir. { وَجُنُودُ إِبْلِيسَ } ise onun dostları ve İblis'in vesvesesinden kaynaklanan türlü sapıklık ehlidir. İblis hakkındaki açıklama Bakara suresinde geçmişti.

[٩٦- ١٠٢]

[96- 102]

[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ٩٦ إِلَى ١٠٢]

[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 96-102]

قالُوا وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ (٩٦) تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٩٧) إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٩٨) وَما أَضَلَّنا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ (٩٩) فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ (١٠٠)

{ قالُوا وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ (٩٦) تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٩٧) إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٩٨) وَما أَضَلَّنا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ (٩٩) فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ (١٠٠) } “(96) Orada birbiriyle çekişerek dediler ki: (97) Allah'a andolsun ki biz apaçık bir sapıklık içindeymişiz. (98) Çünkü sizi âlemlerin Rabbi ile bir tutuyorduk. (99) Bizi ancak o mücrimler saptırdı. (100) Artık bizim için hiçbir şefaatçi yoktur.”

وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ (١٠١) فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٢)

{ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ (١٠١) فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٢) } “(101) Ne de candan sıcak bir dost! (102) Keşke bizim için [dünyaya] bir dönüş olsaydı da müminlerden olsaydık!”

يجوز أَنْ يَكُونَ هَذَا مِنْ حِكَايَةِ كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَطْنَبَ بِهِ الْمَوْعِظَةَ لِتَصْوِيرِ هَوْلِ ذَلِكَ الْيَوْمِ فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ حَالًا، أَوْ تَكُونُ مُسْتَأْنَفَةً اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا كَمَا سَيَأْتِي.

Bunun, o günün dehşetini tasvir etmek için öğüdü etraflıca anlatan İbrahim'in (aleyhisselâm) sözünün bir nakli olması caizdir; bu takdirde cümle hal olur veya ileride geleceği üzere beyânî bir istînâf olur.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حِكَايَةُ كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ انْتَهَتْ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ [الشُّعَرَاء: ٩٥] أَوْ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ يُبْعَثُونَ [الشُّعَرَاء: ٨٧] عَلَى مَا اسْتَظْهَرَ ابْنُ عَطِيَّةَ.

İbn Atıyye'nin zahir gördüğü görüşe göre, İbrahim'in sözünün aktarımının { وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ } [Şuarâ 95] sözünde yahut Yüce Allah'ın { يَوْمَ يُبْعَثُونَ } [Şuarâ 87] ayetinde sona ermiş olması da caizdir.

وَيَكُونُ هَذَا الْكَلَامُ مَوْعِظَةً مِنَ اللَّهِ لِلسَّامِعِينَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَتَعْلِيمًا مِنْهُ لِلْمُؤْمِنِينَ فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافًا مُعْتَرِضًا بَيْنَ ذِكْرِ الْقِصَّةِ وَالَّتِي بَعْدَهَا وَهُوَ اسْتِئْنَاف بياني ناشىء

Bu söz, Allah'tan dinleyen müşriklere bir öğüt ve müminlere bir talim olur; böylece cümle, bu kıssanın zikri ile sonrasındaki arasına giren itirazî bir istînâf olur ki bu,

عَنْ قَوْلِهِ:

O'nun şu sözünden kaynaklanan beyânî bir istînâftır:

فَكُبْكِبُوا فِيها [الشُّعَرَاء: ٩٤] لِأَنَّ السَّامِعَ بِحَيْثُ يَسْأَلُ عَنْ فَائِدَةِ إِيقَاعِ الْأَصْنَامِ فِي النَّارِ مَعَ أَنَّهَا لَا تفقه وَلَا تحسّ فَبَيَّنَ لَهُ ذَلِكَ، فَحِكَايَةُ مُخَاصَمَةِ عَبَدَتِهَا بَيْنَهُمْ لِأَنَّ رُؤْيَتَهُمْ أَصْنَامَهُمْ هُوَ مَثَارُ الْخُصُومَةِ بَيْنَهُمْ إِذْ رَأَى الْأَتْبَاعُ كَذِبَ مُضَلِّلِيهِمْ مُعَايَنَةً وَلَا يَجِدُ الْمُضَلَّلُونَ تَنَصُّلًا وَلَا تَفَصِّيًا، فَإِنَّ مَذَلَّةَ الْأَصْنَامِ وَحُضُورِهَا مَعَهُمْ وَهُمْ فِي ذَلِكَ الْعَذَابِ أَقْوَى شَاهِدٍ عَلَى أَنَّهَا لَا تَمْلِكُ شَيْئًا لَهُمْ وَلَا لِأَنْفُسِهَا.

{ فَكُبْكِبُوا فِيها } [Şuarâ 94] “Oraya tepetaklak atılmışlardır”. Zira dinleyen kimse, anlamayan ve hissetmeyen putların ateşe atılmasının faydasını soracak bir durumdadır; işte bu ona açıklanmıştır. Onlara tapanların kendi aralarındaki çekişmelerinin hikâye edilmesi ise, putlarını görmelerinin aralarındaki çekişmeyi alevlendiren unsur olmasındandır; çünkü tâbiler, kendilerini saptıranların yalanını bizzat görerek müşâhede etmişlerdir ve saptırılanlar ise ne kurtulacak ne de kaçacak bir yol bulabilirler. Zira putların zilleti ve onlar o azabın içindeyken yanlarında hazır bulunması, ne kendilerine ne de tapanlarına hiçbir şeye güç yetiremediklerinin en kuvvetli şahididir.

وَأَمَّا جُمْلَةُ: وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ فَهِيَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَجُمْلَةُ تَاللَّهِ مَقُولُ الْقَوْلِ، وَجُمْلَةُ: إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ جَوَابُ الْقَسَمِ. وإِنْ مُخَفَّفَةٌ مِنْ (إِنَّ) الثَّقِيلَةِ وَقَدْ أُهْمِلَتْ عَنِ الْعَمَلِ بِسَبَبِ التَّخْفِيفِ فَإِنَّهُ مُجَوِّزٌ لِلْإِهْمَالِ. وَالْجُمْلَةُ بَعْدَهَا سَادَّةٌ مَسَدَّ اسْمِهَا وَخَبَرِهَا. وَاقْتِرَانُ خَبَرِ (كَانَ) بِاللَّامِ فِي الْجُمْلَةِ الَّتِي بَعْدَهَا لِلْفَرْقِ بَيْنَ إِنْ المخففة الْمُؤَكّدَة وَبَين (إِنِ) النَّافِيَةِ، وَالْغَالِبُ أَنْ لَا تَخْلُوَ الْجُمْلَةُ الَّتِي بَعْدَ إِنْ الْمُخَفَّفَةِ عَنْ فِعْلٍ مِنْ بَابِ (كَانَ) .

{ وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ } cümlesi hal konumundadır; { تَاللَّهِ } cümlesi mekulü'l-kavldir (söylenen sözdür); { إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ } cümlesi ise kasemin cevabıdır. { إِنْ }, şeddeli (إِنَّ) edatından hafifletilmiş (muhaffefe) olup hafifletilmesi sebebiyle amelden düşürülmüştür (mülga kılınmıştır); zira hafifletilme ihmali caiz kılar. Kendisinden sonraki cümle ise onun isminin ve haberinin yerine geçmiştir. Ondan sonraki cümlede (كَانَ) lafzının haberinin lâm ile birleşmesi, pekiştirme ifade eden muhaffefe olan { إِنْ } ile nefyeden (إِنِ) edatını birbirinden ayırt etmek içindir; muhaffefe olan { إِنْ } edatından sonraki cümlenin (كَانَ) grubundan bir fiilden hali olmaması ise galip olan durumdur.

وَجِيءَ فِي الْقَسَمِ بِالتَّاءِ دون الْوَاو وَالْبَاء لِأَنَّ التَّاءَ تَخْتَصُّ بِالْقَسَمِ فِي شَيْءٍ مُتَعَجَّبٍ مِنْهُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ فِي سُورَةِ يُوسُفَ [٧٣] ، وَقَوْلِهِ: وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [٥٧] ، فَهُمْ يَعْجَبُونَ مِنْ ضَلَالِهِمْ إِذْ نَاطُوا آمَالَهُمُ الْمَعُونَةَ وَالنَّصْرَ بِحِجَارَةٍ لَا تُغْنِي عَنْهُمْ شَيْئًا. وَلِذَلِكَ أَفَادُوا تَمَكُّنَ الضَّلَالِ مِنْهُمْ بِاجْتِلَابِ حَرْفِ الظَّرْفِيَّةِ الْمُسْتَعَارِ لِمَعْنَى الْمُلَابَسَةِ لِأَنَّ الْمَظْرُوفَ شَدِيدُ الْمُلَابَسَةِ لِظَرْفِهِ، وَأَكَّدُوا ذَلِكَ بِوَصْفِهِمُ الضَّلَالَ بِالْمُبِينِ، أَيِ الْوَاضِحُ الْبَيِّنُ. وَفِي هَذَا تَسْفِيهٌ مِنْهُمْ لِأَنْفُسِهِمْ إِذْ تَمَشَّى عَلَيْهَا هَذَا الضَّلَالُ الَّذِي مَا كَانَ لَهُ أَنْ يَرُوجَ عَلَى ذِي مُسْكَةٍ مِنْ عَقْلٍ.

Yemin için vav ve ba yerine te harfi getirilmiştir; çünkü te harfi, Yusuf suresindeki { قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ } [Yusuf 73] “Dediler ki: Allah'a andolsun, siz de bildiniz ki biz yeryüzünde bozgunculuk çıkarmak için gelmedik” ve Enbiya suresindeki { وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ } [Enbiyâ 57] “Allah'a andolsun ki putlarınıza bir tuzak kuracağım” ayetlerinde geçtiği üzere şaşılacak bir şey üzerine yapılan yemine mahsustur. Nitekim onlar, kendilerine hiçbir faydası dokunmayan taş parçalarına yardım ve zafer umutlarını bağladıkları için kendi sapıklıklarına şaşmaktadırlar. Bu sebeple zarfiyet harfini ({ فِي }) mülâbese (iç içe olma) manasına istiare yoluyla getirerek sapıklığın kendilerini bütünüyle kuşattığını ifade etmişlerdir; çünkü zarfın içindeki şey (mazrûf), zarfıyla son derece iç içedir. Bunu da sapıklığı apaçık, besbelli anlamına gelen { مُبِينٍ } ile niteleyerek pekiştirmişlerdir. Bunda, akıldan birazcık nasibi olan birine asla yutturulamayacak olan bu sapıklığı kabul edip benimsedikleri için kendi kendilerini beyinsizlikle suçlamaları vardır.

وإِذْ نُسَوِّيكُمْ ظَرْفٌ مُتَعَلِّقٌ بِ كُنَّا أَيْ كُنَّا فِي ضَلَالٍ فِي وَقْتِ إِنَّا نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ. وَلَيْسَتْ إِذْ بِمَوْضُوعَةٍ لِلتَّعْلِيلِ كَمَا تَوَهَّمَهُ الشَّيْخُ أَحْمَدُ بْنُ عَلْوَانَ التُّونُسِيُّ الشَّهِيرُ بِالْمِصْرِيِّ فِيمَا حَكَاهُ عَنْهُ الْمُقْرِيُّ فِي «نَفْحِ الطِّيبِ» فِي تَرْجَمَةِ أَبِي جَعْفَرٍ اللَّبْلِيِّ فِي الْبَابِ الْخَامِسِ مِنَ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ، وَإِنَّمَا غُشِيَ عَلَيْهِ حَاصِلُ الْمَعْنَى الْمَجَازِيِّ فَتَوَهَّمَهُ مَعْنًى مِنْ مَعَانِي إِذْ وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ:

{ إِذْ نُسَوِّيكُمْ } ifadesi { كُنَّا } fiiline müteallık bir zarftır; yani "sizi âlemlerin Rabbi ile bir tuttuğumuz vakitte biz apaçık bir sapıklık içindeydik" demektir. Şeyh Ahmed b. Alvân et-Tûnisî el-Mısrî'nin, Makkarî'nin Nefhu't-Tîb adlı eserinin birinci kısmının beşinci babında Ebû Ca'fer el-Leblî'nin biyografisinde kendisinden naklettiği üzere vehmettiği gibi { إِذْ } ta'lîl (gerekçe bildirme) için vazedilmiş değildir. Ancak o, ortaya çıkan mecazî manayı karıştırmış ve bunu { إِذْ } edatının manalarından biri zannetmiştir. Nâbiga'nın şu beytindeki kullanım da bundandır:

فَعَدِّ عَمَّا تَرَى إِذْ ... لَا ارْتِجَاعَ لَهُ

Gördüğün şeyden vazgeç, zira...

أَيْ حِينَ لَا ارْتِجَاعَ لَهُ.

Yani artık onun geri dönüşü olmadığı vakitte.

وَالتَّسْوِيَةُ: الْمُعَادَلَةُ وَالْمُمَاثَلَةُ، أَيْ إِذْ نَجْعَلُكُمْ مِثْلَ رَبِّ الْعَالَمِينَ، فَالظَّاهِرُ أَنَّهُمْ جَعَلُوهُمْ مِثْلَهُ مَعَ الِاعْتِرَافِ بِالْإِلَهِيَّةِ وَهُوَ ظَاهِرُ حَالِ إِشْرَاكِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ [الشُّعَرَاء: ٧٧] ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ جَعَلُوهُ مِثْلَهُ فِيمَا تَبَيَّنَ لَهُمْ مِنْ إِلَهِيَّتِهِ يَوْمَئِذٍ إِذْ كَانُوا لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ أَصْلًا فِي الدُّنْيَا فَهِيَ تَسْوِيَة بالمئال وَقَدْ آبُوا إِلَى الِاعْتِرَافِ بِمَا تَضَمَّنَتْهُ كَلِمَةُ إِبْرَاهِيمَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا إِذْ قَالَ لَهُمْ فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ [الشُّعَرَاء:

Tesviye (اَلتَّسْوِيَةُ): denk kılmak ve bir tutmaktır; yani "sizi âlemlerin Rabbi gibi kıldığımızda" demektir. Zahir olan, onların ilahlığı itiraf etmekle birlikte putları O'na denk tutmuş olmalarıdır; bu da { فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ } [Şuarâ 77] “Şüphesiz onlar benim düşmanımdır; ancak âlemlerin Rabbi müstesna” ayetinde geçtiği üzere onların şirk halinin zahiridir. Dünyada Allah'a asla inanmadıkları için o gün O'nun ilahlığından kendilerine ayan olan hususlarda onları O'na denk kılmış olmaları da muhtemeldir; dolayısıyla bu, netice itibarıyla bir tesviyedir (denk tutmadır). Nitekim İbrahim'in dünyada kendilerine { فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ } [Şuarâ 77]

٧٧] .

dediğinde sözünün içerdiği hakikati itiraf etmeye dönmüşlerdir.

وَضَمِيرُ الْخِطَابِ فِي نُسَوِّيكُمْ مُوَجَّهٌ إِلَى الْأَصْنَامِ، وَهُوَ مِنْ تَوْجِيهِ الْمُتَنَدِّمِ الْخِطَابَ إِلَى الشَّيْءِ الَّذِي لَا يَعْقِلُ وَكَانَ سَبَبًا فِي الْأَمْرِ الَّذِي جَرَّ إِلَيْهِ النَّدَامَةَ بِتَنْزِيلِهِ مَنْزِلَةَ مَنْ يَعْقِلُ وَيَسْمَعُ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ الْمُبَالَغَةُ فِي تَوْبِيخِ نَفْسِهِ. وَمِنْهُ مَا رَوَى الْغَزَالِيُّ فِي «الْإِحْيَاءِ» : أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ دَخَلَ عَلَى أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ فَوَجَدَهُ مُمْسِكًا بِلِسَانِهِ بِأُصْبُعَيْهِ وَهُوَ يَقُولُ: أَنْتَ أَوْرَدَتْنِي الْمَوَارِدَ. وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ وَقَفَ عَلَى الصَّفَا يُلَبِّي وَيَقُولُ: يَا لِسَانُ قُلْ خَيْرًا تَغْنَمْ وَاسْكُتْ عَنْ شَرٍّ تَسْلَمْ. وَهَذَا أُسْلُوبٌ مُتَّبَعٌ فِي الْكَلَامِ نَثْرًا وَنَظْمًا قَالَ أَبُو تَمَّامٍ:

{ نُسَوِّيكُمْ } ifadesindeki muhatap zamiri putlara yöneliktir. Bu, pişman olan kimsenin, akleden ve işiten mesabesine indirgeyerek pişmanlığa sürükleyen işe sebep olan akılsız bir varlığa hitap yöneltmesi kabilindendir. Bundan maksat, kendi nefsini azarlamada mübalağa yapmaktır. Gazzâlî'nin İhyâ'da rivayet ettiği şu hadise de bundandır: Ömer b. el-Hattâb, Ebû Bekir es-Sıddîk'ın yanına girdiğinde onu parmaklarıyla dilini tutmuş vaziyette 'Beni tehlikeli yerlere sen sürükledin' derken bulmuştur. İbn Mes'ûd'dan da Safâ tepesinde durup telbiye getirerek: 'Ey dil! Hayır söyle kazançlı çık, şerden sus selamette kal' dediği rivayet edilmiştir. Bu, nesirde ve nazımda takip edilen bir üsluptur; nitekim Ebû Temmâm şöyle demiştir:

فَيَا دَمْعُ أَنْجِدْنِي عَلَى سَاكِنِي نَجْدٍ وَصِيغَ نُسَوِّيكُمْ فِي صِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِاسْتِحْضَارِ الصُّورَةِ الْعَجِيبَةِ حِينَ يَتَوَجَّهُونَ إِلَى الْأَصْنَامِ بِالدُّعَاءِ وَالنُّعُوتِ الْإِلَهِيَّةِ.

"Ey gözyaşı! Necid sâkinlerine karşı bana yardım et." { نُسَوِّيكُمْ } fiilinin muzâri kalıbında getirilmesi, putlara dua ve ilahî sıfatlarla yöneldikleri andaki o hayret verici manzarayı zihinde canlandırmak (istihzâr) içindir.

وَقَوْلُهُمْ: وَما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ خِطَابُ بَعْضِ الْعَامَّةِ لِبَعْضٍ. وَعَنَوْا بِالْمُجْرِمِينَ أَيِمَّةَ الْكُفْرِ الَّذِينَ ابْتَدَعُوا لَهُمُ الشِّرْكَ وَاخْتَلَقُوا لَهُمْ دِينًا.

Onların { وَما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ } “Bizi ancak o mücrimler saptırdı” sözü, avamın birbirine hitabıdır. Mücrimler ile kastettikleri, kendilerine şirki icat eden ve onlar için din uyduran küfür önderleridir.

وَالْمُنَاسِبُ أَنْ يَكُونَ التَّعْرِيفُ فِي الْمُجْرِمُونَ مُسْتَعْمَلًا فِي كَمَالِ الْإِجْرَامِ فَإِنَّ مِنْ

Uygun olan, { الْمُجْرِمُونَ } lafzındaki belirlilik takısının (lâm-ı tarif) cürümde kemâl için kullanılmış olmasıdır; zira

مَعَانِي اللَّامِ أَنْ تَدُلَّ عَلَى مَعْنَى الْكَمَالِ.

lâm-ı tarifin anlamlarından biri de kemâl manasına delalet etmesidir.

وَرَتَّبُوا بِالْفَاءِ انْتِفَاءَ الشَّافِعِينَ عَلَى جُمْلَةِ: وَما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ حَيْثُ أَطْمَعُوهُمْ بِشَفَاعَةِ الْأَصْنَامِ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ مِثْلُ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْعَرَبِ وَيَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ [يُونُس: ١٨] فَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنْ لَا شَفَاعَةَ لَهَا، وَهَذَا الْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّحَسُّرِ وَالتَّوَجُّعِ.

Tıpkı Arap müşriklerinin { وَيَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } [Yûnus 18] “Ve bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir derler” ayetinde olduğu gibi, putların Allah katında kendilerine şefaat edeceği ümidini vermeleri üzerine, şefaatçilerin yokluğunu fa harfiyle { وَما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ } cümlesine bağlamışlardır; böylece onlar için hiçbir şefaatin olmadığı açıklığa kavuşmuştur. Bu haber, hasret çekme ve acı duyma makamında kullanılmıştır.

وَالشَّافِعُ: الَّذِي يَكُونُ وَاسِطَةَ جَلْبِ نَفْعٍ لِغَيْرِهِ أَوْ دَفْعَ ضُرٍّ عَنْهُ. وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ الشَّفَاعَةِ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ فِي الْبَقَرَةِ [١٢٣] ، وَالشَّفِيعُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ يُونُسَ.

Şefaatçi (اَلشَّافِعُ): başkasına bir menfaat sağlamak veya ondan bir zararı defetmek için aracı olan kimsedir. Şefaat zikri, Bakara suresindeki { وَلا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ } [Bakara 123] “Ona hiçbir şefaat fayda vermez” ayetinde; şefî' lafzı ise Yûnus suresinin başında geçmişti.

وَأَمَّا قَوْلُهُمْ: وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ فَهُوَ تَتْمِيمٌ أَثَارَهُ مَا يَلْقَوْنَهُ مِنْ سُوءِ الْمُعَامَلَةِ مِنْ كُلِّ مَنْ يَمُرُّونَ بِهِ أَوْ يَتَّصِلُونَ، وَمِنَ الْحِرْمَانِ الَّذِي يُعَامِلُهُمْ كُلُّ مَنْ يَسْأَلُونَهُ الرِّفْقَ بِهِمْ حَتَّى عَلِمُوا أَنَّ جَمِيعَ الْخَلْقِ تَتَبَرَّأُ مِنْهُمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَرَأَوُا الْعَذابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ فَإِنَّ الصَّدِيقَ هُوَ الَّذِي يُوَاسِيكَ أَوْ يُسَلِّيكَ أَوْ يَتَوَجَّعُ وَيَوْمَئِذٍ حَقَّتْ كَلِمَةُ اللَّهِ الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ [الزخرف: ٦٧] وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الصَّدِيقِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ صَدِيقِكُمْ فِي سُورَةِ النُّورِ [٦١] .

Onların { وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ } “Ne de candan sıcak bir dost!” sözüne gelince, bu; yanından geçtikleri veya irtibat kurdukları herkesten gördükleri kötü muamelenin ve kendilerine merhamet etmesini istedikleri herkesin onları mahrum bırakmasının doğurduğu bir tekmiledir; öyle ki bütün mahlûkatın kendilerinden teberri ettiğini anlamışlardır. Nitekim Yüce Allah: { وَرَأَوُا الْعَذابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ } “Azabı görmüşler ve aralarındaki bütün bağlar kopup parçalanmıştır” buyurmuştur. Zira dost, sana destek olan, seni teselli eden veya senin için acı duyan kimsedir; o gün Allah'ın { الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ } [Zuhruf 67] “O gün dostlar birbirine düşmandır, ancak takva sahipleri müstesna” sözü gerçekleşmiştir. Sadîk lafzı hakkındaki açıklama Nûr suresindeki { أَوْ صَدِيقِكُمْ } [Nûr 61] “veya dostunuzun” ayetinde geçmişti.

وَالْحَمِيمُ: الْقَرِيبُ، فَعِيلٌ مِنْ حَمَّ (بِفَتْحِ الْحَاءِ) إِذَا دَنَا وَقَرُبَ فَهُوَ أَخَصُّ مِنَ الصَّدِيقِ.

Hamîm (اَلْحَمِيمُ): yakın kimsedir; yaklaştı ve yakın oldu anlamına gelen hamme (حَمَّ -ha'nın fethasıyla-) fiilinden fâîl veznindedir, dolayısıyla sadîk lafzından daha hususidir.

وَالْمُرَادُ نَفْيُ جِنْسِ الشَّفِيعِ وَجِنْسِ الصَّدِيقِ لِوُقُوعِ الِاسْمَيْنِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ الْمُؤَكَّدِ بِ مِنْ الزَّائِدَةِ، وَفِي ذَلِكَ السِّيَاقِ يَسْتَوِي الْمُفْرَدُ وَالْجَمْعُ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى الْجِنْسِ. وَإِنَّمَا خُولِفَ بَيْنَ اسْمَيْ هَذَيْنِ الْجِنْسَيْنِ فِي حِكَايَةِ كَلَامِهِمْ إِذْ جِيءَ بِ شافِعِينَ جَمْعًا، وَبِ صَدِيقٍ مُفْرَدًا، لِأَنَّهُمْ أَرَادُوا بِالشَّافِعِينَ الْآلِهَةَ الْبَاطِلَةَ وَكَانُوا يَعْهَدُونَهُمْ عَدِيدِينَ فَجَرَى عَلَى كَلَامِهِمْ مَا هُوَ مُرْتَسِمٌ فِي تَصَوُّرِهِمْ. وَأَمَّا الصَّدِيقُ فَإِنَّهُ مَفْرُوضٌ جِنْسُهُ دُونَ عَدَدِ أَفْرَادِهِ إِذْ لَمْ يَعْنُوا عَدَدًا مُعَيَّنًا فَبَقِيَ عَلَى أَصْلِ نَفْيِ الْجِنْسِ، وَعَلَى الْأَصْلِ فِي الْأَلْفَاظِ إِذْ لَمْ يَكُنْ دَاعٍ لِغَيْرِ الْإِفْرَادِ. وَالَّذِي يَبْدُو لِي أَنَّهُ أُوثِرُ جَمْعُ شافِعِينَ لِأَنَّهُ أَنْسَبُ بِصُورَةِ مَا فِي أَذْهَانِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ. وَأَمَّا إِفْرَادُ صَدِيقٍ فَلِأَنَّهُ أُرِيدَ أَنْ يُجْرَى عَلَيْهِ وَصْفُ حَمِيمٍ فَلَوْ جِيءَ بِالْمَوْصُوفِ جَمْعًا لَاقْتَضَى جَمْعُ وَصْفِهِ، وَجَمْعُ حَمِيمٍ فِيهِ ثِقَلٌ لَا يُنَاسِبُ مُنْتَهَى الْفَصَاحَةِ وَلَا يَلِيقُ بِصُورَةِ الْفَاصِلَةِ مَعَ مَا حَصَلَ فِي ذَلِكَ مِنَ التَّفَنُّنِ الَّذِي هُوَ مِنْ مَقَاصِدِ الْبُلَغَاءِ.

Maksat, her iki ismin de zaid { مِنْ } ile tekit edilen nefy bağlamında yer alması sebebiyle şefaatçi cinsini ve dost cinsini nefyetmektir; zira o bağlamda tekil ile çoğul cinse delalet etmede eşittir. Sözlerinin naklinde bu iki cinsin ismi arasında farklılık gözetilip { شافِعِينَ } lafzının çoğul, { صَدِيقٍ } lafzının ise tekil getirilmesi; şefaatçiler ile batıl ilahları kastetmiş olmaları ve onları çok sayıda bilmeleri sebebiyledir, böylece zihinlerindeki tasavvura uygun olarak dillerine yansımıştır. Sadîk lafzına gelince, muayyen bir adedi kastetmedikleri için fertlerinin sayısı değil cinsi farz edilmiştir; böylece cinsin nefyi aslı üzere ve tekil dışında başka bir şekle sevk edici bir sebep bulunmadığından lafızlardaki asıl üzere kalmıştır. Bana öyle geliyor ki, { شافِعِينَ } lafzının çoğul tercih edilmesi daha önce geçtiği üzere zihinlerindeki surete daha uygun olmasındandır. { صَدِيقٍ } lafzının tekil getirilmesi ise, { حَمِيمٍ } sıfatının ona sıfat yapılması istendiği içindir; şayet mevsuf çoğul getirilseydi sıfatının da çoğul olması gerekirdi; oysa hamîm lafzının çoğulunda fesahatin zirvesine uymayan ve fasılanın şekline layık olmayan bir ağırlık vardır; bununla birlikte burada beliğlerin gayelerinden olan bir üslup çeşitliliği (tefennün) de hâsıl olmuştur.

ثُمَّ فَرَّعُوا عَلَى هَذَا التَّحَسُّرِ وَالنَّدَامَةِ تَمَنِّي أَنْ يُعَادُوا إِلَى الدُّنْيَا لِيَتَدَارَكُوا أَمْرَهُمْ فِي

Sonra bu hasret ve pişmanlığa dayanarak, dünyada yalnız Allah'a

الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَحْدَهُ.

iman etme hususundaki durumlarını telafi etmek için dünyaya geri döndürülmeyi temenni etmişlerdir.

وَ (لَوْ) هَذِهِ لِلتَّمَنِّي، وَأَصْلُهَا (لَوْ) الشَّرْطِيَّةُ لَكِنَّهَا تُنُوسِيَ مِنْهَا مَعْنَى الشَّرْطِ.

Buradaki { لَوْ }, temenni içindir; aslı şart ifade eden (لَوْ) edatıdır ancak şart anlamı unutturulmuştur (kullanımdan düşmüştür).

وَأَصْلُهَا:

Bunun aslı şöyledir:

لَوْ أُرْجِعْنَا إِلَى الدُّنْيَا لَآمَنَّا، لَكِنَّهُ إِذَا لَمْ يَقْصِدُ تَعْلِيقَ الِامْتِنَاعِ عَلَى امْتِنَاعٍ تَمَحَّضَتْ (لَوْ) لِلتَّمَنِّي لِمَا بَيْنَ الشَّيْءِ الْمُمْتَنِعِ وَبَيْنَ كَوْنِهِ مُتَمَنًّى مِنَ الْمُنَاسَبَةِ. وَالْكَرَّةُ: مَرَّةٌ مِنَ الْكَرِّ وَهُوَ الرُّجُوع.

"Şayet dünyaya geri döndürülseydik mutlaka iman ederdik." Fakat bir imtina (imkânsızlık) başka bir imtinaya bağlanmak istenmediğinde, imkânsız olan şey ile temenni edilen şey arasındaki münasebetten ötürü { لَوْ } sırf temenni anlamı kazanmıştır. Kerre (الْكَرَّةُ); dönmek anlamına gelen kerr (الْكَرّ) kökünden bir defa dönüştür.

وانتصب فَنَكُونَ فِي جَوَاب التمنّي.

{ فَنَكُونَ } kelimesi temenninin cevabında mansub olmuştur.

[١٠٣، ١٠٤]

[103, 104]

[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ١٠٣ إِلَى ١٠٤]

[Şuarâ Suresi (26), 103-104. Ayetler]

إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٠٤)

{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٠٤) } “Şüphesiz bunda bir ayet vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdir. Ve şüphesiz senin Rabbin, elbette O Azîzdir, Rahîmdir.”

تَكْرِيرٌ ثَالِثٌ لَهَاتِهِ الْجُمْلَةِ تَعْدَادًا عَلَى الْمُشْرِكِينَ وَتَسْجِيلًا لِتَصْمِيمِهِمْ. وَاسْمُ الْإِشَارَةِ إِشَارَةٌ إِلَى كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فَإِنَّ فِيهِ دَلِيلًا بَيِّنًا عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ لِلَّهِ تَعَالَى وَبُطْلَانِ إِلَهِيَّةِ الْأَصْنَامِ، فَكَمَا لَمْ يَهْتَدِ بِهَا قَوْمُ إِبْرَاهِيمَ فَمَا كَانَ أَكْثَرُ الْمُشْرِكِينَ بِمَكَّةَ بِمُؤْمِنِينَ بِهَا بَعْدَ سَمَاعِهَا، وَلَكِنَّ التَّبْلِيغَ حَقٌّ عَلَى الرَّسُولِ ﷺ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى نَظِيرِ هَذِه الْآيَة.

Bu cümlenin üçüncü kez tekrar edilmesi, müşriklerin aleyhine bir sayım ve onların inkârdaki kararlılıklarının bir tescilidir. İşaret ismi, İbrahim aleyhisselâm'ın sözüne işarettir; zira onun sözünde Yüce Allah'ın birliğine ve putların ilahlığının batıl olduğuna dair apaçık bir delil vardır. İbrahim'in kavmi onunla doğru yolu bulmadığı gibi, Mekke müşriklerinin çoğu da bunu işittikten sonra ona iman etmiş değillerdir. Fakat tebliğ etmek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem üzerine bir haktır (görevdir). Bu ayetin benzerine dair açıklama daha önce geçmişti.

[١٠٥- ١١٠]

[105-110]

[سُورَة الشُّعَرَاء (٢٦) : الْآيَات ١٠٥ إِلَى ١١٠]

[Şuarâ Suresi (26), 105-110. Ayetler]

كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ (١٠٥) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٠٦) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٠٧) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٠٨) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٠٩)

{ كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ (١٠٥) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٠٦) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٠٧) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٠٨) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٠٩) } “Nûh kavmi de peygamberleri yalanladı. Hani kardeşleri Nûh onlara şöyle demişti: 'Siz sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben sizin için güvenilir bir peygamberim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum; benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir.'”

فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١١٠)

{ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١١٠) } “'Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin.'”